Language

ENहिગુ
Scripture Library

Subhāṣitaratnakośa · Chapter 15

15.1*(334)

bhruvoḥ kācil līlā pariṇatir apūrvā nayanayoḥ stanābhogo 'vyaktaṃ taruṇima-samārambha-samaye
idānīm bālāyāḥ kim amṛta-mayaḥ kim madhu-mayaḥ kim ānandaḥ sākṣāt dhvanati madhuraḥ pañcama-layaḥ //

15.2*(335)

unnālālaka-bhañjanāni kabarī-pāśeṣu śikṣā-raso dantānāṃ parikarma nīvi-nahanaṃ bhrū-lāsya-yogyāgrahaḥ
tiryag-locana-ceṣṭitāni vacasi cchekokti-saṃkrāntayaḥ strīṇāṃ glāyati śaiśave pratikalaṃ ko 'py eṣa keli-kramaḥ //

15.3*(336)

vidhatte sollekhaṃ katarad iha nāṅgaṃ taruṇimā tathāpi prāgalbhyaṃ kim api caturaṃ locana-yuge
yad ādatte dṛśyād akhilam api bhāva-vyatikaraṃ mano-vṛttiṃ draṣṭuḥ prathayati ca dṛśyaṃ prati janam //

15.4*(337)

etad dadhāti nava-yauvana-nartakasya kaśmīraja-cchurita-tālaka-yugmala-kṣmīm
madhye samucchvasita-vṛtti manāg upānte labdhātma-sīma kuca-kuḍmala-yugmam asyāḥ //

15.5*(338)*

yauvana-nagarārambhe rāmā-hṛdaya-sthalīṣu kusumeṣoḥ /
makara-patākeveyaṃ rājati romāvalī ramyā //

15.6*(339)

calita-śiśu-daśānāṃ yauvanārambha-rekhā paricaya-paricumbat-prema-kautūhalānām
ucita-sahaja-lajjā-durbalā bālikānāṃ guru-jana-bhaya-bhājāṃ ke 'pi te bhrū-vilāsāḥ //

15.7*(340)

naitat samunnamita-cūcuka-mudram antaḥ saṃkrānta-sīma-kuca-koraka-cakram asyāḥ
saṃketitāṅga-nava-yauvana-nāṭakasya kaśmīraja-cchurita-nūtana-kāṃsya-tālam //

15.8*(341)

nitambaḥ saṃvādaṃ masṛṇa-maṇi-vedyā mṛgayate manāg gaṇḍaḥ pāṇḍur madhu-mukula-lakṣmīṃ tulayati
viśantyās tāruṇyaṃ ghusṛṇa-ghana-lāvaṇya-payasi prakāmaṃ pronmajjad vapur api ca tasyā vijayate //

15.9*(342)

udbhinna-stana-kuḍmala-dvayam uraḥ kiṃcit kapola-sthalīṃ limpaty eva madhūka-kāntir adharaḥ saṃmugdha-lakṣmī-mayaḥ
pratyāsīdati yauvane mṛga-dṛśaḥ kiṃ cānyad āvirbhaval lāvaṇyāmṛta-paṅka-lepa-laḍaha-cchāyaṃ vapur vartate //

15.10*(343)

gehād bahir virama cāpalam astu dūram adyāpi śaiśava-daśā-laḍitāni tāni
āpyāyamāna-jaghana-sthala-pīḍyamānam ardhorukaṃ truṭati putri tava kṣaṇena //

15.11*(344)

premāsaṅgi ca bhaṅgi ca prativaco 'py uktaṃ ca guptaṃ tathā yatnād yācitam ānanaṃ prati samādhāne ca hāne ca dhīḥ
ity anyo madhuraḥ sa ko 'pi śiśutā-tāruṇyayor antare vartiṣṇor mṛga-cakṣuṣo vijayate dvaividhya-mugdho rasaḥ //

15.12*(345)

nitambaḥ svāṃ lakṣmīm abhilaṣati nādyāpi labhate samantāt sābhogaṃ na ca kuca-vibhāgāñcitam uraḥ
dṛśor līlāmudrā sphurati ca na cāpi sthitimatī tad asyās tāruṇyaṃ prathamam avatīrṇaṃ vijayate //

15.13*(346)

śāridyūtakathākutūhali manaś chekoktiśikṣāratiḥ nityaṃ darpaṇapāṇitā sahacarīvargeṇa cācāryakam
prauḍhastrīcaritānuvṛttiṣu raso bālyena lajjā manāk stokārohiṇi yauvane mṛgadṛśaḥ ko 'py eṣa kelikramaḥ //

15.14*(347)

dṛṣṭiḥ śaiśava-maṇḍanā pratikalaṃ prāgalbhyam abhyasyate pūrvākāram uras tathāpi kucayoḥ śobhāṃ navām īhate
no dhatte gurutāṃ tad apy upacitābhogā nitamba-sthalī tanvyāḥ svīkṛta-manmathaṃ vijayate netraikapeyaṃ vapuḥ //

15.15*(348)

ākaṇṭhārpita-kañcukāñcalam uro hastāṅgulī-mudraṇā mātrā-sūtrita-hāsyam āsyam alasāḥ pañcālikā-kelayaḥ
tiryag-locana-ceṣṭitāni vacasāṃ chekokti-saṃkrāntayas tasyāḥ sīdati śaiśave pratikalaṃ ko 'py eṣa keli-kramaḥ //

15.16*(349)

dor-mūlāvadhi-sūtrita-stanam uraḥ snihyat-kaṭākṣe dṛśāv īṣat-tāṇḍava-paṇḍite smita-sudhā-cchekoktiṣu bhrū-late
cetaḥ kandalita-smara-vyatikaraṃ lāvaṇyam aṅgair vṛtaṃ tanvaṅgyās taruṇimni sarpati śanair anyaiva kācid gatiḥ //

15.17*(350)

vāraṃ vāram anekadhā sakhi mayā cūta-drumāṇāṃ vane pīta-karṇa-darī-praṇāla-valitaḥ puṃskokilānāṃ dhvaniḥ
tasminn adya punaḥ śruti-praṇayini pratyaṅgam utkampitaṃ tāpaś cetasi netrayos taralimā kasmād akasmān mama //

15.18*(351)

darottānaṃ cakṣuḥ kalita-viralāpāṅga-valanaṃ bhaviṣyad-vistāri-stana-yugala-garbhālasam uraḥ
nitambe saṃkrāntāḥ katipaya-kalā gaurava-juṣo vapur muñcad bālyaṃ kim api kamanīyaṃ mṛga-dṛśaḥ //

15.19*(352)

gaṇita-garimā śroṇir madhyaṃ nibaddha-vali-trayaṃ hṛdayam udayal-lajjaṃ sajjac-cirantana-cāpalam
mukulita-kucaṃ vakṣaś cakṣur manāg-vṛta-vakrima krama-parigalad-bālyaṃ tanvyā vapus tanute śriyam //

15.20*(353)

bālo 'dyāpi kileti lakṣitam alaṃkartuṃ nijair bhūṣaṇai rāmābhiś ciram udyate hṛdi lihann icchām anicchāṃ vahan
snihyat-tāram athānya-dṛṣṭi-virahe yaḥ saṃmukhaṃ vīkṣito namraḥ smera-mukhī-bhavann iti vayaḥ-sandhi-śriyāliṅgitaḥ //

15.21*(354)

mādhyasthyaṃ ca samasta-vastuṣu paripraśne śiro-ghūrṇanaṃ preyasyāṃ param arpitāntara-bahir-vṛtti-prapañca-kramaḥ
kiṃ cāpi sphuṭa-dṛṣṭi-vibhrama-kalā-nirmāṇa-śikṣā-rasaḥ pratyaṅgaṃ smara-keli-mudritam aho bālā vayo-vibhrame //

15.22*(355)

padbhyāṃ muktās tarala-gatayaḥ saṃśritā locanābhyāṃ śroṇī-bandhas tyajati tanutāṃ sevate madhya-deśaḥ
dhatte vakṣaḥ kuca-sacivatām advitīyatvam āsyaṃ tad-gātrāṇāṃ guṇa-vinimayaḥ kalpito yauvanena //

15.23*(356)

bālyaṃ yad asyās trivalī-taṭinyās taṭe vinaṣṭaṃ saha cāpalena
tad-artham utthāpita-cāru-caitya kalpau stanau pāṇḍutarau taruṇyāḥ //

15.24*(357)

tadātva-pronmīlan-mradima-ramaṇīyāt kaṭhinatāṃ nicitya pratyaṅgād iva taruṇa-bhāvena ghaṭitau
stanau saṃbibhrāṇāḥ kṣaṇa-vinaya-vaijātya-masṛṇa smaronmeṣāḥ keṣām upari na rasānāṃ yuvatayaḥ //

15.25*(358)

bhrū-līlā caturā tribhāga-valitā dṛṣṭir gatir mantharā visrabdhaṃ hasitaṃ kapola-phalake vaidagdhya-vakraṃ vacaḥ
noddiṣṭaṃ guruṇā na bandhu-kathitaṃ dṛṣṭaṃ na śāstre kvacid bālāyāḥ svayam eva manmatha-kalā-pāṇḍityam unmīlati //

15.26*(359)

lāvaṇyāmṛta-sāndra-sindhu-laharī-saṃsiktam asyā vapur jātas tatra navīna-yauvana-kalā-līlālatā-maṇḍapaḥ
tatrāyaṃ spṛhaṇīya-śītalatara-cchāyāsu suptotthitaḥ saṃmugdho madhu-bāndhavaḥ sa bhagavān adyāpi nidrālasaḥ //

15.27*(360)

bhruvir līlaivānyā dara-hasitam abhyasyati mukhaṃ dṛśor vakraḥ panthās taruṇima-samārambha-sacivaḥ
idānīm etasyāḥ kuvalaya-dṛśaḥ pratyaham ayaṃ nitambasyābhogo nayati maṇi-kāñcīm adhikatām //

15.28*(361)

madhyaṃ baddha-vali-trayaṃ vijayate niḥsandhi-bandhonnamad vistāri-stana-bhāra-mantharam uro mugdhā kapola-śriyaḥ
kiṃ cāmugdha-vilola-nīraja-dṛśas tāruṇya-puṇyātither asyāḥ kuṅkuma-paṅka-lepa-naḍaha-cchāyaṃ vapur vartate //

15.29*(362)

samastaṃ vijñāya smara-narapateś cāru-caritaṃ caraś cakṣuḥ karṇe kathayitum agāt satvaram iva
prayāṇaṃ bālyasya pratipadam abhūd vigraha-bharaḥ parispando vācām api ca kucayoḥ sandhir abhavat //

15.30*(363)

utkhelat-trivalī-taraṅga-taralā romāvalī-śaivala srag-valir yuvatī dhruvaṃ jana-mano-nirvāṇa-vārāṇasī
etasyā yad uras-taṭī-parisare yad bālya-cāpalyayoḥ sthāne yauvana-śilpi-kalpita-citā-caitya-dvayaṃ dṛśyate //

15.31*(364)

stanodbhedaḥ kiṃcit tyajati tanutāyāḥ paricayaṃ tathā madhyo bhāgas trivali-valayebhyaḥ spṛhayati
nitambe ca svairaṃ vilasati vilāsa-vyasanitā mṛgākṣyāḥ pratyaṅgaṃ kṛta-padam ivānaṅga-laḍitam //

15.32*(365)

yat pratyaṅgaṃ sphuṭam anusaranty ūrmayo vibhramāṇāṃ kṣobhaṃ dhatte yad api bahalaḥ snigdha-lāvaṇya-paṅkaḥ
unmagnaṃ yat sphurati ca manāk kumbhayor dvandvam etat tan manye 'syā smara-gaja-yuvā gāhate hṛt-taḍāgam //

15.33*(366)

kṛta-nibhaśataṃ niṣkrāmantīṃ sakhībhir anūddhṛtāṃ katham api haṭhād ākṛṣyānte paṭasya niveśitām
nava-nidhuvana-krīḍārambha-prakampa-vivartinīṃ anubhava-mṛdū-bhūta-trāsāṃ manaḥ smarati priyām //

15.34*(367)

smitaṃ kiṃcin-mugdhaṃ tarala-madhuro dṛṣṭi-vibhavaḥ parispando vācām abhinava-vilāsokti-sarasaḥ
gatīnām ārambhaḥ kisalayita-līlā-parimalaḥ spṛśantyās tāruṇyaṃ kim iva na manojñaṃ mṛgadṛśaḥ //

15.35*(368)*

asti bhayam asti kautukam asti ca mandākṣam asti cotkaṇṭhā /
bālānāṃ praṇayi-jane bhāvaḥ ko 'py eṣa naika-rasaḥ //

15.36*(369)

pragalbhānām ante nivasati śṛṇoti smara-kathāṃ svayaṃ tat-tac-ceṣṭā-śatam abhinayenārpayati ca
spṛhām antaḥ kānte vahati na samabhyeti nikaṭaṃ yathaiveyaṃ bālā harati ca tathaiveyam adhikam //

15.37*(370)

anyonyāntara-nirgatāṅguli-dala-śreṇī-bhavan-niścala granthi-pragrathitaṃ kara-dvayam upary uttānam āvibhratā
seyaṃ vibhrama-toraṇa-praṇayinā jṛmbhābharottambhite noccair bāhu-yugena śaṃsati manojanma-praveśotsavam //

15.38*(371)

sa eṣa yauvanācāryaḥ siddhaye smara-bhūbhujaḥ
priyāyāṃ balim uddiśya tanoti stana-maṇḍalam //

15.39*(372)

bibhratyā vapur unnamat-kuca-yugaṃ prādurbhavad-vibhramaṃ bālāyā lasad-aṅga-sandhi-viramad-bālyaṃ valad-bhrū-latam
antar visphurati smaro bahir api vrīḍā samunmīlate svairaṃ locana-vakrimā vilasati śrīḥ kācid ujjṛmbhate //

15.40*(373)

sutanur adhunā seyaṃ nimnāṃ svanābhim abhīkṣate kalayati parāvṛttenākṣṇā nitambasamunnatim
rahasi kurute vāsoguptau svamadhyakadarthanāṃ api ca kim api vrīḍāṃ krīḍāsakhīm iva manyate //

15.41*(374)

yad anyonya-prema-pravaṇa-yuvatī-manmatha-kathā samārambhe stambhībhavati pulakair añcita-tanuḥ
tathā manye dhanyaṃ parama-surata-brahma-nirataṃ kuraṅgākṣī dīkṣā-gurum akṛta kañcit sukṛtinam //

15.42*(375)

tarantīvāṅgāni sphurad-amala-lāvaṇya-jaladhau prathimnaḥ prāgalbhyaṃ stana-jaghanam unmudrayati ca
dṛśor līlārambhāḥ sphuṭam apavadante saralatām aho sāraṅgākṣyās taruṇimani gāḍhaḥ paricayaḥ //

15.43*(376)

gatir mandā sāndraṃ jaghanam udaraṃ kṣāmam atanuḥ stanābhogaḥ stokaṃ vacanam atimugdhaṃ ca hasitam
viloka-bhrū-vallī-calana-laya-lolaṃ ca nayanaṃ kva jātaṃ bālāyāḥ kva ca viṣayam akṣṇor iyam agāt //

15.44*(377)*

haratitarāṃ jana-hṛdayaṃ kalikopagatā latā ca dayitā ca /
yadi punar atanu-śilīmukha-samākulā kiṃ na paryāptam //

15.45*(378)

dhṛtam iva puraḥ paścāt kaiścit praṇunnam ivollasat pulakam iva yat prāptocchvāsa-vyudasta-mitho 'ntaram
atigata-sakhī-hastonmāna-kramaṃ divasa-kramair idam anubhavad-vāñchā-pūrti-kṣamarddhi kuca-dvayam //

15.46*(379)*

stana-taṭam idam uttuṅgaṃ nimno madhyaḥ samunnataṃ jaghanam /
iti viṣame hariṇākṣyā vapuṣi nave ka iha na skhalati //

15.47*(380)

mātrā-nartana-paṇḍita-bhru vadanaṃ kiṃcit-pragalbhe dṛśau stokodbheda-niveśita-stanam uro madhyaṃ daridrāti ca
asyā yaj jaghanaṃ ghanaṃ ca kalayā pratyaṅgam eṇīdṛśaḥ satyaṅkāra iva smaraika-suhṛdā tad yauvanenārpitam //

15.48*(381)*

ayi purāri parunmalayānilā vavur amī jagur eva ca kokilāḥ /
kalamalotkalitaṃ tu na me manaḥ sakhi babhūva vṛthaiva yathaiṣamaḥ //

15.49*(382)

skhalati vayasi bāle nirjite rājanīva sphurati rati-nidhāne yauvane jetarīva
mada-madana-vivṛddhi-spardhayevābalānāṃ kim api vapuṣi līlā-kuḍmalāni sphuṭanti //

15.50*(383)

dṛṣṭyā varjitam ārjavaṃ samatayā dattaṃ payo vakṣase kṣīṇāyur gatiṣu tvarā smitam api bhrū-lāsya-līlā-sakham
satyā na prakṛtau guraḥ śiśutayā prasthāna-dattārghayā kāpy anyā hariṇī-dṛśaḥ pariṇatiḥ kandarpa-mudrāṅkitā //

Original text: Subhāṣitaratnakośa · Edition: D.D. Kosambi and V.V. Gokhale. Cambridge, Massachusetts 1957 (Harvard Oriental Series, 42) · Data entry Harunaga Isaacson · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc