Śṛṅgāratilaka · Chapter 2

vipralambhābhidhāno'yaṃ śṛṅgāraḥ syāc caturvidhaḥ &
pūrvānurāgo mānākhyaḥ pravāsaḥ karuṇātmakaḥ //

dampatyor darśanād eva samutpannānurāgayoḥ &
jñeyaḥ pūrvānurāgo'yam aprāptau ca daśā yathā //

kiṃ candanair racayase nu mṛṇāla-śayyāṃ mā mā mamāli kuru komala-tāla-vṛntam
muñcāgrahaṃ vikaca-paṅkaja-yojaneṣu tat-saṅgamaḥ param apākurute smarāgnim //

yat sārair iva paṅkajasya ghaṭitaṃ yac candra-garbhād iva protkīrṇaṃ yad anaṅga-sāyaka-śikhābhāseva saṃvardhitam
yat saṃsicya sudhā-rasair iva rater āsthāna-bhūmīkṛtaṃ tad bhūyo'pi kadā saroruha-dṛśaḥ paśyāmi tasyā mukham //

mṛṇāla-kadalī-candra candanāmbu-ruhādikam
tatrānayoḥ smarātaṅka śāntaye naiva sevitam //

ālokālāpa-saṃrūḍha rāgākulita-cetasoḥ
tayor bhaved asaṃprāptau daśāvasthaḥ smaro yathā //

abhilāṣo'tha cintā syāt smṛtiś ca guṇa-kīrtanam
udvego'tha pralāpaḥ syād unmādo vyādhir eva ca //

jaḍatā maraṇaṃ caiva daśamaṃ jāyate dhruvam
asaṃprāptau bhavanty etās tayor daśa daśā yathā //

vyavasāyo bhaved yatra bāḍhaṃ tat-saṅgamāśayā
saṅkalpākula-cittatvāt so'bhilāṣaḥ smṛto yathā //

praviśati yathā gehe'kasmād bahiś ca viceṣṭate vadati ca yathā sakhyā sārdhaṃ sahāsam ihotsukā
dayita-vadanāloke mandaṃ yathā ca calaty asau mṛga-dṛśi tathaitasyāṃ manye smareṇa kṛtaṃ padam //

kathaṃ sa vallabhaḥ prāpyaḥ kiṃ kuryām asya siddhaye
kathaṃ bhaved asau vaśya iti cintā matā yathā //

satyaṃ durlabha eṣa vallabhatamo rāgo mamāsmin punaḥ ko'py anyo'sti gurur na cātinipuṇāḥ sakhyo'sya saṃbodhane
saṃcintyeti mṛgīdṛśā priyatame dṛṣṭe ślathāṃ mekhalāṃ badhnantyā na gataṃ sthitaṃ na ca galad-vāso na vā saṃvṛtam //

dveṣo yatrānya-kāryeṣu tad-ekāgraṃ ca mānasam
śvāsair manorathaiś cāpi ceṣṭās tāḥ smaraṇaṃ yathā //

induṃ nindati padma-kandala-dalais talpaṃ na vā manyate karpūraṃ kirati prayāti na ratiṃ prāleya-dhārā-gṛhe
śvāsaiḥ kevalam eva khedita-tanur dhyāyaty asau bālikā yat tat ko'pi yuvā dhruvaṃ smara-suhṛc-cetasy amuṣāḥ sthitaḥ //

saundarya-hasitālāpair nāsty anyas tat-samo yuvā
iti vāṇī bhaved yatra tad itthaṃ guṇa-kīrtanam //

tad-vaktraṃ hasitendu-maṇḍalam iti sphāraṃ tad-ālokitaṃ sā vāṇī jita-kāma-kārmuka-ravā saundaryam etasya tat
itthaṃ saṃtatam āli vallabhatama-dhyāna-prasaktātmanaś cetaś cumbita-kāla-kūṭam iva me kasmād idaṃ muhyati //

yasmin ramyam aramyaṃ vā na ca harṣāya jāyate
pradveṣaḥ prāṇitavye'pi sa udvegaḥ smṛto yathā //

agny-ākāraṃ kalayasi puraś cakravākīva candraṃ baddhotkampaṃ śiśira-marutā dahyase padminīva
prāṇān dhatse katham api balād gacchataḥ śalya-tulyāṃ stat kenāsau sutanu jantio mānmathas te vikāraḥ //

bambhramīti mano yasmin ratyautsukyād itas tataḥ
vācaḥ priyāśritā eva sa pralāpaḥ smṛto yathā //

itthaṃ tena nirīkṣitaṃ na ca mayāpy evaṃ samālokitas tenoktaṃ subhagena tatra na mayā dattaṃ vaco mandayā
tat satyaṃ kathayāli kiṃ sa subhagaḥ kupyen na mahyaṃ gata ity uktvā sudṛśā kayāpi valita-grīvaṃ dṛśau sphārite //

śvāsa-prarodanotkampa vasudhollekhanair api
vyāpāro jāyate yatra sa unmādaḥ smṛto yathā //

devīvānimiṣekṣaṇā vilikhati kṣoṇīṃ śvasity uccakaiḥ kiṃcid dhyāyati niścalā ca balavad romāñcitā kampate
rodity aṅga-gatāṃ vilokya suciraṃ vīṇām api vyāpṛtā svalpair eva dinair iyaṃ vara-tanuḥ kenāpi saṃśikṣitā //

santāpa-vedanā-prāyo dīrgha-śvāsa-samākulaḥ
tanūkṛta-tanur vyādhir aṣṭamo'yaṃ smṛto yathā //

tāpaḥ śoṣita-candanodaka-rasaḥ śvāsā vikīrṇotpalāḥ karpūrābhibhava-pracaṇḍa-paṭimā gaṇḍa-sthale pāṇḍimā
mlāyad-bāla-mṛṇāla-nāla-lalitā prāptā tanus tānavaṃ tanv-aṅgyāḥ kathitaḥ smareṇa guruṇā ko'py eṣa kaṣṭa-kramaḥ //

akāṇḍe yatra huṃkāro dṛṣṭiḥ stabdhā gatā smṛtiḥ
śvāsāḥ samadhikāḥ kārśyaṃ jaḍateyaṃ matā yathā //

dṛṣṭir niścalatārakādhara-dalaṃ śvāsaiḥ kṛtaṃ dhūṣaraṃ prāptaṃ vāsara-candra-bimba-padavīṃ vaktraṃ vinaṣṭā smṛtiḥ
huṃkāraḥ param eka eva vacana-sthāne sthitaḥ sāṃprataṃ manye'syāḥ kusumāyudhaḥ sa-śibiraḥ pratyaṅgam āvāsitaḥ //

upāyair vividhair nāryā yadi na syāt samāgamaḥ
kandarpa-śara-bhinnāyā maraṇaṃ jāyate tataḥ //

puṃso'pi hi bhavanty etā daśāvasthā manobhavāt
maraṇaṃ kiṃ tv asaundaryāt tayoḥ kaiścin na badhyate //

anye tad api badhnanti pratyujjīvana-kāṅkṣayā
vṛttānuvāde tac-chastam utpādye prāyaśo nahi //

ekasmiṃs tu mṛte'py anyo yadi jīvet kathaṃcana
kā sneha-gaṇanā tatra mriyate cen na saṅgamaḥ //

pūrvaṃ nārī bhaved raktā pumān paścāt tad iṅgitaiḥ
tataḥ saṃbhoga-līleti svabhāva-subhagā sthitiḥ //

anyathāpi na doṣaḥ syād yadi prema samaṃ dvayoḥ
raktāparaktā vṛttiś cec chṛṅgārābhāsa eva saḥ //

ayaṃ ca prāyaśas taj-jñair itthaṃ hāsyeṣu badhyate
nirdravyeṇa mayā sārdhaṃ veśye mānaya yauvanam //

anurakto bhaved yasyāṃ nāyakas tat-sakhī-janam
sāmnā mānena dānena bāḍham āvarjayaty asau //

tasyāgre tat-kathāṃ kurvan svābhiprāyaṃ prakāśayet
tad-abhāve prayuñjīta kāścit pravrajitādikāḥ //

tad-dvāreṇa samākhyāta svabhāvo jñāta-tan-manāḥ
upacāraiḥ parair lekhaiḥ sādhayet tām atandritaḥ //

tato dṛṣṭvā vivikte tām indrajāla-kalādibhiḥ
prayogair lalitaiḥ svairaṃ vismayaṃ paramaṃ nayet //

dhātrī-sakhī-veśmani rātri-cāre mahotsave tīvratame bhaye ca
nimantreṇa vyādhi-miṣeṇa śūnye gehe tayor nūtana-saṅgamaḥ syāt //

yadā rāgo guruḥ sā ca labhyate naiva yācitā
kṣīṇopāyas tadā kanyāṃ nāyakaḥ sādhayed iti //

para-strī-gamanopāyaḥ kavibhir nopadiśyate
sundaraṃ kintu kāvyāṅgam etat tena nidarśyate //

vāmatā durlabhatvaṃ ca strīṇāṃ yā ca nivāraṇā
tad eva pañca-bāṇasya manye paramam āyudham //

bahu-mānād bhayād vāpi nṛṇām anyatra yoṣiti
pracchanna-kāmitaṃ ramyaṃ satām api bhaved yathā //

jīrṇaṃ tārṇa-kuṭīrakaṃ nivasanaṃ talpīkṛtaṃ sthaṇḍile nīrandhraṃ timiraṃ kiranti salilaṃ garjanta ete ghanāḥ
gacchāmīti vadaty asāv api muhuḥ śaṅkākulā kevalaṃ cetaś citram aho tathāpi ramate saṃketake kāminām //

sa māno nāyikā yasminn īrṣyayā nāyakaṃ prati
dhatte vikāram anya-strī saṅga-doṣa-vaśād yathā //

kiṃcid bāṣpa-jalāvalepa-lalite netre samākuñcite rāgo visphuraṇānubandha-ruciraḥ saṃdarśito gaṇḍayoḥ
kampaś cādhara-pallave viracitaḥ kāmaṃ kuraṅgīdṛśā no jāne kim ayaṃ priye prakaṭitaḥ kopo'bhilāṣo'thavā //

sa prāyaśo bhaved tredhā kāminīnāṃ priyaṃ prati
avekṣya doṣam etasya garīyān madhyamo laghuḥ //

partināryāṃ gate kānte svayaṃ dṛṣṭe nakhāṅkite
tad-vāso-darśane gotra skhalite ca gurur yathā //

bimboṣṭhaḥ sphurati prayāti paṭutāṃ gaṇḍa-sthale śoṇimā yātas tiryag amū dṛśau ca balavad bhrū-yugmaam udbhrāmyati
itthaṃ caṇḍi tathā tavaiṣa ruciraḥ kopa-kramo jṛmbhate jāto'yaṃ praṇatīr apāsya sutarām etad-didṛkṣur yathā //

dṛṣṭe priyatame rāgād anyayā saha jalpati
sakhyākhyāte'thavā doṣe māno'yaṃ madhyamo yathā //

vāco vāgmini kiṃ tavādya paruṣāḥ subhru bhruvor vibhramai rviśrāntaṃ kuta eva lola-nayane kiṃ lohite locane
svedaḥ kiṃ nu ghanastani stana-taṭe muktā-phalānāṃ tulāṃ dhatte muñca ruṣaṃ mamātra dayite leśo'pi nāsty āgasaḥ //

savilāsaṃ sphurac-cakṣuḥ vīkṣamāṇe parāṃ priye
kiṃcid anya-manaskena jāyate sa laghur yathā //

mām eva tāḍaya nitambini yady akasmāt kopo bhavet tava mukhaṃ tu nijaṃ kim etat
ānīyate śaśadharānukṛtiṃ kapola pālīplutena ghana-kajjala-netra-vārā //

deśa-kāla-balāt kopaḥ prāyaśaḥ sarva-yoṣitām
jāyate sukha-sādhyo'yaṃ kṛcchra-sādhyaś ca kāmibhiḥ //

prajvalitojjvala-dīpaṃ rati-gṛham indūjjvalaṃ ca saudhatalam &
madhu-vidhurī-kṛta-madhu-kara-madhuradhva-nibodhitaṃ ca kamala-vanam //

ity-ādiṣu pradeśeṣu māninī-nāma-saṃśayam
manyur gurutaro 'py āśu sukha-sādhyo bhaved yathā //

madhu-samaya-śaśa-dharodaya-kandarpa-madādhikeṣu kāleṣu &
māno manasvinīnām atisukhasādhyo bhaved bhūmnā //

dūtī-janasya parato laghur api doṣo gurūyate prāyaḥ &
abhinava-doṣāvasāre tathaiva vanitā-janasya yathā //

sāma dānaṃ ca bhedaḥ syād upekṣā praṇatis tathā
tathā prasaṅga-vidhvaṃso daṇḍaḥ śṛṅgāra-hānaye //

tasyāḥ prasādane sadbhir upāyāḥ ṣaṭ prakīrtitāḥ
sundarās te nidarśyante sahodāhṛtibhir yathā //

avinīto 'pi pālyo 'haṃ tvayā subhru kṣamābhṛtā
iti vāṇī bhaved yatra tatsāmeti nigadyate //

alaṃkārādikaṃ dadyān nāyako yatra tuṣṭaye
uddiśya kāraṇaṃ kiṃcid dānaṃ lubdhāsu tad yathā //

yasmin parijanaṃ tasyāḥ samāvarjya prasādataḥ
tenaiva labhate kāntāṃ kāntā-bhedaḥ sa ucyate //

prasādana-vidhiṃ tyaktvā vākyair anyārtha-sūcakaiḥ
yasmin prasādyate yoṣid upekṣā sā matā yathā //

etat kiṃ nanu karṇa-bhūṣaṇa-mayaṃ hāraḥ sukāñcī navā baddhā kācid iyaṃ tvayādya tilakaḥ ślāghyaḥ priye kalpitaḥ
pratyaṅgaṃ spṛśateti tat-kṣaṇa-bhavad-romāñca-mālāñcitā tanvī mānam upekṣayaiva śanakair dhūrtena saṃmocitā //

kevalaṃ dainyam ālambya pāda-pātānnatir matā
abhīṣṭā sā bhṛśaṃ strīṇāṃ lalitā ca bhaved yathā //

akasmāj jāyate yatra bhaya-harṣādi-bhāvanā
so'yaṃ prasaṅga-vidhvaṃsaḥ kopa-bhraṃśātmako yathā //

kathaṃ mamorasi kṛta-pakṣa-niḥsvanaḥ śilīmukho'patad iti jalpati priye
nivṛtya kiṃ kim idam iti bruvāṇayā sa-sādhvasaṃ kupitam aloki kāntayā //

yathottaraṃ valīyāṃsa ity upāyāḥ prasādane
ādyās trayo ghanaṃ kāryā vidagdhaiḥ paścimāḥ kvacit //

nātikhedayitavyo'yaṃ priyaḥ pramadayā kvacit
mānaś ca viralaḥ kāryaḥ praṇāmotsava-siddhaye //

ity upāyān prayuñjīta nāyikāpi priyaṃ prati
kulajā nerṣyate kiṃ tu tatrānyat-kāraṇaṃ bhavet //

snehaṃ vinā bhayaṃ na syān nerṣyā ca praṇayaṃ vinā
tasmān māna-prakāro'yaṃ dvayoḥ prema-prakāśakaḥ //

priya-subhaga-dayita-vallabha-nātha-svāmīśa-kānta-candra-mukhāḥ &
dayita manorama ramaṇī-jīvita ity ādi nāma syāt //

prītau bhartari sudṛśām aprītau punar amūni śaṭha-dhṛṣṭau &
nirlajja-durācārau niṣṭhura-duḥśīlavānādi //

garvād vyasana-tyāgād vipriya-karaṇāc ca niṣṭhurālāpāt &
lobhād atipravāsāt strīṇāṃ dveṣyaḥ priyo bhavati //

para-deśaṃ vrajed yasmin kutaścit kāraṇāt priyaḥ
sa pravāsa iti khyātaḥ kaṣṭāvastho dvayor api //

dṛṣṭaṃ ketaka-dhūli-dhūsaram idaṃ vyoma kramād vīkṣitāḥ kaccāntāś ca śilīndhra-kandala-bhṛtaḥ soḍhāḥ kadambānilāḥ
sakhyaḥ saṃvṛṇutāśru muñcata bhayaṃ kasmān mudevākulā etān apy adhunāsmi vajraghaṭitā nūnaṃ sahiṣye dhanān //

kāmaṃ karṇa-kaṭuḥ kuto'timadhuraḥ kekā-ravaḥ kekināṃ meghāś cāmṛta-dhāriṇo'pi vihitāḥ prāyo viṣa-syandinaḥ
unmīlan-nava-kandalāvalir asau sahyāpy asahyāyate tat kiṃ yad viparītam atra na kṛtaṃ tasyā viyogena me //

kārśya-jāgara-mālinya cintādyaṃ yatra jāyate
avasthā vividhāḥ strīṇāṃ mṛtyuś ced avadheḥ paraḥ //

adyaiva yat pratipad-udgata-candra-lekhā sakhyaṃ tvayā vapur idaṃ gamitaṃ varākyāḥ
kṛṣṇe gate kusuma-sāyaka tat prabhāte bāṇāvaliṃ kathaya kutra vimokṣyasi tvam //

niḥśvāsaiḥ saha sāmprataṃ sakhi gatā vṛddhiṃ dhruvaṃ rātrayaḥ sārdhaṃ locana-vāriṇā vigalitaṃ yat prāktanaṃ me sukham
prāṇāśā tanutām upaiti ca muhur nūnaṃ tanu-spardhayā kandarpaḥ param eka eva vijayī yāte'pi kānte sthitaḥ //

nīrāgo'dhara-pallavo'timalinā veṇī dṛśau nāñjite mlāyad-bāla-mṛṇālikā-dhavalatām ālambate'ṅga-cchaviḥ
itthaṃ subhru visaṃsthulāpi viraha-vyāpād vimardād iyaṃ sakhyeva sthira-śobhayā dṛḍhataraṃ pratyaṅgam āliṅgitā //

kiṃ tatra nāsti rajanī kiṃ vā candro na suṣṭhu-ruciḥ &
yena sakhi vallabhām api na smarati sa māṃ videśa-ruciḥ //

prasara śiśirāmodaṃ kaundaṃ samīra samīraya prakaṭaya śaśinn āśāḥ kāmaṃ manoja samullasa
avadhi-divasaḥ pūrṇaḥ sakhyo vimuñcata tat-kathāṃ hṛdayam adhunā kiñcit kartuṃ mamānyad ihecchati //

ity ādi-virahāvasthāḥ puṃso'pi hi bhavanti tāḥ
kandarpa-śara-pātādyā mā bhūvan vairiṇām api //

yatraikasmin vipanne'nyo mṛtakalpo'pi tad-gatam
nāyakaḥ pralapet premṇā karuṇo'asau smṛto yathā //

dagdhā snigdha-vadhū-vilāsa-kadalī vīṇā samunmūlitā pītā pañcama-kākalī-kavalitā śīta-dyūteḥ kaumudī
pluṣṭāḥ spaṣṭmaneka-ratna-nivahā nālaṃ rateḥ kevalaṃ kandarpaṃ haratā hareṇa bhuvanaṃ niḥsāram etat kṛtam //

vaktraṃ candramasā dṛśau mṛga-gaṇaiḥ keśāḥ kalāpi-vrajair mātaṅgaiḥ stana-maṇḍalaṃ bhuja-yugollāso mṛṇālair api
saugandhyaṃ malayānilena balinā tanvī vibhajyeti sā sarvair niṣkaruṇair hṛtā dhruvam aho daivena kiṃcin na me //

iyatīṃ subhagāvasthāṃ gato'si yasyāḥ kṛte smarātaṅkāt &
mūrcchāṃ harāmi sā tava gata-puṇyā nayana-salilena //

pāśo vipāśita upāhita eṣa sāndraḥ karpūra-reṇur upagūḍham uro natāṅgi
pāpena yena gamiteti daśām amuṣmin mūrchā-virāma-lalitaṃ mayi dhehi cakṣuḥ //

glāno muktāśrur udvignaḥ srastāṅgo mukta-cetanaḥ
sa-cinto dainya-bhāg asminn evaṃ prāyo jano bhavet //

keṣāṃcit karuṇa-bhrāntiḥ kāruṇyād atra jāyate
etasya mithunāvasthāṃ vismṛtya rati-mūlajām //

strī-puṃsayor bhaved eṣa sāpekṣaḥ saṃgame punaḥ
śṛṅgāra-vacana-prāyaḥ karuṇaḥ syāt sa cānyathā //

tasmāc chṛṅgāra evāyaṃ karuṇenānumoditaḥ
saundaryaṃ sutarāṃ dhatte nibaddho viralaṃ budhaiḥ //

kārur dāsī naṭī dhātrī prātiveśyā ca śilpinī
bālā pravrajitā ceti strīnāṃ jñeyaḥ sakhījanaḥ //

kalā-kauśalam utsāho bhaktiś cittajñatā smṛtiḥ
mādhuryaṃ narma-vijñānaṃ vāgmitā ceti tad-guṇāḥ //

vinodo maṇḍanaṃ śikṣo [u]pālambho'tha prasādanam
saṅgamo virahāśvāsaḥ sakhī-karmeti tad yathā //

mayā ko'yaṃ mugdhe kathaya likhitaḥ satvara-sakhī vacaḥ śrutvety uccair vinihita-dṛśā citra-phalake
na vaktuṃ tanvaṅgyā śakitam atha coddāma-vidalat kadambākāreṇa priya iti samākhyāyi vapuṣā //

pratyaṅgaṃ prati karma narma-parayā kṛtvādhirūḍhaṃ smarā dautsukyaṃ pravilokya mohana-vidhau cāturyam ālokya ca
sadyo yāvaka-maṇḍanaṃ na racitaṃ pāde kuraṅgī-dṛśā smerāntā viśada-cchade ca śayane dṛṣṭiḥ samāropitā //

nīrandhraṃ parirabhyate priyatamo bhūyastarāṃ cumbyate tad bāḍhaṃ kriyate yad asya rucitaṃ cāṭūccakais tanyate
sakhyā mugdha-vadhūr iyaṃ rati-vidhau yatnena saṃśikṣitā nribhrāntaṃ guruṇā punaḥ śata-guṇaṃ puṣpeṣuṇā kāritā //

subhaga bhagavatā hṛdye tasyā jvalat-smara-pāvake'py abhiniveśatā premādhikyaṃ cirāt prakaṭīkṛtam
tava tu hṛdaye śīte'py evaṃ sadaiva sukhāptaye mama sahacarī sā niḥsnehā manāg api na sthitā //

ko'yaṃ vimuñca kuru nātha vaco madīyam āśvāsaya smara-kṛśānu-kṛśāṃ kṛśāṅgīm
ekākinī kaṭhina-tāraka-rāja-kāntyā pañcatvam āśu nanu yāsyati sā varākī //

amuṃ dadhe'ṃśukam aham atra pādape yuvām alaṃ nibhṛtam ihaiva tiṣṭhatām
rahaḥ-sthayor idam abhidhāya kāminoḥ svayaṃ yayau nipuṇa-sakhī latāntaram //

sphurati yad idam uccair locanaṃ tanvi vāmaṃ stana-taṭam api dhatte cāru-romāñca-mālām
kalayati ca yad-antaḥ-kampatāmūru-kāṇḍaṃ nanu vadati tad adya preyasā saṃgamaṃ te //

ity ādi vividhaṃ sakhyo vyāpāraṃ kurvate sadā
yoṣitāṃ mantra-sarvasva nidhāna-kalaśopamāḥ //

itthaṃ viracanīyo'yaṃ śṛṅgāraḥ kavibhiḥ sadā
anena rahitaṃ kāvyaṃ prāyo nīrasam ucyate //

itthaṃ vicārya pracura-prayogā nyo'muṃ nibadhnāti rasaṃ rasajñaḥ
tat-kāvyam āropya padaṃ vidagdha vaktreṣu viśvaṃ paribambhramīti //