સુભાષિતરત્નકોશ · અધ્યાય 15

ભ્રુવોઃ કાચિલ્ લીલા પરિણતિર્ અપૂર્વા નયનયોઃ સ્તનાભોગો ઽવ્યક્તં તરુણિમ-સમારમ્ભ-સમયે
ઇદાનીમ્ બાલાયાઃ કિમ્ અમૃત-મયઃ કિમ્ મધુ-મયઃ કિમ્ આનન્દઃ સાક્ષાત્ ધ્વનતિ મધુરઃ પઞ્ચમ-લયઃ ॥

ઉન્નાલાલક-ભઞ્જનાનિ કબરી-પાશેષુ શિક્ષા-રસો દન્તાનાં પરિકર્મ નીવિ-નહનં ભ્રૂ-લાસ્ય-યોગ્યાગ્રહઃ
તિર્યગ્-લોચન-ચેષ્ટિતાનિ વચસિ ચ્છેકોક્તિ-સંક્રાન્તયઃ સ્ત્રીણાં ગ્લાયતિ શૈશવે પ્રતિકલં કો ઽપ્ય્ એષ કેલિ-ક્રમઃ ॥

વિધત્તે સોલ્લેખં કતરદ્ ઇહ નાઙ્ગં તરુણિમા તથાપિ પ્રાગલ્ભ્યં કિમ્ અપિ ચતુરં લોચન-યુગે
યદ્ આદત્તે દૃશ્યાદ્ અખિલમ્ અપિ ભાવ-વ્યતિકરં મનો-વૃત્તિં દ્રષ્ટુઃ પ્રથયતિ ચ દૃશ્યં પ્રતિ જનમ્ ॥

એતદ્ દધાતિ નવ-યૌવન-નર્તકસ્ય કશ્મીરજ-ચ્છુરિત-તાલક-યુગ્મલ-ક્ષ્મીમ્
મધ્યે સમુચ્છ્વસિત-વૃત્તિ મનાગ્ ઉપાન્તે લબ્ધાત્મ-સીમ કુચ-કુડ્મલ-યુગ્મમ્ અસ્યાઃ ॥

યૌવન-નગરારમ્ભે રામા-હૃદય-સ્થલીષુ કુસુમેષોઃ ।
મકર-પતાકેવેયં રાજતિ રોમાવલી રમ્યા ॥

ચલિત-શિશુ-દશાનાં યૌવનારમ્ભ-રેખા પરિચય-પરિચુમ્બત્-પ્રેમ-કૌતૂહલાનામ્
ઉચિત-સહજ-લજ્જા-દુર્બલા બાલિકાનાં ગુરુ-જન-ભય-ભાજાં કે ઽપિ તે ભ્રૂ-વિલાસાઃ ॥

નૈતત્ સમુન્નમિત-ચૂચુક-મુદ્રમ્ અન્તઃ સંક્રાન્ત-સીમ-કુચ-કોરક-ચક્રમ્ અસ્યાઃ
સંકેતિતાઙ્ગ-નવ-યૌવન-નાટકસ્ય કશ્મીરજ-ચ્છુરિત-નૂતન-કાંસ્ય-તાલમ્ ॥

નિતમ્બઃ સંવાદં મસૃણ-મણિ-વેદ્યા મૃગયતે મનાગ્ ગણ્ડઃ પાણ્ડુર્ મધુ-મુકુલ-લક્ષ્મીં તુલયતિ
વિશન્ત્યાસ્ તારુણ્યં ઘુસૃણ-ઘન-લાવણ્ય-પયસિ પ્રકામં પ્રોન્મજ્જદ્ વપુર્ અપિ ચ તસ્યા વિજયતે ॥

ઉદ્ભિન્ન-સ્તન-કુડ્મલ-દ્વયમ્ ઉરઃ કિંચિત્ કપોલ-સ્થલીં લિમ્પત્ય્ એવ મધૂક-કાન્તિર્ અધરઃ સંમુગ્ધ-લક્ષ્મી-મયઃ
પ્રત્યાસીદતિ યૌવને મૃગ-દૃશઃ કિં ચાન્યદ્ આવિર્ભવલ્ લાવણ્યામૃત-પઙ્ક-લેપ-લડહ-ચ્છાયં વપુર્ વર્તતે ॥

ગેહાદ્ બહિર્ વિરમ ચાપલમ્ અસ્તુ દૂરમ્ અદ્યાપિ શૈશવ-દશા-લડિતાનિ તાનિ
આપ્યાયમાન-જઘન-સ્થલ-પીડ્યમાનમ્ અર્ધોરુકં ત્રુટતિ પુત્રિ તવ ક્ષણેન ॥

પ્રેમાસઙ્ગિ ચ ભઙ્ગિ ચ પ્રતિવચો ઽપ્ય્ ઉક્તં ચ ગુપ્તં તથા યત્નાદ્ યાચિતમ્ આનનં પ્રતિ સમાધાને ચ હાને ચ ધીઃ
ઇત્ય્ અન્યો મધુરઃ સ કો ઽપિ શિશુતા-તારુણ્યયોર્ અન્તરે વર્તિષ્ણોર્ મૃગ-ચક્ષુષો વિજયતે દ્વૈવિધ્ય-મુગ્ધો રસઃ ॥

નિતમ્બઃ સ્વાં લક્ષ્મીમ્ અભિલષતિ નાદ્યાપિ લભતે સમન્તાત્ સાભોગં ન ચ કુચ-વિભાગાઞ્ચિતમ્ ઉરઃ
દૃશોર્ લીલામુદ્રા સ્ફુરતિ ચ ન ચાપિ સ્થિતિમતી તદ્ અસ્યાસ્ તારુણ્યં પ્રથમમ્ અવતીર્ણં વિજયતે ॥

શારિદ્યૂતકથાકુતૂહલિ મનશ્ છેકોક્તિશિક્ષારતિઃ નિત્યં દર્પણપાણિતા સહચરીવર્ગેણ ચાચાર્યકમ્
પ્રૌઢસ્ત્રીચરિતાનુવૃત્તિષુ રસો બાલ્યેન લજ્જા મનાક્ સ્તોકારોહિણિ યૌવને મૃગદૃશઃ કો ઽપ્ય્ એષ કેલિક્રમઃ ॥

દૃષ્ટિઃ શૈશવ-મણ્ડના પ્રતિકલં પ્રાગલ્ભ્યમ્ અભ્યસ્યતે પૂર્વાકારમ્ ઉરસ્ તથાપિ કુચયોઃ શોભાં નવામ્ ઈહતે
નો ધત્તે ગુરુતાં તદ્ અપ્ય્ ઉપચિતાભોગા નિતમ્બ-સ્થલી તન્વ્યાઃ સ્વીકૃત-મન્મથં વિજયતે નેત્રૈકપેયં વપુઃ ॥

આકણ્ઠાર્પિત-કઞ્ચુકાઞ્ચલમ્ ઉરો હસ્તાઙ્ગુલી-મુદ્રણા માત્રા-સૂત્રિત-હાસ્યમ્ આસ્યમ્ અલસાઃ પઞ્ચાલિકા-કેલયઃ
તિર્યગ્-લોચન-ચેષ્ટિતાનિ વચસાં છેકોક્તિ-સંક્રાન્તયસ્ તસ્યાઃ સીદતિ શૈશવે પ્રતિકલં કો ઽપ્ય્ એષ કેલિ-ક્રમઃ ॥

દોર્-મૂલાવધિ-સૂત્રિત-સ્તનમ્ ઉરઃ સ્નિહ્યત્-કટાક્ષે દૃશાવ્ ઈષત્-તાણ્ડવ-પણ્ડિતે સ્મિત-સુધા-ચ્છેકોક્તિષુ ભ્રૂ-લતે
ચેતઃ કન્દલિત-સ્મર-વ્યતિકરં લાવણ્યમ્ અઙ્ગૈર્ વૃતં તન્વઙ્ગ્યાસ્ તરુણિમ્નિ સર્પતિ શનૈર્ અન્યૈવ કાચિદ્ ગતિઃ ॥

વારં વારમ્ અનેકધા સખિ મયા ચૂત-દ્રુમાણાં વને પીત-કર્ણ-દરી-પ્રણાલ-વલિતઃ પુંસ્કોકિલાનાં ધ્વનિઃ
તસ્મિન્ન્ અદ્ય પુનઃ શ્રુતિ-પ્રણયિનિ પ્રત્યઙ્ગમ્ ઉત્કમ્પિતં તાપશ્ ચેતસિ નેત્રયોસ્ તરલિમા કસ્માદ્ અકસ્માન્ મમ ॥

દરોત્તાનં ચક્ષુઃ કલિત-વિરલાપાઙ્ગ-વલનં ભવિષ્યદ્-વિસ્તારિ-સ્તન-યુગલ-ગર્ભાલસમ્ ઉરઃ
નિતમ્બે સંક્રાન્તાઃ કતિપય-કલા ગૌરવ-જુષો વપુર્ મુઞ્ચદ્ બાલ્યં કિમ્ અપિ કમનીયં મૃગ-દૃશઃ ॥

ગણિત-ગરિમા શ્રોણિર્ મધ્યં નિબદ્ધ-વલિ-ત્રયં હૃદયમ્ ઉદયલ્-લજ્જં સજ્જચ્-ચિરન્તન-ચાપલમ્
મુકુલિત-કુચં વક્ષશ્ ચક્ષુર્ મનાગ્-વૃત-વક્રિમ ક્રમ-પરિગલદ્-બાલ્યં તન્વ્યા વપુસ્ તનુતે શ્રિયમ્ ॥

બાલો ઽદ્યાપિ કિલેતિ લક્ષિતમ્ અલંકર્તું નિજૈર્ ભૂષણૈ રામાભિશ્ ચિરમ્ ઉદ્યતે હૃદિ લિહન્ન્ ઇચ્છામ્ અનિચ્છાં વહન્
સ્નિહ્યત્-તારમ્ અથાન્ય-દૃષ્ટિ-વિરહે યઃ સંમુખં વીક્ષિતો નમ્રઃ સ્મેર-મુખી-ભવન્ન્ ઇતિ વયઃ-સન્ધિ-શ્રિયાલિઙ્ગિતઃ ॥

માધ્યસ્થ્યં ચ સમસ્ત-વસ્તુષુ પરિપ્રશ્ને શિરો-ઘૂર્ણનં પ્રેયસ્યાં પરમ્ અર્પિતાન્તર-બહિર્-વૃત્તિ-પ્રપઞ્ચ-ક્રમઃ
કિં ચાપિ સ્ફુટ-દૃષ્ટિ-વિભ્રમ-કલા-નિર્માણ-શિક્ષા-રસઃ પ્રત્યઙ્ગં સ્મર-કેલિ-મુદ્રિતમ્ અહો બાલા વયો-વિભ્રમે ॥

પદ્ભ્યાં મુક્તાસ્ તરલ-ગતયઃ સંશ્રિતા લોચનાભ્યાં શ્રોણી-બન્ધસ્ ત્યજતિ તનુતાં સેવતે મધ્ય-દેશઃ
ધત્તે વક્ષઃ કુચ-સચિવતામ્ અદ્વિતીયત્વમ્ આસ્યં તદ્-ગાત્રાણાં ગુણ-વિનિમયઃ કલ્પિતો યૌવનેન ॥

બાલ્યં યદ્ અસ્યાસ્ ત્રિવલી-તટિન્યાસ્ તટે વિનષ્ટં સહ ચાપલેન
તદ્-અર્થમ્ ઉત્થાપિત-ચારુ-ચૈત્ય કલ્પૌ સ્તનૌ પાણ્ડુતરૌ તરુણ્યાઃ ॥

તદાત્વ-પ્રોન્મીલન્-મ્રદિમ-રમણીયાત્ કઠિનતાં નિચિત્ય પ્રત્યઙ્ગાદ્ ઇવ તરુણ-ભાવેન ઘટિતૌ
સ્તનૌ સંબિભ્રાણાઃ ક્ષણ-વિનય-વૈજાત્ય-મસૃણ સ્મરોન્મેષાઃ કેષામ્ ઉપરિ ન રસાનાં યુવતયઃ ॥

ભ્રૂ-લીલા ચતુરા ત્રિભાગ-વલિતા દૃષ્ટિર્ ગતિર્ મન્થરા વિસ્રબ્ધં હસિતં કપોલ-ફલકે વૈદગ્ધ્ય-વક્રં વચઃ
નોદ્દિષ્ટં ગુરુણા ન બન્ધુ-કથિતં દૃષ્ટં ન શાસ્ત્રે ક્વચિદ્ બાલાયાઃ સ્વયમ્ એવ મન્મથ-કલા-પાણ્ડિત્યમ્ ઉન્મીલતિ ॥

લાવણ્યામૃત-સાન્દ્ર-સિન્ધુ-લહરી-સંસિક્તમ્ અસ્યા વપુર્ જાતસ્ તત્ર નવીન-યૌવન-કલા-લીલાલતા-મણ્ડપઃ
તત્રાયં સ્પૃહણીય-શીતલતર-ચ્છાયાસુ સુપ્તોત્થિતઃ સંમુગ્ધો મધુ-બાન્ધવઃ સ ભગવાન્ અદ્યાપિ નિદ્રાલસઃ ॥

ભ્રુવિર્ લીલૈવાન્યા દર-હસિતમ્ અભ્યસ્યતિ મુખં દૃશોર્ વક્રઃ પન્થાસ્ તરુણિમ-સમારમ્ભ-સચિવઃ
ઇદાનીમ્ એતસ્યાઃ કુવલય-દૃશઃ પ્રત્યહમ્ અયં નિતમ્બસ્યાભોગો નયતિ મણિ-કાઞ્ચીમ્ અધિકતામ્ ॥

મધ્યં બદ્ધ-વલિ-ત્રયં વિજયતે નિઃસન્ધિ-બન્ધોન્નમદ્ વિસ્તારિ-સ્તન-ભાર-મન્થરમ્ ઉરો મુગ્ધા કપોલ-શ્રિયઃ
કિં ચામુગ્ધ-વિલોલ-નીરજ-દૃશસ્ તારુણ્ય-પુણ્યાતિથેર્ અસ્યાઃ કુઙ્કુમ-પઙ્ક-લેપ-નડહ-ચ્છાયં વપુર્ વર્તતે ॥

સમસ્તં વિજ્ઞાય સ્મર-નરપતેશ્ ચારુ-ચરિતં ચરશ્ ચક્ષુઃ કર્ણે કથયિતુમ્ અગાત્ સત્વરમ્ ઇવ
પ્રયાણં બાલ્યસ્ય પ્રતિપદમ્ અભૂદ્ વિગ્રહ-ભરઃ પરિસ્પન્દો વાચામ્ અપિ ચ કુચયોઃ સન્ધિર્ અભવત્ ॥

ઉત્ખેલત્-ત્રિવલી-તરઙ્ગ-તરલા રોમાવલી-શૈવલ સ્રગ્-વલિર્ યુવતી ધ્રુવં જન-મનો-નિર્વાણ-વારાણસી
એતસ્યા યદ્ ઉરસ્-તટી-પરિસરે યદ્ બાલ્ય-ચાપલ્યયોઃ સ્થાને યૌવન-શિલ્પિ-કલ્પિત-ચિતા-ચૈત્ય-દ્વયં દૃશ્યતે ॥

સ્તનોદ્ભેદઃ કિંચિત્ ત્યજતિ તનુતાયાઃ પરિચયં તથા મધ્યો ભાગસ્ ત્રિવલિ-વલયેભ્યઃ સ્પૃહયતિ
નિતમ્બે ચ સ્વૈરં વિલસતિ વિલાસ-વ્યસનિતા મૃગાક્ષ્યાઃ પ્રત્યઙ્ગં કૃત-પદમ્ ઇવાનઙ્ગ-લડિતમ્ ॥

યત્ પ્રત્યઙ્ગં સ્ફુટમ્ અનુસરન્ત્ય્ ઊર્મયો વિભ્રમાણાં ક્ષોભં ધત્તે યદ્ અપિ બહલઃ સ્નિગ્ધ-લાવણ્ય-પઙ્કઃ
ઉન્મગ્નં યત્ સ્ફુરતિ ચ મનાક્ કુમ્ભયોર્ દ્વન્દ્વમ્ એતત્ તન્ મન્યે ઽસ્યા સ્મર-ગજ-યુવા ગાહતે હૃત્-તડાગમ્ ॥

કૃત-નિભશતં નિષ્ક્રામન્તીં સખીભિર્ અનૂદ્ધૃતાં કથમ્ અપિ હઠાદ્ આકૃષ્યાન્તે પટસ્ય નિવેશિતામ્
નવ-નિધુવન-ક્રીડારમ્ભ-પ્રકમ્પ-વિવર્તિનીં અનુભવ-મૃદૂ-ભૂત-ત્રાસાં મનઃ સ્મરતિ પ્રિયામ્ ॥

સ્મિતં કિંચિન્-મુગ્ધં તરલ-મધુરો દૃષ્ટિ-વિભવઃ પરિસ્પન્દો વાચામ્ અભિનવ-વિલાસોક્તિ-સરસઃ
ગતીનામ્ આરમ્ભઃ કિસલયિત-લીલા-પરિમલઃ સ્પૃશન્ત્યાસ્ તારુણ્યં કિમ્ ઇવ ન મનોજ્ઞં મૃગદૃશઃ ॥

અસ્તિ ભયમ્ અસ્તિ કૌતુકમ્ અસ્તિ ચ મન્દાક્ષમ્ અસ્તિ ચોત્કણ્ઠા ।
બાલાનાં પ્રણયિ-જને ભાવઃ કો ઽપ્ય્ એષ નૈક-રસઃ ॥

પ્રગલ્ભાનામ્ અન્તે નિવસતિ શૃણોતિ સ્મર-કથાં સ્વયં તત્-તચ્-ચેષ્ટા-શતમ્ અભિનયેનાર્પયતિ ચ
સ્પૃહામ્ અન્તઃ કાન્તે વહતિ ન સમભ્યેતિ નિકટં યથૈવેયં બાલા હરતિ ચ તથૈવેયમ્ અધિકમ્ ॥

અન્યોન્યાન્તર-નિર્ગતાઙ્ગુલિ-દલ-શ્રેણી-ભવન્-નિશ્ચલ ગ્રન્થિ-પ્રગ્રથિતં કર-દ્વયમ્ ઉપર્ય્ ઉત્તાનમ્ આવિભ્રતા
સેયં વિભ્રમ-તોરણ-પ્રણયિના જૃમ્ભાભરોત્તમ્ભિતે નોચ્ચૈર્ બાહુ-યુગેન શંસતિ મનોજન્મ-પ્રવેશોત્સવમ્ ॥

સ એષ યૌવનાચાર્યઃ સિદ્ધયે સ્મર-ભૂભુજઃ
પ્રિયાયાં બલિમ્ ઉદ્દિશ્ય તનોતિ સ્તન-મણ્ડલમ્ ॥

બિભ્રત્યા વપુર્ ઉન્નમત્-કુચ-યુગં પ્રાદુર્ભવદ્-વિભ્રમં બાલાયા લસદ્-અઙ્ગ-સન્ધિ-વિરમદ્-બાલ્યં વલદ્-ભ્રૂ-લતમ્
અન્તર્ વિસ્ફુરતિ સ્મરો બહિર્ અપિ વ્રીડા સમુન્મીલતે સ્વૈરં લોચન-વક્રિમા વિલસતિ શ્રીઃ કાચિદ્ ઉજ્જૃમ્ભતે ॥

સુતનુર્ અધુના સેયં નિમ્નાં સ્વનાભિમ્ અભીક્ષતે કલયતિ પરાવૃત્તેનાક્ષ્ણા નિતમ્બસમુન્નતિમ્
રહસિ કુરુતે વાસોગુપ્તૌ સ્વમધ્યકદર્થનાં અપિ ચ કિમ્ અપિ વ્રીડાં ક્રીડાસખીમ્ ઇવ મન્યતે ॥

યદ્ અન્યોન્ય-પ્રેમ-પ્રવણ-યુવતી-મન્મથ-કથા સમારમ્ભે સ્તમ્ભીભવતિ પુલકૈર્ અઞ્ચિત-તનુઃ
તથા મન્યે ધન્યં પરમ-સુરત-બ્રહ્મ-નિરતં કુરઙ્ગાક્ષી દીક્ષા-ગુરુમ્ અકૃત કઞ્ચિત્ સુકૃતિનમ્ ॥

તરન્તીવાઙ્ગાનિ સ્ફુરદ્-અમલ-લાવણ્ય-જલધૌ પ્રથિમ્નઃ પ્રાગલ્ભ્યં સ્તન-જઘનમ્ ઉન્મુદ્રયતિ ચ
દૃશોર્ લીલારમ્ભાઃ સ્ફુટમ્ અપવદન્તે સરલતામ્ અહો સારઙ્ગાક્ષ્યાસ્ તરુણિમનિ ગાઢઃ પરિચયઃ ॥

ગતિર્ મન્દા સાન્દ્રં જઘનમ્ ઉદરં ક્ષામમ્ અતનુઃ સ્તનાભોગઃ સ્તોકં વચનમ્ અતિમુગ્ધં ચ હસિતમ્
વિલોક-ભ્રૂ-વલ્લી-ચલન-લય-લોલં ચ નયનં ક્વ જાતં બાલાયાઃ ક્વ ચ વિષયમ્ અક્ષ્ણોર્ ઇયમ્ અગાત્ ॥

હરતિતરાં જન-હૃદયં કલિકોપગતા લતા ચ દયિતા ચ ।
યદિ પુનર્ અતનુ-શિલીમુખ-સમાકુલા કિં ન પર્યાપ્તમ્ ॥

ધૃતમ્ ઇવ પુરઃ પશ્ચાત્ કૈશ્ચિત્ પ્રણુન્નમ્ ઇવોલ્લસત્ પુલકમ્ ઇવ યત્ પ્રાપ્તોચ્છ્વાસ-વ્યુદસ્ત-મિથો ઽન્તરમ્
અતિગત-સખી-હસ્તોન્માન-ક્રમં દિવસ-ક્રમૈર્ ઇદમ્ અનુભવદ્-વાઞ્છા-પૂર્તિ-ક્ષમર્દ્ધિ કુચ-દ્વયમ્ ॥

સ્તન-તટમ્ ઇદમ્ ઉત્તુઙ્ગં નિમ્નો મધ્યઃ સમુન્નતં જઘનમ્ ।
ઇતિ વિષમે હરિણાક્ષ્યા વપુષિ નવે ક ઇહ ન સ્ખલતિ ॥

માત્રા-નર્તન-પણ્ડિત-ભ્રુ વદનં કિંચિત્-પ્રગલ્ભે દૃશૌ સ્તોકોદ્ભેદ-નિવેશિત-સ્તનમ્ ઉરો મધ્યં દરિદ્રાતિ ચ
અસ્યા યજ્ જઘનં ઘનં ચ કલયા પ્રત્યઙ્ગમ્ એણીદૃશઃ સત્યઙ્કાર ઇવ સ્મરૈક-સુહૃદા તદ્ યૌવનેનાર્પિતમ્ ॥

અયિ પુરારિ પરુન્મલયાનિલા વવુર્ અમી જગુર્ એવ ચ કોકિલાઃ ।
કલમલોત્કલિતં તુ ન મે મનઃ સખિ બભૂવ વૃથૈવ યથૈષમઃ ॥

સ્ખલતિ વયસિ બાલે નિર્જિતે રાજનીવ સ્ફુરતિ રતિ-નિધાને યૌવને જેતરીવ
મદ-મદન-વિવૃદ્ધિ-સ્પર્ધયેવાબલાનાં કિમ્ અપિ વપુષિ લીલા-કુડ્મલાનિ સ્ફુટન્તિ ॥

દૃષ્ટ્યા વર્જિતમ્ આર્જવં સમતયા દત્તં પયો વક્ષસે ક્ષીણાયુર્ ગતિષુ ત્વરા સ્મિતમ્ અપિ ભ્રૂ-લાસ્ય-લીલા-સખમ્
સત્યા ન પ્રકૃતૌ ગુરઃ શિશુતયા પ્રસ્થાન-દત્તાર્ઘયા કાપ્ય્ અન્યા હરિણી-દૃશઃ પરિણતિઃ કન્દર્પ-મુદ્રાઙ્કિતા ॥