Subhāṣitaratnakośa · Chapter 17

dattvā vāma-karaṃ nitamba-phalake līlāvalan-madhyayā vyāvṛtta-stanam aṅga-cumbi-cibukaṃ sthitvā tayā māṃ prati
antar-visphurad-indranīla-maṇiman-muktāvalīm-āṃsalāḥ sa-prema prahitāḥ smara-jvara-muco dvitrāḥ kaṭākṣa-cchaṭāḥ //

ākarṇānta-visarpiṇaḥ kuvalaya-cchāyā-muṣaś cakṣuṣaḥ kṣepā eva tavāharanti hṛdayaṃ kiṃ saṃbhrameṇāmunā
mugdhe kevalam etad āhita-nakhotkhātāṅkam utpāṃśulaṃ bāhvor mūlam alīka-mukta-kabarī-bandha-cchalād darśitam //

tarat-tāraṃ tāvat prathamam atha citrārpitam iva kramād evāpāṅge sahajam iva līlā-mukulitam
tataḥ kiṃcit phullaṃ tad anu ghana-bāṣpāmbu-laharī parikṣāmaṃ cakṣuḥ patatu mayi tasyā mṛga-dṛśaḥ //

līlā-tāṇḍavita-bhru vibhrama-valad vaktraṃ kuraṅgīdṛśā sākūtaṃ ca sakautukaṃ ca suciraṃ nyastāḥ kilāsmān prati
nīlābja-vyatimiśra-ketaka-dala-drāghīyasīnāṃ srajāṃ sodaryāḥ suhṛdaḥ smarasya sudhayā digdhāḥ kaṭākṣa-cchaṭāḥ //

dṛṣṭā dṛṣṭim adho dadāti kurute nālāpam ābhāṣitā śayyāyāṃ parivṛtya tiṣṭhati balād āliṅgitā vepate
niryāntīṣu sakhīṣu vāsa-bhavanān nirgantum evehate jātā vāmatayaiva me 'dya sutarāṃ prītyai navoḍhā priyā //

tad-vrīḍābhara-bhugnam āsya-kamalaṃ vinyasya jānūpari prodyat-pakṣma-nirīkṣitaṃ vijayate sa-prema vāma-bhruvaḥ
hāsya-śrī-lava-lāñchitā ca yad asāv asyāḥ kapola-sthalī lolal-locana-gocaraṃ vrajati sa svargād apūrvo vidhiḥ //

bisaka-valana-līlā-magna-pūrvārdha-kāyaṃ kamalam iti gṛhītaṃ haṃsam āśu tyajantyāḥ
virata-carita-tāra-sphāra-netraṃ yad asyāś cakitam iha na dṛṣṭaṃ mūḍha tad vañcito 'si //

ayaṃ lolan-muktāvali-kiraṇa-mālā-parikaraḥ sphuṭasyendor lakṣmīṃ kṣapayitum alaṃ manmatha-suhṛt
viśālaḥ śyāmāyāḥ skhalita-ghana-nīlāṃśuka-vṛtiḥ stanābhogaḥ snihyan-masṛṇa-ghusṛṇālepa-subhagaḥ //

manye hīnaṃ stana-jaghanayor ekam āśaṅkya dhātrā prārabdho 'syāḥ parikalayituṃ pāṇinādāya madhyaḥ
lāvaṇyārdre katham itarathā tatra tasyāṅgulīnāṃ āmagnānāṃ trivali-valaya-cchadmanā bhānti mudrāḥ //

yatraitan mṛganābhi-patra-tilakaṃ puṣṇāti lakṣma-śriyaṃ yasmin hāsa-mayo vilimpati diśo lāvaṇya-bālātapaḥ
tan mitraṃ kusumāyudhasya dadhatī bālāndhakārāñcitā tāraikāvali-maṇḍaneyam anaghā śyāmā vadhūr dṛśyatām //

vaktrāmbujaṃ bhuja-mṛṇāla-lataṃ priyāyā lāvaṇya-vāri vali-vīci vapus taḍāgam
tat-prema-paṅka-patito na samujjihīte mac-citta-kuñjara-patiḥ parigāhamānaḥ //

kṛcchreṇoru-yugaṃ vyatītya suciraṃ bhrāntvā nitamba-sthale madhye 'syās trivalī-vibhaṅga-viṣame niṣpandatām āgatā
mad-dṛṣṭis tṛṣiteva saṃprati śanair āruhya tuṅgau stanau sākāṅkṣaṃ muhur īkṣate jala-lava-prasyandinī locane //

alam aticapalatvāt svapna-māyopamatvād pariṇati-virasatvāt saṃgamena priyāyāḥ
iti yadi śatakṛtvas tattvam ālokayāmas tad api na hariṇākṣīṃ vismaraty antarātmā //

napuṃsakam iti jñātvā tāṃ prati prahitaṃ manaḥ
ramate tac ca tatraiva hatāḥ pāṇininā vayam //

hāro 'yaṃ hariṇākṣīṇāṃ luṭhati stana-maṇḍale
muktānām apy avastheyaṃ ke vayaṃ smara-kiṅkarāḥ //

sā sundarīti taruṇīti tanūdarīti mugdheti mugdha-vadaneti muhur muhur me
kāntām ayaṃ virahiṇīm anurantu-kāmaḥ kāmāturo japati mantram ivāntarātmā //

sā bālā vayam apragalbha-manasaḥ sā strī vayaṃ kātarāḥ sā pīnonnatimat payodhara-yugaṃ dhatte sakhedā vayam
sākrāntā jaghana-sthalena guruṇā gantuṃ na śaktā vayaṃ doṣair anya-janāśritair apaṭavo jātāḥ sma ity adbhutam //

alasa-valita-mugdha-snigdha-niṣpanda-mandair adhika-vikasad-antar-vismaya-smera-tāraiḥ
hṛdayam aśaraṇaṃ me pakṣma-lākṣyāḥ kaṭākṣair apahṛtam apaviddhaṃ pītam unmūlitaṃ ca //

yāntyā muhur valita-kandharam ānanaṃ tad āvṛtta-vṛnta-śatapatra-nibhaṃ vahantyā
digdho 'mṛtena ca viṣeṇa ca pakṣmalākṣyā gāḍhaṃ nikhāta iva me hṛdaye kaṭākṣaḥ //

pariccheda-vyaktir bhavati na purasthe 'pi viṣaye bhavaty abhyaste 'pi smaraṇam atathābhāva-viramam
na saṃtāpa-cchedo hima-sarasi vā candramasi vā mano niṣṭhā-śūnyaṃ bhramati ca kim apy ālikhati ca //

paricchedātītaḥ sakala-vacanānām aviṣayaḥ punar-janmany asmin anubhava-pathaṃ yo na gatavān
viveka-pradhvaṃsād upacita-mahāmoha-gahano vikāraḥ ko 'py antar jaḍayati ca tāpaṃ ca kurute //

gacchantyā muhur arpitaṃ mṛgadṛśā tāra-sphurad-vīkṣaṇaṃ prānta-bhrāmyad-asañjita-bhru yad idaṃ kiṃ tan na jānīmahe
kvāpi sveda-samuccayaḥ snapayati kvāpi prakamodgamaḥ kvāpy aṅgeṣu tuṣānala-pratisamaḥ kandarpa-darpa-kramaḥ //

amṛta-siktam ivāṅgam idaṃ yadi bhavati tanvi tavādbhuta-vīkṣitaiḥ /
adharam indukarād api śubhrayanty aruṇayanty aruṇād api kiṃ dṛśam //

sā netrāñjanatāṃ punar vrajati me vācām ayaṃ vibhramaḥ pratyāsanna-kara-graheti ca karī hastodare śāyitaḥ
etāvad bahu yad babhūva katham apy ekatra manvantare nirmāṇaṃ vapuṣo mamoru-tapasas tasyāś ca vāma-bhruvaḥ //

nūnam ājñā-karas tasyāḥ subhruvo makara-dhvajaḥ
yatas tan-netra-sañcāra sūciteṣu pravartate //

ādau vismaya-nistaraṅgam anu ca preṅkholitaṃ sādhvasaiḥ vrīḍā-namram atha kṣaṇaṃ pravikasat-tāraṃ didṛkṣā-rasaiḥ
ākṛṣṭaṃ sahajābhijātya-kalanāt premṇā puraḥ preritaṃ cakṣur bhūri kathaṃ kathaṃcid agamat preyāṃsam eṇīdṛśaḥ //

gacchati puraḥ śarīraṃ dhāvati paścād asaṃsthitaṃ cetaḥ /
cīnāṃśukam iva ketoḥ prativātaṃ nīyamānasya //

ayaṃ te vidruma-cchāyo maru-deśa ivādharaḥ
karoti kasya no mugdhe pipāsā-taralaṃ manaḥ //

asyās tuṅgam iva stana-dvayam idaṃ nimneva nābhiḥ sthitā dṛśyante viṣamonnatāś ca valayo bhittau samāyām api
aṅge ca pratibhāti mārdavam idaṃ snigdha-svabhāvaś ciraṃ premṇā man-mukha-candram īkṣita eva smereva vaktīti ca //

svacchandaṃ sva-gṛhāṅgaṇaṃ bhramati sā mad-darśanād līyate dhanyān paśyati locanena sakalenārdhena māṃ vīkṣate
anyān mantrayate punar mayi gate maunaṃ samālambate nīto dūram ahaṃ tayā dayitayā sāmānya-lokād api //

sa khalu sukṛti-bhājām agraṇīḥ so 'tidhanyaḥ vinihita-kuca-kumbhā pṛṣṭhato yan mṛgākṣī
bahalatara-nakhāgra-kṣoda-vinyasta-mārge śirasi ṭasiti likṣāṃ hanti hūṅkāra-garbham //

alasayati gātram adhikaṃ bhramayati cetas tanoti saṃtāpam /
mohaṃ ca muhuḥ kurute viṣama-viṣaṃ vīkṣitaṃ tasyāḥ //

mattebha-kumbha-pariṇāhini kuṅkumārdre kāntā-payodhara-yuge rati-kheda-khinnaḥ
vakṣo nidhāya bhuja-pañjara-madhya-vartī dhanyaḥ kṣapāḥ kṣapayati kṣaṇa-labdha-nidraḥ //

dhik tasya mūḍha-manasaḥ kukaveḥ kavitvaṃ yaḥ strī-mukhaṃ ca śaśinaṃ ca samīkaroti
bhrū-bhaṅga-vibhrama-vilāsa-nirīkṣitāni kopa-prasāda-hasitāni kutaḥ śaśāṅke //

tāvaj jarā-maraṇa-bandhu-viyoga-śoka saṃvega-bhinna-manasām apavarga-vāñchā
yāvan na vakra-gatir añjana-nīla-rocir eṇīdṛśāṃ daśati locana-danta-śūkaḥ //

sā yair dṛṣṭā na vā dṛṣṭā muṣitāḥ samam eva te
hṛtaṃ hṛdayam ekeṣām anyeṣāṃ cakṣuṣaḥ phalam //

sā bāleti mṛgekṣaṇeti vikasat-padmānaneti krama pronmīlat-kuca-kuḍmaleti hṛdaya tvāṃ dhig vṛthā śrāmyasi
māyeyaṃ mṛgatṛṣṇikāsv api payaḥ pātuṃ samīhā tava tyaktavye pathi mā kṛthāḥ punar api prema-pramādāspadam //

avacanaṃ vacanaṃ priya-saṃnidhā vanavalokanam eva vilokanam
avayavāvaraṇaṃ ca yad añcala vyatikareṇa tad-aṅga-samarpaṇam //

alasa-valitaiḥ premārdrārdrair muhur mukulī-kṛtaiḥ kṣaṇam abhimukhair lajjālolair nimeṣa-parāṅmukhaiḥ
hṛdaya-nihitaṃ bhāvākūtaṃ vamadbhir ivekṣaṇaiḥ kathaya sukṛtī ko 'yaṃ mugdhe tvayādya vilokyate //

yadi sarojam idaṃ kva niśi prabhā yadi niśāpatir ahni kuto nu saḥ
racayatobhaya-dharmi tavānanaṃ prakaṭitaṃ vidhinā bahu naipuṇam //

abhimukhe mayi saṃvṛtam īkṣitaṃ hasitam anya-nimitta-kathodayam
vinaya-vārita-vṛttir atas tayā na vivṛto madano na ca saṃvṛtaḥ //

ko 'sau kṛtī kathaya ko madanaika-bandhur udgrīvam arcayasi kasya mṛgākṣi mārgam
nīlābja-karburita-madhya-vinidra-kunda dāmābhirāma-rucibhis taralaiḥ kaṭākṣaiḥ //

guruṇā stana-bhāreṇa mukha-candreṇa bhāsvatā
śanaiścarābhyāṃ pādābhyāṃ reje graha-mayīva sā //

alasa-valitaiḥ premārdrārdrair nimeṣa-parāṅmukhaiḥ kṣaṇam abhimukhaṃ lajjā-lolair muhur mukulīkṛtaiḥ
hṛdaya-nihitaṃ bhāvākūtaṃ vamadbhir ivekṣaṇaiḥ kathaya sukṛtī ko 'sau mugdhe tvayādya vilokyate //

upari kabarī-bandha-granther atha grathitāṅgurīn nija-bhuja-late tiryak tanvyā vitatya vivṛttayā
vivṛta-vilasad-vāmāpāṅga-stanārdha-kapolayā kuvalaya-dala-srak-saṃdigdha-śriyaḥ prahitā dṛśaḥ //

sākūtaṃ dayitena sā parijanābhyāśe samālokitā svākūta-pratipādanāya rabhasād āśvāsayantī priyam
vaidarbhākṣara-garbhiṇīṃ giram udīryānyāpadeśād śiśuṃ prītyā karṣati cumbati tvarayati śliṣyaty asūyaty api //

vyāvṛttyā śithilīkaroti vasanaṃ jāgraty api vrīḍayā svapna-bhrānti-pariplutena manasā gāḍhaṃ samāliṅgati
dattvāṅgaṃ svapiti priyasya rataye vyājena nidrāṃ gatā tanvy-aṅgyā viphalaṃ viceṣṭitam aho bhāvānabhijñe jane //

āyāte dayite marusthala-bhuvām utprekṣya durlaṅghyatāṃ gehinyā paritoṣa-bāṣpa-taralām āsajya dṛṣṭiṃ mukhe
dattvā pīlu-śamīkarīra-kavalān svenāñcalenādarā dāmṛṣṭaṃ karabhasya kesara-saṭābhārāvalagnaṃ rajaḥ //

darbhāṅkureṇa caraṇaḥ kṣata ity akāṇḍe tanvī sthitā katicid eva padāni gatvā
āsīd vivṛtta-vadanā ca vimocayantī śākhāsu valkalam asaktam api drumāṇām //

dūrād eva kṛto 'ñjalir na sa punaḥ pānīya-pānocito rūpālokana-vismitena calitaṃ mūrdhnā na śāntyā tṛṣaḥ
romāñco 'pi nirantaraṃ prakaṭitaḥ prītyā na śaityād apāṃ akṣuṇṇo vidhir adhvagena ghaṭito vīkṣya prapā-pālikām //

calāpāṅgāṃ dṛṣṭiṃ spṛśasi bahuśo vepathumatīṃ rahasyākhyāyīva mṛśasi mṛdu karṇāntika-gataḥ
karaṃ vyādhunvatyāḥ pibasi rati-sarvasvam adharaṃ vayaṃ tattvānveṣān madhukara hatās tvaṃ khalu kṛtī //

snigdhaṃ vīkṣitam anyato 'pi nayane yat preṣayantyā tayā yātaṃ yac ca nirambayor gurutayā mandaṃ viṣādād iva
mā gā ity uparuddhayā yad api tat sāsūyam uktā sakhī sarvaṃ tat kila mat-parāyaṇam aho kāmaḥ svatāṃ paśyati //

vaktra-śrī-jita-lajjitendu-malinaṃ kṛtvā kare kandukaṃ krīḍā-kautuka-miśra-bhāvam anayā tāmraṃ vahanty ānanam
bhṛṅgāgra-graha-kṛṣṭa-ketaka-dala-spardhāvatīnāṃ dṛśāṃ dīrghāpāṅga-taraṅgaṇaika-suhṛdām eṣo 'smi pātrīkṛtaḥ //

taraṅgaya dṛśo 'ṅgane patatu citram indīvaraṃ sphuṭīkuru rada-cchadaṃ vrajatu vidrumaḥ śvetatām
manāg vapur apāvṛṇu spṛśatu kāñcanaṃ kālikāṃ udañcaya nijānanaṃ bhavatu ca dvi-candraṃ nabhaḥ //

eko jayati sad-vṛttaḥ kiṃ punar dvau susaṃhatau
kiṃ citraṃ yadi tanvaṅgyāḥ stanābhyāṃ nirjitaṃ jagat //

praṇālī-dīrghasya pratikalam apāṅgasya suhṛdaḥ kaṭākṣa-vyākṣepāḥ śiśu-śaphara-phāla-pratibhuvaḥ
dadhānāḥ sarvasvaṃ kusuma-dhanuṣo 'smān prati sakhe navaṃ netrādvaitaṃ kuvalaya-dṛśaḥ saṃnidadhati //

bhavana-bhuvi sṛjantas tāra-hārāvatārān diśi diśi vikirantaḥ ketakānāṃ kuṭumbam
viyati ca racayantaś candrikāṃ dugdha-mugdhāṃ pratinayana-nipātāḥ subhruvo vibhramanti //

yat paśyanti jhagity apāṅga-saraṇi-droṇī-juṣā cakṣuṣā viṅkhanti krama-dolitobhaya-bhujaṃ yan nāma vāma-bhruvaḥ
bhāṣante ca yad uktibhiḥ stavakitaṃ vaidagdhya-mudrātmabhisḥ tad devasya rasāyanaṃ rasanidher manye manojanmanaḥ //

krama-saralita-kaṇṭha-prakramollāsitoras taralita-bali-rekhā-sūtra-sarvāṅgam asyāḥ
sthita-mati-ciram uccair agrapādāṅgulībhiḥ kara-kalita-sakhīkaṃ māṃ didṛkṣoḥ smarāmi //

smara-śaradhi-sakāśaṃ karṇa-pāśaṃ kṛśāṅgī raya-vigalita-tāḍīpatra-tāḍaṅkam ekam
vahati hṛdaya-coraṃ kuṅkuma-nyāsa-gauraṃ valayitam iva nālaṃ locanendīvarasya //

celāñcalena cala-hāra-latā-prakāṇḍair veṇī-guṇena ca balād valayī-kṛtena
svecchāhita-bhramaraka-bhrami-maṇḍalībhir anyaṃ rasaṃ racayatīva ciraṃ nata-bhrūḥ //

amanda-maṇi-nūpura-kvaṇata-cāru-cārī-kramaṃ jhaṇaj-jhaṇita-mekhalā-skhalita-tāra-hāra-cchaṭam
idaṃ tarala-kaṅkaṇāvali-viśeṣa-vācālitaṃ mano harati subhruvaḥ kim api kanduka-krīḍitam //

sā dugdha-mugdha-madhura-cchavi-raṅga-yaṣṭis te locane taruṇa-ketaka-patra-dīrghe
kambor viḍambana-karaś ca sa eva kaṇṭhaḥ saiveyam indu-vadanā madanāyudhāya //

kva pātavyā jyotsnāmṛta-bhavana-garbhāpi tṛṣitair mṛṇālī-tandūbhyaḥ sicaya-racanā kutra bhavatu
kva vā pārīmeyo bata bakula-dāmnāṃ parimalaḥ kathaṃ svapnaḥ sākṣāt kuvalaya-dṛśaṃ kalpayatu tām //

rasavad amṛtaṃ kaḥ saṃdeho madhūny api nānyathā madhuram adhikaṃ cūtasyāpi prasanna-rasaṃ phalam
sakṛd api punar madhyasthaḥ san rasāntara-vijjano vadatu yad ihānyat svādu syāt priyāradana-cchadāt //

kuvalaya-vanaṃ pratyākhyātaṃ navaṃ madhu ninditaṃ hasitam amṛtaṃ hanta svādoḥ paraṃ rasa-saṃpadaḥ
viṣam upahitaṃ cintāvyājān manasy api kāmināṃ alasa-madhurair līlā-tantrais tayārdha-vilokitaiḥ //

cañcac-colāñcalāni pratisaraṇa-raya-vyasta-veṇīni bāhoḥ vikṣepād dakṣiṇasya pracalita-valayāsphāla-kolāhalāni
śvāsa-truṭyad-vacāṃsi drutam itara-karotkṣipta-lolālakāni srasta-srañji pramodaṃ dadhati mṛgadṛśāṃ kanduka-krīḍitāni //

prahara-viratau madhye vāhnas tato 'pi pare 'thavā kim uta sakale jāte vāhni-priya tvam ihaiṣyasi
iti dina-śata-prāpyaṃ deśaṃ priyasya yiyāsato harati gamanaṃ bālālāpaiḥ sabāṣpa-galaj-jalaiḥ //

kalyāṇaṃ parikalpyatāṃ pika-kule rohantu vāñcāptayoaḥ haṃsānām udayo 'stu pūrṇa-śaśinaḥ stād bhadram indīvare
ity udbāṣpa-vadhū-giraḥ pratipadaṃ saṃpūrayanty āntike kāntaḥ prasthiti-kalpitopakaraṇaḥ sakhyā bhṛśaṃ vāritaḥ //

sāmānya-vāci padam apy abhidhīyamānaṃ māṃ prāpya jātam abhidheya-viśeṣa-niṣṭham
strī kācid ity abhihite hi mano madīyaṃ tām eva vāma-nayanāṃ viṣayī-karoti //