Subhāṣitaratnakośa · Chapter 15
bhruvoḥ kācil līlā pariṇatir apūrvā nayanayoḥ stanābhogo 'vyaktaṃ taruṇima-samārambha-samaye
idānīm bālāyāḥ kim amṛta-mayaḥ kim madhu-mayaḥ kim ānandaḥ sākṣāt dhvanati madhuraḥ pañcama-layaḥ //
unnālālaka-bhañjanāni kabarī-pāśeṣu śikṣā-raso dantānāṃ parikarma nīvi-nahanaṃ bhrū-lāsya-yogyāgrahaḥ
tiryag-locana-ceṣṭitāni vacasi cchekokti-saṃkrāntayaḥ strīṇāṃ glāyati śaiśave pratikalaṃ ko 'py eṣa keli-kramaḥ //
vidhatte sollekhaṃ katarad iha nāṅgaṃ taruṇimā tathāpi prāgalbhyaṃ kim api caturaṃ locana-yuge
yad ādatte dṛśyād akhilam api bhāva-vyatikaraṃ mano-vṛttiṃ draṣṭuḥ prathayati ca dṛśyaṃ prati janam //
etad dadhāti nava-yauvana-nartakasya kaśmīraja-cchurita-tālaka-yugmala-kṣmīm
madhye samucchvasita-vṛtti manāg upānte labdhātma-sīma kuca-kuḍmala-yugmam asyāḥ //
yauvana-nagarārambhe rāmā-hṛdaya-sthalīṣu kusumeṣoḥ /
makara-patākeveyaṃ rājati romāvalī ramyā //
calita-śiśu-daśānāṃ yauvanārambha-rekhā paricaya-paricumbat-prema-kautūhalānām
ucita-sahaja-lajjā-durbalā bālikānāṃ guru-jana-bhaya-bhājāṃ ke 'pi te bhrū-vilāsāḥ //
naitat samunnamita-cūcuka-mudram antaḥ saṃkrānta-sīma-kuca-koraka-cakram asyāḥ
saṃketitāṅga-nava-yauvana-nāṭakasya kaśmīraja-cchurita-nūtana-kāṃsya-tālam //
nitambaḥ saṃvādaṃ masṛṇa-maṇi-vedyā mṛgayate manāg gaṇḍaḥ pāṇḍur madhu-mukula-lakṣmīṃ tulayati
viśantyās tāruṇyaṃ ghusṛṇa-ghana-lāvaṇya-payasi prakāmaṃ pronmajjad vapur api ca tasyā vijayate //
udbhinna-stana-kuḍmala-dvayam uraḥ kiṃcit kapola-sthalīṃ limpaty eva madhūka-kāntir adharaḥ saṃmugdha-lakṣmī-mayaḥ
pratyāsīdati yauvane mṛga-dṛśaḥ kiṃ cānyad āvirbhaval lāvaṇyāmṛta-paṅka-lepa-laḍaha-cchāyaṃ vapur vartate //
gehād bahir virama cāpalam astu dūram adyāpi śaiśava-daśā-laḍitāni tāni
āpyāyamāna-jaghana-sthala-pīḍyamānam ardhorukaṃ truṭati putri tava kṣaṇena //
premāsaṅgi ca bhaṅgi ca prativaco 'py uktaṃ ca guptaṃ tathā yatnād yācitam ānanaṃ prati samādhāne ca hāne ca dhīḥ
ity anyo madhuraḥ sa ko 'pi śiśutā-tāruṇyayor antare vartiṣṇor mṛga-cakṣuṣo vijayate dvaividhya-mugdho rasaḥ //
nitambaḥ svāṃ lakṣmīm abhilaṣati nādyāpi labhate samantāt sābhogaṃ na ca kuca-vibhāgāñcitam uraḥ
dṛśor līlāmudrā sphurati ca na cāpi sthitimatī tad asyās tāruṇyaṃ prathamam avatīrṇaṃ vijayate //
śāridyūtakathākutūhali manaś chekoktiśikṣāratiḥ nityaṃ darpaṇapāṇitā sahacarīvargeṇa cācāryakam
prauḍhastrīcaritānuvṛttiṣu raso bālyena lajjā manāk stokārohiṇi yauvane mṛgadṛśaḥ ko 'py eṣa kelikramaḥ //
dṛṣṭiḥ śaiśava-maṇḍanā pratikalaṃ prāgalbhyam abhyasyate pūrvākāram uras tathāpi kucayoḥ śobhāṃ navām īhate
no dhatte gurutāṃ tad apy upacitābhogā nitamba-sthalī tanvyāḥ svīkṛta-manmathaṃ vijayate netraikapeyaṃ vapuḥ //
ākaṇṭhārpita-kañcukāñcalam uro hastāṅgulī-mudraṇā mātrā-sūtrita-hāsyam āsyam alasāḥ pañcālikā-kelayaḥ
tiryag-locana-ceṣṭitāni vacasāṃ chekokti-saṃkrāntayas tasyāḥ sīdati śaiśave pratikalaṃ ko 'py eṣa keli-kramaḥ //
dor-mūlāvadhi-sūtrita-stanam uraḥ snihyat-kaṭākṣe dṛśāv īṣat-tāṇḍava-paṇḍite smita-sudhā-cchekoktiṣu bhrū-late
cetaḥ kandalita-smara-vyatikaraṃ lāvaṇyam aṅgair vṛtaṃ tanvaṅgyās taruṇimni sarpati śanair anyaiva kācid gatiḥ //
vāraṃ vāram anekadhā sakhi mayā cūta-drumāṇāṃ vane pīta-karṇa-darī-praṇāla-valitaḥ puṃskokilānāṃ dhvaniḥ
tasminn adya punaḥ śruti-praṇayini pratyaṅgam utkampitaṃ tāpaś cetasi netrayos taralimā kasmād akasmān mama //
darottānaṃ cakṣuḥ kalita-viralāpāṅga-valanaṃ bhaviṣyad-vistāri-stana-yugala-garbhālasam uraḥ
nitambe saṃkrāntāḥ katipaya-kalā gaurava-juṣo vapur muñcad bālyaṃ kim api kamanīyaṃ mṛga-dṛśaḥ //
gaṇita-garimā śroṇir madhyaṃ nibaddha-vali-trayaṃ hṛdayam udayal-lajjaṃ sajjac-cirantana-cāpalam
mukulita-kucaṃ vakṣaś cakṣur manāg-vṛta-vakrima krama-parigalad-bālyaṃ tanvyā vapus tanute śriyam //
bālo 'dyāpi kileti lakṣitam alaṃkartuṃ nijair bhūṣaṇai rāmābhiś ciram udyate hṛdi lihann icchām anicchāṃ vahan
snihyat-tāram athānya-dṛṣṭi-virahe yaḥ saṃmukhaṃ vīkṣito namraḥ smera-mukhī-bhavann iti vayaḥ-sandhi-śriyāliṅgitaḥ //
mādhyasthyaṃ ca samasta-vastuṣu paripraśne śiro-ghūrṇanaṃ preyasyāṃ param arpitāntara-bahir-vṛtti-prapañca-kramaḥ
kiṃ cāpi sphuṭa-dṛṣṭi-vibhrama-kalā-nirmāṇa-śikṣā-rasaḥ pratyaṅgaṃ smara-keli-mudritam aho bālā vayo-vibhrame //
padbhyāṃ muktās tarala-gatayaḥ saṃśritā locanābhyāṃ śroṇī-bandhas tyajati tanutāṃ sevate madhya-deśaḥ
dhatte vakṣaḥ kuca-sacivatām advitīyatvam āsyaṃ tad-gātrāṇāṃ guṇa-vinimayaḥ kalpito yauvanena //
bālyaṃ yad asyās trivalī-taṭinyās taṭe vinaṣṭaṃ saha cāpalena
tad-artham utthāpita-cāru-caitya kalpau stanau pāṇḍutarau taruṇyāḥ //
tadātva-pronmīlan-mradima-ramaṇīyāt kaṭhinatāṃ nicitya pratyaṅgād iva taruṇa-bhāvena ghaṭitau
stanau saṃbibhrāṇāḥ kṣaṇa-vinaya-vaijātya-masṛṇa smaronmeṣāḥ keṣām upari na rasānāṃ yuvatayaḥ //
bhrū-līlā caturā tribhāga-valitā dṛṣṭir gatir mantharā visrabdhaṃ hasitaṃ kapola-phalake vaidagdhya-vakraṃ vacaḥ
noddiṣṭaṃ guruṇā na bandhu-kathitaṃ dṛṣṭaṃ na śāstre kvacid bālāyāḥ svayam eva manmatha-kalā-pāṇḍityam unmīlati //
lāvaṇyāmṛta-sāndra-sindhu-laharī-saṃsiktam asyā vapur jātas tatra navīna-yauvana-kalā-līlālatā-maṇḍapaḥ
tatrāyaṃ spṛhaṇīya-śītalatara-cchāyāsu suptotthitaḥ saṃmugdho madhu-bāndhavaḥ sa bhagavān adyāpi nidrālasaḥ //
bhruvir līlaivānyā dara-hasitam abhyasyati mukhaṃ dṛśor vakraḥ panthās taruṇima-samārambha-sacivaḥ
idānīm etasyāḥ kuvalaya-dṛśaḥ pratyaham ayaṃ nitambasyābhogo nayati maṇi-kāñcīm adhikatām //
madhyaṃ baddha-vali-trayaṃ vijayate niḥsandhi-bandhonnamad vistāri-stana-bhāra-mantharam uro mugdhā kapola-śriyaḥ
kiṃ cāmugdha-vilola-nīraja-dṛśas tāruṇya-puṇyātither asyāḥ kuṅkuma-paṅka-lepa-naḍaha-cchāyaṃ vapur vartate //
samastaṃ vijñāya smara-narapateś cāru-caritaṃ caraś cakṣuḥ karṇe kathayitum agāt satvaram iva
prayāṇaṃ bālyasya pratipadam abhūd vigraha-bharaḥ parispando vācām api ca kucayoḥ sandhir abhavat //
utkhelat-trivalī-taraṅga-taralā romāvalī-śaivala srag-valir yuvatī dhruvaṃ jana-mano-nirvāṇa-vārāṇasī
etasyā yad uras-taṭī-parisare yad bālya-cāpalyayoḥ sthāne yauvana-śilpi-kalpita-citā-caitya-dvayaṃ dṛśyate //
stanodbhedaḥ kiṃcit tyajati tanutāyāḥ paricayaṃ tathā madhyo bhāgas trivali-valayebhyaḥ spṛhayati
nitambe ca svairaṃ vilasati vilāsa-vyasanitā mṛgākṣyāḥ pratyaṅgaṃ kṛta-padam ivānaṅga-laḍitam //
yat pratyaṅgaṃ sphuṭam anusaranty ūrmayo vibhramāṇāṃ kṣobhaṃ dhatte yad api bahalaḥ snigdha-lāvaṇya-paṅkaḥ
unmagnaṃ yat sphurati ca manāk kumbhayor dvandvam etat tan manye 'syā smara-gaja-yuvā gāhate hṛt-taḍāgam //
kṛta-nibhaśataṃ niṣkrāmantīṃ sakhībhir anūddhṛtāṃ katham api haṭhād ākṛṣyānte paṭasya niveśitām
nava-nidhuvana-krīḍārambha-prakampa-vivartinīṃ anubhava-mṛdū-bhūta-trāsāṃ manaḥ smarati priyām //
smitaṃ kiṃcin-mugdhaṃ tarala-madhuro dṛṣṭi-vibhavaḥ parispando vācām abhinava-vilāsokti-sarasaḥ
gatīnām ārambhaḥ kisalayita-līlā-parimalaḥ spṛśantyās tāruṇyaṃ kim iva na manojñaṃ mṛgadṛśaḥ //
asti bhayam asti kautukam asti ca mandākṣam asti cotkaṇṭhā /
bālānāṃ praṇayi-jane bhāvaḥ ko 'py eṣa naika-rasaḥ //
pragalbhānām ante nivasati śṛṇoti smara-kathāṃ svayaṃ tat-tac-ceṣṭā-śatam abhinayenārpayati ca
spṛhām antaḥ kānte vahati na samabhyeti nikaṭaṃ yathaiveyaṃ bālā harati ca tathaiveyam adhikam //
anyonyāntara-nirgatāṅguli-dala-śreṇī-bhavan-niścala granthi-pragrathitaṃ kara-dvayam upary uttānam āvibhratā
seyaṃ vibhrama-toraṇa-praṇayinā jṛmbhābharottambhite noccair bāhu-yugena śaṃsati manojanma-praveśotsavam //
sa eṣa yauvanācāryaḥ siddhaye smara-bhūbhujaḥ
priyāyāṃ balim uddiśya tanoti stana-maṇḍalam //
bibhratyā vapur unnamat-kuca-yugaṃ prādurbhavad-vibhramaṃ bālāyā lasad-aṅga-sandhi-viramad-bālyaṃ valad-bhrū-latam
antar visphurati smaro bahir api vrīḍā samunmīlate svairaṃ locana-vakrimā vilasati śrīḥ kācid ujjṛmbhate //
sutanur adhunā seyaṃ nimnāṃ svanābhim abhīkṣate kalayati parāvṛttenākṣṇā nitambasamunnatim
rahasi kurute vāsoguptau svamadhyakadarthanāṃ api ca kim api vrīḍāṃ krīḍāsakhīm iva manyate //
yad anyonya-prema-pravaṇa-yuvatī-manmatha-kathā samārambhe stambhībhavati pulakair añcita-tanuḥ
tathā manye dhanyaṃ parama-surata-brahma-nirataṃ kuraṅgākṣī dīkṣā-gurum akṛta kañcit sukṛtinam //
tarantīvāṅgāni sphurad-amala-lāvaṇya-jaladhau prathimnaḥ prāgalbhyaṃ stana-jaghanam unmudrayati ca
dṛśor līlārambhāḥ sphuṭam apavadante saralatām aho sāraṅgākṣyās taruṇimani gāḍhaḥ paricayaḥ //
gatir mandā sāndraṃ jaghanam udaraṃ kṣāmam atanuḥ stanābhogaḥ stokaṃ vacanam atimugdhaṃ ca hasitam
viloka-bhrū-vallī-calana-laya-lolaṃ ca nayanaṃ kva jātaṃ bālāyāḥ kva ca viṣayam akṣṇor iyam agāt //
haratitarāṃ jana-hṛdayaṃ kalikopagatā latā ca dayitā ca /
yadi punar atanu-śilīmukha-samākulā kiṃ na paryāptam //
dhṛtam iva puraḥ paścāt kaiścit praṇunnam ivollasat pulakam iva yat prāptocchvāsa-vyudasta-mitho 'ntaram
atigata-sakhī-hastonmāna-kramaṃ divasa-kramair idam anubhavad-vāñchā-pūrti-kṣamarddhi kuca-dvayam //
stana-taṭam idam uttuṅgaṃ nimno madhyaḥ samunnataṃ jaghanam /
iti viṣame hariṇākṣyā vapuṣi nave ka iha na skhalati //
mātrā-nartana-paṇḍita-bhru vadanaṃ kiṃcit-pragalbhe dṛśau stokodbheda-niveśita-stanam uro madhyaṃ daridrāti ca
asyā yaj jaghanaṃ ghanaṃ ca kalayā pratyaṅgam eṇīdṛśaḥ satyaṅkāra iva smaraika-suhṛdā tad yauvanenārpitam //
ayi purāri parunmalayānilā vavur amī jagur eva ca kokilāḥ /
kalamalotkalitaṃ tu na me manaḥ sakhi babhūva vṛthaiva yathaiṣamaḥ //
skhalati vayasi bāle nirjite rājanīva sphurati rati-nidhāne yauvane jetarīva
mada-madana-vivṛddhi-spardhayevābalānāṃ kim api vapuṣi līlā-kuḍmalāni sphuṭanti //
dṛṣṭyā varjitam ārjavaṃ samatayā dattaṃ payo vakṣase kṣīṇāyur gatiṣu tvarā smitam api bhrū-lāsya-līlā-sakham
satyā na prakṛtau guraḥ śiśutayā prasthāna-dattārghayā kāpy anyā hariṇī-dṛśaḥ pariṇatiḥ kandarpa-mudrāṅkitā //
Original text: Subhāṣitaratnakośa · Edition: D.D. Kosambi and V.V. Gokhale. Cambridge, Massachusetts 1957 (Harvard Oriental Series, 42) · Data entry Harunaga Isaacson · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0