Subhāṣitaratnakośa · Chapter 19
prauḍha-prema-rasān nitamba-phalakād viśraṃsite 'py aṃśuke kāñcī-dāma-maṇi-prabhābhir anu cārabdhe dukūlāntare
kāntenāśu mudhā vilokitam atho tanvyā mudhā lajjitaṃ bhūyo 'nena mudhāvakṛṣṭam atha tat tanvyā mudhā saṃvṛtam //
rūḍhe rati-vyatikare karaṇīya-śeṣam āyāsa-bhāji dayite muhur āturāyāḥ
pratyakṣaraṃ madana-mantharam arthayantyāḥ kiṃ kiṃ na hanta hṛdayaṅgamam aṅganāyāḥ //
ratānta-śrāntāyāḥ stana-jaghana-saṃdānita-dṛśi smarāveśa-vyagre davayati dukūlaṃ praṇayini
kṣaṇaṃ śroṇau pāṇī kṣaṇam api kucāgre priya-dṛśoḥ kṣaṇaṃ vinyasyantyār jagad api na mūlyaṃ mṛgadṛśaḥ //
tais tair vijṛmbhita-śatair madanopadeśair mugdhā vidhāya laḍitāni ca tāni tāni
aṅke nilīya kamituḥ śithilāṅga-mudrā nidrāti nālpa-tapasaḥ phala-saṃpad eṣā //
yad vrīḍā-bhara-bhugnam āsya-kamalaṃ yac cakṣur atyullasat-d pakṣma-śreṇi yad aṅgam aṅgaja-mano-rājya-śriyām āśrayaḥ
yad vardhiṣṇu manobhava-pranayitā yan manda-manyu-grahasḥ tenaiveha mano haraty adharita-prauḍhā navoḍhā na kim //
sa svargād aparo vidhiḥ sa ca sudhāsekaḥ kṣaṇaṃ netrayos tat-sāmrājyam agañjitaṃ tad aparaṃ premṇaḥ pratiṣṭhāspadam
yad bālā balavan manobhava-bhaya-bhraśyat-trapaṃ satrapā tat-kālocita-narma-karma dayitādamyāsyam abhyasyati //
samāliṅgaty aṅgair apasarati yat preyasi vapuḥ pidhātuṃ yad dṛśyaṃ ghaṭayati ghanāliṅganam api
tapobhir bhūyobhiḥ kim u na kamanīyaṃ sukṛtinām idaṃ ramyaṃ vāmyaṃ madana-vivaśāyā mṛgadṛśaḥ //
idam amṛtam ameyaṃ seyam ānanda-sindhur madhu-madhuram apīdaṃ kiṃcid antar dhunoti
yad ayam udaya-līlā-lālasānāṃ vadhūnāṃ rati-vinimaya-bhājāṃ kelibhir yāti kālaḥ //
ko 'sau sundari puṣpa-sāyaka-sakhaḥ saubhāgya-vārāṃ-nidhaḥ ko 'sāv indumukhi prasanna-hṛdayaḥ kaḥ kumbhi-kumbha-stani
yasmin vismayanīya-tapta-tapase svairaṃ samucchṛṅkhalā viśrāmyanti tava smara-jvara-harāḥ kandarpa-keli-śriyaḥ //
ātte vāsasi roddhum akṣamatayā doḥ-kandalībhyāṃ stanau tasyoraḥ-sthalam uttarīya-viṣaye sadyo mayā sañjitam
śroṇīṃ tasya kare 'dhirohati punar vrīḍāmbudhau mām atho majjantīm udatārayan manasijo devaḥ sa mūrcchā-guruḥ //
yad etad dhanyānām urasi yuvatī-saṅga-samaye samārūḍhaṃ kiṃcit pulakam idam āhuḥ kila janāḥ
matis tv eṣāsmākaṃ kuca-yuga-taṭī-cumbaka-śilā niveśād ākṛṣṭaḥ smara-śara-śalākotkara iva //
aṃsākṛṣṭa-dukūlayā sarabhasaṃ gūḍhau bhujābhyāṃ stanāv ākṛṣṭe jaghanāṃśuke kṛtam adhaḥ saṃsaktam ūru-dvayam
nābhī-mūla-nibaddha-cakṣuṣi tayā brīḍānatāṅgyā priye dīpaḥ phūtkṛti-vāta-vepita-śikhaḥ karṇotphalenāhataḥ //
jihremi jāgarti gṛhopakaṇṭhe sakhī-jano vallabha-kautukena
tad-aṃśukā-kṣepam adhīra-pāṇe vimuñca kāñcī-maṇayo raṇanti //
kānte talpam upāgate vigalitā nīvī svayaṃ tat-kṣaṇāt tad-vāsaḥ ślatha-mekhalā-guṇa-dhṛtaṃ kiṃcin nitambe sthitam
etāvat sakhi vedmi kevalam ahaṃ tasyāṅga-saṅge punaḥ ko 'sau kāsmi rataṃ tu kiṃ katham iti svalpāpi me na smṛtiḥ //
atiprauḍhā rātrir bahala-śikha-dīpaḥ prabhavati priyaḥ premārabdha-smara-vidhi-rasajñaḥ param asau
sakhi svairaṃ svairaṃ suratam akarod vrīḍita-vapuḥ yataḥ paryaṅgo 'yaṃ ripur iva kaḍat-kāra-mukharaḥ //
dhanyāsi yat kathayasi priya-saṃgamena narma-smitaṃ ca vadanaṃ ca rasaṃ ca tasya
nīvīṃ prati praṇihite tu kare priyeṇa sakhyaḥ śapāmi yadi kiṃcid api smarāmi //
jayati samara-tāntān dolanā-pāṇḍa-gaṇḍa sthala-kṛta-nija-vāsa-kheda-pūrānujanmā
ślatha-tanu-bhuja-bandha-prāpra-dīrgha-prasāro mukha-parimala-mugdhaḥ kāntayoḥ śvāsavātaḥ //
manojanma-prauḍha-vyatikara-śatāyāsa-vidhiṣu priyaḥ prāyo mugdho jhagiti kṛta-ceto-bhava-vidhiḥ
sahūṅkārojjṛmbhā smara-paravaśā kānta-vimukhaṃ mukhaṃ mugdhāpāṅgaṃ kṣipati virasaṃ prauḍha-yuvatī //
nava-nava-raho-līlābhyāsa-prapañcita-manmatha vyatikara-kalā-kallolāntar-nimagna-manaskayoḥ
api taruṇayoḥ kiṃ syāt tasyāṃ divi spṛhayālutāḥ mukulita-dṛśor udbhidyante na ced viraha-tviṣaḥ //
tasyāpāṅga-vilokitasya madhura-prollāsitārdha-bhruvas tasya smera-śuceḥ kramasya ca girāṃ mugdhākṣarāṇāṃ hriyā
bhāvānām api tādṛśāṃ mṛgadṛśo hāvānugānām aho nādhanyaḥ kurute prarūḍha-pulakair ātithyam aṅgair janaḥ //
samākṛṣṭaṃ vāsaḥ katham api haṭhāt paśyati tadā kramād ūru-dvandvaṃ jaraṭha-śara-gauraṃ mṛga-dṛśaḥ
tayā dṛṣṭiṃ dattvā mahati maṇi-dīpe nipuṇayā niruddhaṃ hastābhyāṃ jhagiti nija-netrotpala-yugam //
analpaṃ saṃtāpaṃ śamayati manojanma-janitaṃ tathā śītaṃ sphītaṃ himavati niśīthe glapayati
tad evaṃ ko 'py ūṣmā ramaṇa-parirambhotsava-milat purandhrī-nīrandhra-stana-kalaśa-janmā vijayate //
nādhanyānvi-parīta-mohana-rasa-preṅkhan-nitamba-sthalī lolad-bhūṣaṇa-kiṅkiṇī-kala-rava-vyāmiśra-kaṇṭha-svanam
saṃrambha-ślatha-keśa-bandha-vigalan-muktā-kalāpa-druta chvāsa-ccheda-taraṅgita-stana-yugaṃ prīṇāti śṛṅgāriṇī //
sītkāravanti dara-mīlita-locanāni romāñca-muñci makara-ketu-niketanāni
eṇī-dṛśāṃ makara-ketu-niketanāni vandāmahe surata-vibhrama-ceṣṭitāni //
muhur vrīḍāvatyāḥ pratihasitavatyāḥ pratimuhur muhur viśrāntāyā muhur abhiniviṣṭa-vyavasiteḥ
śramāmbhobhis tamyat-tilaka-malikā-ghūrṇa-dalakaṃ mukhaṃ līlāvatyā harati viparīta-vyatikare //
āstāṃ dūreṇa viśleṣaḥ priyām āliṅgato mama
svedaḥ kiṃ na sarinnātho romāñcaḥ kiṃ na parvataḥ //
cirārūḍha-prema-praṇaya-parihāsena hṛtayā tad-ārabdhaṃ tanvyā na tu yad abalāyāḥ samucitam
anirvyūḍhe tasmin prakṛti-sukumārāṅga-latayā punar lajjālolaṃ mayi vinihitaṃ locana-yugam //
nakha-daśana-nipāta-jarjarāṅgī rati-kalahe paripīḍitā prahāraiḥ
sapadi maraṇam eva sā tu yāyād yadi na pibed adharāmṛtaṃ priyasya //
mugdhe tavāsmi dayitā dayito bhava tvam ity uktayā na hi na hīti śiro 'vadhūya
svasmāt karān mama kare valayaṃ kṣipantyā vācaṃ vinābhyupagamaḥ kathito mṛgākṣyā //
patatu tavorasi satataṃ dayitā-dhammilla-mallikā-prakaraḥ /
rati-rasa-rabhasa-kaca-graha-lulitālaka-vallarī-galitaḥ //
āvṛṇvānā jhagiti jaghanaṃ mad-dukūlāñcalena preṅkhat-krīḍākulita-kabarī-bandhana-vyagra-pāṇiḥ
ardhocchvāsa-sphuṭa-nakha-padālaṃkṛtābhyāṃ stanābhyāṃ dṛṣṭā dhārṣṭya-smṛti-nata-mukhī mohanānte mayā sā //
harati rati-vimarde lupta-pātrāṅkuratvātd prakaṭa-nakha-padāṅkaḥ kiṃ ca romāñca-mudraḥ
hariṇa-śiśu-dṛśo 'syā mugdha-mugdhaṃ hasantyāḥ pariṇata-śara-kāṇḍa-snigdha-pāṇḍuḥ kapolaḥ //
kara-kisalayaṃ dhūtvā dhūtvā vilambita-mekhalā kṣipati sumano-mālā-śeṣaṃ pradīpa-śikhāṃ prati
sthagayati karaiḥ patyur netre vihasya samākulā surata-viratau ramyaṃ tanvī punaḥ punar īkṣitum //
viśrāntiṃ nūpure yāte śrūyate rasanā-dhvaniḥ
prāyaḥ kānte rati-śrānte kāminī puruṣāyate //
bhāvodgāḍham upoḍha-kampa-pulakair aṅgaiḥ samāliṅgitaṃ rāgāc cumbitam apy upetya vadanaṃ pītaṃ ca vaktrāmṛtam
jalpantyaiva muhur naneti nibhṛtaṃ pradhvasta-cāritrayā niḥśeṣeṇa samāpito rati-vidhir vācā tu nāṅgīkṛtaḥ //
yat pīna-stana-bhāra-lālasa-lasad-vāsaḥ sphurad-gaṇḍayā tanvaṅgyā rabhasārpitaṃ sarabhasaṃ vaktraṃ muhuḥ pīyate
tac chlāghyaṃ surataṃ ca tat tad amṛtaṃ tad vastu tad brahma tac ceto-hāri tad eva tat kim api tat tattvāntaraṃ sarvathā //
na bata vidhṛtaḥ kāñcī-sthāne karaḥ ślatha-vāsasi prahitam asakṛd dīpe cakṣur ghana-sthira-tejasi
kuca-kalaśayor ūḍhaḥ kampas tayā mama saṃnidhau manasija-rujo bhāvair uktā vacobhir apahnutāḥ //
harṣāśru-dūṣita-vilocanayā mayādya kiṃ tasya tat sakhi nirūpitam aṅgam aṅgam
romāñca-kañcuka-tiraskṛta-dehayā vā jñātāni tāni parirambha-sukhāni kiṃ vā //
sa kasmān me preyān sakhi katham ahaṃ tasya dayitā yato māṃ spṛṣṭvaiva snapayati karaṃ sveda-payasā
vilokyāśleṣād apy avahita ivāmīlya nayane vyudañcad-romāñca-sthagita-vapur āliṅgati samām //
kim api kim api mandaṃ mandam āsatti-yogād avicalita-kapolaṃ jalpatoś ca krameṇa
aśithila-parirambha-vyāpṛtaikaika-doṣṇor avidita-gata-yāmā rātrir eva vyaraṃsīt //
dākṣiṇyād abhimānato rasa-vaśād viśrāma-hetor mama prāgalbhyāt yad anuṣṭhitaṃ mṛgadṛśā śakyaṃ na tad yoṣitām
nirvyūḍhaṃ na yadā tayā tad akhilaṃ khinnais tatas tārakaiḥ sa-vrīḍaiś ca vilokitair mayi punar nyastaḥ samasto vyayaḥ //
valita-manasor apy anyonyaṃ samāvṛta-bhāvayoḥ punar upacita-prāya-premṇoḥ punas trapa-māṇayoḥ
iha hi niviḍa-vrīḍānaṅga-jvarātura-cetasor nava-taruṇayoḥ ko jānīte kim adya phaliṣyati //
draṣṭuṃ ketaka-patra-garbha-subhagām ūru-prabhām utsukas tat-saṃvāhana-līlayā ca śanakair utkṣipta-caṇḍātakaḥ
lajjā-mugdha-vilocana-smita-sudhā-nirdhauta-bimbādharaṃ kampa-praślatha-bāhu-bandhanam asāv āliṅgito bālayā //
nidrārtaṃ kila locanaṃ mṛgadṛśā viśleṣayantyā kathāṃ dīrghāpāṅga-sarit-taraṅga-taralaṃ śayyām anupreṣitam
ujjṛmbhaḥ kila vallabho 'pi virate vastuny api prastute ghūrṇantī kila sāpi hūṅkṛtavatī śūnyaṃ sakhī dakṣiṇā //
dṛṣṭvaikāsana-saṃshtite priyatame paścād upetyādarād ekasyā nayane pidyāya vihita-krīḍānubandha-cchalaḥ
īṣad-vakrima-kandharaḥ sa-pulakaḥ premollasan-mānasām antar-hāsa-lasat-kapola-phalakāṃ dhūrto 'parāṃ cumbati //
kucopāntaṃ kānte likhati nakharāgrair akalitaṃ tataḥ kiṃcit paścād valati ca mukhendau mṛgadṛśaḥ
bahir vyājāmarṣa-prasara-paruṣāntar-gata-rasā nirīkṣyā re māyī kim idam iti pūrvā vijayate //
āśleṣaḥ prathamaṃ krameṇa vijite kṛtye dhanasyārpaṇaṃ keli-dyūta-vidhau paṇaṃ priyatame kāntāṃ punaḥ pṛcchati
antar-gūḍha-vigāḍha-saṃbhrama-rasa-sphārī-bhavad-gaṇḍayā tūṣṇīṃ śāri-visāraṇāya nihitaḥ khedāmbu-garbhaḥ karaḥ //
āśleṣa-cumbana-ratotsava-kautukāni krīḍā durotdara-paṇaḥ pratibhūr anaṅgaḥ
bhogaḥ sa yadyapi jaye ca parājaye ca yūnor manas tad api vāñchati jetum eva //
kalaha-kalayā yat saṃvṛtyai trapāvanatānanā pihita-pulakodbhedaṃ subhrūś cakarṣa na kañcukam
dayitam abhitas tām utkaṇṭhāṃ vivavrur anantaraṃ jhaṭiti jhaṭiti truṭyanto 'ntaḥ stanāṃśuka-sandhayaḥ //
rati-pati-dhanur-jyā-ṭaṅkāro mada-dvipa-ḍiṇḍimaḥ sa-pulaka-jala-prema-prāvṛṭ-payodhara-garjitam
nidhuvana-yudhas tūryātodyaṃ jahāra nata-bhruvāṃ jaghana-sarasī-haṃsa-svānaḥ śrutiṃ rasanā-ravaḥ //
yugalam agalat tarṣotkarṣe tarūtpala-gaurayoḥ paṭu-vighaṭanād ūrvoḥ pūrvaṃ priye paripaśyati
śruti-kuvalayaṃ dīpocchittyai nirāsa yad aṅganā jvalati rasanā-rocir dīpe tad āpa nirarthatām //
daśana-daśanair oṣṭho mamlau na pallava-komalo vyasahata nakha-cchedānaṅgaṃ śirīṣa-mṛdu-cchavi
na bhuja-latikā-gāḍhāśleṣaiḥ śramaṃ lalitā yayur yuvatiṣu kim apy avyākhyeyaṃ smarasya vijṛmbhitam //
kim upagamitā bhartrā tapta-dviloha-vedakatāṃ uta ramayituḥ syūtāṅge 'ṅge śitaiḥ smara-sāyakaiḥ
vilayanam atha prāptā rāgānaloṣmabhir ity aho na pati-bhujayor niṣyandāntaḥ priyā niravīyata //
Original text: Subhāṣitaratnakośa · Edition: D.D. Kosambi and V.V. Gokhale. Cambridge, Massachusetts 1957 (Harvard Oriental Series, 42) · Data entry Harunaga Isaacson · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0