સુભાષિતરત્નકોશ · અધ્યાય 10

વાનીર-પ્રસવૈર્ નિકુઞ્જ-સરિતામ્ આસક્ત-વાસં પયઃ પર્યન્તેષુ ચ યૂથિકા-સુમનસામ્ ઉજ્જૃમ્ભિતં જાલકૈઃ
ઉન્મીલત્-કુટજ-પ્રહાસિષુ ગિરેર્ આલમ્બ્ય સાનૂન્ ઇતઃ પ્રાગ્-ભારેષુ શિખણ્ડિ-તાણ્ડવ-વિધૌ મેઘૈર્ વિતાનાય્યતે ॥

ફલ-ભર-પરિણામ-શ્યામ-જમ્બૂ-નિકુઞ્જ સ્ખલિત-તનુ-તરઙ્ગામ્ ઉત્તરેણ શ્રવન્તીમ્
ઉપરિ-વિઘટમાન-પ્રૌઢ-તાપિઞ્જ-નીલઃ શ્રયતિ શિખરમ્ અદ્રેર્ નૂતનસ્ તોય-વાહઃ ॥

જૃમ્ભા-જર્જર-ડિમ્બ-ડમ્બર-ઘન-શ્રીમત્-કદમ્બ-દ્રુમાઃ શૈલાભોગ-ભુવો ભવન્તિ કકુભઃ કાદમ્બિની-શ્યામલાઃ
ઉદ્યત્-કુન્દ-લતાન્ત-કેતક-ભૃતઃ કચ્છાઃ સરિચ્-છ્રોતસાં આવિર્-ગન્ધ-શિલીન્ધ્ર-લોધ્ર-કુસુમ-સ્મેરા વનાનાં ગતિઃ ॥

ઉત્ફુલ્લાર્જુન-સર્વ-વાસિત-વહત્-પૌરસ્ત્ય-ઝઞ્ઝા-મરુત્ પ્રેઙ્ખોલ-સ્ખલિતેન્દ્ર-નીલ-શકલ-સ્નિગ્ધામ્બુદ-શ્રેણયઃ
ધારા-સિક્ત-વસુન્ધરા-સુરભયઃ પ્રાપ્તાસ્ ત એતે ઽધુના ઘર્મામ્ભો-વિગમાગમ-વ્યતિકર-શ્રી-વાહિનો વાસરાઃ ॥

એણી યાતિ વિલોક્ય બાલ-શલભાન્ શષ્પાઙ્કુરાદિત્સયા છત્રી-કુડ્મલકાનિ રક્ષતિ ચિરાદ્ અણ્ડ-ભ્રમાત્ કુક્કુટી
ધૂત્વા ધાવતિ કૃષ્ણ-કીટ-પટલ-શ્રેણીં શિખણ્ડી શિરઃ દૂરાદ્ એવ વનાન્તરે વિષ-ધર-ગ્રાસાભિલાષાતુરઃ ॥

આસારાન્ત-મૃદુ-પ્રવૃત્ત-મરુતો મેઘોપલિપ્તામ્બરા વિદ્યુત્-પાત-મુહૂર્ત-દૃષ્ટ-કકુભઃ સુપ્તેન્દુ-તારા-ગ્રહાઃ
ધારા-ક્લિન્ન-કદમ્બ-સંભૃત-સુધામોદોદ્વહાઃ પ્રોષિતૈર્ નિઃસંપાત-વિસારિ-દર્દુર-રવા નીતાઃ કથં રાત્રયઃ ॥

દાત્ય્ ઊહ-ધ્વનિ-ભાઞ્જિ વેતસ-શિખા-સુપ્તોરગાણિ ધ્વનત્ કાદમ્બાનિ કુરઙ્ગ-યૂથ-કલિત-સ્તૂપાન્ય્ ઉદમ્ભાંસિ ચ
તીરાણ્ય્ અદ્ય પિપીલિકા-સમુદયાવર્જજ્-જટા-લોલુપ વ્યાપ્તાન્ય્ ઉન્મદ-કુક્કુભાનિ સરિતાં કુર્વન્તિ લોલં મનઃ ॥

કાન્તાં ક્વાપિ વિલમ્બિનીં કલરુતૈર્ આહૂય ભૂયસ્ તતઃ દિગ્ભાગાન્ અવલોક્ય રઙ્ગ-વસુધામ્ ઉત્સૃજ્ય પદ્ભ્યાં તતઃ
એષ સ્ફાર-મૃદઙ્ગ-નાદ-મધુરૈર્ અમ્ભો-મુચામ્ આરવૈઃ બર્હ-શ્રેણિ-કૃતાતપત્ર-રચનો હૃષ્ટઃ શિખી નૃત્યતિ ॥

પીતામ્ભઃ-સ્તિમિતાઃ સૃજન્તિ સલિલાન્ય્ આબદ્ધ-ધારં ઘનાઃ તદ્-ધારા-ધ્વનિ-મીલિતાનિ નયનાન્ય્ અભ્યેતિ નિદ્રાગમઃ
નિદ્રા-મુદ્રિત-લોચને પ્રતિગૃહં મૂકાયમાને જને નિર્દ્વન્દ્વોચ્ચરદ્-ઉચ્ચ-દર્દુર-રવૈઃ કોલાહલિન્યો નિશાઃ ॥

ધારા-નિપાત-રવ-બોધિત-પઞ્જર-સ્થ દાત્યૂહ-ડમ્બર-કરમ્બિત-કણ્ઠ-કૂજાઃ
અટ્ટેષુ કાણ્ડ-પટ-વારિત-શીકરેષુ ધન્યાઃ પિબન્તિ મુખ-તામરસં વધૂનામ્ ॥

શૈલ-શ્રેણિર્ અપેત-દાવ-દહના દગ્ધ-પ્રરૂઢં વનં જીમૂતાઙ્કુર-દન્તુરા દશ દિશો ભૂ-રેણુ-મુક્તં નભઃ
કિં ચાન્યત્ કલિકોર્મિ-મેદુર-મુખી જાતા કદમ્બ-ચ્છવિશ્ છિદ્યન્તે કિયતા ક્ષણેન શિખિનાં મૌન-વ્રત-ગ્રન્થયઃ ॥

કેદારે નવ-વારિ-પૂર્ણ-જઠરે કિંચિત્-ક્વણદ્-દર્દુરે શમ્બૂ-કાણ્ડક-પિણ્ડ-પાણ્ડુર-તત-પ્રાન્ત-સ્થલીવી-રણે
ડિમ્ભા દણ્ડક-પાણયઃ પ્રતિદિશં પઙ્ક-ચ્છટા-ચર્ચિતાશ્ ચુભ્રૂશ્ ચુભ્રુર્ ઇતિ ભ્રમન્તિ રભસાદ્ ઉદ્યાયિ-મત્સ્યોત્સુકાઃ ॥

સમન્તાત્ સ-વિસ્ફુરદ્-ઇન્દ્રનીલ મણિ-પ્રભા-વિચ્છુરિતાન્તરાલઃ
મર્ત્યાવતીર્ણસ્ય વિડોજસો ઽયં નીલાંશુક-ચ્છત્રમ્ ઇવામ્બુવાહઃ ॥

ખદ્યોત-ચ્છુરિતાન્ધકાર-પટલાઃ સ્પષ્ટ-સ્ફુરદ્-વિદ્યુતઃ સ્નિગ્ધ-ધ્વાન-વિભાવિતોરુ-જલદોન્નાહા રટત્-કમ્બવઃ
એતાઃ કેતક-ભેદ-વાસિત-પુરો-વાતાઃ પતદ્-વારયો ન પ્રત્યેમિ જનસ્ય યદ્ વિરહિણો યાસ્યન્તિ સોઢું નિશાઃ ॥

એતસ્મિન્ મદ-જર્જરૈર્ ઉપચિતે કમ્બૂરવાડમ્બરૈઃ સ્તૈમિત્યં મનસો દિશત્ય્ અનિભૃતં ધારાધરે મૂર્ચ્છતિ
ઉત્સઙ્ગે કકુભો નિધાય રસિતૈર્ અમ્ભોમુચાં ઘોરયન્ મન્યે મુદ્રિત-ચન્દ્ર-સૂર્ય-નયનં વ્યોમાપિ નિદ્રાયતે ॥

ગમ્ભીરામ્ભોધરાણામ્ અવિરલ-નિપતદ્-વારિ-ધારા-નિનાદાન્ ઈષન્-નિદ્રાલસાક્ષા દૃઢ-ગૃહ-પટલારૂઢ-કુષ્માણ્ડ-બન્ધ્યાઃ
દોર્ભ્યામ્ આલિઙ્ગ્યમાના જલધર-સમયે પત્ર-ષણ્ડે નિશાયાં ધન્યાઃ શૃણ્વન્તિ સુપ્તાઃ સ્તન-યુગ-ભરિતોરઃ-સ્થલાઃ કામિનીનામ્ ॥

અપગત-રજો-વિકારા ઘન-પટલાક્રાન્ત-તારકાલોકા ।
લમ્બ-પયોધર-ભારા પ્રાવૃદ્ ઇયં વૃદ્ધ-વનિતેવ ॥

અમ્ભોધેર્ વડવામુખાનલ-ઝલાજ્વાલોપગૂઢાન્તરા વ્યામોહાદ્ અપિબન્ન્ અપઃ સ્ફુટમ્ અમી તર્ષેણ પર્યાવિલાઃ
ઉદ્દેશ-સ્ફુરદ્-ઇન્દ્ર-ચાપ-વલય-જ્વાલાપદેશાદ્ અહો દહ્યન્તે કથમ્ અન્યથાર્ધ-મલિનાઙ્ગાર-દ્યુતસ્ તોયદાઃ ॥

કૃત્વા પિચ્છિલતાં પથઃ સ્થગયતા નિર્ભર્ત્સનં પાદયોઃ સાન્દ્રૈર્ વારિ-કણૈઃ કપોલ-ફલકે વિચ્છિત્તિમ્ આછિન્દતા
મેઘેનોપકૃતં યદ્ આશુ વિહિતા તસ્યાગસો નિષ્કૃતિઃ સ્વૈરિણ્યાઃ પ્રિય-વેશ્મ-વર્ત્મ દિશતા વિદ્યુદ્-વિલાસૈર્ મુહુઃ ॥

આસારોપરમે પ્રગાઢ-તિમિરાઃ કિમ્ ઈરયન્ત્યો નિશાઃ પાન્થ-સ્ત્રી-મનસાં સ્મરાનલ-કણા-સંતાન-શઙ્કા-સ્પૃશઃ
પિષ્ટાનાં પ્રસભં ઘનાઘન-ઘટા-સંઘટ્ટતો વિદ્યુતાં ચૂર્ણાભાઃ પરિતઃ પતન્તિ તરલાઃ ખદ્યોતક-શ્રેણયઃ ॥

હસ્ત-પ્રાપ્યમ્ ઇવામ્બરં વિદધતઃ ખર્વા ઇવાશા-તતીર્ ગર્જાભિઃ ક્ષણ-જર્જરી-કૃત-ઘનાનુત્તાલ-ધારા-રવાઃ
ક્વામગ્નં સ્થલમ્ અસ્તિ નામ તદ્ ઇભીવોદ્દામ-સૌદામિની નેત્રોન્મેષ-વિલોકિતાખિલ-ભુવો વર્ષન્તિ નક્તં ઘનાઃ ॥

ઉત્પુચ્છાનત-ધૂત-પક્ષ-તતયો ઝાત્કારિણો વિભ્રમૈર્ ઉદ્વાચ્યાસ્ તત-ચઞ્ચવો લય-વશાદ્ ઉત્ક્ષિપ્ત-પાદા મુહુઃ
પશ્યન્તો નિજ-કણ્ઠ-કાણ્ડ-મલિનાં કાદમ્બિનીમ્ ઉન્નત ગ્રીવાભ્યર્ણ-મિલત્-કલાપ-વિટપા નૃત્યન્તિ કેકા-ભૃતઃ ॥

ઇદાનીં વંશીનાં શબર-મિથુનોચ્છૃઙ્ખલ-રહઃ ક્રિયા-સખ્યેનાલં ગિરિ-વન-સરિદ્-ગ્રામ-સુહૃદામ્
સ્ફુરલ્-લોમ-શ્યામ-ચ્છગલ-શિશિ-કર્ણ-પ્રતિસમચ્ છદાગ્રાભિસ્ ત્વગ્ભિર્ વલયિત-કરીરાસ્ તલ-ભુવઃ ॥

પાર્શ્વાભ્યાં શિરસા નિમીલિત-દૃશઃ કામં નિમજ્ય ક્રમાદ્ અંસૌ પૃષ્ઠમ્ ઉરઃ સ-પક્ષતિ-તલં ગાઢં સ્પૃશન્તો મુહુઃ
એતે કુઞ્ચિત-જાનવો નવ-જલે નિર્વાન્તિ ઘર્માહતા ભૂયઃ પક્ષ-પુટાભિપાત-રભસોત્સર્પત્-કણાઃ પત્રિણઃ ॥

મજ્જાનમ્ અપિ વિલિમ્પતિ નાકૃત-પુણ્યસ્ય વર્ષતિ પયોદે ।
નિર્ગમ-કેલિ-સમુત્સુક-શિશિ-વારણ-ગાઢ-પરિરમ્ભઃ ॥

આક્રન્દાઃ સ્તનિતૈર્ વિલોચન-જલાન્ય-શ્રાન્ત-ધારામ્બુધિસ્ તદ્-વિચ્છેદ-ભુવશ્ ચ શોક-શિખિનસ્ તુલ્યાસ્ તડિદ્-વિભ્રમૈઃ
અન્તર્ મે દયિતા-મુખં તવ શશી વૃત્તિઃ સમૈવાવયોસ્ તત્ કિં મામ્ અનિશં સખે જલધર ત્વં દગ્ધુમ્ એવોદ્યતઃ ॥

ભુવઃ કિમ્ એતા દિવમ્ ઉત્પતન્તિ દિવો ઽથવા ભૂ-તલમ્ આવિશન્તિ ।
ચલાઃ સ્થિરા વેતિ વિતર્કયન્ત્યો ધારાઃ કરાગ્રૈર્ અબલાઃ સ્પૃશન્તિ ॥

છત્રાવલમ્બિ વિમલોરુ-પયઃ-પ્રવાહ ધારા-ભર-સ્ફટિક-પઞ્જર-સંયતાઙ્ગઃ
પાન્થઃ સ્વ-શાસન-વિલઙ્ઘન-જાત-કોપ કામાજ્ઞયા પ્રિયતમામ્ ઇવ નીયતે સ્મ ॥

અદ્યામ્ભઃ પરિતઃ પતિષ્યતિ ભુવસ્ તાપો ઽદ્ય નિર્વાસ્યતિ ક્ષેત્રેષ્વ્ અદ્ય યતિષ્યતે જનપદઃ સસ્યેષુ પર્યુત્સુકઃ
નર્તિષ્યન્તિ તવોદયે ઽદ્ય જલદ વ્યાલોલ-પુચ્છ-ચ્છદ ચ્છત્ર-ચ્છાદિત-મૌલયો દિશિ દિશિ ક્રીડાલસાઃ કેકિનઃ ॥

ગાયતિ હિ નીલકણ્ઠો નૃત્યતિ ગૌરી તડિત્ તરલ-તારા ।
આસ્ફાલયતિ મૃદઙ્ગં તદ્-અનુ ઘનો ઽયં મહા-કાલઃ ॥

અલકેષુ ચૂર્ણ-ભાસઃ સ્વેદ-લવાભાન્ કપોલ-ફલકેષુ ।
નવ-ઘન-કૌતુકિનીનાં વારિકણાન્ પશ્યતિ કૃતાર્થઃ ॥

કાલે વારિ-ધરાણામ્ અપતિતયા નૈવ શક્યતે સ્થાતુમ્ ।
ઉત્કણ્ઠિતાસિ તરલે ન હિ ન હિ સખિ પિચ્છિલઃ પન્થાઃ ॥

અસિત-ભુજગ-શિશુ-વેષ્ટિતમ્ અભિનવમ્ આભાતિ કેતકી-કુસુમમ્ ।
આયસ-વલયાકઙ્કૃત-વિષાણમ્ ઇવ દન્તિનઃ પતિતમ્ ॥

સ્તમ્બેષુ કેતકીનાં યથોત્તરં વામનૈર્ દલૈર્ અદ્ય ।
વિદલન્તિ મેષ-તર્ણક-પુચ્છ-ચ્છવિ-કેશરાઃ સૂચ્યઃ ॥

ધૂલીભિઃ કેતકીનાં પરિમલન-સમુદ્ધૂલિતાઙ્ગઃ સમન્તાદ્ અન્તોદ્વેલ્લદ્-બલાકા-વલિ-કુણપ-શિરો-નદ્ધ-નીલાભ્ર-કેશઃ
પ્રેઙ્ખદ્-વિદ્યુત્-પતાકાવલિ-રુચિર-ધનુઃ-ખણ્ડ-ખટ્વાઙ્ગ-ધારી સંપ્રાપ્તઃ પ્રોષિત-સ્ત્રી-પ્રતિભય-જનકઃ કાલ-કાપાલિકો ઽયમ્ ॥

મેઘ-શ્યામ-દિશિ પ્રવૃત્ત-ધનુષિ ક્રીડત્-તડિત્-તેજસિ ચ્છન્નાહર્-નિશિ ગર્જિત-પ્રમનસિ પ્રમ્લાન-લીલા-રુષિ
પૂર્ણ-શ્રોતસિ શાન્ત-ચાતક-તૃષિ વ્યામુગ્ધ-ચન્દ્ર-ત્વિષિ પ્રાણાન્ પાન્થ કથં દધાસિ નિવસન્ન્ એતાદૃશિ પ્રાવૃષિ ॥

ક્ષપાં ક્ષામીકૃત્ય પ્રસભમ્ અપહૃત્યામ્બુ-સરિતાં પ્રતાપ્યોર્વીં વન-તરુ-ગહનમ્ ઉત્સાદ્ય સકલમ્
ક્વ સંપ્રત્ય્ ઉષ્ણાંશુર્ ગત ઇતિ સમન્વેષણ-પરાસ્ તડિદ્-દીપાલોકૈર્ દિશિ દિશિ ચરન્તીવ જલદાઃ ॥

વિદ્યુદ્-દીધિતિ-ભેદ-ભીષણ-તમઃ-સ્તોમાન્તરાઃ સંતત શ્યામામ્ભોધર-રોધ-સંકટ-વિયદ્-વિપ્રોષિત-જ્યોતિષઃ
ખદ્યોતોન્નમિતોપકણ્ઠ-તરવઃ પુષ્ણન્તિ ગમ્ભીરતામ્ આસારોદકમત્ત-કીટ-પટલી-ક્વાણોત્તરા રાત્રયઃ ॥

હર્ષોલ્લાસિત-ચારુ-ચન્દ્રક-બૃહદ્-બર્હૈર્ વનાનામ્ અમી જાતાઃ પુષ્પિત-બાલ-શાખિન ઇવાભોગા ભુજઙ્ગાશિભિઃ
સ્પૃષ્ટાઃ કોટર-નિર્ગતાર્ધ-તનુભિઃ પાતું પયોદાનિલં નિર્યદ્-વંશ-કરીર-કોટય ઇવ ક્ષોણી-ભૃતો ભોગિભિઃ ॥

એતાઃ પઙ્કિલ-કૂલ-રૂઢ-નલદ-સ્તમ્ભાઃ ક્વણત્-કમ્બવઃ ક્રીડત્-કર્કટ-ચક્રવાલ-વિલસજ્-કમ્બાલ-તોયાબિલાઃ
હૃલ્-લેખં જનયન્ત્ય્ અનૂપ-સરિતાં ઉત્તુણ્ડ-ગણ્ડૂપદો ત્કીર્ણોદ્ગીર્ણા મૃદ્-અર્બુદ-સ્થપુટિત-પ્રાન્તાસ્ તટી-ભૂમયઃ ॥

નવે ધારા-સારે પ્રમદ-ચટુલાયાઃ સ્થલ-જુષઃ વરાટી-શુભ્રાયાઃ શફર-સરણેર્ એભિર્ ઉપરિ
કુલીરૈર્ ભ્રામ્યદ્ભિર્ ગણયિતુમ્ ઇવ વ્યાપૃત-કરાઃ મનઃ ક્રીણન્તીવ પ્રકટ-વિભવાઃ પલ્વલ-ભુવઃ ॥

વિન્ધ્યાદ્રિ-મહા-લિઙ્ગં સ્નપયતિ પર્યન્ય-ધાર્મિકઃ શુચિભિઃ ।
જલદેન્દ્રનીલ-ગડ્ડૂશતોજ્ઝિતૈઃ સંપ્રતિ પયોભિઃ ॥

પિબતિ વ્યોમ-કટાહે સંસક્ત-ચલત્-તડિલ્-લતા-રસનઃ ।
મેઘ-મહા-માર્જારઃ સંપ્રતિ ચન્દ્રાતપ-ક્ષીરમ્ ॥

અર્ધોદ્ગતેન કદલી મૃદુ-તામ્ર-તલેન ગર્ભ-કોષેણ ।
પિબતિ નિદાઘ-જ્વરિતા ઘન-ધારાં કર-પુટેનૈવ ॥

આરોહ-વલ્લીભિર્ ઇવામ્બુ-ધારા રાજીભિર્ આભૂમિ-વિલમ્બિનીભિઃ
સંલક્ષ્યતે વ્યોમ વટ-દ્રુમાભમ્ અમ્ભોધર-શ્યામ-દલ-પ્રકાશમ્ ॥

નીપૈઃ કાઞ્ચી-કૃત-વિરચનૈઃ પિઞ્જરં શ્રોણિબિમ્બં મિશ્રાવ્ અંસૌ શ્રવસિ વસતા કન્દલી-કુડ્મલેન
પાણ્ડિચ્છાયઃ સ્તન-પરિસરો યૂથિકા-કણ્ઠ-સૂત્રૈર્ ઇત્ય્ આકલ્પઃ પ્રકૃતિ-લલિતો વલ્લભઃ સુન્દરીણામ્ ॥

લૂને કાલાઞ્જન-પરિચયે શીકરૈઃ કામમ્ અક્ષ્ણોર્ એકી-ભૂતે કુચ-કલશયોર્ વાસસિ શ્યામ-સૂક્ષ્મે
દૃષ્ટે સ્વાભાવિક-તનુ-ગુણે દુર્દિન-સ્વૈરિણીનાં ધન્યો વેષાન્તર-વિરચનં પ્રત્યુદાસ્તે કૃતાર્થઃ ॥

અસૌ નાસ્તીવેન્દુઃ ક્વચિદ્ અપિ રવિઃ પ્રોષિત ઇવ ગ્રહોડૂનાં ચક્રં નભસિ લિખિત-પ્રોઞ્છિતમ્ ઇવ
અહર્ વા રાત્રિર્ વા દ્વયમ્ અપિ વિલુપ્ત-પ્રવિચયં ઘનૈર્ બદ્ધ-વ્યૂહૈઃ કિમ્ ઇદમ્ ઇતિ ઘોરં વ્યવસિતમ્ ॥

તાવદ્ વાચઃ પ્રયુક્તા મનસિ વિનિહિતા જીવિતાશાપિ તાવન્ વિક્ષિપ્તૌ તાવદ્ અઙ્ઘ્રી પથિ પથિક-જનૈર્ લમ્બિતા તાવદ્ આશા
ફુલ્લદ્-ધારા-કદમ્બસ્ તવ કવલયિતા યાવદ્ એતે ન દૃષ્ટા નિર્મુક્ત-વ્યાલ-નીલ-દ્યુતિ-નવ-જલદ-વ્યાકુલા વિન્ધ્ય-પાદાઃ ॥

કામં કૂલે નદીનામ્ અનુગિરિ મહિષી-યૂથ-નીડોપકણ્ઠે ગાહન્તે શષ્પ-રાજીર્ અભિનવ-શલભ-ગ્રાસ-લોકા બલાકાઃ
અન્તર્-વિન્યસ્ત-વીરુત્-તૃણ-મય-પુરુષ-ત્રાસ-વિઘ્નં કથંચિત્ કાપોતં કોદ્રવાણાં કવલયતિ કણાન્ ક્ષેત્ર-કોણૈક-દેશે ॥

અમુષ્મિન્ સંનદ્ધે જલ-મુચિ સમભ્યસ્ય કતિચિદ્ કકારાન્ પર્યન્ત-દ્વિ-ગુણ-મત-રેફ-પ્રસવિનઃ
સ માધ્યન્દાત્યૂહશ્ ચલ-વિપુલ-કણ્ઠઃ પ્રસરતિ ક્રમોદઞ્ચત્-તારઃ ક્રમ-વશ-નમન્ મન્દ-મધુરઃ ॥