સુભાષિતરત્નકોશ · અધ્યાય 16

યાસાં સત્ય્ અપિ સદ્-ગુણાનુસરણે દોષાનુબન્ધઃ સદા યાઃ પ્રાણાન્ વરમ્ અર્પયન્તિ ન પુનઃ સંપૂર્ણ-દૃષ્ટિં પ્રિયે
અત્યન્તાભિમતે ઽપિ વસ્તુનિ વિધિર્ યાસાં નિષેધાત્મકસ્ તાસ્ ત્રૈલોક્ય-વિલક્ષણ-પ્રકૃતયો વામાઃ પ્રસીદન્તુ વઃ ॥

કણ્ઠે મૌક્તિક-માલિકા સ્તન-તટે કાર્પૂર-મધ્યં રજઃ સાન્દ્રં ચન્દનમ્ અઙ્ગકે વલયિતા પાણૌ મૃણાલી-લતા
તન્વી નક્તમ્ ઇયં ચકાસ્તિ શુચિની ચીનાંશુકે બિભ્રતી શીતાંશોર્ અધિદેવતેવ ગલિતા વ્યોમાગ્રમ્ આરોહિતઃ ॥

લીલા-સ્ખલચ્-ચરણ-ચારુ-ગતાગતાનિ તિર્યગ્-વિવર્તિત-વિલોચન-વીક્ષિતાનિ
વામ-ભ્રુવાં મૃદુ ચ મઞ્જુ ચ ભાષિતાનિ નિર્માયમ્ આયુધમ્ ઇદં મકર-ધ્વજસ્ય ॥

દૃષ્ટા કાઞ્ચન-યષ્ટિર્ અદ્ય નગરોપાન્તે ભ્રમન્તી મયા તસ્યામ્ અદ્ભુતમ્ પદ્મમ્ એકમ્ અનિશં પ્રોત્ફુલ્લમ્ આલોકિતમ્
તત્રોભૌ મધુપૌ તથોપરિ તયોર્ એકોષ્ટમી-ચન્દ્રમાસ્ તસ્યાગ્રે પરિપુઞ્જિતેન તમસા નક્તં દિવં સ્થીયતે ॥

મધ્યે હેમ-લતં કપિત્થ-યુગલં પ્રાદુર્બભૂવ ક્રમ પ્રાપ્તૌ તાલ-ફલ-દ્વયં તદ્ અનુ તન્ નિઃસન્ધિ ભાવ-સ્થિતમ્
પશ્ચાદ્ તુલ્ય-સમુન્નતિ-વ્યતિકરં સૌવર્ણ-કુમ્ભ-દ્વયા કારેણ સ્ફુટમ્ એવ તત્-પરિણતં ક્વેદં વદામોદ્ભુતમ્ ॥

સ્મિત-જ્યોત્સ્ના-લિપ્તં મૃગમદ-મસી-પત્ર-હરિણં મુખં તન્-મુગ્ધાયા હરતિ હરિણાઙ્કસ્ય લડિતમ્
ક્વ ચન્દ્રે સૌન્દર્યં તદ્-અધર-રુચિઃ સાતિશયિની ક્વ બાલાયાસ્ તે ક્વ ચટુલ-કટાક્ષા નય-મુષઃ ॥

આશ્ચર્યમ્ ઊર્જિતમ્ ઇદં કિમ્ ઉ કિં મદીયશ્ ચિત્ત-ભ્રમો યદ્ અયમ્ ઇન્દુર્ અનમ્બરે ઽપિ
તત્રાપિ કાપિ નનુ ચિત્ર-પરમ્પરેયમ્ ઉજ્જૃમ્ભિતં કુવલય-દ્વિતયં યદ્ અત્ર ॥

નિજ-નયન-પ્રતિબિમ્બૈર્ અમ્બુનિ બહુશઃ પ્રતારિતા કાપિ ।
નીલોત્પલે ઽપિ વિમૃશતિ કરમ્ અર્પયિતું કુસુમલાવી ॥

યૌવન-શિલ્પિ-સુકલ્પિત-નૂતન-તનુ-વેશ્મ વિશતિ રતિ-નાથે ।
લાવણ્ય-પલ્લવાઙ્ગૌ મઙ્ગલ-કલશૌ સ્તનાવ્ અસ્યાઃ ॥

એકમ્ એવ બલિં બદ્ધ્વા જગામ હરિર્ ઉન્નતિમ્
અસ્યાસ્ ત્રિવલિ-બન્ધેન સૈવ મધ્યસ્ય નમ્રતા ॥

રોમાવલી કનક-ચમ્પક-દામ-ગૌર્યા લક્ષ્મીં તનોતિ નવ-યૌવન-સંભૃત-શ્રીઃ
ત્રૈલોક્ય-લબ્ધ-વિજયસ્ય મનોભવસ્ય સૌર્વર્ણ-પટ્ટ-લિખિતેવ જય-પ્રશસ્તિઃ ॥

દૃશા દગ્ધં મનસિજં જીવયન્તિ દૃશૈવ યાઃ
વિરૂપાક્ષસ્ય જયિનીસ્ તાઃ સ્તુવે વામ-લોચનાઃ ॥

સો ઽયમ્ અભ્યુદિતઃ પશ્ય પ્રિયાયા મુખ-ચન્દ્રમાઃ
યસ્ય પાર્વણ-ચન્દ્રેણ તુલ્યતૈવ હિ લાઞ્છનમ્ ॥

વિધાયાપૂર્વ-પૂર્ણેન્દુમ્ અસ્યા મુખમ્ અભૂદ્ ધ્રુવમ્
ધાતા જિનાસનામ્ભોજ વિનિમીલન-દુઃસ્થિતઃ ॥

મૈકં તમઃ-સ્તબકમ્ ઊર્ધ્વમ્ અપાકૃથાસ્ ત્વમ્ એણં ત્યજાસ્ય વિમલે નયને ગૃહાણ
લોલાલકં તરલ-વીક્ષિતમ્ આયતાક્ષ્યાઃ સાક્ષાન્ મુખં યદિ ભવાન્ અનુકર્તુ-કામઃ ॥

એતસ્મિન્ અવદાત-કાન્તિનિ કુચ-દ્વન્દ્વે કુરઙ્ગી-દૃશઃ સંક્રાન્ત-પ્રતિબિમ્બમ્ ઐન્દવમ્ ઇદં દ્વેધા વિભક્તં વપુઃ
આનન્દોત્તરલસ્ય પુષ્પ-ધનુષસ્ તત્-કાલ-નૃત્યોત્સવ પ્રાપ્તિ-પ્રોદ્યત-કાંસ્ય-તાલ-યુગલ-પ્રાયં સમાલોક્યતે ॥

ઘનાવ્ ઊરૂ તસ્યા યદિ યદિ વિદગ્ધો ઽયમ્ અધરઃ સ્તન-દ્વન્દ્વં સાન્દ્રં યદિ યદિ મુખાબ્જં વિજયતે
હતૌ રમ્ભા-સ્તમ્ભૌ હતમ્ અહહ બન્ધૂક-કુસુમં હતૌ હેમ્નઃ કુમ્ભાવ્ અહહ વિહતઃ પાર્વણ-શશી ॥

યદ્ અપિ વિબુધૈઃ સિન્ધોર્ અન્તઃ કથંચિદ્ ઉપાર્જિતં તદ્ અપિ સકલં ચારુ-સ્ત્રીણાં મુખેષુ વિભાવ્યતે
સુર-સુમનસઃ શ્વાસામોદે શશી ચ કપોલયોર્ અમૃતમ્ અધરે તિર્યગ્-ભૂતે વિષં ચ વિલોચને ॥

તરલ-નયના તન્વઙ્ગીયં પયોધર-હારિણી રચન-પટુના મન્યે ધાત્રા શશિ-દ્રવ-નિર્મિતા
ભવતુ મહિમા લાવણ્યાનામ્ અયં કથમ્ અન્યથા વિગલિત-તનુર્ લેખાશેષઃ કથં ચ નિશાકરઃ ॥

સો ઽનઙ્ગઃ કુસુમાનિ પઞ્ચ વિશિખાઃ પુષ્પાણિ બાણાસનં સ્વચ્છન્દ-ચ્છિદુરા મધુવ્રતમયી પઙ્ક્તિર્ ગુણઃ કાર્મુકે
એતત્-સાધન ઉત્સહેત સ જગજ્ જેતું કથં મન્મથસ્ તસ્યામોઘમ્ અમૂર્ ભવન્તિ નહિ ચેદ્ અસ્ત્રં કુરઙ્ગી-દૃશઃ ॥

ગુરુતાં જઘન-સ્તનયોઃ સ્રષ્ટુર્ મુષ્ટ્યોન્નમય્ય તુલિતવતઃ ।
મગ્નાઙ્ગુલિ-સન્ધિ-ત્રય-નિર્ગત-લાવણ્ય-પઙ્ક્તિલા ત્રિવલી ॥

અસારં સંસારં પરિમુષિત-રત્નં ત્રિભુવનં નિરાલોકં લોકં મરણ-શરણં બાન્ધવ-જનમ્
અદર્પં કન્દર્પં જન-નયન-નિર્માણમ્ અફલં જગજ્ જીર્ણારણ્યં કથમ્ અસિ વિધાતું વ્યવસિતઃ ॥

ત્વદ્-ગણ્ડ-સ્થલ-પાણ્ડુ દેહિ લવલં દેહિ ત્વદ્-ઓષ્ઠારુણં બિમ્બં દેહિ નિતમ્બિનિ ત્વદ્-અલક-શ્યામં ચ મે જામ્બવમ્
ઇત્ય્ અક્ષુણ્ણ-મનોજ્ઞ-ચાટુ-જનિત-વ્રીડઃ પુરન્ધ્રી-જના ધન્યાનાં ભવનેષુ પઞ્જર-શુકૈર્ આહારમ્ અભ્યર્થ્યતે ॥

દૂર્વા-શ્યામો જયતિ પુલકૈર્ એષ કાન્તઃ કપોલઃ કસ્તૂરીભિઃ કિમ્ ઇહ લિખિતો દ્રાવિડઃ પત્ર-ભઙ્ગઃ
પ્રત્યગ્રાણિ પ્રિય-કર-રુહ-ક્રીડિતાન્ય્ એવ મુગ્ધે શોભા-ભાઞ્જિ સ્તન-કલશયોસ્ તન્વિ હારો ઽપિ ભારઃ ॥

જનઃ પુણ્યૈર્ યાયાજ્ જલધિ-જલ-ભાવં જલ-મુચં તથાવસ્થં ચૈનં વિદધતિ શુભૈઃ શુક્તિ-વદને
તતસ્ તાં શ્રેયોભિઃ પરિણતિમ્ અસૌ વિન્દતિ યયા રુચિં તન્વન્ પીન-સ્તનિ હૃદિ તવાયં વિલસતિ ॥

ન નીલાબ્જં ચક્ષુઃ સરસિરુહમ્ એતન્ ન વદનં ન બન્ધૂકસ્યેદં મુકુલમ્ અધરસ્ તદ્દ્યુતિ-ધરઃ
મમાપ્ય્ એષા ભ્રાન્તિઃ પ્રથમમ્ અભવદ્ ભૃઙ્ગ કિમ્ ઉ તે કૃતં યત્નૈર્ એભ્યો વિરમ વિરમેત્ય્ અઞ્જલિર્ અયમ્ ॥

મનસિજ-વિજયાસ્ત્રં નેત્ર-વિશ્રામ-પાત્રં તવ મુખમ્ અનુકર્તું તન્વિ વાઞ્છા દ્વયોશ્ ચ
ઇતિ જનિત-વિરોધાદ્ ભૂત-કોપાદ્ ઇવાયં હરતિ તુહિન-રશ્મિઃ પઙ્કજાનાં વિકાશમ્ ॥

ચેતો-ભુવો રચિત-વિભ્રમ-સંવિધાનં નૂનં ન ગોચરમ્ અભૂદ્ દયિતાનનં વઃ
તત્-કાન્તિ-સંપદમ્ અવાપ્સ્યત ચેચ્ ચકોરાઃ પાનોત્સવં કિમ્ અકરિષ્યત ચન્દ્રિકાસુ ॥

યદ્ ગીયતે જગતિ શસ્ત્ર-હતા વ્રજન્તિ નૂનં સુરાલયમ્ ઇતિ સ્ફુટમ્ એતદ્ અદ્ય
સૂચ્યગ્ર-માત્ર-પરિખણ્ડિત-વિગ્રહેણ પ્રાપ્તં યતઃ સ્તન-તટં તવ કઞ્ચુકેન ॥

અનેન કુમ્ભ-દ્વય-સંનિવેશ સંલક્ષ્યમાણેન કુચ-દ્વયેન
ઉન્મજ્જતા યૌવન-વારણેન વાપીવ તન્વઙ્ગિ તરઙ્ગિતાસિ ॥

સત્યં શરૈઃ સુમનસાં હૃદયં તવૈતલ્ લોલાક્ષિ નિર્ભરમ્ અપૂરિ મનોભવેન
આમોદમ્ ઉલ્બણમ્ અકૃત્રિમમ્ ઉદ્વહન્તિ શ્વાસાઃ સ્વભાવ-સુભગં કથમ્ અન્યથૈતે ॥

સુતનુ ભવ-ગભીરં ગર્તમ્ ઉત્પાદ્ય નાભીમ્ અધ ઉપરિ નિધાય સ્તમ્ભિકાં રોમ-રાજીમ્
સ્તન-યુગ-ભર-ભઙ્ગાશઙ્કિતેનેવ ધાત્રા ત્રિવલિ-વલય-બદ્ધં મધ્યમ્ આલોકયામઃ ॥

મુહુઃ શસ્ત્ર-ચ્છેદૈર્ મુહુર્ અસમ-પાષાણ-કષણૈર્ મુહુર્ જ્યોતિઃ-ક્ષેપૈઃ પયસિ પરિતાપૈઃ પ્રતિમુહુઃ
તદ્ એવં તન્વઙ્ગ્યાઃ કથમ્ અપિ નિતમ્બ-સ્થલમ્ ઇદં મયા લબ્ધં પુણ્યૈર્ ઇતિ રણતિ કાઞ્ચી-પરિકરઃ ॥

ગુણ-વૃદ્ધિર્ વર્ણ-લોપ-દ્વન્દ્વ-નિપાતોપસર્ગ-સંકીર્ણા ।
દુર્ઘટ-પટવાક્યાર્થા વ્યાકરણ-પ્રક્રિયેવાસૌ ॥

નયન-ચ્છલેન સુતનોર્ વદન-જિતે શશિનિ કુલ-વિભૌ ક્રોધાત્ ।
નાસાનાલ-નિબદ્ધં સ્ફુટિતમ્ ઇવેન્દીવરં દ્વેધા ॥

ચક્ષુર્ મેચકમ્ અમ્બુજં વિજયતે વક્ત્રસ્ય મિત્રં શશી ભ્રૂ-સૂત્રસ્ય સનાભિ મન્મથ-ધનુર્ લાવણ્ય-પુણ્યં વપુઃ
રેખા કાપિ રદ-ચ્છદે ચ સુતનોર્ ગાત્રે ચ તત્ કામિનીં એનાં વર્ણયિતા સ્મરો યદિ સ ચેદ્ વૈદર્ભ્યમ્ અભ્યસ્યતિ ॥

ચણ્ડીશ-દર્પ-દલનાત્ પ્રભૃતિ સ્મરસ્ય વામ-ભ્રુવાં વદનમ્ એવ હિ રાજધાની
નિઃશઙ્કમ્ અઙ્કુરિત-પુષ્પિત-કાન્તિ-કાશે તત્રાધુના તુહિન-ધામ્નિ મૃગાશ્ ચરન્તિ ॥

લાવણ્ય-કાન્તિ-પરિપૂરિત-દિઙ્-મુખે ઽસ્મિન્ સ્મેરે ઽધુના તવ મુખે તરલાયતાક્ષિ
ક્ષોભં યદ્ એતિ ન મનાગ્ અપિ તેન મન્યે સુવ્યતમ્ એવ જલ-રાશિર્ અયં પયોધિઃ ॥

અધીરાક્ષ્યાઃ પીન-સ્તન-કલસમ્ આસ્કન્દસિ મુહુઃ ક્રમાદ્ ઊરુ-દ્વન્દ્વં કલયસિ ચ લાવણ્ય-લલિતમ્
ભુજાશ્લિષ્ટો હર્ષાદ્ અનુભવસિ હસ્તાહૃતિ-કલામ્ અયે વીણા-દણ્ડ પ્રકટય ફલં કસ્ય તપસઃ ॥

ન તાવદ્ બિમ્બોષ્ઠિ સ્ફુરિતનવરાગો ઽયમ્ અધરો ન ચામી તે દન્તાઃ સુદતિ જિત-કુન્દેન્દુ-મહસઃ
ઇમાં મન્યે મુદ્રામ્ અતનુતર-સિન્દૂર-સુભગાં ઇદં મુક્તા-રત્નં મદન-નૃપતેર્ મુદ્રિતમ્ ઇવ ॥

ઇમૌ રમ્ભા-સ્તમ્ભૌ દ્વિરદ-પતિ-કુમ્ભ-દ્વયમ્ ઇદં તદ્ એતદ્ લીલાબ્જં શરદ્-અમૃત-રશ્મિઃ સ્ફુટમ્ અયમ્
કિમ્ અઙ્ગે તન્વઙ્ગ્યાઃ કલયતિ જગત્ કાન્તમ્ અધિકં યદ્ એતસ્યાં શશ્વત્ પરવશમ્ ઇવોન્મત્તમ્ ઇવ ચ ॥

જનાનન્દશ્ ચન્દ્રો ભવતિ ન કથં નામ સુકૃતી પ્રયાતોવસ્થાભિસ્ તિસૃભિર્ અપિ યઃ કોટિમ્ ઇયતીમ્
ભ્રુવોર્ લીલાં બાલઃ શિર્યમ્ અલિક-પટ્ટસ્ય તરુણો મુખેન્દોઃ સર્વસ્વં હરતિ હરિણાક્ષ્યાઃ પરિણતઃ ॥

લાવણ્ય-સિન્ધુર્ અપરૈવ હિ કેયમ્ અત્ર યત્રોત્પલાનિ શશિના સહ સંપ્લવન્તે
ઉન્મજ્જતિ દ્વિરદ-કુમ્ભ-તટી ચ યત્ર યત્રાપરે કદલ-કાણ્ડ-મૃણાલ-દણ્ડાઃ ॥

ઇયં ગેહે લક્ષ્મીર્ ઇયમ્ અમૃત-વર્તિર્ નયનયોઃ અસાવ્ અસ્યાઃ સ્પર્શો વપુષિ બલહશ્ ચન્દન-રસઃ
અયં કણ્ઠે બાહુઃ શિશિર-મસૃણો મૌક્તિક-રસઃ કિમ્ અસ્યા ન પ્રેયો યદિ પરમ્ અસહ્યસ્ તુ વિરહઃ ॥

નિતમ્બ-શ્રીઃ કં ન સ્વગત-મિત-યાનં જનયતિ સ્તનાભોગો મુગ્ધે હૃદયમ્ અપરસ્યાપિ હરતિ
તવાક્ષ્ણો ઽપભ્રષ્ટં સ્મર-જર-શરેન્દીવર-દલં મુખં તદ્ યસ્યેન્દુઃ પ્રથમ-લિખન-પ્રોઞ્છન-પદમ્ ॥

સ-જન્માનૌ તુલ્યાવ્ અભિજન-ભુવાજન્મ ચ સહ પ્રવૃદ્ધૌ નામ્ના ચ સ્તન ઇતિ સમાનાવ્ ઉદયિનૌ
મિથઃ સીમા-માત્રે યદ્ ઇદમ્ અનયોર્ મણ્ડલવતોર્ રપિ સ્પર્ધા યુદ્ધં તદ્ ઇહ હિ નમસ્યઃ કટિનિમા ॥

શૃઙ્ગાર-દ્રુમ-મઞ્જરી સુખ-સુધા-સર્વ-સ્વ-નિક્ષેપ-ભૂઃ સર્ગાભ્યાસ-ફલં વિધેર્ મધુ-મયી વર્તિર્ જગચ્-ચક્ષુષામ્
લીલા-નિર્ઝરિણી મનોજ-નૃપતેર્ લાવણ્ય-સિન્ધોર્ ઇયં વેલા કસ્ય મૃગેક્ષણા સુકૃતિનઃ સૌન્દર્ય-સીમા-સ્થલી ॥

કિમ્ ઇયમ્ અમૃત-વર્તિઃ કિં નુ લાવણ્ય-સિન્ધુઃ કિમ્ અથ નલિન-લક્ષ્મીઃ કિં નુ શૃઙ્ગાર-વલ્લી
ઇતિ નવ-હરિણાક્ષ્યાઃ કાન્તિમ્ આલોકયન્તો જગદ્ અખિલમ્ અસારં ભારમ્ આલોચયામઃ ॥

સ્મિત-જ્યોત્સ્ના-ધૌતં સ્ફુરદ્-અધર-પત્રં મૃગદૃશાં મુખાબ્જં ચેત્ પીતં તદ્ અલમ્ ઇહ પીયૂષ-કથયા
અહો મોહઃ કો ઽયં શતમખ-મુખાનાં સુમનસાં યદ્ અસ્યાર્થે ઽત્યર્થં જલધિ-મથનાયાસમ્ અવિશન્ ॥

એતદ્ લોચનમ્ ઉત્પલ-ભ્રમ-વશાત્ પદ્મ-ભ્રમાદ્ આનનં ભ્રાન્ત્યા બિમ્બ-ફલસ્ય ચાજનિ દધદ્ વામાધરો વેધસા
તસ્યાઃ સત્યમ્ અનઙ્ગ-વિભ્રમ-ભુવઃ પ્રત્યઙ્ગમ્ આસઙ્ગિની ભ્રાન્તિર્ વિશ્વ-સૃજો ઽપિ યત્ર કિયતી તત્રાસ્મદ્-આદેર્ મતિઃ ॥

આનીલ-ચૂચુક-શિલીમુખમ્ ઉદ્ગતૈક રોમાવલી-વિપુલ-નાલમ્ ઇદં પ્રિયાયાઃ
ઉત્તુઙ્ગ-સંગત-પયોધર-પદ્મ-યુગ્મં નાભેર્ અધઃ કથયતીવ મહા-નિધાનમ્ ॥

યન્-નામાપિ સુખાકરોતિ કલયત્ય્ ઉર્વીમ્ અપિ દ્યામ્ ઇવ પ્રાપ્તિર્ યસ્ય યદ્-અઙ્ગ-સઙ્ગ-વિધિના કિં યન્ ન નિહ્નૂયતે
અન્તઃ કિં ચ સુધા-સપત્નમ્ અનિશં જાગર્તિ યદ્-રાગિણાં વિસ્રમ્ભાસ્પદમ્ અદ્ભુતં કિમ્ અપિ તત્-કાન્તેતિ તત્ત્વાન્તરમ્ ॥

તન્વઙ્ગ્યાઃ સ્તન-યુગ્મેન મુખં ન પ્રકટીકૃતમ્
હારાય ગુણિને સ્થાનં ન દત્તમ્ ઇતિ લજ્જયા ॥

હન્તુ નામ જગત્ સર્વમ્ અવિવેકિ કુચ-દ્વયમ્
પ્રાપ્ર-શ્રવણયોર્ અક્ષ્ણોર્ ન મુક્તં જન-મારણમ્ ॥

તન્વઙ્ગીનાં સ્તનૌ દૃષ્ટ્વા શિરઃ કમ્પાયતે યુવા
તયોર્ અન્તર-સંલગ્નાં દૃષ્ટિમ્ ઉત્પાટયન્ન્ ઇવ ॥

શિખરિણિ ક્વ નુ નામ કિયચ્ ચિરં કિમ્ અભિધાનમ્ અસાવ્ અકરોત્ તપઃ
તરુણિ યેન તવાધર-પાટલં દશતિ બિમ્બ-ફલં શુક-શાવકઃ ॥

યાતા લોચન-ગોચરં યદિ વિધેર્ એણેક્ષણા સુન્દરી નેયં કુઙ્કુમ-પઙ્ક-પિઞ્જર-મુખી તેનોજ્ઝિતા સ્યાત્ ક્ષણમ્
નાપ્ય્ આમીલિત-લોચનસ્ય રચનાદ્ રૂપં ભવેદ્ ઈદૃશં તસ્માત્ સર્વમ્ અકર્તૃકં જગદ્ ઇદં શ્રેયો મતં સૌગતમ્ ॥

વ્યર્થં વિલોક્ય કુસુમેષુમ્ અસુવ્યયે ઽપિ ગૌરી-પતીક્ષણ-શિખિ-જ્વલિતો મનોભૂઃ
રોષાદ્ વશીકરણમ્ અસ્ત્રમ્ ઉપાદદે યત્ સા સુભ્રુવાં વિજયતે જગતિ પ્રતિષ્ઠા ॥

આરબ્ધે દયિતા-મુખ-પ્રતિસમે નિર્માતુમ્ અસ્મિન્ અપિ વ્યક્તં જન્મ-સમાન-કાલ-મિલિતામ્ અંશુ-ચ્છટાં વર્ષતિ
આત્મ-દ્રોહિણિ રોહિણી-પરિવૃઢે પર્યઙ્ક-પઙ્કેરુહઃ સંકોચાદ્ અતિદુઃસ્થિતસ્ય ન વિધેસ્ તચ્ છિલ્પમ્ ઉન્મીલિતમ્ ॥

અનેન રમ્ભોરુ ભવન્-મુખેન તુષાર-ભાનોસ્ તુલયા જિતસ્ય
ઊનસ્ય નૂનં પરિપૂરણાય તારાઃ સ્ફુરન્તિ પ્રતિમાન-ખણ્ડાઃ ॥

ગોત્રે સાક્ષાદ્ અજનિ ભગવાન્ એષ યત્ પદ્મયોનિઃ શય્યોત્થાયં યદ્ અખિલ-મહઃ પ્રીણયન્તિ દ્વિરેફાન્
એકાગ્રાં યદ્ દધતિ ભગવત્ય્ ઉષ્ણ-ભાનૌ ચ ભક્તિં તત્ પ્રાપુસ્ તે સુતનુ વદનૌપમ્યમ્ અમ્ભોરુહાણિ ॥

કોષઃ સ્ફીતતરઃ સ્થિતાનિ પરિતઃ પત્રાણિ દુર્ગં જલં મૈત્રં મણ્ડલમ્ ઉજ્જ્વલં ચિરમ્ અધો-નીતાસ્ તથા કણ્ટકાઃ
ઇત્ય્ આકૃષ્ટ-શિલીમુખેન રચનાં કૃત્વા તદ્ અત્યદ્ભુતં યત્-પદ્મેન જિગીષુણાપિ ન જિતં મુગ્ધે ત્વદીયં મુખમ્ ॥

સા રામણીયક-નિધેર્ અધિદેવતા વા સૌન્દર્ય-સાર-સમુદાય-નિકેતનં વા
તસ્યાઃ સખે નિયતમ્ ઇન્દુ-સુધામૃણાલ જ્યોત્સ્નાદિ કારણમ્ અભૂન્ મદનશ્ ચ વેધાઃ ॥

ઉપપ્રાકારાગ્રં પ્રહિણુ નયને તર્કય મનાગ્ અનાકાશે કો ઽયં ગલિત-હરિણઃ શીત-કિરણઃ
સુધા-બદ્ધ-ગ્રાસૈર્ ઉપવન-ચકોરૈર્ અનુસૃતાં કિરન્ જ્યોત્સ્નામ્ અચ્છાં નવ-લવલ-પાક-પ્રણયિનીમ્ ॥

ચન્દ્રો જડઃ કદલ-કાણ્ડમ્ અકાણ્ડ-શીતમ્ ઇન્દીવરાણિ ચ વિસૂત્રિત-વિભ્રમાણિ
યેનાક્રિયન્ત સુતનોઃ સ કથં વિધાતા કિં ચન્દ્રિકાં ક્વચિદ્ અશીત-રુચિઃ પ્રસૂતે ॥

અલીક-વ્યામુક્ત-પ્રચુર-કબરી-બન્ધનમ્ ઇષાદ્ ઉદઞ્ચદ્-દોર્-વલ્લી-દ્વય-ધૃત-પરીવેશ-નિહિતઃ
અયં જૃમ્ભારમ્ભ-સ્ફટિક-શુચિ-દન્તાંશુ-નિચયો મુખેન્દુર્ ગૌરાઙ્ગ્યા ગલિત-મૃગ-લક્ષ્મા વિજયતે ॥

રમ્ભોરુ ક્ષિપ લોચનાર્ધમ્ અભિતો બાણાન્ વૃથા મન્મથઃ સંદ્ન્ધત્તાં ધનુર્ ઉજ્ઝતુ ક્ષણમ્ ઇતો ભ્રૂ-વલ્લિમ્ ઉલ્લાસય
કિં ચાન્તર્ નિહિતાનુરાગ-મધુરામ્ અવ્યક્ત-વર્ણ-ક્રમાં મુગ્ધે વાચમ્ ઉદીરયાસ્તુ જગતો વીણાસુ ભેરી-ભ્રમઃ ॥

પાણૌ પદ્મ-ધિયા મધૂક-કુસુમ-ભ્રાન્ત્યા તથા ગણ્ડયોર્ નીલેન્દીવર-શઙ્કયા નયનયોર્ બન્ધૂક-બુદ્ધ્યાધરે
લીયન્તે કબરીષુ બાન્ધવ-જન-વ્યામોહ-જાત-સ્પૃહા દુર્વારા મધુપાઃ કિયન્તિ તરુણિ સ્થાનાનિ રક્ષિષ્યસિ ॥

દૃષ્ટાઃ શૈવલ-મઞ્જરી-પરિચિતાઃ સિન્ધોશ્ ચિરં વીચયો રત્નાન્ય્ અપ્ય્ અવલોકિતાનિ બહુશો યુક્તાનિ મુક્તા-ફલૈઃ
યત્ તુ પ્રોજ્ઝિત-લાઞ્છને હિમ-રુચાવ્ ઉન્નિદ્રમ્ ઇન્દીવરં સંસક્તં ચ મિથો રથાઙ્ગ-મિથુનં તત્ કુત્ર દૃષ્ટં પુનઃ ॥

અન્યોન્યોપમિતં યુગં નિરુપમં તે ઽયુગ્મમ્ અઙ્ગેષુ યત્ સો ઽયં સિક્થકમ્ આસ્ય-કાન્તિ-મધુનસ્ તન્વઙ્ગિ ચન્દ્રસ્ તવ
ત્વદ્-વાચાં સ્વર-માત્રિકાં મદ-કલઃ પુંસ્કોકિલો ઘોષયત્ય્ અભ્યાસસ્ય કિમ્ અસ્ત્ય્ અગોચરમ્ ઇતિ પ્રત્યાશયા મોહિતઃ ॥

લાવણ્ય-દ્રવિણ-વ્યયો ન ગણિતઃ ક્લેશો મહાન્ સ્વીકૃતઃ સ્વચ્છન્દં વસતો જનસ્ય હૃદયે ચિન્તા-જ્વરો નિર્મિતઃ
એષાપિ સ્વ-ગુણાનુરૂપ-રમણાભાવાદ્ વરાકી હતા કો ઽર્થશ્ ચેતસિ વેધસા વિનિહિતસ્ તન્વ્યાસ્ તનું તન્વતા ॥

કિં કૌમુદીઃ શશિકલાઃ સકલા વિચૂર્ણ્ય સંયોજ્ય ચામૃત-રસેન પુનઃ પ્રયત્નાત્
કામસ્ય ઘોર-હર-હૂઙ્કૃતિ-દગ્ધ-મૂર્તેઃ સંજીવનૌષધિર્ ઇયં વિહિતા વિધાત્રા ॥

અસ્યાઃ સર્ગ-વિધૌ પ્રજાપતિર્ અભૂચ્ ચન્દ્રો નુ કાન્તિ-પ્રદઃ શૃઙ્ગારૈક-રસઃ સ્વયં તુ મદનો માસઃ સ પુષ્પાકરઃ
વેદાભ્યાસ-જડઃ કથં નુ વિષય-વ્યાવૃત્ત-કૌતૂહલો નિર્માતું પ્રભવેન્ મનોહરમ્ ઇદં રૂપં પુરાણો મુનિઃ ॥

તદ્-વક્ત્રં યદિ મુદ્રિતા શશિકથા હા હેમ સા ચેદ્ દ્યુતિસ્ તચ્ ચક્ષુર્ યદિ હારિતં કુવલયૈસ્ તચ્ ચેત્ સ્મિતં કા સુધા
ધિક્ કન્દર્પ-ધનુર્-ભ્રુવૌ ચ યદિ તે કિં વા બહુ બ્રૂમહે યત્ સત્યં પુનરુક્ત-વસ્તુ-વિમુખઃ સર્ગ-ક્રમો વેધસઃ ॥

તસ્યા મુખસ્યાયત-લોચનાયાઃ કર્તું ન શક્તઃ સદૃશં પ્રિયાયાઃ
ઇતીવ શીત-દ્યુતિર્ આત્મ-બિમ્બં નિર્માય નિર્માય પુનર્ ભિનત્તિ ॥

તુલિતસ્ ત્વન્-મુખેનાયં યદ્ ઉન્નમતિ ચન્દ્રમાઃ
અવનમ્ર-મુખિ વ્યક્તમ્ એતેનૈવાસ્ય લાઘવમ્ ॥

તસ્પસ્યતીવ ચન્દ્રો ઽયં ત્વન્-મુખેન્દુ-જિગીષયા
કૃશઃ શમ્ભુ-જટાજૂટ તટિની-તટમ્ આશ્રિતઃ ॥

તવ તન્વિ સ્તનવ્ એતૌ કુર્વાતે વિગ્રહં ગુરુમ્
અન્યોન્ય-મણ્ડલાક્રાન્તૌ નષ્ટ-સન્ધી નૃપાવ્ ઇવ ॥

પ્રાયઃ સ્તન-તટી-ભૂમિઃ પ્રકામ-ફલ-દાયિની
યસ્યામ્ અગ્રે કરં દત્ત્વા યોજ્યતે નખ-લાઙ્ગલમ્ ॥

અમીષાં મણ્ડલાભોગઃ સ્તનાનામ્ એવ શોભતે
યેષામ્ ઉપેત્ય સોત્કમ્પા રાજાનો ઽપિ કર-પ્રદાઃ ॥

લક્ષ્મીં વક્ષસિ કૌસ્તુભ-સ્તવકિનિ પ્રેમ્ણા કરોત્ય્ અચ્યુતો દેહાર્ધે વહતિ ત્રિપિડપ-ગુરુર્ ગૌરીં સ્વયં શઙ્કરઃ
શઙ્કે પઙ્કજ-સંભવસ્ તુ ભગવાન્ અદ્યાપિ બાલ્યાવધિઃ સર્વાઙ્ગ-પ્રણયાં પ્રિયાં કલયિતું દીર્ઘં તપસ્ તપ્યતે ॥