Subhāṣitaratnakośa · Chapter 16
yāsāṃ saty api sad-guṇānusaraṇe doṣānubandhaḥ sadā yāḥ prāṇān varam arpayanti na punaḥ saṃpūrṇa-dṛṣṭiṃ priye
atyantābhimate 'pi vastuni vidhir yāsāṃ niṣedhātmakas tās trailokya-vilakṣaṇa-prakṛtayo vāmāḥ prasīdantu vaḥ //
kaṇṭhe mauktika-mālikā stana-taṭe kārpūra-madhyaṃ rajaḥ sāndraṃ candanam aṅgake valayitā pāṇau mṛṇālī-latā
tanvī naktam iyaṃ cakāsti śucinī cīnāṃśuke bibhratī śītāṃśor adhidevateva galitā vyomāgram ārohitaḥ //
līlā-skhalac-caraṇa-cāru-gatāgatāni tiryag-vivartita-vilocana-vīkṣitāni
vāma-bhruvāṃ mṛdu ca mañju ca bhāṣitāni nirmāyam āyudham idaṃ makara-dhvajasya //
dṛṣṭā kāñcana-yaṣṭir adya nagaropānte bhramantī mayā tasyām adbhutam padmam ekam aniśaṃ protphullam ālokitam
tatrobhau madhupau tathopari tayor ekoṣṭamī-candramās tasyāgre paripuñjitena tamasā naktaṃ divaṃ sthīyate //
madhye hema-lataṃ kapittha-yugalaṃ prādurbabhūva krama prāptau tāla-phala-dvayaṃ tad anu tan niḥsandhi bhāva-sthitam
paścād tulya-samunnati-vyatikaraṃ sauvarṇa-kumbha-dvayā kāreṇa sphuṭam eva tat-pariṇataṃ kvedaṃ vadāmodbhutam //
smita-jyotsnā-liptaṃ mṛgamada-masī-patra-hariṇaṃ mukhaṃ tan-mugdhāyā harati hariṇāṅkasya laḍitam
kva candre saundaryaṃ tad-adhara-ruciḥ sātiśayinī kva bālāyās te kva caṭula-kaṭākṣā naya-muṣaḥ //
āścaryam ūrjitam idaṃ kim u kiṃ madīyaś citta-bhramo yad ayam indur anambare 'pi
tatrāpi kāpi nanu citra-parampareyam ujjṛmbhitaṃ kuvalaya-dvitayaṃ yad atra //
nija-nayana-pratibimbair ambuni bahuśaḥ pratāritā kāpi /
nīlotpale 'pi vimṛśati karam arpayituṃ kusumalāvī //
yauvana-śilpi-sukalpita-nūtana-tanu-veśma viśati rati-nāthe /
lāvaṇya-pallavāṅgau maṅgala-kalaśau stanāv asyāḥ //
ekam eva baliṃ baddhvā jagāma harir unnatim
asyās trivali-bandhena saiva madhyasya namratā //
romāvalī kanaka-campaka-dāma-gauryā lakṣmīṃ tanoti nava-yauvana-saṃbhṛta-śrīḥ
trailokya-labdha-vijayasya manobhavasya saurvarṇa-paṭṭa-likhiteva jaya-praśastiḥ //
dṛśā dagdhaṃ manasijaṃ jīvayanti dṛśaiva yāḥ
virūpākṣasya jayinīs tāḥ stuve vāma-locanāḥ //
so 'yam abhyuditaḥ paśya priyāyā mukha-candramāḥ
yasya pārvaṇa-candreṇa tulyataiva hi lāñchanam //
vidhāyāpūrva-pūrṇendum asyā mukham abhūd dhruvam
dhātā jināsanāmbhoja vinimīlana-duḥsthitaḥ //
maikaṃ tamaḥ-stabakam ūrdhvam apākṛthās tvam eṇaṃ tyajāsya vimale nayane gṛhāṇa
lolālakaṃ tarala-vīkṣitam āyatākṣyāḥ sākṣān mukhaṃ yadi bhavān anukartu-kāmaḥ //
etasmin avadāta-kāntini kuca-dvandve kuraṅgī-dṛśaḥ saṃkrānta-pratibimbam aindavam idaṃ dvedhā vibhaktaṃ vapuḥ
ānandottaralasya puṣpa-dhanuṣas tat-kāla-nṛtyotsava prāpti-prodyata-kāṃsya-tāla-yugala-prāyaṃ samālokyate //
ghanāv ūrū tasyā yadi yadi vidagdho 'yam adharaḥ stana-dvandvaṃ sāndraṃ yadi yadi mukhābjaṃ vijayate
hatau rambhā-stambhau hatam ahaha bandhūka-kusumaṃ hatau hemnaḥ kumbhāv ahaha vihataḥ pārvaṇa-śaśī //
yad api vibudhaiḥ sindhor antaḥ kathaṃcid upārjitaṃ tad api sakalaṃ cāru-strīṇāṃ mukheṣu vibhāvyate
sura-sumanasaḥ śvāsāmode śaśī ca kapolayor amṛtam adhare tiryag-bhūte viṣaṃ ca vilocane //
tarala-nayanā tanvaṅgīyaṃ payodhara-hāriṇī racana-paṭunā manye dhātrā śaśi-drava-nirmitā
bhavatu mahimā lāvaṇyānām ayaṃ katham anyathā vigalita-tanur lekhāśeṣaḥ kathaṃ ca niśākaraḥ //
so 'naṅgaḥ kusumāni pañca viśikhāḥ puṣpāṇi bāṇāsanaṃ svacchanda-cchidurā madhuvratamayī paṅktir guṇaḥ kārmuke
etat-sādhana utsaheta sa jagaj jetuṃ kathaṃ manmathas tasyāmogham amūr bhavanti nahi ced astraṃ kuraṅgī-dṛśaḥ //
gurutāṃ jaghana-stanayoḥ sraṣṭur muṣṭyonnamayya tulitavataḥ /
magnāṅguli-sandhi-traya-nirgata-lāvaṇya-paṅktilā trivalī //
asāraṃ saṃsāraṃ parimuṣita-ratnaṃ tribhuvanaṃ nirālokaṃ lokaṃ maraṇa-śaraṇaṃ bāndhava-janam
adarpaṃ kandarpaṃ jana-nayana-nirmāṇam aphalaṃ jagaj jīrṇāraṇyaṃ katham asi vidhātuṃ vyavasitaḥ //
tvad-gaṇḍa-sthala-pāṇḍu dehi lavalaṃ dehi tvad-oṣṭhāruṇaṃ bimbaṃ dehi nitambini tvad-alaka-śyāmaṃ ca me jāmbavam
ity akṣuṇṇa-manojña-cāṭu-janita-vrīḍaḥ purandhrī-janā dhanyānāṃ bhavaneṣu pañjara-śukair āhāram abhyarthyate //
dūrvā-śyāmo jayati pulakair eṣa kāntaḥ kapolaḥ kastūrībhiḥ kim iha likhito drāviḍaḥ patra-bhaṅgaḥ
pratyagrāṇi priya-kara-ruha-krīḍitāny eva mugdhe śobhā-bhāñji stana-kalaśayos tanvi hāro 'pi bhāraḥ //
janaḥ puṇyair yāyāj jaladhi-jala-bhāvaṃ jala-mucaṃ tathāvasthaṃ cainaṃ vidadhati śubhaiḥ śukti-vadane
tatas tāṃ śreyobhiḥ pariṇatim asau vindati yayā ruciṃ tanvan pīna-stani hṛdi tavāyaṃ vilasati //
na nīlābjaṃ cakṣuḥ sarasiruham etan na vadanaṃ na bandhūkasyedaṃ mukulam adharas taddyuti-dharaḥ
mamāpy eṣā bhrāntiḥ prathamam abhavad bhṛṅga kim u te kṛtaṃ yatnair ebhyo virama viramety añjalir ayam //
manasija-vijayāstraṃ netra-viśrāma-pātraṃ tava mukham anukartuṃ tanvi vāñchā dvayoś ca
iti janita-virodhād bhūta-kopād ivāyaṃ harati tuhina-raśmiḥ paṅkajānāṃ vikāśam //
ceto-bhuvo racita-vibhrama-saṃvidhānaṃ nūnaṃ na gocaram abhūd dayitānanaṃ vaḥ
tat-kānti-saṃpadam avāpsyata cec cakorāḥ pānotsavaṃ kim akariṣyata candrikāsu //
yad gīyate jagati śastra-hatā vrajanti nūnaṃ surālayam iti sphuṭam etad adya
sūcyagra-mātra-parikhaṇḍita-vigraheṇa prāptaṃ yataḥ stana-taṭaṃ tava kañcukena //
anena kumbha-dvaya-saṃniveśa saṃlakṣyamāṇena kuca-dvayena
unmajjatā yauvana-vāraṇena vāpīva tanvaṅgi taraṅgitāsi //
satyaṃ śaraiḥ sumanasāṃ hṛdayaṃ tavaital lolākṣi nirbharam apūri manobhavena
āmodam ulbaṇam akṛtrimam udvahanti śvāsāḥ svabhāva-subhagaṃ katham anyathaite //
sutanu bhava-gabhīraṃ gartam utpādya nābhīm adha upari nidhāya stambhikāṃ roma-rājīm
stana-yuga-bhara-bhaṅgāśaṅkiteneva dhātrā trivali-valaya-baddhaṃ madhyam ālokayāmaḥ //
muhuḥ śastra-cchedair muhur asama-pāṣāṇa-kaṣaṇair muhur jyotiḥ-kṣepaiḥ payasi paritāpaiḥ pratimuhuḥ
tad evaṃ tanvaṅgyāḥ katham api nitamba-sthalam idaṃ mayā labdhaṃ puṇyair iti raṇati kāñcī-parikaraḥ //
guṇa-vṛddhir varṇa-lopa-dvandva-nipātopasarga-saṃkīrṇā /
durghaṭa-paṭavākyārthā vyākaraṇa-prakriyevāsau //
nayana-cchalena sutanor vadana-jite śaśini kula-vibhau krodhāt /
nāsānāla-nibaddhaṃ sphuṭitam ivendīvaraṃ dvedhā //
cakṣur mecakam ambujaṃ vijayate vaktrasya mitraṃ śaśī bhrū-sūtrasya sanābhi manmatha-dhanur lāvaṇya-puṇyaṃ vapuḥ
rekhā kāpi rada-cchade ca sutanor gātre ca tat kāminīṃ enāṃ varṇayitā smaro yadi sa ced vaidarbhyam abhyasyati //
caṇḍīśa-darpa-dalanāt prabhṛti smarasya vāma-bhruvāṃ vadanam eva hi rājadhānī
niḥśaṅkam aṅkurita-puṣpita-kānti-kāśe tatrādhunā tuhina-dhāmni mṛgāś caranti //
lāvaṇya-kānti-paripūrita-diṅ-mukhe 'smin smere 'dhunā tava mukhe taralāyatākṣi
kṣobhaṃ yad eti na manāg api tena manye suvyatam eva jala-rāśir ayaṃ payodhiḥ //
adhīrākṣyāḥ pīna-stana-kalasam āskandasi muhuḥ kramād ūru-dvandvaṃ kalayasi ca lāvaṇya-lalitam
bhujāśliṣṭo harṣād anubhavasi hastāhṛti-kalām aye vīṇā-daṇḍa prakaṭaya phalaṃ kasya tapasaḥ //
na tāvad bimboṣṭhi sphuritanavarāgo 'yam adharo na cāmī te dantāḥ sudati jita-kundendu-mahasaḥ
imāṃ manye mudrām atanutara-sindūra-subhagāṃ idaṃ muktā-ratnaṃ madana-nṛpater mudritam iva //
imau rambhā-stambhau dvirada-pati-kumbha-dvayam idaṃ tad etad līlābjaṃ śarad-amṛta-raśmiḥ sphuṭam ayam
kim aṅge tanvaṅgyāḥ kalayati jagat kāntam adhikaṃ yad etasyāṃ śaśvat paravaśam ivonmattam iva ca //
janānandaś candro bhavati na kathaṃ nāma sukṛtī prayātovasthābhis tisṛbhir api yaḥ koṭim iyatīm
bhruvor līlāṃ bālaḥ śiryam alika-paṭṭasya taruṇo mukhendoḥ sarvasvaṃ harati hariṇākṣyāḥ pariṇataḥ //
lāvaṇya-sindhur aparaiva hi keyam atra yatrotpalāni śaśinā saha saṃplavante
unmajjati dvirada-kumbha-taṭī ca yatra yatrāpare kadala-kāṇḍa-mṛṇāla-daṇḍāḥ //
iyaṃ gehe lakṣmīr iyam amṛta-vartir nayanayoḥ asāv asyāḥ sparśo vapuṣi balahaś candana-rasaḥ
ayaṃ kaṇṭhe bāhuḥ śiśira-masṛṇo mauktika-rasaḥ kim asyā na preyo yadi param asahyas tu virahaḥ //
nitamba-śrīḥ kaṃ na svagata-mita-yānaṃ janayati stanābhogo mugdhe hṛdayam aparasyāpi harati
tavākṣṇo 'pabhraṣṭaṃ smara-jara-śarendīvara-dalaṃ mukhaṃ tad yasyenduḥ prathama-likhana-proñchana-padam //
sa-janmānau tulyāv abhijana-bhuvājanma ca saha pravṛddhau nāmnā ca stana iti samānāv udayinau
mithaḥ sīmā-mātre yad idam anayor maṇḍalavator rapi spardhā yuddhaṃ tad iha hi namasyaḥ kaṭinimā //
śṛṅgāra-druma-mañjarī sukha-sudhā-sarva-sva-nikṣepa-bhūḥ sargābhyāsa-phalaṃ vidher madhu-mayī vartir jagac-cakṣuṣām
līlā-nirjhariṇī manoja-nṛpater lāvaṇya-sindhor iyaṃ velā kasya mṛgekṣaṇā sukṛtinaḥ saundarya-sīmā-sthalī //
kim iyam amṛta-vartiḥ kiṃ nu lāvaṇya-sindhuḥ kim atha nalina-lakṣmīḥ kiṃ nu śṛṅgāra-vallī
iti nava-hariṇākṣyāḥ kāntim ālokayanto jagad akhilam asāraṃ bhāram ālocayāmaḥ //
smita-jyotsnā-dhautaṃ sphurad-adhara-patraṃ mṛgadṛśāṃ mukhābjaṃ cet pītaṃ tad alam iha pīyūṣa-kathayā
aho mohaḥ ko 'yaṃ śatamakha-mukhānāṃ sumanasāṃ yad asyārthe 'tyarthaṃ jaladhi-mathanāyāsam aviśan //
etad locanam utpala-bhrama-vaśāt padma-bhramād ānanaṃ bhrāntyā bimba-phalasya cājani dadhad vāmādharo vedhasā
tasyāḥ satyam anaṅga-vibhrama-bhuvaḥ pratyaṅgam āsaṅginī bhrāntir viśva-sṛjo 'pi yatra kiyatī tatrāsmad-āder matiḥ //
ānīla-cūcuka-śilīmukham udgataika romāvalī-vipula-nālam idaṃ priyāyāḥ
uttuṅga-saṃgata-payodhara-padma-yugmaṃ nābher adhaḥ kathayatīva mahā-nidhānam //
yan-nāmāpi sukhākaroti kalayaty urvīm api dyām iva prāptir yasya yad-aṅga-saṅga-vidhinā kiṃ yan na nihnūyate
antaḥ kiṃ ca sudhā-sapatnam aniśaṃ jāgarti yad-rāgiṇāṃ visrambhāspadam adbhutaṃ kim api tat-kānteti tattvāntaram //
tanvaṅgyāḥ stana-yugmena mukhaṃ na prakaṭīkṛtam
hārāya guṇine sthānaṃ na dattam iti lajjayā //
hantu nāma jagat sarvam aviveki kuca-dvayam
prāpra-śravaṇayor akṣṇor na muktaṃ jana-māraṇam //
tanvaṅgīnāṃ stanau dṛṣṭvā śiraḥ kampāyate yuvā
tayor antara-saṃlagnāṃ dṛṣṭim utpāṭayann iva //
śikhariṇi kva nu nāma kiyac ciraṃ kim abhidhānam asāv akarot tapaḥ
taruṇi yena tavādhara-pāṭalaṃ daśati bimba-phalaṃ śuka-śāvakaḥ //
yātā locana-gocaraṃ yadi vidher eṇekṣaṇā sundarī neyaṃ kuṅkuma-paṅka-piñjara-mukhī tenojjhitā syāt kṣaṇam
nāpy āmīlita-locanasya racanād rūpaṃ bhaved īdṛśaṃ tasmāt sarvam akartṛkaṃ jagad idaṃ śreyo mataṃ saugatam //
vyarthaṃ vilokya kusumeṣum asuvyaye 'pi gaurī-patīkṣaṇa-śikhi-jvalito manobhūḥ
roṣād vaśīkaraṇam astram upādade yat sā subhruvāṃ vijayate jagati pratiṣṭhā //
ārabdhe dayitā-mukha-pratisame nirmātum asmin api vyaktaṃ janma-samāna-kāla-militām aṃśu-cchaṭāṃ varṣati
ātma-drohiṇi rohiṇī-parivṛḍhe paryaṅka-paṅkeruhaḥ saṃkocād atiduḥsthitasya na vidhes tac chilpam unmīlitam //
anena rambhoru bhavan-mukhena tuṣāra-bhānos tulayā jitasya
ūnasya nūnaṃ paripūraṇāya tārāḥ sphuranti pratimāna-khaṇḍāḥ //
gotre sākṣād ajani bhagavān eṣa yat padmayoniḥ śayyotthāyaṃ yad akhila-mahaḥ prīṇayanti dvirephān
ekāgrāṃ yad dadhati bhagavaty uṣṇa-bhānau ca bhaktiṃ tat prāpus te sutanu vadanaupamyam ambhoruhāṇi //
koṣaḥ sphītataraḥ sthitāni paritaḥ patrāṇi durgaṃ jalaṃ maitraṃ maṇḍalam ujjvalaṃ ciram adho-nītās tathā kaṇṭakāḥ
ity ākṛṣṭa-śilīmukhena racanāṃ kṛtvā tad atyadbhutaṃ yat-padmena jigīṣuṇāpi na jitaṃ mugdhe tvadīyaṃ mukham //
sā rāmaṇīyaka-nidher adhidevatā vā saundarya-sāra-samudāya-niketanaṃ vā
tasyāḥ sakhe niyatam indu-sudhāmṛṇāla jyotsnādi kāraṇam abhūn madanaś ca vedhāḥ //
upaprākārāgraṃ prahiṇu nayane tarkaya manāg anākāśe ko 'yaṃ galita-hariṇaḥ śīta-kiraṇaḥ
sudhā-baddha-grāsair upavana-cakorair anusṛtāṃ kiran jyotsnām acchāṃ nava-lavala-pāka-praṇayinīm //
candro jaḍaḥ kadala-kāṇḍam akāṇḍa-śītam indīvarāṇi ca visūtrita-vibhramāṇi
yenākriyanta sutanoḥ sa kathaṃ vidhātā kiṃ candrikāṃ kvacid aśīta-ruciḥ prasūte //
alīka-vyāmukta-pracura-kabarī-bandhanam iṣād udañcad-dor-vallī-dvaya-dhṛta-parīveśa-nihitaḥ
ayaṃ jṛmbhārambha-sphaṭika-śuci-dantāṃśu-nicayo mukhendur gaurāṅgyā galita-mṛga-lakṣmā vijayate //
rambhoru kṣipa locanārdham abhito bāṇān vṛthā manmathaḥ saṃdndhattāṃ dhanur ujjhatu kṣaṇam ito bhrū-vallim ullāsaya
kiṃ cāntar nihitānurāga-madhurām avyakta-varṇa-kramāṃ mugdhe vācam udīrayāstu jagato vīṇāsu bherī-bhramaḥ //
pāṇau padma-dhiyā madhūka-kusuma-bhrāntyā tathā gaṇḍayor nīlendīvara-śaṅkayā nayanayor bandhūka-buddhyādhare
līyante kabarīṣu bāndhava-jana-vyāmoha-jāta-spṛhā durvārā madhupāḥ kiyanti taruṇi sthānāni rakṣiṣyasi //
dṛṣṭāḥ śaivala-mañjarī-paricitāḥ sindhoś ciraṃ vīcayo ratnāny apy avalokitāni bahuśo yuktāni muktā-phalaiḥ
yat tu projjhita-lāñchane hima-rucāv unnidram indīvaraṃ saṃsaktaṃ ca mitho rathāṅga-mithunaṃ tat kutra dṛṣṭaṃ punaḥ //
anyonyopamitaṃ yugaṃ nirupamaṃ te 'yugmam aṅgeṣu yat so 'yaṃ sikthakam āsya-kānti-madhunas tanvaṅgi candras tava
tvad-vācāṃ svara-mātrikāṃ mada-kalaḥ puṃskokilo ghoṣayaty abhyāsasya kim asty agocaram iti pratyāśayā mohitaḥ //
lāvaṇya-draviṇa-vyayo na gaṇitaḥ kleśo mahān svīkṛtaḥ svacchandaṃ vasato janasya hṛdaye cintā-jvaro nirmitaḥ
eṣāpi sva-guṇānurūpa-ramaṇābhāvād varākī hatā ko 'rthaś cetasi vedhasā vinihitas tanvyās tanuṃ tanvatā //
kiṃ kaumudīḥ śaśikalāḥ sakalā vicūrṇya saṃyojya cāmṛta-rasena punaḥ prayatnāt
kāmasya ghora-hara-hūṅkṛti-dagdha-mūrteḥ saṃjīvanauṣadhir iyaṃ vihitā vidhātrā //
asyāḥ sarga-vidhau prajāpatir abhūc candro nu kānti-pradaḥ śṛṅgāraika-rasaḥ svayaṃ tu madano māsaḥ sa puṣpākaraḥ
vedābhyāsa-jaḍaḥ kathaṃ nu viṣaya-vyāvṛtta-kautūhalo nirmātuṃ prabhaven manoharam idaṃ rūpaṃ purāṇo muniḥ //
tad-vaktraṃ yadi mudritā śaśikathā hā hema sā ced dyutis tac cakṣur yadi hāritaṃ kuvalayais tac cet smitaṃ kā sudhā
dhik kandarpa-dhanur-bhruvau ca yadi te kiṃ vā bahu brūmahe yat satyaṃ punarukta-vastu-vimukhaḥ sarga-kramo vedhasaḥ //
tasyā mukhasyāyata-locanāyāḥ kartuṃ na śaktaḥ sadṛśaṃ priyāyāḥ
itīva śīta-dyutir ātma-bimbaṃ nirmāya nirmāya punar bhinatti //
tulitas tvan-mukhenāyaṃ yad unnamati candramāḥ
avanamra-mukhi vyaktam etenaivāsya lāghavam //
taspasyatīva candro 'yaṃ tvan-mukhendu-jigīṣayā
kṛśaḥ śambhu-jaṭājūṭa taṭinī-taṭam āśritaḥ //
tava tanvi stanav etau kurvāte vigrahaṃ gurum
anyonya-maṇḍalākrāntau naṣṭa-sandhī nṛpāv iva //
prāyaḥ stana-taṭī-bhūmiḥ prakāma-phala-dāyinī
yasyām agre karaṃ dattvā yojyate nakha-lāṅgalam //
amīṣāṃ maṇḍalābhogaḥ stanānām eva śobhate
yeṣām upetya sotkampā rājāno 'pi kara-pradāḥ //
lakṣmīṃ vakṣasi kaustubha-stavakini premṇā karoty acyuto dehārdhe vahati tripiḍapa-gurur gaurīṃ svayaṃ śaṅkaraḥ
śaṅke paṅkaja-saṃbhavas tu bhagavān adyāpi bālyāvadhiḥ sarvāṅga-praṇayāṃ priyāṃ kalayituṃ dīrghaṃ tapas tapyate //
Original text: Subhāṣitaratnakośa · Edition: D.D. Kosambi and V.V. Gokhale. Cambridge, Massachusetts 1957 (Harvard Oriental Series, 42) · Data entry Harunaga Isaacson · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0