Śṛṅgāratilaka · Chapter 1

śṛṅgārī girijānane sakaruṇo ratyāṃ pravīraḥ smare bībhatso'sthibhir utphaṇī ca bhaya-kṛn mūrtyādbhutas tuṅgayā
raudro dakṣa-vimardane ca hasakṛn nagnaḥ praśāntaś cirād itthaṃ sarva-rasāśrayaḥ paśupatir bhūyāt satāṃ bhūtaye //

ākhyāta-nāma-racanā-caturasra-sandhi sad-vāg-alaṅkṛti-guṇaṃ sarasaṃ suvṛttam
āseduṣām api divaṃ kavi-puṅgavānāṃ tiṣṭhaty akhaṇḍam iha kāvya-mayaṃ śarīram //

kāvye śubhe'pi racite khalu no khalebhyaḥ kaścid guṇo bhavati yadyapi sampratīha
kṛpāṃ tathāpi sujanārtham idaṃ yataḥ kiṃ yūkābhayena paridhāna-vimokṣaṇaṃ syāt //

sānanda-pramadā-kaṭākṣa-viśikhair yeṣāṃ na bhinnaṃ mano yaiḥ saṃsāra-samudra-pāta-vidhur eṣv anyeṣu potayitam
yair niḥsīma-sarasvatī-vilasitaṃ dvitraiḥ padaiḥ saṃhṛtaṃ teṣām apy upari sphuranti matayaḥ kasyāpi puṇyātmanaḥ //

prāyo nāṭyaṃ prati proktā bharatādyai rasa-sthitiḥ
yathāmati mayāpy eṣā kāvyaṃ prati nigadyate //

yāminīvendunā muktā nārīva ramaṇaṃ vinā
lakṣmīr iva ṛte tyāgān no vāṇī bhāti nīrasā //

satyaṃ santi gṛhe gṛhe sukavayo yeṣāṃ vacaś cāturī sve harmye kula-kanyakeva labhate jātair guṇair gauravam
duṣprāpaḥ sa tu ko'pi kovida-patir yad vāg-rasa-grāhiṇāṃ puṇya-strīva kalākalāpa-kuśalā cetāṃsi hartuṃ kṣamā //

tasmād yatnena kartavyaṃ kāvyaṃ rasa-nirantaram
anyathā śāstra-vid goṣṭhyāṃ tat syād udvega-dāyakam //

śṛṅgāra-hāsya-karuṇā raudra-vīra-bhayānakāḥ
bībhatsādbhuta-śāntāś ca nava kāvye rasāḥ smṛtāḥ //

ratir hāsaś ca śokaś ca krodhotsāhau bhayaṃ tathā
jugupsāvismaya-śamāḥ sthāyi-bhāvāḥ prakīrtitāḥ //

nirvedo'tha tathā glāniḥ śaṅkāsūyā madaḥ śramaḥ
ālasyaṃ caiva dainyaṃ ca cintā moho dhṛtiḥ smṛtiḥ //

vrīḍā capalatā harṣa āvego jaḍatā tathā
garvo viṣāda autsukyaṃ nidrāpasmāra eva ca //

suptaṃ prabodho'marṣaś cāpy avahitthā tathogratā
matir vyādhis tathonmādas tathā maraṇam eva ca //

trāsaś caiva vitarkaś ca vijñeyā vyabhicāriṇaḥ
trayastriṃśad ime bhāvāḥ prayānti ca rasa-sthitim //

stambhaḥ svedo'tha romāñcaḥ svara-bhaṅgo'tha vepathuḥ
vaivarṇyam aśru pralaya ity aṣṭau sāttvikāḥ smṛtāḥ //

bhāvā evātisampannāḥ prayānti rasatām amī
yathā dravyāṇi bhinnāni madhurādi-rasātmanām //

sambhavanti yathā vṛkṣe puṣpa-patra-phalādayaḥ
tadvad rase'pi rucirā viśeṣā bhāva-rūpiṇaḥ //

prāyo naikarasaṃ kāvyaṃ kiñcid atropalabhyate
bāhulyena bhaved yas tu sa tad-vṛttyā nigadyate //

kaiśiky-ārabhaṭī caiva sātvatī bhāratī tathā
catasro vṛttayo jñeyā rasāvasthāna-sūcakāḥ //

dharmād artho'rthataḥ kāmaḥ kāmāt sukha-phalodayaḥ
sādhīyān eṣa tat-siddhyai śṛṅgāro nāyako rasaḥ //

ceṣṭā bhavati puṃ-nāryor yā raty-utthātiriktayoḥ
saṃyogo vipralambhaś ca śṛṅgāro dvividho mataḥ //

saṃyuktyoś ca saṃyogo vipralambho viyuktayoḥ
pracchannaś ca prakāśaś ca punar eṣa dvidhā yathā //

madana-kuñjara-kumbha-taṭopame stana-yuge paritaḥ sphuritāṅgulim
sakaraja-kṣata-vāmam api priyā dayita-pāṇim amanyata dakṣiṇam //

santaptaḥ smra-saṃniveśa-vivaśaiḥ śvāsair muhuḥ pañcamo dgārāvartibhir āpatadbhir abhitaḥ siktaś ca netrāmbubhiḥ
etasyāḥ priya-viprayoga-vidhuras tyaktvādharo rāgitāṃ sampraty uddhata-vahni-vāri-viṣamaṃ manye vrataṃ sevate //

kānte vicitra-surata-krama-baddha-rāg saṅketake'pi mṛga-śāvaka-locanāyāḥ
tat-kūjitaṃ kim api yena tadīya-talpaṃ nālpaiḥ parītam anuśabditalāvakaughaiḥ //

kiñcid vakrita-kaṇṭha-kandala-dalat-pīna-stanāvartana vyāyāṃ cita-kañcukaṃ mṛga-dṛśas tasyās tad-ālokitam
vācas tāś ca vidagdha-bhāva-caturāḥ sphārībhavan manmathā haṃho mānasa kiṃ smarasy abhimatāḥ siddhyanti puṇyaiḥ kriyāḥ //

tyāgī kulīnaḥ kuśalo rateṣu kalpaḥ kalāvit taruṇo dhanāḍhyaḥ
bhavyaḥ kṣamāvān subhago'bhimānī strīṇām abhīṣṭas tv iha nāyakaḥ syāt //

tasyānukūla-dakṣiṇa-śaṭha-dhṛṣṭā ittham atra catvāraḥ &
bhedāḥ kriyayocyante tad-udāhṛtayaś ramaṇīyāḥ //

atiraktatayā nāryā sadā tyakta-parāṅganaḥ &
sītāyāṃ rāmavat so'yam anukūlaḥ smṛto yathā //

asmākaṃ sakhi vāsasī na rucire graiveyakaṃ nojjvalaṃ no vaktrā gatir uddhataṃ na hasitaṃ naivāsti kaścin madaḥ
kiṃ tv anye'pi janā vadanti subhago'py asyāḥ priyo nānyato dṛṣṭiṃ niḥkṣipatīti viśvam iyatā manyāmahe duḥkhitam //

yo gauravaṃ bhayaṃ prema sad-bhāvaṃ pūrva-yoṣiti
na muñcaty anya-citto'pi jñeyo'sau dakṣiṇo yathā //

saivāsya praṇatis tad eva vacanaṃ tā eva keli-kriyā bhītiḥ saiva tad eva narma-madhuraṃ pūrvānurāgocitam
kāntasyāpriya-kāriṇīti bhavatī taṃ vakti doṣābilaṃ kiṃ syād ittham aharniśaṃ sakhi mano dolāyate cintayā //

priyaṃ vakti puro'nyatra vipriyaṃ kurute bhṛśam
jñātāparādha-ceṣṭaś ca kuṭilo'sau śaṭho yathā //

sahaja-tarale āvāṃ tāvad-bahu-śruti-śālinau punar iha yuvāṃ satyaṃ śiṣṭaṃ tad atra kṛtāgasi
praṇayini punar yuktaṃ rantuṃ na veti batāvayo rdhruvam upagate karṇau praṣṭuṃ kuraṅga-dṛśau dṛśau //

kopāt kiñcid upānato'pi rabhasād ākṛṣya keśeṣv alaṃ nītvā mohana-mandiraṃ dayitayā hāreṇa bahvā dṛḍham
bhūyo yāsyasi tad-gṛhān iti muhuḥ kaṇṭhāruddhākṣaraṃ jalpantyā śravaṇotpalena sukṛtī kaścid rahas tāḍyate //

niḥśaṅkaḥ kṛta-doṣo'pi vilakṣas tarjito'pi no
mithyā-vāg-dṛṣṭa-doṣo'pi dhṛṣṭo'sau kathito yathā //

jalpantyāḥ paruṣaṃ ruṣā mama balāc cumbaty asāv ānanaṃ mṛd-gātyāśu karaṃ kareṇa bahuśaḥ santāḍyamāno'pi san
ālīnāṃ purato dadhāti śirasā pāda-prahārāṃs tato no jāne sakhi sāmprataṃ praṇayien kupyāmi tasmai katham //

dhik tvām dhūrta gata-trapa praṇayinī saiva tvayārādhyatā yasyāḥ pāda-talāhatiṃ tava hṛdi vyākhyāty asau yāvakaḥ
ity ukto'pi na nāma muñcati yadā pādāv ayaṃ durjano mithyāvāda-vicakṣaṇaḥ kim aparaṃ kuryāṃ vayasye tadā //

gūḍha-mantraḥ śucir vāgmī bhakto narma-vicakṣaṇaḥ
syān narma-sacivas tasya kupitas-strī-prasādakaḥ //

pīṭha-mardo viṭaś ceti vidūṣaka iti tridhā
sa bhavet prathamas tatra nāyikā-nāyakānugaḥ //

ekavidyo viṭaḥ proktaḥ krīḍā-prāyo vidūṣakaḥ
sva-vapur-veṣa-bhāṣābhir hāsyakārī ca narmavit //

eṣāṃ prabandha-viṣayo vyavahāraḥ prāyaśo bhavet pracuraḥ &
pratyekam udāhṛtas tathāpi kāścin nigadyante //

vimuñcāmuṃ mānaṃ saphalaya vacaḥ sādhu suhṛdāṃ mudhā santāpena glapayasi kim aṅgaṃ smara-bhuvā
priyaṃ pāda-prānta-praṇatam adhunā mānaya bhṛśaṃ na mugdhe pretyetuṃ prabhavati gataḥ kāla-hariṇaḥ //

praṇayini bhṛśaṃ tasmin mānaṃ manasvini mā kṛthāḥ kim aparam ito yuktāyuktair vinā hy amunā tava
ayam api bhavet sampraty api kṣayānala-saṃnibhaḥ sarasa-visinī-kanda-ccheda-cchavir mṛga-lāñchanaḥ //

dūrāt kandalitair hṛdi pravitataiḥ kaṇṭhe luṭhadbhir haṭhā vaktre saṅkaṭa-nāsikā-taralitair niryadbhir atyūṣmabhiḥ
niḥśvāsaiḥ pṛthu-manmathottha-davathur vyaktaṃ tavāvedito mthyālambita-sauṣṭhavena kim ataḥ kopena kāntaṃ prati //

svakīyā parakīyā ca sāmānya-vanitā tathā
kalākalāpa-kuśalās tisras tasyeha nāyikāḥ //

paurācāraratā sādhvī kṣamārjava-vibhūṣitā
mugdhā madhyā pragalbhā ca svakīyā trividhā matā //

mugdhā nava-vadhūs tatra nava-yauvana-bhūṣitā
navānaṅga-rahasyāpi lajjā-prāya-ratir yathā //

gataṃ karṇābhyarṇe prasarati tathāpy akṣi-yugalaṃ kucau kumbhārambhau tad api cibukottambhana-rucī
nitamba-prāg-bhāro gurur api gurutvaṃ mṛgayate kathaṃcin no tṛptis taruṇimani manye mṛga-dṛśaḥ //

yathā romāñco'yaṃ stana-bhuvi lasat-sveda-kaṇiko yathā dṛṣṭis tiryak patati sahasā saṅkucati ca
tathā śaṅke'muṣyāḥ praṇayini darāsvādita-rasaṃ na madhyasthaṃ cetaḥ praguṇa-ramaṇīyaṃ na ca dṛḍham //

virama nātha vimuñca mamāñcalaṃ śamaya dīpam iyaṃ samayā sakhī
iti navoḍha-vadhū-vacasā yuvā mudam agād adhikāṃ suaratād api //

sa-kampā cumbane vaktraṃ haraty eṣopagūhitā
parāvṛtya ciraṃ talpa āste rantuṃ ca vāñchati //

apaharati yadāsyaṃ cumbane śliṣyamāṇā valati ca śayanīye kampate ca prakāmam
vadati ca yad alakṣyaṃ kiñcid uktāpi bhūyo ramayati sutarāṃ tac-cittam antar navoḍhā //

mugdhām āvarjayaty eṣa mṛdūpāyena sāntvayan
nātibhītikarair bhāvaair nibandhair bāla-bhīṣakaiḥ //

sarati saras-tīrād eṣā bhramad-bhramarāvalī sumukhi vimukhī padme manye tavāsyapipāsayā
iti nigadite kiñcid bhītyā vivartita-kandharā vadana-kamale bhartrā bālā ciraṃ paricumbitā //

anyāṃ niṣevamāṇe'pi yadi kupyati sā priye
rodity asyāgrataḥ svalpam anunītā ca tuṣyati //

manyau kṛte prathamam eva vikāram anyaṃ no jānatī nava-vadhū rudatī paraṃ sā
dhūrtena locana-jalaṃ parimṛjya gāḍhaṃ saṃcumbya cādhara-dale gamitā prasādam //

ārūḍha-yauvanā madhyā prādubhūta-manobhavā
pragalbha-vacanā kiñcid vicitra-suratā yathā //

tarat-tāraṃ cakṣuḥ kṣapayati munīnām api dṛśaḥ kuca-dvandvākrāntaṃ hṛdayam ahṛdaḥ kānna kurute
gatir mandībhūtā harati gamanaṃ manmathavatā maho tanvyās tulyaṃ taruṇimani sarvaṃ vijayate //

dṛṣṭiḥ snihyati nirbharaṃ priyatame vaidagdhya-bhājo giraḥ pāṇiḥ kuntala-mālikā-viracane tyaktānya-kārya-grahaḥ
vakṣaḥ saṃvriyate punaḥ punar idaṃ bhārālasaṃ gamyate jātā subhru manoramā tava daśā kasmād akasmād iyam //

subhaga kuravakas tvaṃ no kim āliṅganoktiḥ kim u mukhamadirecchuḥ kesaro no hṛdisthaḥ
tvayi niyatam aśoke yujyate pādaghātaḥ priyam iti parihāsāt peśalaṃ kācid ūce //

kānte tathā katham api prathitaṃ mṛgākṣyā cāturyam uddhata-manobhavayā rateṣu
tat-kūjitāny anuvadadbhir aneka-vāraṃ śiṣyāyitaṃ gṛha-kapota-śatair yathāsyāḥ //

gāḍhaṃ vyāpriyate kāntaṃ ibatīva ratāv iyam
viśatīva tad-aṅgeṣu muhyatīva sukhe yathā //

kṛtvāneka-vidhāṃ rasena surate keliṃ kathañcic cirā tprāptāntaḥ sukha-mīlitākṣi-yugalā svidyat kapola-sthalī
supteyaṃ kila sundarīti subhagaḥ svairaṃ tathaivāsvaja dgāḍhānaṅga-vimarda-niḥsaha-vapur-nidrāṃ sahaivāgataḥ //

sā dhīrā vakti vakroktyā priyaṃ kopāt kṛtāgasam
madhyā rodity upālambhair adhīrā paruṣaṃ yathā //

upetya tāṃ dṛḍha-parirambha-lālasa ścirād abhūḥ pramupita-cāru-candanaḥ
dhṛtāñjanaḥ sapadi tad-akṣi-cumbanā dihaiva te priya viditā kṛtārthatā //

yatrārkāyitam indunā sarasijair aṅgāra-puñjāyitaṃ kruddhāyāṃ mayi nātha te kadalikākāṇḍair alātāyitam
kālo'nyaḥ khalu ko'pi so'mṛtamayo jāto viṣātmādhunā dhik tvāṃ dhūrta viniryad-aśrur abalā mohaṃ rudantī gatā //

sārdhaṃ manoratha-śatais tava dhūrta kāntā saiva sthitā manasi kṛtrima-bhāva-ramyā
asmākam asti na hi kaścid ihāvakāśas tasmāt kṛtaṃ caraṇa-pāta-viḍambanābhiḥ //

labdhāyatiḥ pragalbhā syāt samasta-rati-kovidā
ākrānta-nāyikā bāḍhaṃ virājad-vibhramā yathā //

seyaṃ paraṅginī mṛṇāla-latikām ādāya yasyāḥ priyo hāraṃ me kurute payodhara-taṭe pratyagra-tārā-rucam
bandhūkaṃ ca tad etad āli vidalad yat tena sīmantitaṃ sarvāśā-vijigīṣu-puṣpa-dhanuṣo bāṇa-śriyaṃ dhāsyati //

yatra sveda-lavair alaṃ vlulitair vyālupyate candanaṃ svacchandair maṇitaiś ca yatra raṇitaṃ nihnūyate nūpuram
yatrāyānty acireṇa sarva-viṣayāḥ kāmaṃ tad-ekāgratāṃ sakhyas tat-surataṃ bhaṇāmi rataye śeṣā tu loka-sthitiḥ //

svāmin bhaṅgurayālakaṃ sa-tilakaṃ bhālaṃ vilāsin kuru prāṇeśa truṭitaṃ payodhara-taṭe hāraṃ punar yojaya
ity uktvā suratāvasāna-sukhitā sampūrṇa-cadnrānanā spṛṣṭā tena tatheti jāta-pulakā prāptā punar mohanam //

madhura-vacanaiḥ sa-bhrū-bhaṅgaiḥ kṛtāṅguli-tarjanai ralasa-valitair aṅga-nyāsair mahotsava-bandhubhiḥ
asakṛd asakṛt sphāra-sphārair apāṅga-vilokitai stribhuvana-jaye sā pañceṣoḥ karoti sahāyatām //

nirākulā ratāv eṣā dravatīva priyāṅgake
ko'yaṃ kāsmi rataṃ kiṃ vā na vetti ca rasād yathā //

dhanyās tāḥ sakhi yoṣitaḥ priyatame sarvāṅga-lagne'pi yāḥ prāgalbhyaṃ prathayanti mohana-vidhāv ālambya dhairyaṃ mahat
asmākaṃ tu tadīya-pāṇi-kamale'py unmocayaty aṃśukaṃ ko'yaṃ kā vayam atra kiṃ nu surataṃ naiva smṛtir jāyate //

kṛta-doṣe'pi sādhīrā tasmin nādriyate ruṣā
ākāra-saṃvṛtiṃ cāpi kṛtvodāste ratau yathā //

yad vācaḥ pracuropacāra-caturā yat sādaraṃ dūrataḥ pratyutthānam idaṃ svahasta-nihitaṃ yad-bhinnam apy āsanam
utpaśyāmi yad evam eva ca muhur dṛṣṭiṃ sakhī-saṃmukhīṃ tac chaṅke tava paṅkajākṣi balavān ko'py aprasādo mayi //

yat pāṇir na nivārito nivasana-granthiṃ saumudgranthaya nbhrū-bhedo na kṛto manāg api muhur yat-khaṇḍyamāne'dhare
yan niḥśaṅkam ivārpitaṃ vapur aho patyuḥ samāliṅgane māninyā kathito'nukūla-vidhinā tenaiva manyur mahān //

madhyā pratibhinatty enaṃ solluṇṭhaṃ sādhu-bhāṣitaiḥ
adhīrā puruṣair hanti santarjya dayitaṃ yathā //

kṛtaṃ mithyā-jalpair virama viditaṃ kāmuka cirāt priyāṃ tām evoccair abhisara yadīyair nakha-padaiḥ
vilāsaiś ca prāptaṃ tava hṛdi padaṃ raga-bahulair mayā kiṃ te kṛtyaṃ dhruvam akuṭilācāra-parayā //

sā bāḍhaṃ bhavatekṣiteti niviḍaṃ saṃyamya bāhvoḥ srajā bhūyo drakṣyasi tāṃ śaṭheti dayitaṃ saṃtarjya saṃtarjya ca
ālīnāṃ pura eva nihnuti-paraḥ kopād raṇan-nūpuraṃ māninyā caraṇa-prahāra-vidhinā preyān aśokīkṛtaḥ //

ekākārā matā mugdhā punarbhūś ca yato'nayoḥ
atisūkṣmatayā bhedaḥ kavibhir na pradarśitaḥ //

madhyā punaḥ pragalbhā ca dvidhā sā paribhidyate
ekā jyeṣṭhā kaniṣṭhānyā nāyaka-praṇayaṃ prati //

uparodhāt tathā snehāt sānurāgo'pi nāyakaḥ
ceṣṭate tāṃ prati prāyaḥ kalāsu kuśalo yathā //

tvad-akṣiṇī kuvalaya-buddhir atyalī ruṇadhmy ahaṃ tad iti nimīya locane
tato bhṛśaṃ pulakita-gaṇḍa-maṇḍalāṃ yuvā parāṃ nibhṛtam acumbad aṅganām //

sampattau ca vipattau ca maraṇe'pi na muñcati
yā svīyā tāṃ prati prema jāyate puṇya-kāriṇaḥ //

anyadīyā dvidhā proktā kanyoḍhā ceti te priye
darśanāc chravaṇād vāpi kāmārte bhavato yathā //

kim api lalitaiḥ snigdhaiḥ kiñcit kim apy atikuñcitaiḥ kim api valitaiḥ kandarpeṣūn hasadbhir ivekṣaṇaiḥ
abhimata-mukhaṃ vīkṣāṃ cakre navāṅganayā tathā lalita-kuśalo'py ālīloko yathātivisismaye //

niśamayya bahir manoharaṃ svaram aikṣiṣṭa tathāparā yā &
tila-mātrakam apy abhūn nahi śraveṇendīvara-locanānantaram //

kasyāścit subhaga iti śrutaś ciraṃ yas taṃ dṛṣṭvādhigata-rater nirmīlitākṣyāḥ
nispandaṃ vapur avalokya sauvidallāḥ santepur vidhuradhiyo niśānta-vadhvāḥ //

kārśya-jāgara-tāpānyaḥ karoti śruto'py alam
tam eva durlabhaṃ kāntaṃ cetaḥ kasmād didṛkṣase //

sākṣāc citre tathā svapne tasya syād darśanaṃ tridhā
deśe kāle ca bhaṅgyā ca śravaṇaṃ cāsya tad yathā //

satyaṃ santi gṛhe gṛhe priyatamā yeṣāṃ bhujāliṅgana vyāpārocchalad-accha-mohana-jalā jāyanta eṇīdṛśaḥ
preyān ko'py aparo'yam atra sukṛtī dṛṣṭe'pi yasmin vapuḥ svedojjṛmbhaṇa-kampa-sādhvasa-mukhaiḥ prāpnoti kāñcid dṛśām //

citraṃ citra-gato'py eṣa mamāli madanopamaḥ
samunmūlya balāl lajjām utkaṇṭhayati mānasam //

mugdhā svapna-samāgate priyatame tat-pāṇi-saṃsparśanā dromāñcārcitayā śarīra-latayā saṃsūcya kopāt kila
mā māṃ vallabha saṃspṛśeti sahasā śūnyaṃ vadantī muhuḥ sakhyā no hasitā sacintam asakṛt saṃśocitā pratyuta //

sphāra-sphurat-pradīpaṃ saudhaṃ madhu sotpalaṃ kalaṃ gītam
priya-sakhi sakalam idaṃ tava saphalaṃ khalu yadi bhavet so'tra //

vikasati kairava-nikare sarati ca sarasī-samīraṇo sutanu &
cambaty ambaram indau tava tena vinā ratiḥ kīdṛk //

ajananir astu dṛśos tava kucayor abhava-niralaṃ bhavatu &
yadi dṛśyate na sa yuvā nirbharam āliṅgyate no vā //

draṣṭuṃ vaktuṃ ca no kanyā raktā śaknoty amuṃ sphuṭam
paśyantam abhijalpantaṃ vivikte'pi hriyā yathā //

kāmaṃ na paśyati didṛkṣata eva bhūmnā noktāpi jalpati vivakṣati cādareṇa
lajjā-smara-vyatikareṇa mano'dhināthe bālā rasāntaram idaṃ lalitaṃ bibharti //

vijñāta-nāyikā-cittā sakhī vadati nāyakam
nāyako vā sakhīṃ tasyāḥ premābhivyaktaye yathā //

kaṇṭakita-tanu-śarīrā lajjā-mukulāyamāna-nayaneyam &
tava kumudinīva vāñchati nṛ-candra bālā kara-spṛśam //

santāpayanti śiśirāṃśu-ruco yad ete saṃmohayanti ca vinidra-saroja-vātāḥ
yat khidyate tanur iyaṃ ca tad eṣa doṣaḥ sakhyās tavaiva sutanu pracura-trapāyāḥ //

apaśyantaṃ ca sā kāntaṃ sphāritākṣī nirīkṣyate
dūrād ālokayaty eva sakhīṃ svajani nirbharam //

nirnimittaṃ hasantī ca sakhīṃ vadati kiṃcana
savyājaṃ sundaraṃ kiñcid gātram āviṣkaroti ca //

sakhyādi sthāpitāṃ mālāṃ kāñcyādi racayet punaḥ
ceṣṭāṃ ca kurute ramyām aṅga-bhaṅgaiḥ śubhair yathā //

abhimukha-gate yasminn eva priye bahuśo vada tyavanata-mukhaṃ tūṣṇīm eva sthitaṃ mṛga-netrayā
atha kila valal-līlālokaṃ sa eṣa tathekṣitaḥ katham api yathā dṛṣṭā manye kṛtaṃ śruti-laṅghanam //

tiryag-vartita-gātra-yaṣṭi-viṣamodvṛtta-stanāsphālana truṭyan-mauktika-mālayā sa-pulaka-svedollasad-gaṇḍayā
dūrād eva vilokayety abhimate tad vaktra-dattekṣaṇaṃ durvāra-smarayā tayā sahacarī gāḍhaṃ samāliṅgitā //

animittaṃ yad vihasati niṣkāraṇam eva yat sakhīṃ vadati &
dayitaṃ vilokya tad iyaṃ śaṃsati tad adhīnam ātmānam //

prāduṣyad-ruja-mūla-kānti-lalitām udyamya dor-vallarīṃ valgat-pīna-payodhara-sthala-lulan-muktāvalī-sundaram
aṅgulyā pracalat-karāgra-valaya-svānopahūta-smaraṃ tanvyāḥ kuñcita-locanaṃ vijayate tat-karṇa-kaṇḍūyanam //

sraho'vataṃsaṃ raśanāṃ ca kiñci priyaṃ samālokya samāsajantī
punastarāṃ sā suhṛdo dadāti pratyaṅgam āvāsam iva smarasya //

vyājṛmbhaṇonnamita-danta-mayūkha-jāla vyālambi-mauktika-guṇaṃ ramaṇe mudeva
ūrdhvaṃ milad-bhuja-latā-valaya-prapañca sat-toraṇaṃ hṛdi viśaty aparā vyudāse //

anyoḍhāpi karoty eva sarvam uddhata-manmathā
duravasthā punaḥ kāntam abhiyuṅkte svayaṃ yathā //

ullaṅghyāḸ sakhī-vacaḥ samucitām utsṛjya lajjām alaṃ hitvā bhītibharaṃ nirasya ca nijaṃ saubhāgya-garvaṃ manāk
ājñāṃ kevalam eva manmatha-guror ādāya nūnaṃ mayā tvaṃ niḥśeṣa-vilāsi-varga-gaṇanā-cūḍāmaṇe saṃśritaḥ //

cakṣur mīlati sānandaṃ nitambaḥ prasravaty api
vepate ca tanus tanvī tasyās tad-darśane yathā //

mīlan manthara-cakṣuṣā paripatat kāñcī-graha-vyagrayā gāḍānanṅga-bhara-sravatravanayā kampoparuddhāṅgayā
sarvāṅgaṃ caṭukārako'py abalayā saṅketake kautukā dāstāṃ rantum aho nirīkṣitum api preyān na sambhāvitaḥ //

nābhiyuṅkte svayaṃ kantyā mugdhatvād duḥsthitāpi tam
tad-avasthāṃ tu kāntāya tat-sakhī kathayed yathā //

niḥśvāseṣu skhalati kadalī-bījanaṃ tāpa-sampa nnetrāmbhobhiś cham iti patitaiḥ sicyate ca stanāntaḥ
tasyāḥ kiñcit subhaga tad abhūt tānavaṃ tvad-viyoge yenākasmād valaya-padavīm aṅgulīyaṃ prayāti //

ananya-śaraṇā svīyā dhanāhāryā parāṅganā
asyās tu kevalaṃ prema tenaiṣā rāgiṇāṃ matā //

sāmānyā vanitā veśyā sā dravyaṃ param icchati
nirguṇe'pi na vidveṣo na rāgo'syā guṇiny api //

tat-svarūpam idaṃ proktaṃ kaiścid brūmo vayaṃ punaḥ
varṇayanty anayā yuktyā tāsām apy anurāgitām //

śṛṅgārābhāsa etāsu na śṛṅgāraḥ kadācana
tad-vyāpāro'thavā tāsāṃ smaraḥ kiṃ bhakṣito bakaiḥ //

tasmāt tāsām api kvāpi rāgaḥ syāt kiṃ nu sarvathā
dhanārthaṃ kṛtrimair bhāvair grāmyaṃ vyāmohayanti tāḥ //

liṅgī pracchanna-kāmaś ca naraṃmanyaś ca ṣaṇḍakaḥ
sukha-prāpta-dhano mūrkhaḥ pitṛ-vittena garvitaḥ //

ity ādīn prathamaṃ grāmyān jñātvākṛṣya ca tad-dhanam
apūrvā iva muñcanti tān etās tāpayanti ca //

kintu tāsāṃ kalākeli kuśalānāṃ manoramam
vismāritāpara-strīkaṃ surataṃ jāyate yathā //

gāḍhāliṅgana-pīḍita-stana-taṭaṃ svidyat-kapola-sthalaṃ sandaṣṭādhara-mukta-sītkṛtam atibhrāmyad-bhru-nṛtyat-karam
cāṭu-prāya-vaco-vicitra-bhaṇitair yātai rutaiś cāṅkitaṃ veśyānāṃ dhṛti-dhāma puṣpa-dhanuṣaḥ prāpnoti dhanyo ratam //

īrṣyā kula-strīṣu na nāyakasya niḥśaṅka-kelir na parāṅganāsu
veśyāsu caitad dvitayaṃ prarūḍhaṃ sarvasvam etās tad aho smarasya //

kupyat pināki-netrāgni jvālā-bhasmīkṛtaḥ purā
ujjīvati punaḥ kāmo manye veśyāvalokitaiḥ //

ānandayanti yuktyā tāṃ sevitā ghnanti cānyathā
durvijñeyāḥ prakṛtyaiva tasmād veśyā viṣopamāḥ //

svādhīna-patikotkā ca tathā vāsaka-sajjikā
sandhitā vipralabdhā ca khaṇḍitā cābhisārikā //

proṣita-preyasī caivaṃ nāyikāḥ pūrva-sūcitāḥ
tā evātra bhavanty aṣṭāv avasthābhiḥ punar yathā //

yasyā rati-guṇākṛṣṭaḥ patiḥ pārśvaṃ na muñcati
vicitra-vibhramāsaktā svādhīna-patikā yathā //

likhati kucayoḥ patraṃ kaṇṭhe niyojayati srajaṃ tilakam alike kurvan gaṇḍād udasyati kuntalān
iti caṭu-śatair vāraṃ vāraṃ vapuḥ paritaḥ spṛśan viraha-vidhuro nāsyāḥ pārśvaṃ vimuñcati vallabhaḥ //

utkā bhavati sā yasyāḥ saṅketaṃ nāgataḥ priyaḥ
tasyānāgamane hetuṃ cintayanty ākulā yathā //

kiṃ ruddhaḥ priyayā kayācid athavā sakhyā tayodvejitaḥ kiṃ vā kāraṇa-gauravaṃ kim api yan nādyāgato vallabhaḥ
ity ālocya mṛgīdṛśā karatale saṃsthāpya vaktrāmbujaṃ dīrghe niḥśvasitaṃ ciraṃ ca ruditaṃ kṣiptāś ca puṣpa-srajaḥ //

bhaved vāsaka-sajjāsau sajjitāṅgaratālayā
niśityāgamanaṃ bhartur dvārekṣaṇa-parā yathā //

dṛṣṭvā darpaṇa-maṇḍale nija-mukhaṃ bhūṣāṃ manohāriṇīṃ dīpārciḥ-kapiśaṃ ca mohana-gṛhaṃ trasyāt-kuraṅgī-dṛśā
evaṃ nau surataṃ bhaviṣyati cirād adyeti sānandayā mandaṃ kānta-didṛkṣayātilalitaṃ dvāre dṛg-āropitṃ //

nirasto manyunā kānto namann api yayā punaḥ
duḥsthitā taṃ vinā sāti sandhitābhimatā yathā //

yat-pāda-praṇataḥ priyaḥ paruṣayā vācā sa nirvārito yat-sakhyā na kṛtaṃ vaco jaḍatayā yan-manyur eko dhṛtaḥ
pāpasyāsya phalaṃ tad etad adhunā yac candanendu-dyuti prāleyāmbu-samīra-paṅkaja-visair gātraṃ muhur dahyate //

preṣya dūtīṃ svayaṃ dattvā saṅketaṃ nāgataḥ priyaḥ
yasyāstena vinā duḥsthā vipralabdhā tu sā yathā //

yat saṅketa-gṛhaṃ priyeṇa kathitaṃ sampreṣya dūtīṃ svayaṃ tac chūnyaṃ suciraṃ niṣevya sudṛśā paścāc ca bhagnāśayā
sthānopāsana-sūcanāya vigalat-sāndrāñjanair locanair bhūmāv akṣaramālikeva likhitā dīrghaṃ rudatyā śanaiḥ //

kutaścin nāgato yasyā ucite vāsake priyaḥ
tad-anāgam asantaptā khaṇḍitā sā matā yathā //

sotkaṇṭhaṃ ruditaṃ sakampam asakṛd yātaṃ sa-bāṣpaṃ ciraṃ cakṣur dikṣu niveśitaṃ sa-karuṇaṃ sakhyā samaṃ jalpitam
nāgacchaty ucite'pi vāsaka-vidhau kānte samudvignayā tat tat kiṃcid anuṣṭhitaṃ mṛgadṛśā no yatra vācāṃ gatiḥ //

yā nirlajjīkṛtā bāḍhaṃ madane madanena ca
abhiyāti priyaṃ sābhi sāriketi matā yathā //

no bhītaṃ taḍito dṛśā jalamucā tad-darśanākāṅkṣayā no garjir gaṇitā bhṛśaṃ śruti-mukhaṃ tad-vāci saṃcintya ca
dhārāpātasamudbhavā na ca matā pīḍā tad-āliṅganaṃ vāñchantyā dayitābhisāraṇa-vidhau tanvyā paraṃ tat-param //

kutaścit kāraṇādyasyāḥ patir deśāntaraṃ gataḥ
dattvāvadhiṃ bhṛśārtā sā proṣita-preyasī yathā //

utkṣipyālaka-mālikāṃ vilulitām āpāṇḍu-gaṇḍa-sthalā dviśliṣyad-valaya-prapāta-bhayataḥ prodyamya kiñcit karau
dvāra-stambha-niṣaṇṇa-gātra-latikā kenāpi puṇyātmanā mārgālokana-datta-dṛṣṭir abalā tat-kālam āliṅgyate //

niḥśvāsa-santāpa-sakhī-vacorti cintāśru-pātādi-yutāḥ sakhedāḥ
vācyā pralabdhāgata-bhartṛkotkā tisandhitāḥ khaṇḍitayā sahātra //

vicitra-maṇḍanā hṛṣṭā bhavet svādhīna-bhartṛkā
tathā vāsaka-sajjāpi sā kiṃ tv āgantuka-priyā //

kulajānyāṅganā veśyā tridhā syād abhisārikā
yathaivoktās tathaivānyāḥ svādhīna-patikādayaḥ //

kulajā saṃvṛtā trastā savrīḍā ca drutaṃ vrajet
nāyakaṃ para-nārī ca samantād anavekṣitā //

sakhī-yuktā madādhikyāt sphāritākṣī na śaṅkitā
sa-śabdābharaṇā kāmaṃ veśyā sarati nāyakam //

trayodaśa-vidhā svīyā dvividhā ca parāṅganā
ekā veśyā punaś cāṣṭāv avasthā-bhedato'tra tāḥ //

punaś ca tās tridhā sarvā uttamā madhyamādhamā
itthaṃ śatatrayaṃ tāsām aśītiś catur-uttarā //

doṣānurūpa-kopā yā [a]nunītā ca prasīdati
rajyate ca bhṛśaṃ nāthe guṇa-hāryottameti sā //

kānte kiṃ kupitāsi kaḥ para-jane prāṇeśa kopo bhavet ko'yaṃ subhru paras tvam eva dayite dāso'smi kas te paraḥ
ity uktvā praṇataḥ priyaḥ kṣititalād utthāpya sānandayā netrāmbhaḥ-kaṇikāṅkite stana-taṭe tanvyā samāropitaḥ //

doṣe svalpe'pi yā kopaṃ dhatte kaṣṭena muñcati
prayāti karuṇād rāgaṃ madhyamā sā matā yathā //

visphāra-sphuritādharāpi vikasad-gaṇḍa-sthala-praskhala dgharmāmbhaḥ-kaṇikāpi bhaṅguratara-bhrū-bheda-bhūṣāpy alam
pādāntaḥ-praṇate priye prakaṭayaty antaḥ prasādaṃ priyā keśāramanrūpuṇḍalīṣu valitānunmocayantī śanaiḥ //

yā kupyati vinā doṣaṃ snihyaty anunayaṃ vinā
nirhetuka-pravṛttiś ca cala-cittāpi sādhamā //

yatrādhaḥ-kṛta-kāma-kārmuka-katho bhrāmyad-bhuvor vibhramaḥ sadyaḥ prodgata-candrakānti-jayinī yasmin kapola-cchaviḥ
yatra sveda-kaṇāvalupta-mahimā hāro'py uroja-sthale ko'yaṃ mānini mat-praṇāma-vimukhaḥ pratyagra-māna-grahaḥ //

jāti-kāla-vayovasthā bhāva-kandarpa-nāyakaiḥ
itarā pay asaṅkhyāḥ syur noktā vistara-bhītitaḥ //

ity ādi sakalaṃ jñātvā svayaṃ cālokya tad-vidām
kavīnāṃ ca viśeṣoktyā jñātavyāḥ sakalā imāḥ //

romāñca-vepathu-stambha sveda-netrāmbu-vibhramāḥ
vācyāḥ saṃyoga-śṛṅgāre kavinā nāyikāśritāḥ //

sambandhi-mitra-dvija-rāja-tīkṣṇa varṇādhikānāṃ pramadā na gamyāḥ
vyaṅgās tathā pravrajitā vibhinna mantrāś ca dharmārtha-manobhava-jñaiḥ //

anena mārgeṇa viśeṣa-ramyaṃ sambhoga-śṛṅgāram imaṃ vitanvan
bhavet kavir bhāva-rasānurakto vidagdha-goṣṭhī-vanitā-manojñaiḥ //