Language

ENहिગુ
Scripture Library

Subhāṣitaratnakośa · Chapter 21

21.1*(635)

mānonnatety asahanety atipaṇḍiteti mayy eva dhik-kṛtir aneka-mukhī sakhīnām
ākāra-mātra-masṛṇena viceṣṭitena dhūrtasya tasya hi guṇān upavarṇayanti //

21.2*(636)

valatu taralā dṛṣṭā dṛṣṭiḥ khalā sakhi mekhalā skhalatu kucayor utkampān me vidīryantu kañcukam
tad api na mayā saṃbhāṣyo 'sau punar dayitaḥ śaṭhaḥ sphuṭati hṛdayaṃ maunenāntar na me yadi tat-kṣaṇāt //

21.3*(637)

tad evājihmākṣaṃ mukham aviṣadās tā gira imāḥ sa evāṅgākṣepo mayi sarasam āśliṣyati tanum
yad uktaṃ pratyuktaṃ tad apaṭu śiraḥ kampana-paraṃ priyā mānenāho punar api kṛtā me nava-vadhūḥ //

21.4*(638)

yadi vinihitā śūnyā dṛṣṭiḥ kim u sthira-kautukā yadi viracito maune yatnaḥ kim u sphurito 'dharaḥ
yadi niyamitaṃ dhyāne cakṣuḥ kathaṃ pulakodgamaḥ kṛtam abhinayair dṛṣṭo mānaḥ prasīda kim ucyatām //

21.5*(639)

ekatrāsana-saṃsthitiḥ parihatā pratudgamād dūratas tāmbūlānayana-cchalena rabhasāśelṣo 'pi saṃvighnitaḥ
ālāpo 'pi na miśritaḥ parijanaṃ vyāpārayanty āntike kāntaṃ pratyupacārataś caturayā kopaḥ kṛtārthīkṛtaḥ //

21.6*(640)

tad-vaktrābhimukhaṃ mukhaṃ vinamitaṃ dṛṣṭiḥ kṛtā cānyatas tasyālāpa-kutūhalākulatare śrotre niruddhe mayā
hastābhyām api vāritaḥ sapulakaḥ svedodgamo gaṇḍayoḥ sakhyaḥ kiṃ karavāṇi yānti sahasā yat kañcuke sandhayaḥ //

21.7*(641)

dūrād utsukam āgate vivalitaṃ saṃbhāṣiṇi sphāritaṃ saṃśliṣyaty aruṇaṃ gṛhīta-vasane kiṃcin nata-bhrū-latam
māninyāś caraṇānati-vyatikare bāṣpāmbu-pūrṇekṣaṇaṃ cakṣur jātam aho prapañca-caturaṃ jātāgasi preyasi //

21.8*(642)

vaco-vṛtir mā bhūd valatu ca na vā vaktram abhito na nāma syād bāṣpāgamam aviṣadaṃ locana-yugam
samāśvāsas tena praṇata-śirasaḥ patyur abhavat priyā prauḍha-krodhāpy apahṛtavatī yan na caraṇau //

21.9*(643)

kiṃ pādānte luṭhasi vimanāḥ svāmino hi svatantrāḥ kañcit kālaṃ kvacid abhiratas tatra kas te 'parādhaḥ
āgaskāriṇy aham iha yayā jīvitaṃ tad-viyoge bhartṛ-prāṇāḥ striya iti nanu tvaṃ mamaivānuneyaḥ //

21.10*(644)

yad gamyaṃ guru-gauravasya suhṛdo yasmin labhante 'ntaraṃ yad-dākṣiṇya-rasād bhiyā ca sahasā narmopacārāṇy api
yal lajjā niruṇaddhi yatra śapathair utpādyate pratyayaḥ tat kiṃ prema sa ucyate paricayas tatrāpi kopena kim //

21.11*(645)

bhrū-bhedo racitaḥ ciraṃ nayanayor abhyastam āmīlanaṃ roddhuṃ śikṣitam ādareṇa hasitaṃ maune 'bhiyogaḥ kṛtaḥ
dhairyaṃ kartum api sthirīkṛtam idaṃ cetaḥ kathaṃcin mayā baddho māna-parigrahe parikaraḥ siddhis tu daiva-sthitā //

21.12*(646)

tathābhūd asmākaṃ prathamam avibhinnā tanur iyaṃ tato nu tvaṃ preyān aham api hatāśā priyatamā
idānīṃ nāthas tvaṃ vayam api kalatraṃ kim aparaṃ mayāptaṃ prāṇānāṃ kuliśa-kaṭhinānāṃ phalam idam //

21.13*(647)

yadā tvaṃ candro 'bhūr avikala-kalā-peśala-vapus tadāhaṃ jātā drāk śaśadhara-maṇīnāṃ pratikṛtiḥ
idānīm arkas tvaṃ khara-ruci samutsārita-rasaḥ kirantī kopāgnīn aham api ravi-grāva-ghaṭitā //

21.14*(648)

kopo yatra bhrū-kuṭi-racanā nigraho yatra maunaṃ yatrānyonya-smitam anunayo yatra dṛṣṭiḥ prasādaḥ
tasya premṇas tad idam adhunā vaiṣamaṃ paśya jātaṃ tvaṃ pādānte luṭhasi nahi me manyu-mokṣaḥ khalāyāḥ //

21.15*(649)

śaṭhānyasyāḥ kāñcī-maṇi-raṇitam ākarṇya sahasā samāśliṣyann eva praśithila-bhuja-granthir abhavaḥ
tad etat kvācakṣe ghṛta-madhu-maya tvan-mṛdu-vaco viṣeṇāghūrṇantī kim api na sakhīyaṃ gaṇayati //

21.16*(650)

mugdhāsi nāyam aparādhyati maivam āli keyaṃ ruṣā paruṣitā likhitāpy anena
keli-skhalad-vasanam utpulakāṅga-bhaṅgam uttuṅga-pīna-kucam ālikhitā tvam eva //

21.17*(651)

pāṇau śoṇatale tanūdari dara-kṣāmā kapola-sthalī vinyastāñjana-digdha-locana-jalaiḥ kiṃ mlānimānīyate
mugdhe cumbatu nāma cañcalatayā bhṛṅgaḥ kvacit kandalīm unmīlan-nava-mālatī-parimalaḥ kiṃ tena vismaryate //

21.18*(652)

kopaḥ sakhi priyatame nanu vañcanaiva tan muñca mānini ruṣaṃ kriyatāṃ prasādaḥ
prāṇeśvaraś caraṇayoḥ patitas tavāyaṃ saṃbhāṣyatāṃ vikasatā nayanotpalena //

21.19*(653)

bāle nātha vimuñca mānini ruṣaṃ roṣān mayā kiṃ kṛtaṃ khedo 'smāsu na me 'parādhyati bhavān sarve 'parādhā mayi
tat kiṃ rodiṣi gadgadena vacasā kasyāgrato rudyate nanv etan mama kā tavāsmi dayitā nāsmīty ato rudyate //

21.20*(654)

gata-prāyā rātriḥ kṛśa-tanu śaśī śīryata iva pradīpo 'ya nidrā-vaśam upagato ghūrṇata iva
praṇāmānto mānas tyajasi na tathāpi krudham aho kuca-pratyāsattyā hṛdayam api te caṇḍi kaṭhinam //

21.21*(655)

gato dūraṃ candro jaṭhara-lavalī-pāṇḍara-vapur diśaḥ kiṃcit kiṃcit taraṇi-kiraṇair lohita-rucaḥ
idaṃ nidrā-cchede rasati sarasaṃ sāra-sakulaṃ cakorākṣi kṣipraṃ jahihi jahihi prema-laḍitam //

21.22*(656)

mayā tāvad-gotra-skhalita-hatakopāntaritayā na ruddho nirgacchann ayam iti vilakṣaḥ priyatamaḥ
ayaṃ tvākūtajñaḥ pariṇati-parāmarśa-kuśalaḥ sakhī līko 'py āsīl likhita iva citreṇa kim idam //

21.23*(657)

bhavatu viditaṃ chadmālāpair alaṃ priya gamyatāṃ tanur api na te doṣo 'smākaṃ vidhis tu parāṅmukhaḥ
tava yathā tathābhūtaṃ prema prapannam imāṃ daśāṃ prakṛti-capale kā naḥ pīḍā gate hata-jīvite //

21.24*(658)

asad-vṛtto nāyaṃ na ca sakhi guṇair eṣa rahitaḥ priyo muktāhāras tava caraṇa-mūle nipatitaḥ
gṛhāṇainaṃ mugdhe vrajatu tava kaṇṭha-praṇayitām upāyo nāsty anyo hṛdaya-paritāpopaśamane //

21.25*(659)

anālocya premṇaḥ pariṇatim anādṛtya suhṛdas tvayākāṇḍe mānaḥ kim iti sarale preyasi kṛtaḥ
samākṛṣṭā hy ete viraha-dahanodbhāsura-śikhāḥ sva-hastenāñgārās tad alam adhunāraṇya-ruditaiḥ //

21.26*(660)

mā rodīḥ sakhi naśyad-andhatamasaṃ paśyāmbaraṃ jyotsnayā śītāṃśuḥ sudhayā vilimpati sakhā rājño manojanmanaḥ
kaḥ kopāvasaraḥ prasīda rahasi svedāmbhasaṃ bindavo lumpantu stana-patra-bhaGgam akarīḥ saudhā-guru-śyāmalāḥ //

21.27*(661)

mā rodīḥ jara-pallava-praṇayinīṃ kṛtvā kapola-sthalīṃ mā bhaṅgīḥ parikheda-sākṣibhir iva śvāsair mukhendoḥ śriyam
mugdhe dagdha-giraḥ skhalanti śataśaḥ kiM kupyasi preyasi prāṇās tanvi mamāsi nocitam idaṃ tad vyartham uttāmyasi //

21.28*(662)

yad etan netrāmbhaḥ patad api samāsādya taruṇī kapola-vyāsaṅgaṃ kuca-kalaśam asyāḥ kalayati
tataḥ śroṇī-bimbaṃ vyavasita-vilāsaṃ tad ucitaṃ svabhāva-svacchānāṃ vipad api sukhaṃ nāntarayati //

21.29*(663)

pakṣmāntaḥ skhalitāḥ kapola-phalake lolaṃ luṭhantaḥ kṣaṇaṃ dhārālās taralocchalat-tanu-kaṇāḥ pīna-stanāsphālanāt
kasmād brūhi tavādya kaṇṭha-vigalan-muktāvalī-vibhramaṃ bibhrāṇā nipatanti bāṣpa-payasāṃ prasyandino bindavaḥ //

21.30*(664)

kapole patrālī karatala-nirodhena mṛditā nipīto niḥśvāsair ayam amṛta-hṛdyo 'dhara-rasaḥ
muhuḥ kaṇṭhe lagnas taralayati bāṣpaḥ stana-taṭaṃ priyo manyur jātas tava niranurodhe na tu vayam //

21.31*(665)

dhik dhik tvām ayi kena durmukhi kṛtaṃ kiṃ kiṃ na kāya-vrataṃ dvitrāṇy atra dināni ko na kupitaḥ ko nābhavan mānuṣaḥ
smaḥ kecin na vayaṃ yad ekam aparasyāpy uktam ākarṇyatāṃ atyunmāthini candane 'pi niyataṃ nāmāgnir uttiṣṭhati //

21.32*(666)

sphuṭatu hṛdayaṃ kāmaṃ kāmaṃ karatu tanuṃ tanuṃ na sakhi caṭula-premṇā kāryaṃ punar dayitena me
iti sarabhasaṃ mānāṭopād udīrya vacas tayā ramaṇa-padavī sāraṅgākṣyā sa-śaṅkitam īkṣitā //

21.33*(667)

ekasmin śayane parāṅ-mukhatayā vītottaraṃ tāmyator anyonyasya hṛdi sthite 'py anunaye saṃrakṣator gauravam
dampatyoḥ śanakair apāṅga-valanān miśrī-bhavac-cakṣuṣor bhagno mānakaliḥ sahāsa-rabhasaṃ vyāsakta-kaṇṭha-graham //

21.34*(668)

kandarpa-kandali salīka-dṛśā lunīhi kopāṅkuraṃ caraṇayoḥ śaraṇātithiḥ syām
paśya prasīda caramācala-cūla-cumbi bimbaṃ vidhor lavala-pāṇḍu-rasas tam eti //

21.35*(669)

aho divyaṃ cakṣur vahasi tava sāpi praṇayinī parākṣṇām agrāhyaṃ yuvatiṣu vapuḥ saṃkramayati
samānābhijñānaṃ katham itarathā paśyati puro bhavān ekas tasyāḥ pratikṛti-mayīr eva ramaṇīḥ //

21.36*(670)

priye maunaṃ muñca śrutir amṛta-dhārāṃ pibatu me dṛśāv unmīlyetāṃ bhavatu jagad indīvara-mayam
prasīda premāpi praśamayatu niḥśeṣam adhṛtīr abhūmiḥ kopānāṃ nanu niraparādhaḥ parijanaḥ //

21.37*(671)

kopas tvayā yadi kṛto mayi paṅkajākṣi so 'stu priyas tava kim asti vidheyam anyat
āśleṣam arpaya mad-arpita-pūrvam uccair uccaiḥ samarpaya mad-arpita-cumbanaṃ ca //

21.38*(672)*

sakhi kalitaḥ skhalito 'yaṃ heyo naiva praṇāma-mātreṇa /
ciram anubhavatu bhavatyā bāhu-latā-bandhanaṃ dhūrtaḥ //

21.39*(673)

jāte keli-kalau kṛte kamitari vyarthānunītau cirānd māne mlāyati manmathe vikasati kṣīṇe kṣapānehasi
māyā-svāpam upetya tan-nipuṇayā nidrāndhyam āceṣṭitaṃ māna-mlānir abhūn na yena ca na cāpy āsīd rahaḥk-haṇḍanam //

21.40*(674)

kathaṃcin naidāghe divasa iva kope vigalite prasattau prāptāyāṃ tad-anu ca niśāyām iva śanaiḥ
smita-jyotsnārambha-kṣapita-viraha-dhvānta-nivahoaḥ mukhendur māninyāḥ sphurati kṛta-puṇyasya surate //

21.41*(675)

māna-vyādhi-nipīḍitāham adhunā śaknomi tasyāntikaṃ no gantuṃ na sakhī-jano 'sti caturo yo māṃ balān neṣyati
mānī so 'pi jano na lāghava-bhayād abhyeti mātaḥ svayaṃ kālo yāti calaṃ ca jīvitam iti kṣuṇṇaṃ manaś cintayā //

21.42*(676)

yāvan no sakhi gocaraṃ nayanayor āyāti tāvad drutaṃ gatvā brūhi yathādya te dayitayā mānaḥ samālambitaḥ
dṛṣṭe dhūrta-viceṣṭite tu dayite tasmin avaśyaṃ mama svedāmbhaḥ-pratirodhi-nirbharatara-smeraṃ mukhaṃ jāyate //

21.43*(677)

dṛṣṭā muṣṭibhir āhatā hṛdi nakhair ācoṭitā pārśvayor ākṛṣṭā kabarīṣu gāḍham adhare śītkurvatī khaṇḍitā
tvat-kṛtyaṃ tvad-agocare 'pi hi kṛtaṃ sarvaṃ mayaivādhunā mām ājñāpaya kiṃ karomi sarale bhūyaḥ sapatnyās tava //

21.44*(678)

sutanu jahihi kopaṃ paśya pādānataṃ māṃ na khalu tava kadācit kopa evaṃ vidho 'bhūt
iti nigadati nāthe tiryag-āmīlitākṣyā nayana-jalam analpaṃ muktam uktaṃ na kiṃcit //

21.45*(679)

cetasy aṅkuritaṃ visāriṇi dṛśor dvandve dvipatrāyitaṃ prāyaṃ pallavitaṃ vacasy upacitaṃ prauḍhaṃ kapola-sthale
tat-tat-kopa-viceṣṭite kusumitaṃ pādānate tu priye māninyāṃ phalitaṃ tu māna-taruṇā paryanta-bandhyāyitam //

21.46*(680)

kiyan-mātraṃ gotra-skhalanam aparāddhaṃ caraṇayoś ciraṃ loṭhaty eṣa grahavati na mānād viramasi
ruṣaṃ muñcāmuñca priyam anugṛhānāyatihitaṃ śṛṇu tvaṃ yad brūmaḥ priya-sakhi na māne kuru matim //

21.47*(681)

daivād ayaṃ yadi jano vidito 'parādhī dāsocitaiḥ paribhavair ayam eva śāsyaḥ
eṣā kapola-phalake 'garu-patra-vallī kiṃ pīḍyate sutanu bāṣpa-jala-praṇālaiḥ //

21.48*(682)

kṛtvāgaḥ sa ca nāgato 'pi kim api vyaktaṃ mano manyate tat kvāse kam upaimi jaṅgama-vane ko mām ihāśvāsayet
ity uktvāśru-galan-mukhī viṭa-sakhī dhvastā viśantī gṛhaṃ dhanyenādhim upāśruṇor asi kṛtātyantaṃ priyā roditā //

21.49*(683)

kapolaṃ pakṣmabhyaḥ kalayati kapolān kuca-taṭaṃ kucān madhyaṃ madhyān nava-mudita-nābhī-sarasijam
na jānīmaḥ kiṃ nu kva nu kiyad anena vyavasitaṃ yad asyāḥ pratyaṅgaṃ nayana-jala-bindur viharati //

21.50*(684)

vikira nayane manda-cchāyaṃ bhavatv asitotpalaṃ vitara dayite hāsa-jyotsnāṃ nimīlatu paṅkajam
vada suvadane lajjā-mūkā bhavantu śikhaṇḍinaḥ paraparibhavo māna-sthānair na mānini sahyate //

21.51*(685)

ayaṃ dhūrto māyāvinayamadhurād asya vacasaḥ sakhi pratyeṣi tvaṃ prakṛti-sarale paśyasi na kim
kapole yal-lākṣā-bahala-rasa-rāga-praṇayinīm imāṃ dhatte mudrām anaticira-vṛttānta-piśunām //

21.52*(686)

aprāpta-keli-sukhayor atimāna-ruddha saṃdhānayo rahasi jāta-ruṣor akasmāt
yūnor mitho 'bhilaṣatoḥ prathamānunītiṃ bhāvāḥ prasāda-piśunāḥ kṣapayanti nidrām //

21.53*(687)

śravasi na kṛtāste tāvantaḥ sakhī-vacana-kramāś caraṇa-patitoṅguṣṭhāgreṇāpy ayaṃ na hato janaḥ
kaṭhina-hṛdaye mithyā-mauna-vrata-vyasanād ayaṃ parijana-parityāgopāyo na māna-parigrahaḥ //

21.54*(688)

na mando vaktrenduḥ śrayati na lalāṭaṃ kuṭilatā na netrābjaṃ rajyaty anuṣajati na bhrūr api bhidām
idaṃ tu preyasyāḥ prathayati ruṣo 'ntarvikasitāḥ śate 'pi praśnānāṃ yad abhidura-mudrodhara-puṭaḥ //

21.55*(689)

tat tad vadaty api yathāvasaraṃ hasaty apy āliṅgane 'pi na niṣadhati cumbane 'pi
kiṃ tu prasādana-bhayād atinihnutena kopena ko 'pi nihito 'dya rasāvatāraḥ //

21.56*(690)

āśleṣeṇa payodhara-praṇiyinīṃ pratyādiśantyā dṛśaṃ dṛṣṭvā cādhara-baddha-tṛṣṇam adharaṃ nirbhartsayantyā mukham
ūrvor gāḍha-nipīḍanena jaghane pāṇiṃ ca ruddhvānayā patyuḥ prema na khaṇḍitaṃ nipuṇayā māno 'pi naivojjhitaḥ //

21.57*(691)

dīrghocchvāsa-vikampitākula-śikhā yatra pradīpāḥ kule dṛṣṭir yatra ca dīrgha-jāgara-guruḥ kope madīye tava
visrambhaika-rasa-prasāda-madhurā yatra pravṛttāḥ kathās tāny anyāni dināni muñca caraṇau saivāham anyo bhavān //

21.58*(692)

parīrambhārambhaḥ spṛśati param icchāṃ na tu bhujau bhajante vijñānaṃ na tu giram anūrodha-vidhayaḥ
manasvinyāḥ svairaṃ prasarati niśā-sīma-samaye manaḥ pratyāvṛttaṃ kamitari kathaṃcin na tu vapuḥ //

21.59*(693)

adyodyāna-gṛhāṅgaṇe sakhi mayā svapnena lākṣāruṇaḥ protkṣipto 'yam aśoka-dohada-vidhau pādaḥ kvaṇan-nūpuraḥ
tāvat kiṃ kathayāmi keli-paṭunā nirgatya kuñjodarād ajñātopanatena tena sahasā mūrdhnaiva saṃbhāvitaḥ //

21.60*(694)

sakhi sa subhago manda-sneho mayīti na me vyathā vidhi-pariṇataṃ yasmāt sarvo janaḥ sukham aśnute
mama tu manasaḥ saṃtāpo 'yaṃ priye vimukho 'pi yat katham api hata-vrīḍaṃ ceto na yāti virāgitām //

21.61*(695)

bhrū-bhaṅge racite 'pi dṛṣṭir adhikaṃ sotkaṇṭham udvīkṣate kārkaśyaṃ gamite 'pi cetasi tanū-romāñcam ālambate
ruddhāyām api vāci sasmitam idaṃ dagdhānanaṃ jāyate dṛṣṭe nirvahaṇaṃ bhaviṣyati kathaṃ mānasya tasmin jane //

21.62*(696)

preyān so 'yam apākṛtaḥ sa-śapathaṃ pādānataḥ kāntayā dvitrāṇy eva padāni vāsa-bhavanād yāvan na yāty ātmanā
tāvat pratyuta pāṇi-saṃpuṭa-lasan-nīvī-nibandhaṃ dhṛto dhāvitv eva kṛta-praṇāmakam aho premṇo vicitrā gatiḥ //

21.63*(697)

gate premā-bandhe praṇaya-bahu-māne vigalite nivṛtte sad-bhāve jana iva jane gacchati puraḥ
tad utprekṣyotprekṣya priyasakhi gatāṃs tāṃś ca divasān na jāne ko hetur dalati śatadhā yan na hṛdayam //

21.64*(698)*

sutanu nitambas tava pṛthur akṣṇor api niyatam arjuno mahimā /
madhyaḥ savalir idāniṃ māndhātā kuca-taṭaḥ kriyatām //

21.65*(699)

dṛṣṭe locanavan-manāṅ-mukulitaṃ pārśva-sthite vaktravan nyag-bhūtaṃ bahir āsthitaṃ pulakavat saṃsparśam ātanvati
nīvī-bandhavadāgataṃ śithilatāṃ saṃbhāṣamāṇe tato mānenāpasṛtaṃ hriyeva sudṛśaḥ pāda-spṛśi preyasi //

Original text: Subhāṣitaratnakośa · Edition: D.D. Kosambi and V.V. Gokhale. Cambridge, Massachusetts 1957 (Harvard Oriental Series, 42) · Data entry Harunaga Isaacson · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc