Subhāṣitaratnakośa · Chapter 22

tāpas tat-kṣaṇa-māhitāsu visinīṣv aṅgāra-kārāyate bāṣpaḥ pāṇḍu-kapolayor upari vai kulyāmbu-pūrāyate
kiṃ cāsyā malaya-druma-drava-bharair limpāmi yāvat karaṃ tāvac chvāsa-samīraṇa-vyatikarair uddhūlitr āsīt karaḥ //

devena prathamaṃ jito 'si śaśabhṛl-lekha-bhṛtānantaraṃ buddhenoddhata-buddhinā smara tataḥ kāntena pānthena me
tvyaktvā tān bata haṃsi mām api kṛśāṃ bālām anāthāṃ striyaṃ dhik tvā dhik tava pauruṣaṃ dhig udayaṃ dhik kārmukaṃ dhik śarān //

karṇe yan na kṛtaṃ sakhījana-vaco yan nādṛtā bandhu-vāk yat-pāde nipatann api priyatamaḥ karṇotpalenāhṛtaḥ
tenendur dahanāyate malayajālepaḥ sphuliṅgāyate rātriḥ kalpa-śatāyate visalatāhāro 'pi bhārāyate //

āhāre viratiḥ samasta-viṣaya-grāme nivṛttiḥ parā nāsāgre nayanaṃ yad etad aparaṃ yac caikatānaṃ manaḥ
maunaṃ cedam idaṃ ca śūnyam akhilaṃ yad viśvam ābhāti te tad brūyāḥ sakhi yoginī kim asi bhoḥ kiṃ vā viyoginy api //

vatse naite payodāḥ surapati-kariṇo no bakāḥ karṇa-śaṅkāḥ saudāminyo 'pi naitāḥ kanaka-mayam idaṃ bhūṣaṇaṃ kumbha-pīṭhe
naitat toyaṃ nabhastaḥ patati mada-jalaṃ śvāsa-vātāvadhūtaṃ tat kiṃ mugdhe vṛthā tvaṃ malinayasi mukhaṃ prāvṛḍ ity aśru-pātaiḥ //

nākānokaha-saṃbhavaiḥ sakhi sudhācyotallavaiḥ pallavaiḥ palyaṅkaṃ kṣaṇa-mātram āstṛṇu vidhuṃ gaṇḍopadhānīkuru
no cet sneha-rasāvaseka-vikasaj-jvālāvalī-dāruṇo dārūṇīva na me viraṃsyati dahann aṅgāny anaṅgānalaḥ //

asau gataḥ saugata eva yasmāt kuryān nirālambanatāṃ mamaiva
sakhi priyas te kṣaṇikaḥ kim anyan nirātmakaḥ śūnyatamaḥ sa vandyaḥ //

pūrṇaṃ kapola-talam aśru-jalair yad asyā yad dhūsaraṃ vadana-paṅkajam āyatākṣyāḥ
ardhāvadagdha-galad-aṅga-rasāvasiktam ardrendhanaṃ tad iva bhasma-kaṇānuyātam //

ayaṃ dhārāvāhastaḍid iyam iyaṃ dagdha-karakā sa cāyaṃ nirghoṣaḥ sa ca rava-vaśo bheka-nicayaḥ
itīva pratyaṅga-prathita-madanāgniṃ kṛśa-tanur ghana-śvāsotkṣepair jvalayati muhur mṛtyu-vaśinī //

parimlānaṃ pīna-stana-jaghana-saṅgād ubhayatas tanor madhyasyāntaḥ parimalanam aprāpya haritam
idaṃ vyasta-nyāsaṃ ślatha-bhuja-latākṣepa-valanaiḥ kṛśāṅgyāḥ saṃtāpaṃ vadati visinī-patra-śayanam //

mano-rāgas tīvraṃ vyathayati visarpann avirataṃ pramāthī nirdhūmaṃ jvalati vidhutaḥ pāvaka iva
hinasti pratyaṅgaṃ jvara iva garīyān ita ito na māṃ trātuṃ tātaḥ prabhavati na cāmbā na bhavatī //

etasyāḥ viraha-jvaraḥ karatala-sparśaiḥ parīkṣya na yaḥ snigdhenāpi janena dāha-bhayataḥ prasthaṃ pacaḥ pāthasām
niḥśaktīkṛta-candanauṣadhi-vidhāv tasmiṃś camat-kāriṇo lāja-sphoṭam amī sphuṭanti maṇayo viśve 'pi hāra-srajām //

yat tādī-dala-pāka-pāṇḍu vadanaṃ yan netrayor durdinaṃ gaṇḍaḥ pāṇiniṣevaṇāc ca yad ayaṃ saṃkrānta-pañcāṅguliḥ
gaurī krudhyatu vartate yadi na te tat ko 'pi citte yuvā dhig dhik tvāṃ saha-pāṃśu-khelana-sakhī-loke 'pi yan nihnavaḥ //

keyūrīkṛta-kaṅkaṇāvalir asau karṇāntikottaṃsita vyālolālaka-paddhatiḥ pathi puro baddhāñjaliḥ pṛcchati
yāvat kiṃcid udantam ātmakam itus tāvat sa evety atha vrīḍā-vakrita-kaṇṭha-nālam abalā kaiḥ kair na bhinnā rasaiḥ //

priya-viraha-mahoṣmāmarmarām aṅga-lekhām api hataka-himāṃśo mā spṛśa krīḍayāpi
iha hi tava luṭhantaḥ ploṣa-pīḍāṃ bhajante dara-jaṭhara-mṛṇālī-kāṇḍa-mugdhā mayūkhāḥ //

yad daurbalyaṃ vapuṣi mahatī sarvataś cāspṛhā yan nāsālakṣyaṃ yad api nayanaṃ maunam ekāntato yat
ekādhīnaṃ kathayati manas tāvad eṣā daśā te kosāv ekaḥ kathaya sumukhi brahma vā vallabho vā //

nikāmaṃ kṣāmāṅgī sarasa-kadalī-garbha-subhagā kalāśeṣā mūrtiḥ śaśina iva netrotsava-karī
avasthām āpannā madana-dahanoddāha-vidhurām iyaṃ naḥ kalyāṇī ramayati matiṃ kalpayati ca //

nidre bhadram avasthitāsi kuśalaṃ saṃvedane kiṃ tava kṣemaṃ te sakhi nirvṛte na tu samaṃ kāntena yūyaṃ gatāḥ
kiṃ cānyat priya-saṃgame 'dya calito gacchan vipad-vatsalo mūrcchā-vismṛti-vedanā-parijano dṛṣṭo 'smadīyo na vā //

madhye sadma samudgatā tad anu ca dvārāntarālaṃ gatā niryātātha kathaṃcid aṅgaṇam api preyāṃs tu nālokitaḥ
haṃho vāyasa rājahaṃsa śuka he he sārike kathyatāṃ kā vārteti mṛgīdṛśo vijayate bāṣpāntarāyaṃ vacaḥ //

dara-dalita-haridrā-granthi-gaure śarīre sphurati viraha-janmā ko 'py ayaṃ pāṇḍu-bhāvaḥ
balavati sati yasmin sārdham āvartya hemnā rajatam iva mṛgākṣyāḥ kalpitāny aṅgakāni //

priye prayāte hṛdayaṃ prayātaṃ nidrā gatā cetanayā sahaiva
nirlajjā he jīvita na śrutaṃ kiṃ mahājano yena gataḥ sa panthāḥ //

bāṣpaṃ cakṣuṣi nāñjanaṃ kara-tale vaktraṃ na līlāmbujaṃ gaṇḍe pāṇḍurimā na patra-makarī śvāsā mukhe na smitam
itthaṃ yasya viyoga-yoga-vidhuraṃ mugdhe tavedaṃ vapur no jāne katamaḥ sa puṣpa-dhanuṣā nītaḥ prasāda-śriyam //

kasmād idaṃ nayanam astamitāñjana-śri viśrānta-patra-racanau ca kutaḥ kapolau
śṛṅgāra-vāri-ruha-kānana-rāja-haṃsi kasmāt kṛśāsi virasāsi malīmasāsi //

aratir iyam upaiti māṃ na nidrā gaṇayati tasya guṇān mano na doṣān
viramati rajanī na saṅgam āśā vrajati tanus tanutāṃ na cānurāgaḥ //

asāv ahaṃ loha-mayī sa yasyāḥ krūraḥ sakhi prastara eṣa kāntaḥ
ākarṣaka-drāvaka-cumbakeṣu naiko 'py asau bhrāmaka ity avaihi //

nāvasthā vapuṣo mameyam avadher uktasya nātikramo nopālambha-padāni vāpy akaruṇe tatrābhidheyāni te
praṣṭavyaḥ śivamāli kevalam asau kaccid bhavad-gocare nāyātaṃ malayānilair mukulitaṃ kaccin na cūtair iti //

svapne 'pi priya-saṃgama-vyasaninī śete na nidrāgamaś citreṇālikhituṃ tam icchati yadi svedaḥ sapatnī-janaḥ
mugdheyaṃ kurute 'tha tad-guṇa-kathāṃ manyur girām argalaḥ prāyaḥ puṇya-dinānubhāva-valanād āśaṃsitaṃ sidhyati //

vyoma-śrī-hṛdayaika-mauktika-late mātar balākāvali brūyās taṃ janam ādaraḥ khalu mahān prāṇeṣu kāryas tvayā
etāṃ mlānim upāgatāṃ srajam iva tyaktvā tanuṃ durvahām eṣāhaṃ sukhinī bhavāmi na sahe tīvrāṃ viyoga-vyathām //

ādṛṣṭi-prasarāt priyasya padavīm udvīkṣya nirviṇṇayā viśrānteṣu pathiṣv ahaḥ-pariṇatau dhvānte samutsarpati
yāntyaiva sva-niveśanaṃ pratipathaṃ pāntha-striyāsmin kṣaṇe mā bhūd āgata ity amanda-valitodgrīvaṃ muhur vīkṣitam //

śvāsās tāṇḍavitālakāḥ karatale suptā kapola-sthalī netre bāṣpa-taraṅginī pariṇataḥ kaṇṭhe kalaḥ pañcamaḥ
aṅgeṣu prathama-prabuddha-phalinī lāvaṇya-saṃpādinī pāṇḍimnā virahocitena gamitā kāntiḥ kathā-gocaram //

smita-jyotsnādānād upakuru cakora-praṇayinīr vidhehi bhrū-līlāṃ smaratu dhanuṣaḥ pañca-viśikhaḥ
api stokonnidrair nayana-kumudair modaya diśoaḥ viśeṣās te mugdhe dadhatu kṛtināṃ cetasi padam //

kim iti kabarī yādṛk tādṛg dṛśau kim akajjale mṛgamada-masī-patra-nyāsaḥ sa kiṃ na kapolayoḥ
ayam asamayaṃ kiṃ ca klāmyaty asaṃsmaraṇena te śaśimukhi sakhī-hasta-nyasto vilāsa-paricchadaḥ //

vāraṃ vāram alīka eva hi bhavān kiṃ vyāhṛtair gamyatām ity udgamya sumanda-bāhu-latikām utthāpayantyā ruṣā
saṃkrāntair valayair alaṃkṛta-galo yuṣmad-viyogocitāṃ tanvaṅgyāḥ prakaṭīkarīti tanutām aṅge bhraman vāyasaḥ //

pakṣmāgra-grathitāśru-bindu-visarair muktā-phala-spardhibhiḥ kurvantyā hara-hāsa-hāri hṛdaye hārāvalī-bhūṣaṇam
bāle bāla-mṛṇāla-nāla-valayālaṃkāra-kānte kare vinyasyānanam āyatākṣi sukṛtī ko 'yaṃ tvayā smaryate //

dahati viraheṣv aṅgān īrṣyāṃ karoti samāgame harati hṛdayaṃ dṛṣṭaḥ spṛṣṭaḥ karoty avaśāṃ tanum
kṣaṇam api sukhaṃ yasmin prāpte gate ca na labhyate kim aparam ataś citraṃ yan me tathāpi sa vallabhaḥ //

ko 'sau dhanyaḥ kathaya subhage kasya gaṅgā-sarayvos toyāsphāla-vyatikara-khaṇat-kāri kaṅkālam āste
yaṃ dhyāyantyāḥ sumukhi likhitaṃ kajjala-kleda-bhāñji vyālumpanti stana-kalasayoḥ patram aśrūṇy ajasram //

tvac-cheṣeṇa cchurita-karayā kuṅkumenādadhatyā śoṇa-cchāyāṃ bhavana-bisinī-haṃsake kautukinyā
koka-bhrānti-kṣaṇa-virahiṇīyan mayākāri haṃsī tasyaitan me phalam upanataṃ nātha yat te viyogaḥ //

śvāsotkampa-taraṅgiṇi stana-taṭe dhautāñjana-śyāmalāḥ kīryante kaṇaśaḥ kṛśāṅgi kim amī bāṣpāmbhasāṃ bindavaḥ
kiṃ cākuñcita-kaṇṭha-rodha-kuṭilāḥ śrotrāmṛta-syandinoaḥ hūṅkārāḥ kala-pañcama-praṇayinas truṭyanti niryānti ca //

idānīṃ tīvrābhir dahana iva bhābhiḥ parigatoaḥ mamāścaryaṃ sūryaḥ kim u sakhi rajanyām udayate
ayaṃ mugdhe candraḥ kim iti mayi tāpaṃ prakaṭayaty anāthānāṃ bāle kim iha viparītaṃ na bhavati //

mā muñcāgni-mucaḥ karān himakara prāṇāḥ kṣaṇaṃ sthīyatāṃ nidre mudraya locane rajani he dīrghātidīrghā bhava
svapnāsādita-saṃgame priyatame sānandam āliṅgite svacchando bhavatāṃ bhaviṣyati punaḥ kaṣṭo viceṣṭā-rasaḥ //

diśatu sakhi sukhaṃ te pañcabāṇaḥ sa sākṣād anayana-patha-vartī yas tvayālekhi nāthaḥ
taralita-kara-śākhā-mañjarīkaḥ śarīre dhanuṣi ca makare ca svastha-rekhā-niveśaḥ //

kasmān mlāyasi mālatīva mṛditety ālījane pṛcchati vyaktaṃ noditam ārtayāpi virahe śālīnayā bālayā
akṣṇor bāṣpa-cayaṃ nigṛhya katham apy ālokitaḥ kevalaṃ kiṃcit-kuḍmala-koṭi-bhinna-śikharaś cūta-drumaḥ prāṅgaṇe //

ucchūnāruṇam aśru-nirgama-vaśāc cakṣur manāṅ mantharaṃ soṣma-śvāsa-kadarthitādhara-rucir vyastālakā bhrū-bhuvaḥ
āpāṇḍuḥ kara-pallave ca nibhṛtaṃ śete kapola-sthalī mugdhe kasya tapaḥ-phalaṃ pariṇataṃ yasmai taveyaṃ daśā //

kena prāpto bhuvana-vijayaḥ kaḥ kṛtī kaḥ kalāvān kenāvyājaṃ smara-caraṇayor bhaktir āpāditā ca
yaṃ dhyāyantī sutanu bahula-jvāla-kandarpa-vahni prodyad-bhasma-pracaya-racitāpāṇḍimānaṃ dadhāsi //

dagdhavyeyaṃ nava-kamalinī-pallavotsaṅga-śayyā taptāṅgara-prakara-vikaraiḥ kiṃ dhutais tāla-vṛntaiḥ
tatraivāstāṃ dahati nayane candravac candanāmbhaḥ sakhyas toyendhana iva śikhī vipratīpo 'yam ādhiḥ //

saudhād udvijate tyajaty upavanaṃ dveṣṭi prabhām aindavīṃ dvārāt trasyati citra-keli-sadaso veśaṃ viṣaṃ manyate
āste kevalam abjinī-kisalaya-prastāri-śayyā-tale saṃkalpopanata-tvad-ākṛtir asāyat tena cittena sā //

antas tāraṃ taralita-talāḥ stokam utpīḍa-bhājaḥ pakṣāgreṣu grathita-pṛṣataḥ kīrṇa-dhārāḥ krameṇa
cittātaṅkaṃ nija-garimataḥ samyag āsūtrayanto niryānty asyāḥ kuvalaya-dṛśo bāṣpa-vārāṃ pravāhāḥ //

muktvānaṅgaḥ kusumaviśikhān pañca kuṇṭhīkṛtāgrān manye mugdhāṃ praharati haṭhāt patriṇā vāruṇena
vārāṃ pūraḥ katham aparathā sphāra-netra-praṇālī vaktrodvāntas trivali-vipine sāraṇī-sāmyam eti //

unmīlyākṣi sakhīr na paśyasi na cāpy uktā dadāsy uttaraṃ no vetsīdṛśam atra nedṛśam imāṃ śūnyām avasthāṃ gatā
talpādṛśya-karaṅka-pañjaram idaṃ jīvena liptaṃ manāṅ muñcantī kim u kartum icchasi kuru premānya-deśa-gate //

kiṃ vātena vilaṅghitā na na mahā-bhūtārditā kiṃ na na bhrāntā kiṃ na na saṃnnipāta-laharī-pracchāditā kiṃ na na
tat kiṃ roditi muhyati śvasiti kiṃ smeraṃ ca dhatte mukhaṃ dṛṣṭaḥ kiṃ katham apy akāraṇa-ripuḥ śrī-bhojya-devo 'nayā //

kucau dhattaḥ kampaṃ nipatati kapolaḥ karatale nikāmaṃ niḥśvāsaḥ sakalam alakaṃ tāṇḍavayati
dṛśaḥ sāmarthyāni sthagayati muhur bāṣpa-salilaṃ prapañco 'yaṃ kiṃcit tava sakhi hṛdi-sthaṃ kathayati //

tyajasi na śayanīyaṃ nekṣase svām avasthāṃ viśadayasi na keśān ākula-granthi-bandhān
kim api sakhi kuru tvaṃ deha-yātrānurūpaṃ śatam iha virahiṇyo nedṛśaṃ kvāpi dṛṣṭam //