શૃઙ્ગારતિલક · અધ્યાય 2

વિપ્રલમ્ભાભિધાનોઽયં શૃઙ્ગારઃ સ્યાચ્ ચતુર્વિધઃ &
પૂર્વાનુરાગો માનાખ્યઃ પ્રવાસઃ કરુણાત્મકઃ ॥

દમ્પત્યોર્ દર્શનાદ્ એવ સમુત્પન્નાનુરાગયોઃ &
જ્ઞેયઃ પૂર્વાનુરાગોઽયમ્ અપ્રાપ્તૌ ચ દશા યથા ॥

કિં ચન્દનૈર્ રચયસે નુ મૃણાલ-શય્યાં મા મા મમાલિ કુરુ કોમલ-તાલ-વૃન્તમ્
મુઞ્ચાગ્રહં વિકચ-પઙ્કજ-યોજનેષુ તત્-સઙ્ગમઃ પરમ્ અપાકુરુતે સ્મરાગ્નિમ્ ॥

યત્ સારૈર્ ઇવ પઙ્કજસ્ય ઘટિતં યચ્ ચન્દ્ર-ગર્ભાદ્ ઇવ પ્રોત્કીર્ણં યદ્ અનઙ્ગ-સાયક-શિખાભાસેવ સંવર્ધિતમ્
યત્ સંસિચ્ય સુધા-રસૈર્ ઇવ રતેર્ આસ્થાન-ભૂમીકૃતં તદ્ ભૂયોઽપિ કદા સરોરુહ-દૃશઃ પશ્યામિ તસ્યા મુખમ્ ॥

મૃણાલ-કદલી-ચન્દ્ર ચન્દનામ્બુ-રુહાદિકમ્
તત્રાનયોઃ સ્મરાતઙ્ક શાન્તયે નૈવ સેવિતમ્ ॥

આલોકાલાપ-સંરૂઢ રાગાકુલિત-ચેતસોઃ
તયોર્ ભવેદ્ અસંપ્રાપ્તૌ દશાવસ્થઃ સ્મરો યથા ॥

અભિલાષોઽથ ચિન્તા સ્યાત્ સ્મૃતિશ્ ચ ગુણ-કીર્તનમ્
ઉદ્વેગોઽથ પ્રલાપઃ સ્યાદ્ ઉન્માદો વ્યાધિર્ એવ ચ ॥

જડતા મરણં ચૈવ દશમં જાયતે ધ્રુવમ્
અસંપ્રાપ્તૌ ભવન્ત્ય્ એતાસ્ તયોર્ દશ દશા યથા ॥

વ્યવસાયો ભવેદ્ યત્ર બાઢં તત્-સઙ્ગમાશયા
સઙ્કલ્પાકુલ-ચિત્તત્વાત્ સોઽભિલાષઃ સ્મૃતો યથા ॥

પ્રવિશતિ યથા ગેહેઽકસ્માદ્ બહિશ્ ચ વિચેષ્ટતે વદતિ ચ યથા સખ્યા સાર્ધં સહાસમ્ ઇહોત્સુકા
દયિત-વદનાલોકે મન્દં યથા ચ ચલત્ય્ અસૌ મૃગ-દૃશિ તથૈતસ્યાં મન્યે સ્મરેણ કૃતં પદમ્ ॥

કથં સ વલ્લભઃ પ્રાપ્યઃ કિં કુર્યામ્ અસ્ય સિદ્ધયે
કથં ભવેદ્ અસૌ વશ્ય ઇતિ ચિન્તા મતા યથા ॥

સત્યં દુર્લભ એષ વલ્લભતમો રાગો મમાસ્મિન્ પુનઃ કોઽપ્ય્ અન્યોઽસ્તિ ગુરુર્ ન ચાતિનિપુણાઃ સખ્યોઽસ્ય સંબોધને
સંચિન્ત્યેતિ મૃગીદૃશા પ્રિયતમે દૃષ્ટે શ્લથાં મેખલાં બધ્નન્ત્યા ન ગતં સ્થિતં ન ચ ગલદ્-વાસો ન વા સંવૃતમ્ ॥

દ્વેષો યત્રાન્ય-કાર્યેષુ તદ્-એકાગ્રં ચ માનસમ્
શ્વાસૈર્ મનોરથૈશ્ ચાપિ ચેષ્ટાસ્ તાઃ સ્મરણં યથા ॥

ઇન્દું નિન્દતિ પદ્મ-કન્દલ-દલૈસ્ તલ્પં ન વા મન્યતે કર્પૂરં કિરતિ પ્રયાતિ ન રતિં પ્રાલેય-ધારા-ગૃહે
શ્વાસૈઃ કેવલમ્ એવ ખેદિત-તનુર્ ધ્યાયત્ય્ અસૌ બાલિકા યત્ તત્ કોઽપિ યુવા ધ્રુવં સ્મર-સુહૃચ્-ચેતસ્ય્ અમુષાઃ સ્થિતઃ ॥

સૌન્દર્ય-હસિતાલાપૈર્ નાસ્ત્ય્ અન્યસ્ તત્-સમો યુવા
ઇતિ વાણી ભવેદ્ યત્ર તદ્ ઇત્થં ગુણ-કીર્તનમ્ ॥

તદ્-વક્ત્રં હસિતેન્દુ-મણ્ડલમ્ ઇતિ સ્ફારં તદ્-આલોકિતં સા વાણી જિત-કામ-કાર્મુક-રવા સૌન્દર્યમ્ એતસ્ય તત્
ઇત્થં સંતતમ્ આલિ વલ્લભતમ-ધ્યાન-પ્રસક્તાત્મનશ્ ચેતશ્ ચુમ્બિત-કાલ-કૂટમ્ ઇવ મે કસ્માદ્ ઇદં મુહ્યતિ ॥

યસ્મિન્ રમ્યમ્ અરમ્યં વા ન ચ હર્ષાય જાયતે
પ્રદ્વેષઃ પ્રાણિતવ્યેઽપિ સ ઉદ્વેગઃ સ્મૃતો યથા ॥

અગ્ન્ય્-આકારં કલયસિ પુરશ્ ચક્રવાકીવ ચન્દ્રં બદ્ધોત્કમ્પં શિશિર-મરુતા દહ્યસે પદ્મિનીવ
પ્રાણાન્ ધત્સે કથમ્ અપિ બલાદ્ ગચ્છતઃ શલ્ય-તુલ્યાં સ્તત્ કેનાસૌ સુતનુ જન્તિઓ માન્મથસ્ તે વિકારઃ ॥

બમ્ભ્રમીતિ મનો યસ્મિન્ રત્યૌત્સુક્યાદ્ ઇતસ્ તતઃ
વાચઃ પ્રિયાશ્રિતા એવ સ પ્રલાપઃ સ્મૃતો યથા ॥

ઇત્થં તેન નિરીક્ષિતં ન ચ મયાપ્ય્ એવં સમાલોકિતસ્ તેનોક્તં સુભગેન તત્ર ન મયા દત્તં વચો મન્દયા
તત્ સત્યં કથયાલિ કિં સ સુભગઃ કુપ્યેન્ ન મહ્યં ગત ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સુદૃશા કયાપિ વલિત-ગ્રીવં દૃશૌ સ્ફારિતે ॥

શ્વાસ-પ્રરોદનોત્કમ્પ વસુધોલ્લેખનૈર્ અપિ
વ્યાપારો જાયતે યત્ર સ ઉન્માદઃ સ્મૃતો યથા ॥

દેવીવાનિમિષેક્ષણા વિલિખતિ ક્ષોણીં શ્વસિત્ય્ ઉચ્ચકૈઃ કિંચિદ્ ધ્યાયતિ નિશ્ચલા ચ બલવદ્ રોમાઞ્ચિતા કમ્પતે
રોદિત્ય્ અઙ્ગ-ગતાં વિલોક્ય સુચિરં વીણામ્ અપિ વ્યાપૃતા સ્વલ્પૈર્ એવ દિનૈર્ ઇયં વર-તનુઃ કેનાપિ સંશિક્ષિતા ॥

સન્તાપ-વેદના-પ્રાયો દીર્ઘ-શ્વાસ-સમાકુલઃ
તનૂકૃત-તનુર્ વ્યાધિર્ અષ્ટમોઽયં સ્મૃતો યથા ॥

તાપઃ શોષિત-ચન્દનોદક-રસઃ શ્વાસા વિકીર્ણોત્પલાઃ કર્પૂરાભિભવ-પ્રચણ્ડ-પટિમા ગણ્ડ-સ્થલે પાણ્ડિમા
મ્લાયદ્-બાલ-મૃણાલ-નાલ-લલિતા પ્રાપ્તા તનુસ્ તાનવં તન્વ્-અઙ્ગ્યાઃ કથિતઃ સ્મરેણ ગુરુણા કોઽપ્ય્ એષ કષ્ટ-ક્રમઃ ॥

અકાણ્ડે યત્ર હુંકારો દૃષ્ટિઃ સ્તબ્ધા ગતા સ્મૃતિઃ
શ્વાસાઃ સમધિકાઃ કાર્શ્યં જડતેયં મતા યથા ॥

દૃષ્ટિર્ નિશ્ચલતારકાધર-દલં શ્વાસૈઃ કૃતં ધૂષરં પ્રાપ્તં વાસર-ચન્દ્ર-બિમ્બ-પદવીં વક્ત્રં વિનષ્ટા સ્મૃતિઃ
હુંકારઃ પરમ્ એક એવ વચન-સ્થાને સ્થિતઃ સાંપ્રતં મન્યેઽસ્યાઃ કુસુમાયુધઃ સ-શિબિરઃ પ્રત્યઙ્ગમ્ આવાસિતઃ ॥

ઉપાયૈર્ વિવિધૈર્ નાર્યા યદિ ન સ્યાત્ સમાગમઃ
કન્દર્પ-શર-ભિન્નાયા મરણં જાયતે તતઃ ॥

પુંસોઽપિ હિ ભવન્ત્ય્ એતા દશાવસ્થા મનોભવાત્
મરણં કિં ત્વ્ અસૌન્દર્યાત્ તયોઃ કૈશ્ચિન્ ન બધ્યતે ॥

અન્યે તદ્ અપિ બધ્નન્તિ પ્રત્યુજ્જીવન-કાઙ્ક્ષયા
વૃત્તાનુવાદે તચ્-છસ્તમ્ ઉત્પાદ્યે પ્રાયશો નહિ ॥

એકસ્મિંસ્ તુ મૃતેઽપ્ય્ અન્યો યદિ જીવેત્ કથંચન
કા સ્નેહ-ગણના તત્ર મ્રિયતે ચેન્ ન સઙ્ગમઃ ॥

પૂર્વં નારી ભવેદ્ રક્તા પુમાન્ પશ્ચાત્ તદ્ ઇઙ્ગિતૈઃ
તતઃ સંભોગ-લીલેતિ સ્વભાવ-સુભગા સ્થિતિઃ ॥

અન્યથાપિ ન દોષઃ સ્યાદ્ યદિ પ્રેમ સમં દ્વયોઃ
રક્તાપરક્તા વૃત્તિશ્ ચેચ્ છૃઙ્ગારાભાસ એવ સઃ ॥

અયં ચ પ્રાયશસ્ તજ્-જ્ઞૈર્ ઇત્થં હાસ્યેષુ બધ્યતે
નિર્દ્રવ્યેણ મયા સાર્ધં વેશ્યે માનય યૌવનમ્ ॥

અનુરક્તો ભવેદ્ યસ્યાં નાયકસ્ તત્-સખી-જનમ્
સામ્ના માનેન દાનેન બાઢમ્ આવર્જયત્ય્ અસૌ ॥

તસ્યાગ્રે તત્-કથાં કુર્વન્ સ્વાભિપ્રાયં પ્રકાશયેત્
તદ્-અભાવે પ્રયુઞ્જીત કાશ્ચિત્ પ્રવ્રજિતાદિકાઃ ॥

તદ્-દ્વારેણ સમાખ્યાત સ્વભાવો જ્ઞાત-તન્-મનાઃ
ઉપચારૈઃ પરૈર્ લેખૈઃ સાધયેત્ તામ્ અતન્દ્રિતઃ ॥

તતો દૃષ્ટ્વા વિવિક્તે તામ્ ઇન્દ્રજાલ-કલાદિભિઃ
પ્રયોગૈર્ લલિતૈઃ સ્વૈરં વિસ્મયં પરમં નયેત્ ॥

ધાત્રી-સખી-વેશ્મનિ રાત્રિ-ચારે મહોત્સવે તીવ્રતમે ભયે ચ
નિમન્ત્રેણ વ્યાધિ-મિષેણ શૂન્યે ગેહે તયોર્ નૂતન-સઙ્ગમઃ સ્યાત્ ॥

યદા રાગો ગુરુઃ સા ચ લભ્યતે નૈવ યાચિતા
ક્ષીણોપાયસ્ તદા કન્યાં નાયકઃ સાધયેદ્ ઇતિ ॥

પર-સ્ત્રી-ગમનોપાયઃ કવિભિર્ નોપદિશ્યતે
સુન્દરં કિન્તુ કાવ્યાઙ્ગમ્ એતત્ તેન નિદર્શ્યતે ॥

વામતા દુર્લભત્વં ચ સ્ત્રીણાં યા ચ નિવારણા
તદ્ એવ પઞ્ચ-બાણસ્ય મન્યે પરમમ્ આયુધમ્ ॥

બહુ-માનાદ્ ભયાદ્ વાપિ નૃણામ્ અન્યત્ર યોષિતિ
પ્રચ્છન્ન-કામિતં રમ્યં સતામ્ અપિ ભવેદ્ યથા ॥

જીર્ણં તાર્ણ-કુટીરકં નિવસનં તલ્પીકૃતં સ્થણ્ડિલે નીરન્ધ્રં તિમિરં કિરન્તિ સલિલં ગર્જન્ત એતે ઘનાઃ
ગચ્છામીતિ વદત્ય્ અસાવ્ અપિ મુહુઃ શઙ્કાકુલા કેવલં ચેતશ્ ચિત્રમ્ અહો તથાપિ રમતે સંકેતકે કામિનામ્ ॥

સ માનો નાયિકા યસ્મિન્ન્ ઈર્ષ્યયા નાયકં પ્રતિ
ધત્તે વિકારમ્ અન્ય-સ્ત્રી સઙ્ગ-દોષ-વશાદ્ યથા ॥

કિંચિદ્ બાષ્પ-જલાવલેપ-લલિતે નેત્રે સમાકુઞ્ચિતે રાગો વિસ્ફુરણાનુબન્ધ-રુચિરઃ સંદર્શિતો ગણ્ડયોઃ
કમ્પશ્ ચાધર-પલ્લવે વિરચિતઃ કામં કુરઙ્ગીદૃશા નો જાને કિમ્ અયં પ્રિયે પ્રકટિતઃ કોપોઽભિલાષોઽથવા ॥

સ પ્રાયશો ભવેદ્ ત્રેધા કામિનીનાં પ્રિયં પ્રતિ
અવેક્ષ્ય દોષમ્ એતસ્ય ગરીયાન્ મધ્યમો લઘુઃ ॥

પર્તિનાર્યાં ગતે કાન્તે સ્વયં દૃષ્ટે નખાઙ્કિતે
તદ્-વાસો-દર્શને ગોત્ર સ્ખલિતે ચ ગુરુર્ યથા ॥

બિમ્બોષ્ઠઃ સ્ફુરતિ પ્રયાતિ પટુતાં ગણ્ડ-સ્થલે શોણિમા યાતસ્ તિર્યગ્ અમૂ દૃશૌ ચ બલવદ્ ભ્રૂ-યુગ્મઅમ્ ઉદ્ભ્રામ્યતિ
ઇત્થં ચણ્ડિ તથા તવૈષ રુચિરઃ કોપ-ક્રમો જૃમ્ભતે જાતોઽયં પ્રણતીર્ અપાસ્ય સુતરામ્ એતદ્-દિદૃક્ષુર્ યથા ॥

દૃષ્ટે પ્રિયતમે રાગાદ્ અન્યયા સહ જલ્પતિ
સખ્યાખ્યાતેઽથવા દોષે માનોઽયં મધ્યમો યથા ॥

વાચો વાગ્મિનિ કિં તવાદ્ય પરુષાઃ સુભ્રુ ભ્રુવોર્ વિભ્રમૈ ર્વિશ્રાન્તં કુત એવ લોલ-નયને કિં લોહિતે લોચને
સ્વેદઃ કિં નુ ઘનસ્તનિ સ્તન-તટે મુક્તા-ફલાનાં તુલાં ધત્તે મુઞ્ચ રુષં મમાત્ર દયિતે લેશોઽપિ નાસ્ત્ય્ આગસઃ ॥

સવિલાસં સ્ફુરચ્-ચક્ષુઃ વીક્ષમાણે પરાં પ્રિયે
કિંચિદ્ અન્ય-મનસ્કેન જાયતે સ લઘુર્ યથા ॥

મામ્ એવ તાડય નિતમ્બિનિ યદ્ય્ અકસ્માત્ કોપો ભવેત્ તવ મુખં તુ નિજં કિમ્ એતત્
આનીયતે શશધરાનુકૃતિં કપોલ પાલીપ્લુતેન ઘન-કજ્જલ-નેત્ર-વારા ॥

દેશ-કાલ-બલાત્ કોપઃ પ્રાયશઃ સર્વ-યોષિતામ્
જાયતે સુખ-સાધ્યોઽયં કૃચ્છ્ર-સાધ્યશ્ ચ કામિભિઃ ॥

પ્રજ્વલિતોજ્જ્વલ-દીપં રતિ-ગૃહમ્ ઇન્દૂજ્જ્વલં ચ સૌધતલમ્ &
મધુ-વિધુરી-કૃત-મધુ-કર-મધુરધ્વ-નિબોધિતં ચ કમલ-વનમ્ ॥

ઇત્ય્-આદિષુ પ્રદેશેષુ માનિની-નામ-સંશયમ્
મન્યુર્ ગુરુતરો ઽપ્ય્ આશુ સુખ-સાધ્યો ભવેદ્ યથા ॥

મધુ-સમય-શશ-ધરોદય-કન્દર્પ-મદાધિકેષુ કાલેષુ &
માનો મનસ્વિનીનામ્ અતિસુખસાધ્યો ભવેદ્ ભૂમ્ના ॥

દૂતી-જનસ્ય પરતો લઘુર્ અપિ દોષો ગુરૂયતે પ્રાયઃ &
અભિનવ-દોષાવસારે તથૈવ વનિતા-જનસ્ય યથા ॥

સામ દાનં ચ ભેદઃ સ્યાદ્ ઉપેક્ષા પ્રણતિસ્ તથા
તથા પ્રસઙ્ગ-વિધ્વંસો દણ્ડઃ શૃઙ્ગાર-હાનયે ॥

તસ્યાઃ પ્રસાદને સદ્ભિર્ ઉપાયાઃ ષટ્ પ્રકીર્તિતાઃ
સુન્દરાસ્ તે નિદર્શ્યન્તે સહોદાહૃતિભિર્ યથા ॥

અવિનીતો ઽપિ પાલ્યો ઽહં ત્વયા સુભ્રુ ક્ષમાભૃતા
ઇતિ વાણી ભવેદ્ યત્ર તત્સામેતિ નિગદ્યતે ॥

અલંકારાદિકં દદ્યાન્ નાયકો યત્ર તુષ્ટયે
ઉદ્દિશ્ય કારણં કિંચિદ્ દાનં લુબ્ધાસુ તદ્ યથા ॥

યસ્મિન્ પરિજનં તસ્યાઃ સમાવર્જ્ય પ્રસાદતઃ
તેનૈવ લભતે કાન્તાં કાન્તા-ભેદઃ સ ઉચ્યતે ॥

પ્રસાદન-વિધિં ત્યક્ત્વા વાક્યૈર્ અન્યાર્થ-સૂચકૈઃ
યસ્મિન્ પ્રસાદ્યતે યોષિદ્ ઉપેક્ષા સા મતા યથા ॥

એતત્ કિં નનુ કર્ણ-ભૂષણ-મયં હારઃ સુકાઞ્ચી નવા બદ્ધા કાચિદ્ ઇયં ત્વયાદ્ય તિલકઃ શ્લાઘ્યઃ પ્રિયે કલ્પિતઃ
પ્રત્યઙ્ગં સ્પૃશતેતિ તત્-ક્ષણ-ભવદ્-રોમાઞ્ચ-માલાઞ્ચિતા તન્વી માનમ્ ઉપેક્ષયૈવ શનકૈર્ ધૂર્તેન સંમોચિતા ॥

કેવલં દૈન્યમ્ આલમ્બ્ય પાદ-પાતાન્નતિર્ મતા
અભીષ્ટા સા ભૃશં સ્ત્રીણાં લલિતા ચ ભવેદ્ યથા ॥

અકસ્માજ્ જાયતે યત્ર ભય-હર્ષાદિ-ભાવના
સોઽયં પ્રસઙ્ગ-વિધ્વંસઃ કોપ-ભ્રંશાત્મકો યથા ॥

કથં મમોરસિ કૃત-પક્ષ-નિઃસ્વનઃ શિલીમુખોઽપતદ્ ઇતિ જલ્પતિ પ્રિયે
નિવૃત્ય કિં કિમ્ ઇદમ્ ઇતિ બ્રુવાણયા સ-સાધ્વસં કુપિતમ્ અલોકિ કાન્તયા ॥

યથોત્તરં વલીયાંસ ઇત્ય્ ઉપાયાઃ પ્રસાદને
આદ્યાસ્ ત્રયો ઘનં કાર્યા વિદગ્ધૈઃ પશ્ચિમાઃ ક્વચિત્ ॥

નાતિખેદયિતવ્યોઽયં પ્રિયઃ પ્રમદયા ક્વચિત્
માનશ્ ચ વિરલઃ કાર્યઃ પ્રણામોત્સવ-સિદ્ધયે ॥

ઇત્ય્ ઉપાયાન્ પ્રયુઞ્જીત નાયિકાપિ પ્રિયં પ્રતિ
કુલજા નેર્ષ્યતે કિં તુ તત્રાન્યત્-કારણં ભવેત્ ॥

સ્નેહં વિના ભયં ન સ્યાન્ નેર્ષ્યા ચ પ્રણયં વિના
તસ્માન્ માન-પ્રકારોઽયં દ્વયોઃ પ્રેમ-પ્રકાશકઃ ॥

પ્રિય-સુભગ-દયિત-વલ્લભ-નાથ-સ્વામીશ-કાન્ત-ચન્દ્ર-મુખાઃ &
દયિત મનોરમ રમણી-જીવિત ઇત્ય્ આદિ નામ સ્યાત્ ॥

પ્રીતૌ ભર્તરિ સુદૃશામ્ અપ્રીતૌ પુનર્ અમૂનિ શઠ-ધૃષ્ટૌ &
નિર્લજ્જ-દુરાચારૌ નિષ્ઠુર-દુઃશીલવાનાદિ ॥

ગર્વાદ્ વ્યસન-ત્યાગાદ્ વિપ્રિય-કરણાચ્ ચ નિષ્ઠુરાલાપાત્ &
લોભાદ્ અતિપ્રવાસાત્ સ્ત્રીણાં દ્વેષ્યઃ પ્રિયો ભવતિ ॥

પર-દેશં વ્રજેદ્ યસ્મિન્ કુતશ્ચિત્ કારણાત્ પ્રિયઃ
સ પ્રવાસ ઇતિ ખ્યાતઃ કષ્ટાવસ્થો દ્વયોર્ અપિ ॥

દૃષ્ટં કેતક-ધૂલિ-ધૂસરમ્ ઇદં વ્યોમ ક્રમાદ્ વીક્ષિતાઃ કચ્ચાન્તાશ્ ચ શિલીન્ધ્ર-કન્દલ-ભૃતઃ સોઢાઃ કદમ્બાનિલાઃ
સખ્યઃ સંવૃણુતાશ્રુ મુઞ્ચત ભયં કસ્માન્ મુદેવાકુલા એતાન્ અપ્ય્ અધુનાસ્મિ વજ્રઘટિતા નૂનં સહિષ્યે ધનાન્ ॥

કામં કર્ણ-કટુઃ કુતોઽતિમધુરઃ કેકા-રવઃ કેકિનાં મેઘાશ્ ચામૃત-ધારિણોઽપિ વિહિતાઃ પ્રાયો વિષ-સ્યન્દિનઃ
ઉન્મીલન્-નવ-કન્દલાવલિર્ અસૌ સહ્યાપ્ય્ અસહ્યાયતે તત્ કિં યદ્ વિપરીતમ્ અત્ર ન કૃતં તસ્યા વિયોગેન મે ॥

કાર્શ્ય-જાગર-માલિન્ય ચિન્તાદ્યં યત્ર જાયતે
અવસ્થા વિવિધાઃ સ્ત્રીણાં મૃત્યુશ્ ચેદ્ અવધેઃ પરઃ ॥

અદ્યૈવ યત્ પ્રતિપદ્-ઉદ્ગત-ચન્દ્ર-લેખા સખ્યં ત્વયા વપુર્ ઇદં ગમિતં વરાક્યાઃ
કૃષ્ણે ગતે કુસુમ-સાયક તત્ પ્રભાતે બાણાવલિં કથય કુત્ર વિમોક્ષ્યસિ ત્વમ્ ॥

નિઃશ્વાસૈઃ સહ સામ્પ્રતં સખિ ગતા વૃદ્ધિં ધ્રુવં રાત્રયઃ સાર્ધં લોચન-વારિણા વિગલિતં યત્ પ્રાક્તનં મે સુખમ્
પ્રાણાશા તનુતામ્ ઉપૈતિ ચ મુહુર્ નૂનં તનુ-સ્પર્ધયા કન્દર્પઃ પરમ્ એક એવ વિજયી યાતેઽપિ કાન્તે સ્થિતઃ ॥

નીરાગોઽધર-પલ્લવોઽતિમલિના વેણી દૃશૌ નાઞ્જિતે મ્લાયદ્-બાલ-મૃણાલિકા-ધવલતામ્ આલમ્બતેઽઙ્ગ-ચ્છવિઃ
ઇત્થં સુભ્રુ વિસંસ્થુલાપિ વિરહ-વ્યાપાદ્ વિમર્દાદ્ ઇયં સખ્યેવ સ્થિર-શોભયા દૃઢતરં પ્રત્યઙ્ગમ્ આલિઙ્ગિતા ॥

કિં તત્ર નાસ્તિ રજની કિં વા ચન્દ્રો ન સુષ્ઠુ-રુચિઃ &
યેન સખિ વલ્લભામ્ અપિ ન સ્મરતિ સ માં વિદેશ-રુચિઃ ॥

પ્રસર શિશિરામોદં કૌન્દં સમીર સમીરય પ્રકટય શશિન્ન્ આશાઃ કામં મનોજ સમુલ્લસ
અવધિ-દિવસઃ પૂર્ણઃ સખ્યો વિમુઞ્ચત તત્-કથાં હૃદયમ્ અધુના કિઞ્ચિત્ કર્તું મમાન્યદ્ ઇહેચ્છતિ ॥

ઇત્ય્ આદિ-વિરહાવસ્થાઃ પુંસોઽપિ હિ ભવન્તિ તાઃ
કન્દર્પ-શર-પાતાદ્યા મા ભૂવન્ વૈરિણામ્ અપિ ॥

યત્રૈકસ્મિન્ વિપન્નેઽન્યો મૃતકલ્પોઽપિ તદ્-ગતમ્
નાયકઃ પ્રલપેત્ પ્રેમ્ણા કરુણોઽઅસૌ સ્મૃતો યથા ॥

દગ્ધા સ્નિગ્ધ-વધૂ-વિલાસ-કદલી વીણા સમુન્મૂલિતા પીતા પઞ્ચમ-કાકલી-કવલિતા શીત-દ્યૂતેઃ કૌમુદી
પ્લુષ્ટાઃ સ્પષ્ટ્મનેક-રત્ન-નિવહા નાલં રતેઃ કેવલં કન્દર્પં હરતા હરેણ ભુવનં નિઃસારમ્ એતત્ કૃતમ્ ॥

વક્ત્રં ચન્દ્રમસા દૃશૌ મૃગ-ગણૈઃ કેશાઃ કલાપિ-વ્રજૈર્ માતઙ્ગૈઃ સ્તન-મણ્ડલં ભુજ-યુગોલ્લાસો મૃણાલૈર્ અપિ
સૌગન્ધ્યં મલયાનિલેન બલિના તન્વી વિભજ્યેતિ સા સર્વૈર્ નિષ્કરુણૈર્ હૃતા ધ્રુવમ્ અહો દૈવેન કિંચિન્ ન મે ॥

ઇયતીં સુભગાવસ્થાં ગતોઽસિ યસ્યાઃ કૃતે સ્મરાતઙ્કાત્ &
મૂર્ચ્છાં હરામિ સા તવ ગત-પુણ્યા નયન-સલિલેન ॥

પાશો વિપાશિત ઉપાહિત એષ સાન્દ્રઃ કર્પૂર-રેણુર્ ઉપગૂઢમ્ ઉરો નતાઙ્ગિ
પાપેન યેન ગમિતેતિ દશામ્ અમુષ્મિન્ મૂર્છા-વિરામ-લલિતં મયિ ધેહિ ચક્ષુઃ ॥

ગ્લાનો મુક્તાશ્રુર્ ઉદ્વિગ્નઃ સ્રસ્તાઙ્ગો મુક્ત-ચેતનઃ
સ-ચિન્તો દૈન્ય-ભાગ્ અસ્મિન્ન્ એવં પ્રાયો જનો ભવેત્ ॥

કેષાંચિત્ કરુણ-ભ્રાન્તિઃ કારુણ્યાદ્ અત્ર જાયતે
એતસ્ય મિથુનાવસ્થાં વિસ્મૃત્ય રતિ-મૂલજામ્ ॥

સ્ત્રી-પુંસયોર્ ભવેદ્ એષ સાપેક્ષઃ સંગમે પુનઃ
શૃઙ્ગાર-વચન-પ્રાયઃ કરુણઃ સ્યાત્ સ ચાન્યથા ॥

તસ્માચ્ છૃઙ્ગાર એવાયં કરુણેનાનુમોદિતઃ
સૌન્દર્યં સુતરાં ધત્તે નિબદ્ધો વિરલં બુધૈઃ ॥

કારુર્ દાસી નટી ધાત્રી પ્રાતિવેશ્યા ચ શિલ્પિની
બાલા પ્રવ્રજિતા ચેતિ સ્ત્રીનાં જ્ઞેયઃ સખીજનઃ ॥

કલા-કૌશલમ્ ઉત્સાહો ભક્તિશ્ ચિત્તજ્ઞતા સ્મૃતિઃ
માધુર્યં નર્મ-વિજ્ઞાનં વાગ્મિતા ચેતિ તદ્-ગુણાઃ ॥

વિનોદો મણ્ડનં શિક્ષો [ઉ]પાલમ્ભોઽથ પ્રસાદનમ્
સઙ્ગમો વિરહાશ્વાસઃ સખી-કર્મેતિ તદ્ યથા ॥

મયા કોઽયં મુગ્ધે કથય લિખિતઃ સત્વર-સખી વચઃ શ્રુત્વેત્ય્ ઉચ્ચૈર્ વિનિહિત-દૃશા ચિત્ર-ફલકે
ન વક્તું તન્વઙ્ગ્યા શકિતમ્ અથ ચોદ્દામ-વિદલત્ કદમ્બાકારેણ પ્રિય ઇતિ સમાખ્યાયિ વપુષા ॥

પ્રત્યઙ્ગં પ્રતિ કર્મ નર્મ-પરયા કૃત્વાધિરૂઢં સ્મરા દૌત્સુક્યં પ્રવિલોક્ય મોહન-વિધૌ ચાતુર્યમ્ આલોક્ય ચ
સદ્યો યાવક-મણ્ડનં ન રચિતં પાદે કુરઙ્ગી-દૃશા સ્મેરાન્તા વિશદ-ચ્છદે ચ શયને દૃષ્ટિઃ સમારોપિતા ॥

નીરન્ધ્રં પરિરભ્યતે પ્રિયતમો ભૂયસ્તરાં ચુમ્બ્યતે તદ્ બાઢં ક્રિયતે યદ્ અસ્ય રુચિતં ચાટૂચ્ચકૈસ્ તન્યતે
સખ્યા મુગ્ધ-વધૂર્ ઇયં રતિ-વિધૌ યત્નેન સંશિક્ષિતા ન્રિભ્રાન્તં ગુરુણા પુનઃ શત-ગુણં પુષ્પેષુણા કારિતા ॥

સુભગ ભગવતા હૃદ્યે તસ્યા જ્વલત્-સ્મર-પાવકેઽપ્ય્ અભિનિવેશતા પ્રેમાધિક્યં ચિરાત્ પ્રકટીકૃતમ્
તવ તુ હૃદયે શીતેઽપ્ય્ એવં સદૈવ સુખાપ્તયે મમ સહચરી સા નિઃસ્નેહા મનાગ્ અપિ ન સ્થિતા ॥

કોઽયં વિમુઞ્ચ કુરુ નાથ વચો મદીયમ્ આશ્વાસય સ્મર-કૃશાનુ-કૃશાં કૃશાઙ્ગીમ્
એકાકિની કઠિન-તારક-રાજ-કાન્ત્યા પઞ્ચત્વમ્ આશુ નનુ યાસ્યતિ સા વરાકી ॥

અમું દધેઽંશુકમ્ અહમ્ અત્ર પાદપે યુવામ્ અલં નિભૃતમ્ ઇહૈવ તિષ્ઠતામ્
રહઃ-સ્થયોર્ ઇદમ્ અભિધાય કામિનોઃ સ્વયં યયૌ નિપુણ-સખી લતાન્તરમ્ ॥

સ્ફુરતિ યદ્ ઇદમ્ ઉચ્ચૈર્ લોચનં તન્વિ વામં સ્તન-તટમ્ અપિ ધત્તે ચારુ-રોમાઞ્ચ-માલામ્
કલયતિ ચ યદ્-અન્તઃ-કમ્પતામૂરુ-કાણ્ડં નનુ વદતિ તદ્ અદ્ય પ્રેયસા સંગમં તે ॥

ઇત્ય્ આદિ વિવિધં સખ્યો વ્યાપારં કુર્વતે સદા
યોષિતાં મન્ત્ર-સર્વસ્વ નિધાન-કલશોપમાઃ ॥

ઇત્થં વિરચનીયોઽયં શૃઙ્ગારઃ કવિભિઃ સદા
અનેન રહિતં કાવ્યં પ્રાયો નીરસમ્ ઉચ્યતે ॥

ઇત્થં વિચાર્ય પ્રચુર-પ્રયોગા ન્યોઽમું નિબધ્નાતિ રસં રસજ્ઞઃ
તત્-કાવ્યમ્ આરોપ્ય પદં વિદગ્ધ વક્ત્રેષુ વિશ્વં પરિબમ્ભ્રમીતિ ॥