Śṛṅgāratilaka · Chapter 3

vikṛtāṅga-vacaḥ-kṛtya veṣebhyo jāyate rasaḥ
hāsyo'yaṃ hāsa-mūlatvāt pātra-traya-gato yathā //

kiñcid-vikasitair gaṇḍaiḥ kiñcid visphāritekṣaṇaiḥ
kiñcid-lakṣya-dvijaiḥ so'yam uttamānāṃ bhaved yathā //

pāṇau kaṅkaṇam utphaṇaḥ phaṇipatir netraṃ jvalat-pāvakaṃ kaṇṭhaḥ kuṇṭhita-kāla-kūṭa-kuṭilo vastraṃ gajendrājinam
gaurī-locana-lobhanāya subhago veṣo varasyeti me gaṇḍollāsa-vibhāvitaḥ paśupater hāsodgamaḥ pātu vaḥ //

madhyamānāṃ bhavaty eṣa vivṛtānana-paṅkajaḥ
nīcānāṃ nipatad-bāṣpaḥ śrūyamāṇa-dhvanir yathā //

mugdhe tvaṃ subhage na vetsi madana-vyāpāram adyāpi taṃ nūnaṃ te jalajaiṣiṇāyam alinā dṛṣṭo na bhartādharaḥ
sakhyaivaṃ hasitaṃ vadhūṃ prati tathā sānandam āvirbhavad vaktrāntargata-sīdhu-vāsa-rasikair bhṛṅgair yathā dhāvitam //

tyaktvā guñja-phalāni mauktikamayī bhūṣā staneṣv āhitā strīṇāṃ kaṣṭam idaṃ kṛtaṃ sarasijaṃ karṇe na barhi-cchadam
itthaṃ nātha tavāridhāmni śavarair ālokya citra-sthitiṃ bāspārdrīkṛta-locanaiḥ sphuṭa-ravaṃ dāraiḥ samaṃ hasyate //

asmin sakhī-karāghāta netrollāsāṅga-vartanam
nāsākapola-vispando mukha-rāgaś ca jāyate //

śokātmā karuṇo jñeyaḥ priya-bhṛtya-dhana-kṣayāt
tatretthaṃ nāyako daiva hataḥ syād duḥkha-bhājanam //

bhartā saṃgara eva mṛtyu-vasatiṃ prāptaḥ samaṃ bandhubhir yūnāṃ kāmam iyaṃ dunoti ca mano vaidhavya-bhāvād vadhūḥ
bālo dustyaja eka eva ca śiśuḥ kaṣṭaṃ kṛtaṃ vedhasā jīvāmīti mahīpate pralapati tvad-vairi-sīmantinī //

bhūpāto daiva-nindā ca rodanaṃ dīna-niḥsvanaḥ
śarīra-tāḍanaṃ moho vaivarṇyaṃ cātra jāyate //

krodhātmako bhaved raudraḥ pratiśatrūn amarṣataḥ
rakṣaḥ-prāyo bhaved atra nāyako'tyugra-vigrahaḥ //

yaḥ prāṇāpahatiḥ kṛtā mama pituḥ kṣudrair yudhi kṣatriyai rāmo'haṃ ramaṇīr vihāya balavan niḥśeṣam eṣāṃ haṭhāt
bhāsvat-prauḍha-kuṭhāra-koṭi-ghaṭanā-kāṇḍa-truṭat-kandharā sroto'ntaḥ-sruta-visra-śoṇita-bharaiḥ kuryāṃ krudhāṃ nirvṛtim //

mukharāgāyudhotkṣepa sveda-kampādhara-grahāḥ
śakti-śaṃsā karāghāto bhrukuṭī cātra jāyate //

utsāhātmā bhaved vīro dayā-dānāji-pūrvakaḥ
trividho nāyakas tatra jāyate sattva-saṃyutaḥ //

gāmbhīryaudārya-saundarya śaurya-dhairyādi-bhūṣitaḥ
āvarjita-jano janya nirvyūḍha-prauḍha-vikramaḥ //

ayi vihaṅga varāka kapotakaṃ vimṛja dhehi dhṛtiṃ mama medasā
śibir ahaṃ bhavatā vidito na kiṃ sakala-sattva-samuddharaṇa-kṣamaḥ //

sukhito'si hare nūnaṃ bhuvana-traya-mātra-labdhi-toṣeṇa
balir arthitado'smi yato na yācitaḥ kiṃcid apy adhikam //

yatrairāvaṇa-danta-tīvra-musalair eraṇḍa-kāṇḍāyitaṃ vajreṇāpi vikīrṇa-vahnitatinā mārṇālanālāyitam
mad-vakṣasy avalambya kiṃcid adhunā tad vismṛtaṃ vajriṇā yuddhaṃ yady avalambate sa tu punaḥ sajjo'smy ahaṃ rāvaṇaḥ //

dhṛti-garvauddhatya-mati-smṛti-romāñcā bhavanti cāmuṣmin &
vividhā vākya-kṣepāḥ sotsāhāmarṣa-vegāś ca //

bhayānako bhaya-sthāyi bhāvo'sau jāyate rasaḥ
śabdāder vikṛtād voḍhaṃ bāla-strī-nīca-nāyakaḥ //

śrutvā tūrya-ninādaṃ dvāre bhaya-cakita-lalita-bāhu-lataḥ &
dhanyasya lagati kaṇṭhe mugdha-śiśur dhūli-dhūsaritaḥ //

praṇaya-kalaha-saṅgān manyubhājā nirastaḥ prakaṭita-caṭu-koṭiḥ pāda-padmānato'pi
nava-jaladhara-garjer bhītayāsau kayācit truṭita-tarala-hāraṃ sasvaje prāṇanāthaḥ //

kampoparuddha-sarvāṅgair galat-svedoda-bindubhiḥ
tvad-ārabdhair mahī-nātha vairibhir vanitāyitam //

vaivarṇyam aśru saṃtrāso hasta-pādādi-kampanam
svedāsya-śoṣa-dik-prekṣā saṃbhramāś ca prakīrtitāḥ //

jugupsā-prakṛtir jñeyo bībhatso'hṛdya-darśanāt
śravaṇāt kīrtanād vāpi pūty ādi-viṣayād yathā //

luṭhat-kṛmi-kalevaraṃ sravad-asṛg-vasāvāsitaṃ viśīrṇa-śava-saṃtati-prasarad-ugra-gandhānvitam
bhramat-pracura-patrikaṃ trika-vivarti-nṛtya-kriyā pravīṇa-guṇa-kauṇapaṃ paribabhau paretājiram //

nāsāpracchādanaṃ vaktra kūṇanaṃ gātra-saṃvṛtiḥ
niṣṭhīvanādi cātra syād udvegād uttameṣv api //

vismayātmādbhuto jñeyo raso rasa-vicakṣaṇaiḥ
māyendrajāla-divya-strī vipinādy-udbhavo yathā //

satyaṃ hṛtā tvayā haṃsa vanitānām iyaṃ gatiḥ
bhramanty etās tathāpy etad indrajālaṃ tad adbhutam //

gadgadaḥ sādhuvādaś ca svedaḥ pulaka-vepathū
dṛṣṭer niśalatāratvaṃ vikāsaś cātra jāyate //

samyag jñānodbhavaḥ śāntaḥ samatvāt sarva-jantuṣu
gateccho nāyakas tatra tamorāga-parikṣayāt //

dhanam aharahar dattaṃ svīyaṃ yathārthitam arthine kṛtam arikulaṃ nārī-śeṣaṃ sva-khaḍga-vijṛmbhitaiḥ
praṇayini jane rāgodrikte ratir vihitā ciraṃ kim aparam ataḥ kartavyaṃ nas tanāv api nādaraḥ //

nirālambaṃ mano hy atra bāḍham ātmani tiṣṭhati
sukhe necchā tathā duḥkhe'py udvego nātra jāyate //

aṣṭāv amī rasāḥ pūrvaṃ ye proktās tatra niścitam
pratyanīkau rasau dvau dvau tat-samparkaṃ vivarjayet //

śṛṅgāra-bībhatsa-rasau tathā vīra-bhayānakau
raudrādbhutau tathā hāsya karuṇau vairiṇau mithaḥ //

hāsyo bhavati śṛṅgārāt karuṇo raudra-karmataḥ
adbhutaś ca tathā vīrād bībhatsāc ca bhayānakaḥ //

yau janya-janakāv etau rasāv uktau manīṣibhiḥ
yuktyā kṛto'pi saṃbhedas tayor bāḍhaṃ na duṣyati //

kecid rasa-vibhāgeṣu bhāvāḥ pūrvaṃ pradarśitāḥ
svātantryeṇeha kīrtyante ramyās te kṛtināṃ matāḥ //

ratyādaya ime bhāvā rasābhiprāya-sūcakāḥ
pañcāśat-sthāyi-saṃcāri sāttvikās tān nibodhata //

śṛṅgārādi-raseṣv eva bhāvā ratyādayaḥ smṛtāḥ
pratyekaṃ sthairyato'nye ca taryastriṃśac-carāḥ smṛtāḥ //

prāyo'navasthite citte bhāvāḥ saṃkīrṇa-saṃbhavāḥ
bāhulyena nigadyante tathāpy ete yathā sthitāḥ //

śaṅkāsūyā bhayaṃ glānir vyādhiś cintā smṛtir dhṛtiḥ
autsukyaṃ vismayo harṣo vrīḍonmādo madas tathā //

viṣādo jaḍatā nidrā [a]vahitthaṃ cāpalaṃ smṛtiḥ
iti bhāvāḥ prayoktavyā śṛṅgāre vyabhicāriṇaḥ //

śramaś capalatā nidrā svapno glānis tathaiva ca
śaṅkāsūyāvahitthaṃ ca hāsye bhāvā bhavanty amī //

dainyaṃ cintā tathā glānir nirvedo jaḍatā-smṛtiḥ
vyādhiś ca karuṇe jñeyā bhāvā bhāva-viśāradaiḥ //

harṣo'sūyā tathā garva utsāho mada eva ca
cāpalyam ugratā vego raudre bhāvāḥ prakīrtitāḥ //

amarṣaḥ pratibodhaś ca vitarko'tha matir dhṛtiḥ
krodho'sūyāśru saṃmoha āvego romaharṣaṇam //

garvo madas tathogratvaṃ bhāvā vīre bhavanty amī
saṃtrāso maraṇaṃ caiva vacanīyaṃ bhayānake //

apasmāro viṣādaś ca bhayaṃ vego matir madaḥ
unmādaś ceti vijñeyā bhāvā bībhatsa-saṃbhavāḥ //

āvego jaḍatā moho vismayo harṣaṇaṃ matiḥ
iti bhāvān nibadhnanti rase'sminn adbhute budhāḥ //

evaṃ saṃcāriṇo bhāvā jñeyāḥ pratirasaṃ sthitāḥ
sāttvikās tu bhavanty ete sarve sarva-rasāśrayāḥ //

yā nṛtya-gīta-pramadopabhoga veṣāṅga-saṅkīrtana-cāru-bandhā
mādhurya-yuktālpa-samāsa-ramyā vāṇī smṛtāsāv iha kaiśikīti //

śṛṅgāra-hāsya-karuṇa rasānāṃ parivṛddhaye
eṣā vṛttiḥ paryoktavyā prayatnena budhair yathā //

saundaryaṃ śaśa-lāñchanasya kavibhir mithyaiva tad varṇyate saubhāgyaṃ kva nu paṅkajasya rajanī-saṃbhoga-bhagna-tviṣaḥ
ity ālocya cirāya cāru ruci-mantrasyat-kuraṅgī-dṛśo vīkṣete nava-yauvanonnata-mukhau manye stanāvānanam //

hasteṣuḥ kusumāyudhasya lalitaṃ rāga-śriyo locanaṃ saubhāgyaika-gṛhaṃ vilāsa-nikaṣo vaidagdhya-siddhi-dhvajaḥ
sākṣīdaṃ mada-bāndhavasya nibhṛtaṃ kasyāpi līlā-nidheḥ kakṣāntar-nakha-maṇḍanaṃ sakhi navaṃ pracchādyatāṃ vāsasā //

samullasat-kāñcana-kuṇḍalojjvala prabhāpi tāpāya babhūva yeṣv alam
vilāsinī-ramya-mukhāmbujanmasu prajajvalus teṣv akṛśāḥ kṛśānavaḥ //

yā citra-yuddha-bhrama-śastra-pāta māyendrajāla-pluti-lāṅghitāḍhyā
ojasvi-gurv-akṣara-bandha-gāḍhā jñeyā budhaiḥ sārabhaṭīti vṛttiḥ //

raudre bhayānake caiva bībhatse ca vicakṣaṇaiḥ
kāvya-śobhākarī vṛttir iyam itthaṃ prayujyate //

śastroddārita-kumbhi-kumbha-vigalad-raktākta-muktā-phalaṃ sphāra-sphūrjita-kānti-kalpita-bṛhac-cañcac-catuṣkāyitam
krodhoddhāvita-dhīra-dhoraṇa-lasaat-khaḍgāgram ugrāgrahaṃ yuddhaṃ siddha-vadhū-gṛhīta-subhaṭaṃ jātaṃ tadā durdharam //

nāyaṃ garji-ravo gabhīra-paruṣaṃ tūryaṃ tadīyaṃ tv idaṃ naite bhīma-bhujaṅga-bhoga-rucayo meghā ime tad-rajāḥ
itthaṃ nātha navāmbu-vāha-samaye tvat-sainya-śaṅkākulā mlāyad-vaktra-ruco virodhi-vanitāstrasyanti naśyanti ca //

pibann asṛk svadan māṃsam ākarṣann antra-mālikām
kabandha-saṅkule kroṣṭā bhramaty eṣa mahā-raṇe //

harṣa-pradhānādhika-sattva-vṛttis tyāgottarodāra-vaco-manojñā
āścarya-saṃpat-subhagā ca yā syāt sā sātvatī nāma matātra vṛttiḥ //

nātigūḍhārtha-saṃpattiḥ śravya-śabda-manoramā
vīre raudre'dbhute śānte vṛttir eṣā matā yathā //

lakṣmyās tvaṃ janako nidhiś ca payasāṃ niḥśeṣa-ratnākaro maryādā-niratas tvam eva jaladhe brūte'tra ko'nyādṛśam
kiṃ tv ekasya gṛhaṃ gatasya baḍavā-vahneḥ sadā tṛṣṇayā klāntasyodara-pūraṇe'pi na saho yat tan manāṅ madhyamam //

sphāritotkaṭa-kaṭhora-tārakākīrṇa- vahni-kaṇa-saṃtatiḥ krudhā &
durnimitta-taḍid-ākṛtir babhau dṛṣṭir iṣṭa-samarāṃśu-mālinaḥ //

atyadbhutaṃ narādhipa tava kīrtir dhavalayanty api jaganti &
raktān karoti suhṛdo malinayati ca vairi-vadanāni //

nivṛtta-viṣayāsaṅga madhunā sucirāya me
ātmany eva samādhānaṃ manaḥ kevalam icchati //

pradhāna-puruṣa-prāyā sad-vakrokti-nirantarā
bhāratīyaṃ bhaved vṛttir vīrahāsyādbhutāśrayā //

janma-deha-vadha-bandhanādikaṃ tulyam etad itaraiḥ samaṃ satām
yat tathāpi vipulācalāḥ śriyaḥ sāhasaika-paratātra kāraṇam //

yaśodākṛta-rakṣasya śāsitur bhuvana-druhām
bālye nibhṛta-gambhīro harer hāsaḥ punātu vaḥ //

nirbhayo'py eṣa bhūpālas tad dadāti dviṣāṃ yudhi
asat teṣu yaśaḥ śubhram ādatte cedam adbhutam //

ity ādi ramyāḥ pravilokya vṛttīr dṛṣṭvā nibandhāṃś ca mahā-kavīnām
ālokya vaicitryam idaṃ vidadhyāt kāvyaṃ kaviḥ sajjana-citta-cauram //

virasaṃ pratyanīkaṃ ca duḥsandhāna-rasaṃ tathā
nīrasaṃ pātra-duṣṭaṃ ca kāvyaṃ sadbhir na śasyate //

vihāya jananī-mṛtyu śokaṃ mugdhe mayā saha
yauvanaṃ mānaya spaṣṭam ityādi virasaṃ matam //

prabandhe nīyate yatra rasa eko nirantaram
mahatīṃ vṛddhim icchanti nīrasaṃ tac ca kecana //

nakha-kṣatocchalat-pūti pluta-gaṇḍa-sthalaṃ ratau
pibāmi vadanaṃ tasyāḥ pratyanīkaṃ tad ucyate //

tām evānucitāṃ gaccha jvalitā tvat-kṛte tu yā
kiṃ te kṛtyaṃ mayā dhūrta duḥsandhāna-rasaṃ tv idam //

durjano dayitaḥ kāmaṃ mano mlānaṃ manobhavaḥ
kṛśo viyoga-taptāyās tasyā ity ādi nīrasam //

mugdhā vyājaṃ vinā veśyā kanyeyaṃ nipuṇā ratau
kula-strī sarvadā dhṛṣṭā pātra-duṣṭaṃ tv idaṃ matam //

anyeṣv api raseṣv ete doṣā varjyā manīṣibhiḥ
yat samparkān na yāty eva kāvyaṃ rasa-paramparām //

iti mayā kathitena pathāmunā rasa-viśeṣam aśeṣam upeyuṣā
lalita-pādapadāsadalaṅkṛtiḥ kṛta-dhiyām iha vāgvanitāyate //

śṛṅgāra-tilako nāma grantho'yaṃ grathito mayā
vyutpattaye niṣevantu kavayaḥ kāminaś ca ye //

kānyā kāvya-kathā kīdṛg vaidagdhī ko rasāgamaḥ
kiṃ goṣṭhī-maṇḍanaṃ hanta śṛṅgāra-tilakaṃ vinā //

tripura-vadhād eva gatām ullāsam umāṃ samasta-deva-natām &
śṛṅgāra-tilaka-vidhinā punar api rudraḥ prasādayati //