Language

ENहिગુ
Scripture Library

Śrāvakabhūmi · Part 2140

(I)-C-IIl-13-a-(6) Ms.63b1R,Sh.156-19, P.75a4, D.63a6, N.66a6, Co.67b3, Ch.421c26
katham alpeccho bhavati / yāvadbhir guṇaiḥ samanvāgato bhavaty alpecchatām ādiṃ kṛtvā, taiḥ parato jñātuṃ na samanveṣate, kaścin me pare na jānīyuḥ, "alpeccha" iti vā, "evaṃguṇayukta" iti / evam alpeccho bhavati //
(I)-C-IIl-13-a-(7) Ms.63b2M,Sh. 157-1, P.75a6, D.63a7, N.66a7, Co.67b5, Ch.421c28
kathaṃ saṃtuṣṭo bhavati / itaretareṇa cīvarapiṇḍapātena śayanāsanena tuṣṭo bhavati, saṃtuṣṭaḥ / so 'labdhvā cīvaraṃ lūhaṃ vā praṇītaṃ vā notkaṇṭhati, na paritasyati / labdhvā ca punar araktaḥ paribhuṅkte 'sakta iti vistareṇa pūrvavat / yathā cīvaram evaṃ piṇḍapātaḥ śayanāsanam / evaṃ saṃtuṣṭo bhavati //
(I)-C-IIl-13-a-(8) Ms.63b3M,Sh. 157-7, P.75a8, D.63b2, N.66b2, Co.67b6, Ch.422a5
kathaṃ supoṣo bhavti / ātmāsyaikaḥ poṣyo bhavati / na tu pare, tadyathā dārakā vā manuṣyā veti, ye vā punar anye 'pi ke cid / yeṣām arthāya yān paryeṣṭim āpadyeta, pare cainaṃ dāyakadānapatayo duṣpoṣyam iti paśyeran / evaṃ supoṣo bhavati //
(I)-C-IIl-13-a-(9) Ms.63b4L,Sh.157-12, P.75b2, D.63b3, N.66b3, Co.68a1, Ch.422a7
kathaṃ subharo bhavati / alpenāpi yāpayati / lūhenāpi yāpayati / evaṃ subharo bhavati //
(I)-C-IIl-13-a-(10) Ms.63b4M,Sh.157-14, W.* 82-1, P.75b3, D.63b3, N.66b4, Co.68a1, Ch.422a9 kathaṃ dhutaguṇasamanvāgato bhavati / prāptapiṇḍapātiko bhavati, sāvadānapiṇḍapātikaḥ / ekāsanikaḥ / khalupaścādbhaktikaḥ / traicīvarikaḥ / nāmatikaḥ / pāṃsukūlikaḥ / āraṇyakaḥ / vṛkṣamūlikaḥ / ābhyavakāśikaḥ / śmāśānikaḥ / naiṣadyikaḥ / )yāthāsaṃstarikaḥ / ta ete piṇḍapātaṃ cīvaraṃ śayanāsanam ārabhya dvādaśakā dhutaguṇā bhavanti trayodaśakā vā /
tatra piṇḍapātikatvaṃ bhidyamānaṃ dvidhā bhavati, prāptapiṇḍapātikaḥ sāvadānapiṇḍapātikaś ca //
(I)-C-IIl-13-a-(10)-i Ms.-,Sh. 158-7, P.75b5, D.63b6, N.66b6, Co.68a4, Ch.422a15
tatra prāptapiṇḍapātikaḥ katamaḥ / ['dris pa'i khyim dag nas] yathālabdhaṃ yathopasaṃpannaṃ piṇḍapātaṃ paribhuṅkte //
(I)-C-IIl-13-a-(10)-ii Ms.63b5R, Sh.158-7,W.*82-13,P.75b7,D.63b6, N.66b7,Co.68a4,Ch.422a 17
sāvadānapiṇḍapātikaḥ katamaḥ / veśmānuveśya kulāni bhikṣitvā paryaṭitvā yathālabdhaṃ yathopasaṃpannaṃ piṇḍapātaṃ paribhuṅkte / no tv uccaiḥ śuṇḍāṃ praṇidhāya kulāny upasaṃkrāmati / "ato 'haṃ lapsye praṇītaṃ khādanīyam bhojanīyaṃ yāvadāptam" /
tatra piṇḍapātikatvam aviśeṣeṇārabhya dvādaśa bhavanti prabhedaṃ punar ārabhya trayodaśa //
(I)-C-IIl-13-a-(10)-iii Ms.63b6R, Sh.158-14, P.76a1, D.64a1, N.67a2, Co.68a6, Ch.422a21
tatraikāsanikatvaṃ katamat / ekasminn āsane niṣaṇṇo yāvat paribhoktavyaṃ tāvat paribhuṅkte / vyutthitaś ca punas tasmād āsanān na paribhuṅkte / idam ucyate ekāsanikatvam //
(I)-C-IIl-13-a-(10)-iv Ms.63b7M,Sh.158-18, P.76a2, D.64a2, N.67a3, Co.68a7, Ch.422a23
khalupaścādbhaktikatvaṃ katamat / bhojanārthaṃ niṣaṇṇas tāvan na paribhuṅkte, yāvat sarvabhojanaṃ pratīcchati, yāvatā jānāti śakṣyāmi yāpayitum / yataś ca punar jānīte "na me 'ta uttari bhojanena kṛtyaṃ ( Śbh I 278 ) bhaviṣyatī"ti, tataḥ sarvaṃ parigṛhyārabhate paribhoktum / evaṃ khalupaścādbhaktiko bhavati //
(I)-C-IIl-13-a-(10)-v Ms.64a1M,Sh.159-2, P.76a4, D.64a3, N.67a4, Co.68b1, Ch.422a28
kathaṃ traicīvariko bhavati / tribhiś ca cīvarair yāpayati, sāṃghāṭinā, uttarāsaṃgena, antarvāsena ca / trayāṇāṃ cīvarāṇām atirekam uttaraṃ na dhārayati / evaṃ traicīvariko bhavati //
(I)-C-IIl-13-a-(10)-vi Ms.64a1R,Sh.159-6, P.76a5, D.64a5, N.67a6, Co.68b2, Ch.422b2
kathaṃ nāmatiko bhavati / yat kiṃcic cīvaraṃ dhārayati tricīvaraṃ vā, atirekacīvaraṃ vā / sarvaṃ tad aurṇikaṃ dhārayati / na tv anyat / evaṃ nāmatikaṃ dhārayati //
(I)-C-IIl-13-a-(10)-vii Ms.64a2M,Sh.159-10, P.76a6, D.64a5, N.67a6, Co.68b3, Ch.422b5
kathaṃ pāṃsukūliko bhavati / yac cīvaraṃ parair muktaṃ bhavaty ucchiṣṭaṃ choritaṃ rathyāyāṃ vā, vīthyāṃ vā, catvare vā, śrṅgāṭake vā, pathi vā, utpathe vā, uccārasaṃsṛṣṭaṃ vā prasrāvasaṃsṛṣṭaṃ vā, uccāraprasrāvapūyarudhirakheṭaprakṣitaṃ vā / tato yad aśuci tad apanīya, sāram ādāya, śodhayitvā sīvitvā vivarṇīkṛtya dhārayati / evaṃ pāṃsukūliko bhavati //
(I)-C-IIl-13-a-(10)-viii Ms.64a3M,Sh.159-17, P.76b1, D.64a6, N.67b1, Co.68b5, Ch.422b9
katham āraṇyako bhavati / araṇyavanaprasthāni prāntāni śayanāsanāny adhyāvasati, yāni vyavakṛṣṭāni grāmanigamānām / evam āraṇyako bhavati //
(I)-C-IIl-13-a-(10)-ix Ms.64a3R,Sh. 159-20, P.76b2, D.64a7, N.67b1, Co.68b6, Ch.422b12
kathaṃ vṛkṣamūliko bhavati / vṛkṣamūle vāsaṃ kalpayati vṛkṣamūlaṃ niśritya / evaṃ vṛksamūliko bhavati //
(I)-C-IIl-13-a-(10)-x Ms.64a[margin],Sh. 160-3, P.76b3, D.64b1, N.67b2, Co.68b6, Ch.422b14
katham ābhyavakāśiko bhavati / abhyavakāśe vāsaṃ kalpayati, anavacchanne vivṛte deśe / evam ābhyavakāśiko bhavati //
(I)-C-IIl-13-a-(10)-xi Ms.64a[margin],Sh. 160-6, P.76b3, D.64b1, N.67b3, Co.68b7, Ch.422b15
kathaṃ śmāśāniko bhavati / śmaśāne vāsaṃ kalpayati, yatra mṛtamṛto janakāyo 'bhinirhriyate / evaṃ śmāśāniko bhavati //
(I)-C-IIl-13-a-(10)-xii Ms.64a4L,Sh. 160-9, P.76b4, D.64b2, N.67b3, Co.68b7, Ch.422b17
kathaṃ naiṣadyiko bhavati / mañce vā pīṭhe vā tṛṇasaṃstare vā niṣadyayā kālam atināmayati / no tu mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā kuḍyaṃ vā vṛkṣamūlaṃ vā tṛṇasaṃstaraṃ vā niśritya pṛṣṭhaṃ vā pārśvaṃ vā dadāti / evaṃ naiṣadyiko bhavati //
(I)-C-IIl-13-a-(10)-xiii Ms.64a5L,Sh.160-15, P.76b5, D.64b3, N.67b4, Co.69a1, Ch.422b21
kathaṃ yāthāsaṃstariko bhavati / yasmin tṛṇasaṃstare vā parṇasaṃstare vā śayyāṃ kalpayati / tṛṇasaṃstaraṃ vā parṇasaṃstaraṃ vā sakṛd yathaiva saṃstṛtaṃ bhavati tathaiva śayyāṃ kalpayati / no tu punar vikopayaty abhisaṃskaroti ca / evaṃ yāthāsaṃstariko bhavati //
(I)-C-IIl-13-a-(10)-a Ms.64a5R,Sh.160-20,W.82-18,**82-29, P.76b7, D.64b4, N.67b5, Co.69a2, Ch.422b24
kenaite dhutaguṇā ucyante / tadyathā, ūrṇā vā karpāsaṃ vā yasmin samaye dhutaṃ bhavati saṃkṛttaṃ vicūrṇaṃ tasmin samaye mṛdu ca bhavati laghu ca karmaṇyaṃ ca, yaduta sūtrābhinirhāre vā tūlābhinirhāre vā /

evam evehaikatyasya piṇḍapātapātarāgeṇa piṇḍapāte cittaṃ saktaṃ bhavati saṃsaktaṃ, cīvararāgeṇa cīvare cittam saktaṃ bhavati saṃsaktam, śayanāsanarāgeṇa śayanāsane cittaṃ saktaṃ bhavati saṃsaktam / sa ebhir dhutaguṇair viśodhayaty ṛjūkaroti, mṛdu karmaṇyam ārjavam āsravaṃ vidheyam, yaduta brahmacaryavāsāya /

tenocyante dhutaguṇā iti //
(I)-C-IIl-13-a-(10)-b Ms.64b2M, Sh.161-9,P.77a3, D.64b7, N.68a2, Co.69a5, Ch.422c4
tatra piṇḍapātarāgo dvividho 'ntarāyaḥ / praṇitabhojanarāgaḥ prabhūtabhojanarāgaś ca / tatra praṇītabhojanarāgasya prahāṇāya piṇḍapātikaḥ / prabhūtabhojanarāgasya prahāṇāyaikāsanikaḥ khalupaścādbhaktikaś ca bhavati /
cīvararāgo trividho 'ntarāyaḥ / prabhūtacīvararāgaś cīvare mṛdusaṃsparśarāgaḥ praṇītacīvararāgaś ca / tatra prabhūtacīvararāgasya prahāṇāya traicīvariko bhavati / cīvare mṛdusaṃsparśarāgasya prahāṇāya nāmatiko bhavati / praṇītacīvararāgasya prahāṇāya pāṃśukūliko bhavati /
śayanāsanarāgaś caturvidho 'ntarāyaḥ / tadyathā saṃsargarāgaḥ, pratiśrayarāgaḥ, pārśvasukhaśayanasukharāgaḥ, āstaraṇapratyāstaraṇopacchādanarāgaḥ / tatra saṃsargarāgasya prahāṇāyāraṇyako bhavati / pratiśrayarāgasya prahāṇāya vṛkṣamūlika ābhyavakāśikaḥ śmāśāniko bhavati / api ca śmāśānikatvaṃ mithunarāgasya prahāṇāya bhavati / pārśvasukhaśayanasukharāgasya prahāṇāya naiṣadyiko bhavati / āstaraṇapratyāstaraṇopacchādanarāgasya prahāṇāya yāthāsaṃstariko bhavati / evaṃ ( Śbh I 286 ) dhutaguṇasamanvāgato bhavati //
(I)-C-IIl-13-a-(11) Ms.64b5L, Sh.162-7, P.77b3, D.65a5, N.68a7, Co.69b4, Ch.422c18
kathaṃ prāsādiko bhavati / prāsādikenābhikramapratikrameṇa samanvāgato bhavati, ālokitavyavalokitena saṃmiñjitaprasāritena sāṃghāṭīcīvarapātradhāraṇena / evaṃ prāsādiko bhavati //
(I)-C-IIl-13-a-(12) Ms.64b5R,Sh.162-11, P.77b4, D.65a6, N.68b1, Co.69b5, Ch.422c20
kathaṃ mātrajño bhavati / iha śrāddhā brāhmaṇagṛhapatayo svarthaṃ pravārayanti, yad uta cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkāraiḥ / tatra pratigrahe mātrāṃ jānāti evaṃ mātrajño bhavati //
(I)-C-IIl-13-a-(13) Ms.65a1L,Sh.162-15, P.77b6, D.65a7, N.68b3, Co.69b6, Ch.422c22
kathaṃ satpuruṣadharmasamanvāgato bhavati / uccakulapravrajito vā sann āḍhyakulapravrajito vābhirūpo vā darśanīyaḥ prāsādiko bahuśruto vākkaraṇenopetaḥ / anyatamānyatamasya vā jñānamātrakasya darśanamātrakasparśavihāramātrakasya lābhī sann etena nātmānam utkarṣayati parāṃś ca paṃsayati / [chos daṅ rjes su mthun pa'i chos 'ba' źig bsgrub par bya ba kho na yin par rig nas /] nānyatra ( Śbh I 288 ) dharmānudharmapratipanno bhavati / evaṃ satpuruṣadharmasamanvāgato bhavati //
(I)-C-IIl-13-a-(14) Ms.65a2M,Sh.162-22, P.78a1, D.65b2, N.68b5, Co.70a1, Ch.422c28
kathaṃ paṇḍitaliṅgasamanvāgato bhavati / karmalakṣaṇo bālaḥ karmalakṣaṇaḥ paṇḍitaḥ / yathā katham iti / bālo duścintitacintī bhavati, durbhāṣitabhāsī duṣkṛtakarmakārī / paṇḍitaḥ punaḥ sucintitacintī bhavati, subhāṣitabhāṣī sukṛtakarmakārī / evaṃ paṇḍitaliṅgasamanvāgato bhavati //
(I)-C-IIl-13-a-(15) Ms.65a3M,Sh.163-6, P.78a4, D.65b4, N.68b7, Co.70a3, Ch.423a4
kathaṃ kṣamo bhavati / ākruṣṭo na pratyākrośati / roṣito na pratiroṣayati / tāḍito na pratitāḍayati / bhaṇḍito na pratibhaṇḍayati / sa cāyuṣmān kṣamo bhavati śītasyoṣṇasya jighatsāyāḥ pipāsāyā daṃśamaśakavātātapasarīsṛpasaṃsparśāṇām, parato duruktānāṃ durāgatānāṃ vacanapathānām / śārīrikāṇāṃ vedanānāṃ duḥkhānāṃ tīvrāṇāṃ kharāṇāṃ kaṭukānām amana-āpānāṃ prāṇahāriṇīnāṃ kṣamo bhavaty adhivāsanajātīyaḥ / evaṃ kṣamo bhavati //
(I)-C-IIl-13-a-(16) Ms.65a4R,Sh.163-15, P.78a7, D.65b6, N.69a2, Co.70a5, Ch.423a9
katham sūrato bhavati / yathāpi tan maitreṇa kāyakarmaṇā samanvāgato bhavati, maitreṇa vākkarmaṇā, maitreṇa manaskarmaṇā, śāstur antike vijñānāṃ ca sabrahmacāriṇām / sādhāraṇaparibhogī ca bhavati, apratibhogī ca bhavaty apratiguptabhojī, lābhair dhārmikair dharmapratilabdhaiḥ, ( Śbh I 290 ) pātragataiḥ pātraparyāpannaiḥ/ śīlasāmānyagataś ca bhavati, dṛṣṭisāmānyagataś ca / sa ebhiḥ ṣaḍbhiḥ saṃrañjanīyair dharmaiḥ samanvāgataḥ priyakaraṇair gurukaraṇair avivādakaraṇaiḥ, sukhasaṃvāsyo bhavati, aviheṭhanajātīyaḥ / abhinandanti cainaṃ vijñāḥ sabrahmacāriṇa ekavyavasāyam / evam sūrato bhavati //
(I)-C-IIl-13-a-(17) Ms.65a6R,Sh. 164-3, P.78b3, D.66a2, N.69a5, Co.70b5, Ch.423a18
kathaṃ peśalo bhavati / vigatabhṛkuṭir bhavaty uttānamukhavarṇaḥ, smitapūrvaṃgamaḥ, pūrvābhibhāṣī, priyavādī, saṃgrahaśīlaḥ, śuddhasantānaḥ / evaṃ peśalo bhavati //
(I)-C-IIl-13-b Ms.65a7M,Sh. 164-6, P.78b5, D.66a3, N.69a6, Co.70b3, Ch.423a20
sa ebhir dharmaiḥ samanvāgato dharmakāmo bhavati, guṇakāmaḥ / na Iābhasatkārakīrtiślokakāmaḥ / na samāropikayā mithyādṛṣṭyā samanvāgato bhavati, nāpy apavādikayā / asantaṃ dharmaṃ na samāropayati / santaṃ dharmaṃ nāpavadati / sa "yat tad bhavati kavitaṃ kāveyaṃ citrākṣaraṃ cihnapadavyañjanaṃ lokāyatapratisaṃyuktam, tan nirarthakam" iti viditvā, ārāt parivarjayati, na teneyate, na tena prīyate /
na cotsadaṃ pātracīvaraṃ dhārayati / gṛhasthaiḥ sārdhaṃ saṃsargaṃ parivarjayati kleśavardhanam / āryaiḥ saha saṃsargaṃ karoti jñānaviśodhakam / na ca mitrakulāni karoti pratigṛhṇāti / "mā me tato nidānaṃ bhaviṣyaty anekaparyāyeṇa vyākṣepād vyāpāro vā teṣāṃ vā punar vipariṇāmād anyathībhāvād utpatsyante śokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsā" iti /
utpannotpannāṃś ca kleśopakleśān nādhivāsayati, prajahati, vinodayati, vyantīkaroti / "mā me 'tonidānam utpadyate dṛṣṭadhārmikaṃ vā duḥkhaṃ sāṃparāyikaṃ ve"ti /
śraddhādeyaṃ ca na vinipātayati, acyutaśīlaḥ, abhraṣṭavrataḥ, śraddhādeyaṃ paribhuṅkte / na ca śraddhādeyaṃ pratikṣipati / na śikṣāṃ pratyākhyāti /
ātmadoṣāntaraskhalitagaveṣī vā bhavati / praticchannakalyāṇo vivṛtapāpakaḥ / paradoṣāntaraskhaliteṣu nābhogaḥ / saṃcintya cāpattir nāpadyate jīvitahetor api / āpannaś ca laghu laghv eva yathādharmaṃ ( Śbh I 294 ) pratikaroti / itikaraṇīyeṣu ca dakṣo bhavaty analasaḥ svayaṃkārī / na parataḥ kāyaparicaryāṃ paryeṣate /
buddhānāṃ ca buddhaśrāvakāṇāṃ cācintyam anubhāvaṃ, gambhīrāṃ ca deśanām adhimucyate, na pratikṣipati, "tathāgatā eva jānakāḥ paśyakāḥ, nāham" iti viditvā, na ca svayaṃdṛṣṭiparāmarśasthāyī bhavaty asamañjasagrāhī duḥpratiniḥsargamantrī /

sa ebhir guṇair yukta evaṃvihārī evaṃśikṣamāṇaḥ śramaṇālaṃkāreṇālaṃkṛtaḥ śobhate / tadyathā kaś cid eva puruṣo yuvā maṇḍanajātīyaḥ kāmopabhogī snātānulipto 'vadātavastraprāvṛto vividhair bhūṣaṇair alaṃkṛtaḥ śobhate, tadyathā harṣair vā keyūrair vāṅgulimudrikayā vā jātarūparajatamālayā vā / evam eva sa ebhir vividhaiḥ śramaṇālaṃkārair guṇair alaṃkṛto bhāsate tapati virocate / tasmāc chramaṇālaṃkāra ity ucyate / ayam ucyate śramaṇālaṃkāraḥ //
// uddānam //
śrāddhāśaṭho 'lpābādhavīryaṃ prajñālpecchatā saṃtuṣṭiḥ /
supoṣatā subharatā dhutaprāsādikamātratā /
satpuruṣaḥ paṇḍitaliṅgaṃ ca kṣāntiḥ sauratyapeśalā // [1]
syād ātmaparasaṃpatticchandaḥ śīlendriyas tathā /
bhojanaṃ caiva jāgaryā saṃprajānadvihāritā // [2]
tathā kalyāṇamitraḥ saddharmaśravaṇacintanā /
anantarāyas tyāgaś ca alaṃkāreṇa paścimaḥ // [3]
laukikaṃ caiva vairāgyaṃ tathā lokottareṇa ca /
tayoś caiva hi saṃbhāro bhūmir naiṣkramyasaṃjñitā // [4]
// yogācārabhūmau śrāvakabhūmisaṃgṛhītāyāṃ prathamaṃ yogasthānam //
(II)-A-I Ms.66a2L, Sh.169-1, W.83-13, P.80a2, D.67a4, N.70b2, Co.71b2, Ch.424a1
tatra kati pudgalā ye 'syāṃ naiṣkramyabhūmau yathādeśitāyāṃ yathāparikīrtitāyāṃ niṣkrāmanti / kathaṃ ca pudgalānāṃ vyavasthānaṃ bhavati / katamad ālambanam / katamo 'vavādaḥ / katamā śikṣā / katame śikṣānulomikā dharmāḥ / katamo yogabhraṃśaḥ / katame yogāḥ / katamo manaskāraḥ / katamad yogakaraṇīyam / kati yogācārāḥ / katamā yogabhāvanā / katamad bhāvanāphalam / kati pudgalaparyāyāḥ / kati mārāḥ / kati mārakarmāṇi / katham ārambho viphalo bhavati //

(II)-A-II-1-a Ms.66a3R, Sh.169-14, W.84-1, P.80a7, D.67a7, N.70b5, Co.71b7, Ch.424a17
tatra pudgalā aṣṭāviṃśatiḥ / katame 'ṣṭāviṃśatiḥ / tadyathā mṛdvindriyaḥ / tīkṣṇendriyaḥ / utsadarāgaḥ / utsadadveṣaḥ / utsadamohaḥ / utsadamānaḥ / utsadavitarkaḥ / samaprāptaḥ / mandarajaskajātīyaḥ / pratipannakaḥ / phalasthaḥ / śraddhānusārī / dharmānusārī / śraddhādhimuktaḥ / dṛṣṭiprāptaḥ / kāyasākṣī / saptakṛdbhavaparamaḥ / kulaṃkulaḥ / ekavīcikaḥ / antarāparinirvāyī / upapadyaparinirvāyī / anabhisaṃskāraparinirvāyī / sābhisaṃskāraparinirvāyī / ūrdhvaṃsrotā / ( Śbh II 4 ) samayavimuktaḥ / akopyadharmā / prajñāvimuktaḥ / ubhayatobhāgavimuktaś ceti //
(II)-A-II-1-a-(1) Ms.66a5M, Sh.170-7, P.80b4, D.67b4, N.71a2, Co.72a4, Ch.424a25
tatra mṛdvindriyaḥ pudgalaḥ katamaḥ / yasya pudgalasya mṛdūnīndriyāṇi dhandhavāhīni mandavāhīni jñeye vastunīti pūrvavat / sa punar dvividho veditavyaḥ / ādita eva mṛdvindriyagotro paribhāvitendriyaś ca //
(II)-A-II-1-a-(2) Ms.66a6L, Sh.170-12, P.80b6, D.67b5, N.71a3, Co.72a5, Ch.424a28
tīkṣṇendriyaḥ pudgalaḥ katamaḥ / yasya pudgalasya tīkṣṇānīndriyāṇy adhandhavāhīni bhavanty amandavāhīni jñeye vastunīti pūrvavat / sa punar dvividho veditavyaḥ / ādita eva tīkṣṇendriyagotraḥ paribhāvitendriyaś ca //
(II)-A-II-1-a-(3) Ms.66a6R, Sh.170-17, P.80b7, D.67b6, N.71a5, Co.72a6, Ch.424b4
rāgotsadaḥ pudgalaḥ katamaḥ / yena pudgalena pūrvam anyāsu jātiṣu rāga āsevito bhāvito bahulīkṛtaḥ, sa tena hetunā tena pratyayenaitarhi rañjanīye vastuni tīvrarāgaś ca bhavaty āyatarāgaś ca / ayam ucyate rāgotsadaḥ pudgalaḥ //
(II)-A-II-1-a-(4) Ms.66a7M, Sh.171-1, P.81a1, D.67b7, N.71a6, Co.72b1, Ch.424b8
dveṣotsadaḥ pudgalaḥ katamaḥ / yena pudgalena dveṣaḥ pūrvam anyāsu ( Śbh II 6 ) jātiṣv āsevito bhāvito bahulīkṛtaḥ, tena ca hetunā tena pratyayenaitarhi dveṣaṇīye vastuni tīvradveṣaś ca bhavaty āyatadveṣaś ca / ayam ucyate dveṣotsadaḥ pudgalaḥ //
(II)-A-II-1-a-(5) Ms.66a8L, Sh.171-6, P.81a3, D.68a1, N.71a7, Co.72b2, Ch.424b11
mohotsadaḥ pudgalaḥ katamaḥ / yena pudgalena pūrvam anyāsu jātiṣu moha āsevito bhāvito bahulīkṛtaḥ, tena ca hetunā tena pratyayenaitarhi mohanīye vastuni tīvramohaś ca bhavaty āyatamohaś ca / ayam ucyate mohotsadaḥ pudgalaḥ //
(II)-A-II-1-a-(6) Ms.66b1L, Sh.171-11, P.81a5, D.68a3, N.71b2, Co.72b3, Ch.424b15
mānotsadaḥ pudgalaḥ katamaḥ / yena pudgalena pūrvam anyāsu jātiṣu māna āsevito bhāvito bahulīkṛtaḥ, tena ca hetunā tena ca pratyayenaitarhi mananīye vastuni tīvramānaś ca bhavaty āyatamānaś ca / ayam ucyate mānotsadaḥ pudgalaḥ//
(II)-A-II-1-a-(7) Ms.66b1R, Sh.171-16, P.81a7, D.68a4, N.71b3, Co.72b4, Ch.424b18
vitarkotsadaḥ pudgalaḥ katamaḥ / yena pudgalena pūrvam anyāsu jātiṣu vitarka āsevito bhāvito bahulīkṛtaḥ, tena ca hetunā tenaiva pratyayenaitarhi vitarkasthānīye vastuni tīvravitarkaś ca bhavaty āyatavitarkaś ca / ayam ucyate vitarkotsadaḥ pudgalaḥ //
(II)-A-II-1-a-(8) Ms.66b2R, Sh.171-21, P.81b1, D.68a5, N.71b4, Co.72b6, Ch.424b22
samaprāptaḥ pudgalaḥ katamaḥ / yena pudgalena pūrvam anyāsu jātiṣu rāgo dveṣo moho māno vitarko nāsevito bhāvito bahulīkṛtaḥ / na caite dharmā ādīnavato dṛṣṭā vidūṣitāḥ saṃtīritāḥ / sa tena hetunā tena pratyayena rañjanīye vā vastuni dveṣaṇīye mohanīye manyanīye vitarkanīye na tīvrarāgo bhavati nāpy āyatarāgaḥ / na cāsya na samudācarati rāgo yaduta tena vastuna / yathā rāga evaṃ dveṣo moho māno vitarkaḥ / ayam ucyate samaprāptaḥ pudgalaḥ //
(II)-A-II-1-a-(9) Ms.66b4L, Sh.172-8, P.81b5, D.68b2, N.72a1, Co.73a2, Ch.424b29
mandarajaskaḥ pudgalaḥ katamaḥ / yena pudgalena pūrvam anyāsu jātiṣu na rāga āsevito bhāvito bahulīkṛtaḥ / ādīnavataś ca bahulaṃ dṛṣṭo bhavati vidūṣitaḥ saṃtīritaḥ / sa tena hetunā tena pratyayenaitarhi rañjanīye vastuni samavahite saṃmukhībhūte 'dhimātre pracura ulbaṇe dhandhaṃ rāgam utpādayati / madhye parītte naivotpādayati / yathā rāga evaṃ dveṣo moho māno vitarko veditavyaḥ / ayam ucyate mandarajaskaḥ pudgalaḥ //
(II)-A-II-1-a-(10) Ms.66b5R, Sh.172-17, P.82a1, D.68b4, N.72a3, Co.73a5, Ch.424c5
pratipannakaḥ pudgalaḥ katamaḥ / āha / pratipannakāḥ pudgalāś catvāraḥ / katame catvāraḥ / tadyathā srota-āpattiphalapratipannakaḥ, sakṛdāgāmiphalapratipannakaḥ, anāgāmiphalapratipannakaḥ, arhattvaphalapratipannakaś ca / ayam ucyate pratipannakaḥ pudgalaḥ //
(II)-A-II-1-a-(11) Ms.66b6R, Sh.173-2, P.82a3, D.68b5, N.72a5, Co.73a6, Ch.424c8
phalasthaḥ pudgalaḥ katamaḥ / āha / srota-āpannaḥ, sakṛdāgāmī, anāgāmī, arhan / ayam ucyate phalasthaḥ pudgalaḥ //
(II)-A-II-1-a-(12) Ms.66b7L, Sh.175-1, P.82a5, D.68b7, N.72a6, Co.73b1, Ch.424c11
śraddhānusārī pudgalaḥ katamaḥ / yaḥ pudgalaḥ parato 'vavādānuśāsanīṃ paryeṣate / tadbalena ca pratipadyate yaduta phalasyādhigamāya / no tūdgṛhīteṣu dharmeṣu paryavāpteṣu cintiteṣu tuliteṣūpaparīkṣiteṣu svayam eva śakto bhavati pratibalas tān dharmān bhāvanākāreṇānusartum / nānyatra pudgalānusāriṇyā śraddhayā pratipadyate / tasmāc chraddhānusārīty ucyate //
(II)-A-II-1-a-(13) Ms.66b8M, Sh.175-8, P.82a8, D.69a2, N.72b1, Co.73b3, Ch.424c16
dharmānusārī pudgalaḥ katamaḥ / yaḥ pudgalo yathāśruteṣu dharmeṣu paryavāpteṣu cintiteṣu tuliteṣūpaparīkṣiteṣu svayam eva śakto bhavati pratibalas tān dharmān bhāvanākāreṇānusartum / no tu parato 'vavādānuśāsanīṃ paryeṣate, yaduta phalasyādhigamāya / ayam ucyate dharmānusārī pudgalaḥ //
(II)-A-II-1-a-(14) Ms.67a1M, Sh.175-14, P.82b2, D.69a3, N.72b3, Co.73b4, Ch.424c20
śraddhādhimuktaḥ pudgalaḥ katamaḥ / āha / sa eva śraddhānusārī pudgalo yasmin samaye śrāmaṇyaphalam adhigacchati sparśayati sākṣātkaroti parato 'vavādānuśāsanīm āgamya, tasmin samaye śraddhādhimukta ity ucyate //
(II)-A-II-1-a-(15) Ms.67a2L, Sh.176-4, P.82b4, D.69a4, N.72b4, Co.73b6, Ch.424c23
dṛṣṭiprāptaḥ pudgalaḥ katamaḥ / āha / sa eva dharmānusārī pudgalo yasmin samaye śrāmaṇyaphalam adhigacchati sparśayati sākṣātkaroti parato nāvavādānuśāsanīm āgamya, tasmin samaye dṛṣṭiprāpta ity ucyate //
(II)-A-II-1-a-(16) Ms.67a2R, Sh.177-3, P.82b5, D.69a5, N.72b5, Co.73b7, Ch.424c25

kāyasākṣī pudgalaḥ katamaḥ / yo 'yaṃ pudgalo 'nulomapratilomam aṣṭau vimokṣān samāpadyate vyuttiṣṭhate ca / kāyena ca sākṣātkṛtya bahulaṃ viharati / na ca sarveṇa sarvam āsravakṣayam anuprāpnoti / ayam ucyate kāyasākṣī pudgalaḥ //
(II)-A-II-1-a-(17) Ms.67a3M, Sh.177-8, W.84-25, P.82b7, D.69a7, N.72b7, Co.74a1, Ch.424c27
saptakṛdbhavaparamaḥ pudgalaḥ katamaḥ / yo 'yaṃ pudgalas trayāṇām saṃyojanānāṃ prahāṇāt satkāyadṛṣṭeḥ śīlavrataparāmarśasya vicikitsāyāḥ srota-āpanno bhavati / avinipātadharmā niyataḥ saṃbodhiparāyaṇaḥ saptakṛdbhavaparamaḥ saptakṛtvo devāṃś ca manuṣyāṃś ca saṃdhāvya saṃsṛtya duḥkhasyāntaṃ karoti / ayam ucyate saptakṛdbhavaparamaḥ pudgalaḥ //
(II)-A-II-1-a-(18) Ms.67a4M, Sh.178-1, P.83a2, D.69b2, N.73a2, Co.74a3, Ch.425a2
kulaṃkulaḥ pudgalaḥ katamaḥ / [smras pa / rigs nas rigs su skye ba ni gñis te / lha'i rigs nas rigs su skye ba daṅ / mi'i rigs nas rigs su skye ba'o // de la lha'i rigs nas rigs su skye ba ni / lha rnams kyi rigs nas rigs su mtshams sbyar źiṅ / 'khor nas sdug bsṅal mthar byed pa gaṅ yin pa'o / de la mi'i rigs nas rigs su skye ba ni / mi rnams kyi rigs nas rigs su mtshams sbyar źiṅ / 'khor nas sdug bsṅal mthar byed pa gaṅ yin pa ste] / ubhāv api srota-āpannau pudgalau veditavyau //
(II)-A-II-1-a-(19) Ms.67a4R, Sh.178-3, P.83a5, D.69b4, N.73a4, Co.74a6, Ch.425a6
tatraikavīcikaḥ pudgalaḥ katamaḥ / yasya sakṛdāgāminaḥ pudgalasyānāgāmiphalapratipannakasya kāmāvacarāṇāṃ kleśānām adhimātramadhyakleśāḥ prahīṇā bhavanti / mṛdukāś caike 'vaśiṣṭā bhavanti / sakṛc ca kāmāvacaradevabhavam abhinirvartya tatraiva parinirvāti / na punaḥ sakṛd āgacchatīmaṃ lokam / ayam ucyata ekavīcikaḥ pudgalaḥ //

(II)-A-II-1-a-(20) Ms.67a5R, Sh.178-10, P.83a7, D.69b5, N.73a6, Co.74a7, Ch.425a11
antarāparinirvāyī pudgalaḥ katamaḥ / āha / antarāparinirvāyiṇaḥ pudgalās trayaḥ / eko 'ntarāparinirvāyī pudgalaś cyutamātra evāntarābhavābhinirvṛttikāle 'ntarābhavam abhinirvartayati / abhinirvṛtte samakālam eva parinirvāti / tadyathā parīttaḥ śakalikāgnir utpanna eva parinirvāti /
dvitīyo 'ntarāparinirvāyī pudgalo 'ntarābhavam abhinirvartayati / abhinirvṛtte 'ntarābhave tatrastha eva kālāntareṇa parinirvāti / no tu yenopapattibhavas tenādyāpy upanato bhavati / tadyathā, ayoguḍānāṃ vāyaḥsthālānāṃ vā dīptāgnisaṃprataptānām ayoghanair hanyamānānām ayaḥprapāṭikotpataty eva parinirvāti /
tṛtīyo 'ntarāparinirvāyī pudgalo 'ntarābhavam abhinirvartya yenopapattibhavas tenopanamati / upanataś ca punar anupapanna eva parinirvāti / tadyathāyasprapāṭikotpatya pṛthivyām apatitaiva parinirvāti /
ta ime trayo 'ntarāparinirvāyiṇaḥ pudgalā ekadhyam abhisaṃkṣipyāntarāparinirvāyī pudgala ity ucyate //
(II)-A-II-1-a-(21) Ms.67b2M, Sh.180-13, P.83b7, D.70a4, N.73b5, Co.74b6, Ch.425a22
upapadyaparinirvāyī pudgalaḥ katamaḥ / ya upapannamātra eva parinirvāti / ayam ucyata upapadyaparinirvāyī pudgalaḥ //
(II)-A-II-1-a-(22) Ms.67b2R, Sh.180-15, P.84a1, D.70a5, N.73b6, Co.74b7, Ch.425a24
anabhisaṃskāraparinirvāyī pudgalaḥ katamaḥ / 13) yo 'nabhisaṃskāreṇāprayatnenākhedena mārgaṃ saṃmukhīkṛtya tatropapannaḥ parinirvāti / ayam ucyate 'nabhisaṃskāraparinirvāyī pudgalaḥ //
(II)-A-II-1-a-(23) Ms.67b3L, Sh.181-3, P.84a2, D.70a6, N.73b7, Co. 75a1, Ch.425a27
sābhisaṃskāraparinirvāyī pudgalaḥ katamaḥ / yo 'bhisaṃskāreṇa prayatnena khedena mārgaṃ saṃmukhīkṛtya tatropapannaḥ parinirvāti / ayam ucyate sābhisaṃskāraparinirvāyī pudgalaḥ //
(II)-A-II-1-a-(24) Ms.67b3R, Sh.181-7, P.84a4, D.70a7, N.74a1, Co. 75a3, Ch.425a29
ūrdhvaṃsrotāḥ pudgalaḥ katamaḥ / yaḥ pudgalo 'nāgāmī prathame dhyāna upapannaḥ sa na tatrastha eva parinirvāti / api tu tasmāc cyavitvottarottaram upapattyāyatanam abhinirvartayan yāvad akaniṣṭhān vā devān gacchati, naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanaṃ vā / ayam ucyata ūrdhvaṃsrotāh pudgalaḥ //
(II)-A-II-1-a-(25) Ms.67b4R, Sh.182-6, P.84a6, D.70b2, N.74a3, Co. 75a4, Ch.425b5
samayavimuktaḥ pudgalaḥ katamaḥ / yo mṛdvindriyagotraḥ pudgalo laukikebhyo dṛṣṭadharmasukhavihārebhyaḥ parihīyate / cetayati vā maraṇāya / anurakṣate vā vimuktim / atyarthāpramādacaryām anuyukto bhavati, yadutaitām evāparihāṇim adhipatiṃ kṛtvā / tanmātro vāsya kuśalapakṣo bhavati, no tu teṣāṃ teṣāṃ rātriṃdivasānāṃ kṣaṇalavamuhūrtānām atyayād atyarthaṃ viśeṣāya paraiti / yāvan na tīvram abhiyogaṃ karoti / ayam ucyate samayavimuktaḥ pudgalaḥ //
(II)-A-II-1-a-(26) Ms.67b6L, Sh.183-1, P.84b2, D.70b4, N.74a6, Co. 75a7, Ch.425b11
akopyadharmā pudgalaḥ katamaḥ / etadviparyayeṇākopyadharmā pudgalo veditavyaḥ //
(II)-A-II-1-a-(27) Ms.67b6M, Sh.183-3, P.84b3, D.70b5, N.74a6, Co. 75a7, Ch.425b12
prajñāvimuktaḥ pudgalaḥ katamaḥ / yaḥ pudgalaḥ sarveṇa sarvam āsravakṣayam anuprāpnoti / no tv aṣṭau vimokṣān kāyena sākṣātkṛtvopasaṃpadya viharati / ayam ucyate prajñāvimuktaḥ pudgalaḥ //
(II)-A-II-1-a-(28) Ms.67b7L, Sh.183-7, P.84b4, D.70b6, N.74b1, Co.75b1, Ch.425b15
ubhayatobhāgavimuktaḥ pudgalaḥ katamaḥ / yaḥ pudgalaḥ sarveṇa sarvam āsravakṣayam anuprāpnoti / aṣṭau vimokṣān kāyena sākṣātkṛtvopasaṃpadya viharati / tasya kleśāvaraṇāc ca cittaṃ muktaṃ bhavati, vimokṣāvaraṇāc ca / ayam ucyata ubhayatobhāgavimuktaḥ pudgalaḥ //
(II)-A-II-2-a Ms.68a1M, Sh.184-1, W.85-5, P.84b6, D.70b7, N.74b2, Co.75b3, Ch.425b20
pudgalavyavasthānaṃ katamat / ekādaśabhiḥ prabhedaiḥ pudgalavyavasthānaṃ veditavyam / katamair ekādaśabhiḥ / tadyathā indriyaprabhedena, nikāyaprabhedena, caritaprabhedena, praṇidhānaprabhedena, pratipatprabhedena, mārgaphalaprabhedena, prayogaprabhedena, samāpattiprabhedena, upapattiprabhedena, parihāṇiprabhedena, āvaraṇaprabhedena ca //
-II-2-a-(1) Ms.68a2L, Sh.184-7, P.85a1, D.71a2, N.74b4, Co.75b5, Ch.425b25
indriyaprabhedena tāvat / mṛdvindriyatīkṣṇendriyapudgalayor vyavasthānam //
-II-2-a-(2) Ms.68a2L, Sh. 184-9, P.85a2, D.71a3, N.74b5, Co.75b5, Ch.425b27
nikāyaprabhedena saptavidhaṃ pudgalavyavasthānam / bhikṣur bhikṣuṇī śikṣamāṇā śrāmaṇeraḥ śrāmaṇery upāsaka upāsikā ca //
-II-2-a-(3) Ms.68a2M, Sh. 184-12, P.85a3, D.71a3, N.74b6, Co.75b6, Ch.425c1
tatra caritaprabhedena saptānāṃ pudgalānāṃ vyavasthānam / yo 'yaṃ rāgotsadaḥ pudgalaḥ sa rāgacaritaḥ / yo dveṣotsadaḥ sa dveṣacaritaḥ / yo mohotsadaḥ sa mohacaritaḥ / yo mānotsadaḥ sa mānacaritaḥ / yo vitarkotsadaḥ sa vitarkacaritaḥ / yaḥ samaprāptaḥ sa samabhāgacaritaḥ /
yo mandarajaskaḥ sa mandacarito veditavyaḥ //
-II-2-a-(3)-i Ms.68a3M, Sh.185-1, P.85a6, D.71a5, N.75a1, Co.76a1, Ch.425c8
tatra rāgacaritasya pudgalasya katamāni liṅgāni / iha rāgacaritaḥ pudgalaḥ parītte sarvanihīne rañjanīye vastuni ghanam adhimātraṃ rāgaparyavasthānam utpādayati / kaḥ punar vādo madhyapraṇīte / tac ca punā rāgaparyavasthānaṃ saṃtatyā cirakālam avasthāpayati / dīrghakālam anubaddho bhavati /
tena paryavasthānena rañjanīyair dharmair abhibhūyate / no tu śaknoti rañjanīyān dharmān abhibhavitum / snigdhendriyaś ca bhavaty akharendriyaḥ, akarkaśendriyaḥ, aparuṣendriyaḥ / nātyarthaṃ pareṣāṃ viheṭhanajātīyo yaduta kāyena vācā durvivejyaś ca bhavati duḥsaṃvejyaś ca / hīnādhimuktikaś ca bhavati / dṛḍhakarmāntaḥ / sthirakarmāntaḥ / dṛḍhavrataḥ / sthiravrataḥ / sahiṣṇuś ca bhavaty upakaraṇeṣu pariṣkāreṣu lolupajātīyas tadgurukaś ca, saumanasyabahulaś ca bhavaty ānandībahulo vigatabhṛkuṭir uttānamukhavarṇaḥ smitapūrvaṃgamaḥ / ity evaṃbhāgīyāni rāgacaritasya pudgalasya liṅgāni veditavyāni //
-II-2-a-(3)-ii Ms.68a6L, Sh.185-17, P.85b6, D.71b4, N.75a6, Co.76a6, Ch.425c19

tatra dveṣacaritasya pudgalasya liṅgāni katamāni / iha dveṣacaritaḥ pudgalo ( Śbh II 26 ) dveṣaṇīye vastuni parīttena pratighavastunimittena ghanaṃ prabhūtaṃ pratighaparyavasthānam utpādayati / kaḥ punar vādo madhyādhimātreṇa / tasya ca pratighaparyavasthānasya dīrghakālaṃ saṃtatim avasthāpayati / cirakālam anubaddho bhavati / pratighaparyavasthānena sa dveṣaṇīyair dharmair abhibhūyate / no tu dveṣaṇīyān dharmāñ chaknoty abhibhavitum / rūkṣendriyaś ca bhavati / kharendriyaḥ karkaśendriyaḥ paruṣendriyaś ca bhavati / atyarthaṃ ca pareṣāṃ viheṭhanajātīyo bhavati yaduta kāyena vācā / suvivejyaś ca bhavati susaṃvejyaḥ / dhvāṅkṣo bhavati mukharaḥ, pragalbhaḥ, anadhimuktibahulaḥ / na dṛḍhakarmanto na sthirakarmanto na dṛḍhavrato na sthiravrataḥ / daurmanasyabahulaś ca bhavaty upāyāsabahulaḥ / akṣamo bhavaty asahiṣṇuḥ, vilomanajātīyaḥ, apradakṣiṇagrāhī duṣpratyāneyajātīyaḥ, upanāhabahulaḥ / krūrāśayaś caṇḍaś ca bhavaty ādāśī pratyakṣaravādī so 'lpamātram apy uktaḥ sann abhiṣajyate, kupyati, vyāpadyate madguḥ pratitiṣṭhati kopaṃ saṃjanayati / vikṛtabhṛkuṭiś ca bhavati / anuttānamukhavarṇaḥ, parasaṃpattidveṣṭā, īrṣyābahulaḥ / ity evaṃbhāgīyāni dveṣacaritasya pudgalasya liṅgāni veditavyāni //
-II-2-a-(3)-iii Ms.68b1R, Sh.186-16, P.86a7, D.72a3, N.75b6, Co.76b5, Ch.426a4
tatra katamāni mohacaritasya pudgalasya liṅgāni / iha mohacaritaḥ pudgalo mohasthānīye vastuni parītte ghanaṃ prabhūtaṃ mohaparyavasthānam utpādayati / prāg eva madhyādhimātre / dīrghaṃ ca kālaṃ tasya mohaparyavasthānasya saṃtatim avasthāpayati / tena ca anubaddho bhavati / sa mohanīyair dharmair abhibhūyate / no tu mohanīyān dharmāñ chaknoty abhibhavitum / dhandhendriyaś ca bhavati / jaḍendriyaś ca bhavati, mandendriyaś ca śithilakāyakarmāntaḥ, śithilavākkarmāntaḥ, duścintitacintī, durbhāṣitabhāṣī, duṣkṛtakarmakārī, alaso 'nutthānasaṃpannaḥ, mandabhāṣī, durmedhaḥ, muṣitasmṛtiḥ, asaṃprajānadvihārī, vāmagrāhī, durvivejyaḥ, duḥsaṃvejyaḥ, hīnādhimuktikaḥ / jaḍa eḍamūko hastasaṃvācikaḥ / apratibalaḥ subhāṣitadurbhāṣitānāṃ dharmāṇām artham ājñātum / pratyayahāryaś ca bhavati parahāryaḥ parapraṇeyaḥ / ity evaṃbhāgīyāni mohacaritasya pudgalasya liṅgāni veditavyāni //
-II-2-a-(3)-iv Ms.68b4M, Sh.187-13, P.86b7, D.72b1, N.76a5, Co.77a4, Ch.426a16
tatra katamāni mānacaritasya pudgalasya liṅgāni / iha mānacaritaḥ pudgalo mānasthānīye vastuni parītte 'pi ghanaṃ prabhūtamṃ mānaparyavasthānam utpādayati / kaḥ punar vādo madhyādhimātre / tasya ca mānaparyavasthānasya ( Śbh II 30 ) dīrghakālaṃ saṃtatim avasthāpayati / tena cānubaddho bhavati / sa mānasthānīyair dharmair abhibhūyate / no tu mānasthānīyān dharmāñ chaknoty abhibhavitum / uddhatendriyaś ca bhavaty unnatendriyaś ca kāyamaṇḍanānuyogam anuyuktaś ca bhavati/ adhimātram unnatāṃ ca vācaṃ bhāṣate nāvanatām / mātāpitṛjñātigurusthānīyānāṃ ca na kālena kālaṃ yathānurūpām apacitiṃ kartā bhavati / stabdho bhavati, apraṇatakāyo nābhivādanavandanapratyutthānāñjalisāmīcīkarmaśīlaḥ / ātmapragrāhako bhavaty ātmotkarṣaparapaṃsakaḥ / lābhakāmaḥ satkārakāmaḥ kīrtiśabdaślokakāmaḥ / utplāvanābhāṇḍo durvivejyaś ca bhavati duḥsaṃvejyaḥ / udārādhimuktiś ca bhavati / mandakāruṇyaḥ / adhimātraṃ cātmasattvajīvapoṣapuruṣapudgaladṛṣṭimanyubahalo bhavati, upanāhī ca / ity evaṃbhāgīyāni mānacaritasya pudgalasya liṅgāni veditavyāni //
-II-2-a-(3)-v Ms.68b8R, Sh.188-15, P.87a7, D.72b7, N.76b4, Co.77b3, Ch.426b1

tatra katamāni vitarkacaritasya pudgalasya liṅgāni / iha vitarkacaritaḥ pudgalo vitarkasthānīye vastuni parītte 'pi ghanaṃ prabhūtaṃ vitarkaparyavasthānam utpādayati / kaḥ punar vādo madhyādhimātre / tac ca paryavasthānaṃ dīrghakālam avasthāpayati / tena cānubaddho ( Śbh II 32 ) bhavati / sa vitarkasthānīyair dharmair abhibhūyate / no tu vitarkasthānīyān dharmāñ chaknoty abhibhavitum / asthirendriyaś ca bhavati capalendriyaś cañcalendriyo vyākulendriyaḥ / tvaritakāyakarmāntas tvaritavākkarmāntaḥ / durvivejyo duḥsaṃvejyaḥ / prapañcārāmaḥ prapañcarataḥ / kāṅkṣābahulo vicikitsābahulaḥ / chandikaś ca bhavaty asthiravrato 'niścitavrataḥ / asthirakarmānto 'niścitakarmāntaḥ / śaṃkābahulaḥ pramuṣitasmṛtiḥ / vivekānabhirato vikṣepabahulaḥ / lokacitreṣu chandarāgānusṛtaḥ, dakṣo 'nalasa utthānasaṃpannaḥ / ity evaṃbhāgīyāni vitarkacaritasya pudgalasya liṅgāni veditavyāni /
idaṃ caritaprabhedena pudgalavyavasthānaṃ veditavyam //
-II-2-a-(4) Ms.69a3L, Sh.189-11, P.87b8, D.73a6, N.77a3, Co.78a2, Ch.426b14
tatra81 praṇidhānaprabhedena pudgalavyavasthānam / asti pudgalaḥ śrāvakayāne kṛtapraṇidhānaḥ, asti pratyekabuddhayāne, asti mahāyāne / tatra yo 'yaṃ pudgalaḥ śrāvakayāne kṛtapraṇidhānaḥ sa syāc chrāvakagotraḥ, syāt pratyekabuddhagotraḥ, syān mahāyānagotraḥ / tatra yo 'yaṃ pudgalaḥ pratyekāyāṃ bodhau kṛtapraṇidhānaḥ so 'pi syāt pratyekabuddhagotraḥ, syāc chrāvakagotraḥ, syān mahāyānagotraḥ / tatra yo 'yaṃ pudgalo mahāyāne kṛtapraṇidhānaḥ so 'pi syāc chrāvakagotraḥ, syāt pratyekabuddhagotraḥ, syān mahāyānagotraḥ /
tatra yo 'yaṃ śrāvakagotraḥ pudgalaḥ pratyekāyāṃ bodhāv anuttarāyāṃ vā samyaksaṃbodhau kṛtapraṇidhānaḥ, sa śrāvakagotratvād avaśyam ante kāle ( Śbh II 34 ) tatpraṇidhānaṃ vyāvartya śrāvakayānapraṇidhāna evāvatiṣṭhate / evaṃ pratyekabuddhayānagotro mahāyānagotro veditavyaḥ /
tatra bhavaty eṣāṃ pudgalānāṃ praṇidhānasaṃcāraḥ praṇidhānavyatikaraḥ / no tu gotrasaṃcāraḥ, gotravyatikaraḥ / asmiṃs tv arthe śrāvakayānapraṇidhānāḥ śrāvakagotrāś caite pudgalā veditavyāḥ / evaṃ praṇidhānaprabhedena pudgalavyavasthānaṃ bhavati //
-II-2-a-(5) Ms.69a6L, Sh.190-8, Choi.162-6, P.88b1, D.73b5, N.77b2, Co.78b1, Ch.426c2
kathaṃ pratipatprabhedena pudgalavyavasthānaṃ bhavati / eṣāṃ yathoddiṣṭānāṃ yathāparikīrtitānāṃ pudgalānāṃ catasṛbhiḥ pratipadbhir niryāṇaṃ bhavati / katamābhiś catasṛbhiḥ / asti pratipad duḥkhā dhandhābhijñā/ asti pratipad duḥkhā kṣiprābhijñā / asti pratipat sukhā dhandhābhijñā / asti pratipat sukhā kṣiprābhijñā /
tatra mṛdvindriyasya pudgalasya mauladhyānālābhino yā pratipad iyam ucyate duḥkhā dhandhābhijñā / tatra tīkṣṇendriyasya pudgalasya mauladhyānālābhino yā pratipad iyam ucyate duḥkhā kṣiprābhijñā / tatra mṛdvindriyasya pudgalasya mauladhyānalābhino yā pratipad iyam ucyate sukhā dhandhābhijñā / tatra tīkṣṇendriyasya pudgalasya mauladhyānalābhino yā pratipad iyam ucyate sukhā kṣiprābhijñā / evaṃ pratipatprabhedena pudgalavyavasthānaṃ veditavyam /
-II-2-a-(6) Ms.69a8M, Sh.190-22, P.88b7, D.74a1, N.77b6, Co.78b5, Ch.426c13
tatra kathaṃ mārgaphalaprabhedena pudgalavyavasthānaṃ veditavyam / tadyathā caturṇāṃ pratipannakānāṃ srota-āpattiphalapratipannakasya, sakṛdāgāmiphalapratipannakasya, anāgāmiphalapratipannakasya, arhattvaphalapratipannakasya / ( Śbh II 36 ) caturṇāṃ ca phalasthānāṃ, srota-āpannasya, sakṛdāgāmino, 'nāgāmino, 'rhataś ca / ye pratipannakamārge vartante te pratipannakās teṣāṃ pratipannakamārgeṇa vyavasthānam / ye tatphalaśrāmaṇyaphalavyavasthitās teṣāṃ mārgaphalavyavasthānam / evaṃ mārgaphalaprabhedena pudgalavyavasthānaṃ bhavati //
-II-2-a-(7) Ms.69b1R, Sh.191-10, P.89a4, D.74a5, N.78a3, Co.79a2, Ch.426c22
kathaṃ prayogaprabhedena pudgalavyavasthānaṃ bhavati / tadyathā śraddhānusāridharmānusāriṇā / no yaḥ pudgalaḥ śraddhānusāreṇa prayuktaḥ sa śraddhānusārī / yo dharmeṣu aparapratyayavinayānusāreṇa prayuktaḥ sa dharmānusārī / evaṃ prayogaprabhedena pudgalavyavasthānaṃ bhavati //
-II-2-a-(8) Ms.69b2R, Sh.191-15, P.89a6, D.74a7, N.78a5, Co.79a3, Ch.426c27
tatra katham samāpattiprabhedena pudgalavyavasthānaṃ bhavati / tadyathā kāyasākṣy aṣṭau vimokṣān kāyena sākṣātkṛtvopasaṃpadya viharati / na ca sarveṇa sarvam āsravakṣayam anuprāpto bhavati / rūpī rūpāṇi paśyati / adhyātmam arūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyati / śubhaṃ vimokṣaṃ ( Śbh II 38 ) kāyena sākṣātkṛtvopasaṃpadya viharati / akāśānantyāyatanam, vijñ snānantyāyatanam, ākiñcanyāyatanam, naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanam, )saṃjñāvedayitanirodham anulomapratilomaṃ samāpadyate ca, vyuttiṣṭhate ca / evaṃ samāpattiprabhedena pudgalavyavasthānaṃ bhavati //
-II-2-a-(9) Ms.69b4L, Sh.192-3, P.89b3, D.74b3, N.78b1, Co.79a7, Ch.427a6
katham upapattiprabhedena pudgalavyavasthānaṃ bhavati / tadyathā saptakṛdbhavaparamasya, kulaṃkulasya, ekavīcikasya, antarāparinirvāyiṇaḥ, upapadyaparinirvāyiṇaḥ, anabhisaṃskāraparinirvāyiṇaḥ, sābhisaṃskāraparinirvāyiṇaḥ, ūrdhvaṃsrotasaś ca / evam upapattiprabhedena pudgalavyavasthānaṃ bhavati //
-II-2-a-(10) Ms.69b5L, Sh.192-7, P.89b6, D.74b5, N.78b3, Co.79b2, Ch.427a10
kathaṃ parihāṇiprabhedena pudgalavyavasthānaṃ bhavati / tadyathā samayavimuktasyārhato yo bhavyo dṛṣṭadharmasukhavihārebhyaḥ parihāṇāya / aparihāṇiprabhedena punar vyavasthānam / akopyadharmakasyārhato yo na bhavyo dṛṣṭadharmasukhavihārebhyaḥ parihāṇāya / evam aparihāṇiprabhedena pudgalavyavasthānaṃ bhavati //
-II-2-a-(11) Ms.69b6L, Sh.192-13, P.90a1, D.74b7, N.78b5, Co.79b4, Ch.427a14
tatra katham āvaraṇaprabhedena pudgalavyavasthānaṃ bhavati / tadyathā prajñāvimuktasyobhayatobhāgavimuktasyārhataḥ / tatra prajñāvimukto 'rhan kleśāvaraṇavimuktaḥ, na samāpattyāvaraṇāt / ubhayatobhāgavimuktas tv arhan kleśāvaraṇāc ca vimuktaḥ samāpattyāvaraṇāc ca / tasmād ubhayatobhāgavimukta ( Śbh II 40 ) ity ucyate / evam āvaraṇaprabhedena pudgalavyavasthānaṃ bhavati //
-II-2-b Ms.69b7L, Sh.192-19, P.90a4, D.75a2, N.79a1, Co.79b6, Ch.427a20
ebhiḥ prabhedair yathoddiṣṭair yathoddiṣṭānāṃ pudgalānāṃ yathākramaṃ vyavasthānaṃ veditavyam //
(II)-A-II-3 Ms.69b7M, Sh.192-21, Sa.4-2, W.86-1, P.90a5, D.75a3, N.79a2, Co.79b7, Ch.427a22

tatrālambanaṃ katamat / āha / catvāry ālambanavastūni / katamāni catvāri / vyāpy ālambanam, caritaviśodhanam ālambanam, kauśalyālambanam, kleśaviśodhanaṃ cālambanam //
-II-3-a-(1) Ms.69b7R, Sh.193-4, Sa.4-6, P.90a6, D.75a4, N.79a3, Co.80a1, Ch.427a24
tatra vyāpy ālambanaṃ katamat / āha / tad api caturvidham / tadyathā avikalpaṃ pratibimbam, nirvikalpaṃ pratibimbaṃ, vastuparyantatā, kāryapariniṣpattiś ca //
-II-3-a-(1)-i Ms.69b8M, Sh.193-7, Sa.4-10, P.90a8, D.75a5, N.79a4, Co.80a2, Ch.427a27
tatra savikalpaṃ pratibimbaṃ katamat / yathāpīhaikatyaḥ saddharmaśravaṇaṃ vāvavādānuśāsanīṃ vā niśritya, dṛṣṭaṃ vā, śrutaṃ vā, parikalpitaṃ vopādāya jñeyavastusabhāgaṃ pratibimbam samāhitabhūmikair vipaśyanākārair vipaśyati, vicinoti, pravicinoti, parivitarkayati, parimīmāṃsāṃ āpadyate /
tatra jñeyaṃ vastu / tadyathāśubhā vā, maitrī vā, idaṃpratyayatāpratītyasamutpādo vā, dhātuprabhedo vā, ānāpānasmṛtir vā, skandhakauśalyaṃ vā, dhātukauśalyam āyatanakauśalyaṃ, pratītyasamutpādakauśalyaṃ, sthānāsthānakauśalyam, adhobhūmīnām audārikatvaṃ, uparibhūmīnāṃ śāntatvaṃ, duḥkhasatyam, samudayasatyaṃ, nirodhasatyaṃ, mārgasatyam / idam ucyate jñeyaṃ vastu /
tasyāsya jñeyavastuno 'vavādānuśāsanīṃ vāgamya, saddharmaśravaṇam vā, tanniśrayeṇa samāhitabhūmikaṃ manaskāraṃ saṃmukhīkṛtya, tān eva dharmān ( Śbh II 44 ) adhimucyate tad eva jñeyaṃ vastv adhimucyate / tasya tasmin samaye pratyakṣānubhāvika ivādhimokṣaḥ pravartate jñeyavastuni / na taj jñeyaṃ vastu pratyakṣībhūtaṃ bhavati samavahitaṃ saṃmukhībhūtam / na ca punar anyat tajjātīyaṃ dravyam / api tv adhimokṣānubhavaḥ sa tādṛśo manaskārānubhavaḥ samāhitabhūmikaḥ, yena tasya jñeyasya vastuno 'nusadṛśaṃ tad bhavati pratibhāsam / yena tad ucyate jñeyavastusabhāgaṃ pratibimbam iti / yad ayaṃ yogī santīrayaṃs tasmin prakṛte jñeye vastuni parīkṣye guṇadoṣāvadhāraṇaṃ karoti / idam ucyate savikalpaṃ pratibimbam //
-II-3-a-(1)-ii Ms.70a4L, Sh. 194-21, Sa.6-4, W.86-9, P.91a4, D.75b5, N.79b5, Co.80b3, Ch.427b15
nirvikalpaṃ pratibimbaṃ katamat / ihāyaṃ yogī pratibimnanimittam udgṛhya na punar vipaśyati, vicinoti, prativicinoti, parivitarkayati, parimīmāṃsām āpadyate / api tu tad evālambanam amukto śamathākāreṇa tac cittaṃ śamayati / yaduta navākārayā cittasthityādhyātmam eva cittaṃ sthāpayati, saṃsthāpayati, avasthāpayati, upasthāpayati, damayati, śamayati, vyupaśamayati, ekotīkaroti, samādhatte / tasya tasmin samaye nirvikalpaṃ ( Śbh II 46 ) tat pratibimbam ālambanaṃ bhavati / yatrāsāv ekāṃśenaikāgrāṃ smṛtim avasthāpayati, tad ālambanam / no tu vipaśyati, vicinoti, prativicinoti, parivitarkayati, parimīmāṃsām āpadyate /
tac ca pratibimbaṃ pratibimbam ity ucyate / [tiṅ ṅe 'dzin gyi mtshan ma daṅ / tiṅ ṅe 'dzin gyi spyod yul gyi yul daṅ / tiṅ ṅe 'dzin gyi thabs daṅ / tiṅ ṅe 'dzin gyi sgo daṅ / yid la byed pa'i rten daṅ / naṅ du rnam par rtog pa'i lus daṅ / snaṅ brñan źes kyaṅ bya ste] / itīmāni tasya jñeyavastusabhāgasya pratibimbasya paryāyanāmāni veditavyāni //
-II-3-a-(1)-iii Ms.70a6L, Sh.195-13, Sa.7-6, P.91b3, D.76a3, N.80a3, Co,81a1, Ch.427b28
vastuparyantatā katamā / yālambanasya yāvadbhāvikatā yathāvadbhāvikatā ca /
tatra yāvadbhāvikatā katamā / yasmāt pareṇa nāsti rūpaskandho vā, vedanāskandho vā, saṃjñāskandho vā, saṃskāraskandho vā, vijñānaskandho veti sarvasaṃskṛtavastusaṃgrahaḥ pañcabhir dharmaiḥ / sarvadharmasaṃgraho dhātubhir āyatanaiḥ sarvajñeyavastusaṃgrahaś cāryasatyaiḥ / iyam ucyate yāvadbhāvikatā /
tatra yathāvadbhāvikatā katamā / yālambanasya bhūtatā tathatā / catasṛbhir yuktibhir yuktyupetatā / yadutāpekṣāyuktyā, kāryakāraṇayuktyā, upapattisādhanayuktyā, dharmatāyuktyā ca / iti yā cālambanasya yāvadbhāvikatā yā ca ( Śbh II 48 ) yathāvadbhāvikatā tad ekadhyam abhisaṃkṣipya vastuparyantatety ucyate //
-II-3-a-(1)-iv Ms.70b1R, Sh.196-12, Sa.8-8, P.92a1, D.76a7, N.80b1, Co.81a5, Ch.427c8
tatra kāryapariniṣpattiḥ katamā / yad asya yogina āsevanānvayād bhāvanānvayād bahulīkārānvayāc chamathavipaśyanāyā yah pratibimbālambano manaskāraḥ sa paripūryate / tatparipūryāś cāśrayaḥ parivartate / sarvadauṣṭhulyāni ca pratipraśrabhyante / āśrayaparivṛtteś ca pratibimbam atikramya tasminn eva jñeye vastuni nirvikalpaṃ pratyakṣaṃ jñānadarśanam utpadyate / prathamadhyānasamāpattuḥ prathamadhyānalābhinaḥ prathamadhyānagocare, dvitīyatṛtīyacaturthadhyānasamāpattuś caturthadhyānalābhinaś caturthadhyānagocare, ākāśānantyāyatanavijñānānantyāyatanākiñcanyāyatananaivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattus taIIābhinas tadgocare / iyam ucyate kāryapariniṣpattiḥ //

tāny etāni bhavanti catvāry ālambanavastūni sarvatragāni sarveṣv ālambaneṣv anugatāni / atītānāgatapratyutpannaiḥ samyaksambuddhair deśitāni / tenaitad vyāpy ālambanam ity ucyate /
api caitad ālambanam śamathapakṣyaṃ vipaśyanāpakṣyaṃ sarvavastukam bhūtavastukaṃ, hetuphalavastukaṃ ca / tena tad vyāpīty ucyate / yat tāvad t āha "savikalpaṃ pratibimbam" itīdam atra vipaśyanapakṣyasya / yat punar āha "nirvikalpaṃ pratibimbam" itīdam atra śamathapakṣyasya / yat punar āha "vastuparyantate" tīdam atra sarvavastukatāyā bhūtavastukatāyāś ca / yad āha "kāryapariniṣpattir" itīdam atra hetuphalasaṃbandhasya //
-II-3-a-(2)-i Ms.70b5R, Sh.197-17, Sa.9-13, W.86-32, P.92b5, D.77a1, N.81a3, Co.81b7, Ch.427c27
yathoktaṃ bhagavatāyuṣmantaṃ revatam ārabhya /
"evam anuśrūyate", āyuṣmān revato bhagavantaṃ praśnam aprākṣīt /
"kiyati, bhadanta, bhikṣur yogī yogācāra ālambane cittam upanibadhnāti. katamasminn ālambane cittam upanibadhnātī"ti / "kathaṃ punar ālambane cittam upanibaddhaṃ sūpanibaddhaṃ bhavati" //
-II-3-a-(2)-ii-(a) Ms.70b6M, Sh. 198-4, Sa.10-4, W.'86-37, P.92b8, D.77a2, N.81a4, Co.82a2, Ch.428a3
bhagavān āha / "sādhu, sādhu, revata, sādhu khalu tvaṃ revata, etam arthaṃ pṛcchasi / tena hi śṛṇu sādhu ca suṣṭhu ca manasikuru, bhāṣiṣye / iha, revata, bhikṣur yogī yogācāraś caritaṃ vā viśodhayitukāmaḥ, kauśalyaṃ vā kartukāmaḥ, āsravebhyo vā cittaṃ vimocayitukāmaḥ, anurūpe cālambane cittam upanibadhnāti, pratirūpe ca samyag eva copanibadhnāti, tatra cānirākṛtadhyāyī bhavati /
katham anurūpa ālambane cittam upanibadhnāti / saced revata, bhikṣur yogī yogācāro rāgacarita eva sann aśubhālambane cittam upanibadhnāti / evam anurūpa ālambane cittam upanibadhnāti, dveṣacarito vā punar maitryām / mohacarito vedaṃpratyayatāpratītyasamutpāde, mānacarito vā dhātuprabhede / saced revata, sa bhikṣur yogī yogācāro vitarkacarita eva sann ānāpānasmṛtau ( Śbh II 52 ) cittam upanibadhnāti / evaṃ so 'nurūpa ālambane cittam upanibadhnāti /
sacet sa revata, bhikṣuḥ saṃskārāṇāṃ svalakṣaṇe saṃmūdha ātmasattvajīvajantupoṣapudgalavastusaṃmūḍhaḥ skandhakauśalye cittam upanibadhnāti / hetusaṃmūdho dhātukauśalye, pratyayasaṃmūdha āyatanakauśalye, anityaduḥkhānātmasaṃmūḍhaḥ pratītyasamutpādasthānāsthānakauśalye, kāmadhātor vā vairāgyaṃ kartukāmaḥ, kāmānām audārikatve rūpāṇāṃ śāntatve, rūpebhyo vā vairāgyaṃ kartukāmo rūpāṇām audārikatva ārūpyaśāntatāyāṃ ca cittam upanibadhnāti / sarvatra vā satkāyān nirvettukāmaḥ, vimoktukāmaḥ, duḥkhasatye samudayasatye, nirodhasatye, mārgasatye cittam upanibadhnāti / evaṃ hi, revata, bhikṣur yogī yogacāro 'nurūpa ālambane cittam upanibadhnāti //
-II-3-a-(2)-2-ii-(b) Ms.71a5M, Sh.199-(9), Sa.11-13, P.93b7, D.77b5, N.82a1, Co.82b5, Ch.428a28
kathaṃ ca revata, bhikṣur yogī yogācāraḥ pratirūpa ālambane cittam upanibadhnāti / iha revata, bhikṣur yad yad eva jñeyaṃ vastu vicetukāmo bhavati, pravicetukāmaḥ parivitarkayitukāmaḥ parimīmāṃsayitukāmaḥ, tac ca tena pūrvam eva dṛṣṭaṃ vā bhavati, śrutaṃ vā mataṃ vā vijñātaṃ vā / sa tad eva dṛṣṭam adhipatiṃ kṛtvā śrutaṃ mataṃ vijñātam adhipatiṃ kṛtvā samāhitabhūmikena manaskāreṇa manasikaroti / vikalpayaty adhimucyate / sa na tad eva jñeyaṃ vastu samavahitaṃ saṃmukhībhūtaṃ paśyaty api tu tatpratirūpakam asyotpadyate tatpratibhāsaṃ vā, jñānamātraṃ vā, darśanamātraṃ vā, pratismṛtamātraṃ vā yadālambanam ayaṃ bhikṣur yogī yogācāraḥ kālena kālaṃ cittam saṃśamayati, kālena kālam adhiprajñe dharmavipaśyanāyāṃ ( Śbh II 54 ) yogaṃ karoti / evaṃ hi sa revata, bhikṣur yogī yogācāraḥ pratirūpa ālambane cittam upanibadhnāti //
-II-3-a-(2)-2-ii-(c) Ms.71a7R, Sh.199-(19), Sa.12-13, P.94a6, D.78a3, N.82a6, Co.83a3, Ch.428b10
kathaṃ ca revata, bhikṣur yogī yogācāraḥ samyag evālambane cittam upanibadhnāti / saced ayaṃ revata, bhikṣur yogī yogācāra ālambane cittam upanibadhnāti yāvad anena jñeyaṃ jñātavyaṃ bhavati, tac ca yathābhūtam aviparītam / evaṃ hi, revata, bhikṣur yogī yogācāraḥ samyag evālambane cittam upanibadhnāti //
-II-3-a-(2)-2-ii-(d) Ms.71a8M, Sh.200-2, Sa.13-6, P.94b1, D.78a5, N.82b1, Co.83a5, Ch.428b15
kathaṃ ca revata, bhikṣur yogī yogācāro 'nirākṛtadhyāyī bhavati / sacet sa revata, bhikṣur yogī yogācāra evam ālambane samyak prayujyamānaḥ sātatyaprayogī ca bhavati satkṛtyaprayogī ca kālena ca kālaṃ śamathanimittaṃ bhāvayati pragrahanimittam upekṣānimittam āsevanānvayād bhāvanānvayād bahulīkārānvayāt sarvadauṣṭhulyānāṃ pratipraśrabdher āśrayapariśuddhim anuprāpnoti sparśayati sākṣātkaroti / jñeyavastupratyavekṣatayā cālambanapariśuddhiṃ rāgavirāgāc cittapariśuddhim avidyāvirāgāj jñānapariśuddhim adhigacchati sparśayati sākṣātkaroti / evaṃ hi, sa revata, bhikṣur ( Śbh II 56 ) yogī yogācāro 'nirākṛtadhyayī bhavati /
yataś ca revata, bhikṣur asminn ālambane cittam upanibadhnāti, evaṃ cālambane cittam upanibadhnāti, evam asya tac cittam ālambane sūpanibaddhaṃ bhavati" //
-II-3-a-(3)-i Ms.71b2R, Sh.200-18, Sa.13-6, P.94b7, D.78b2, N.82b6, Co.83b3, Ch.428b27
tatra gāthā /
nimitteṣu caran yogī sarvabhūtārthavedakaḥ /
bimbadhyāyī sātatikaḥ pāriśuddhiṃ nigacchati //
tatra yat tāvad āha "nimitteṣu caran yogī"ty anena tāvac chamathanimitte pragrahanimitta upekṣānimitte satatakāritā satkṛtyakāritā cākhyātā / yat punar āha "sarvabhūtārthavedaka" ity anena vastuparyantatākhyātā / yat punar āha "bimbadhyāyī sātatika" ity anena savikalpaṃ nirvikalpaṃ ca pratibimbam ākhyātam / yat punar āha "pāriśuddhiṃ nigacchatī"ty anena kāryapariniṣpattir ākhyātā //
punar api coktaṃ bhagavatā /
cittanimittasya kovidaḥ pravivekasya ca vindate rasam /
dhyāyī nipakaḥ pratismṛto bhuṅkte prītisukhaṃ nirāmiṣam //
tatra yat tāvad āha "cittanimittasya kovida" ity anena savikalpaṃ nirvikalpaṃ ca pratibimbaṃ nimittaśabdenākhyātam, vastuparyantatā kovidaśabdena / yat punar āha "pravivekasya ca vindate rasam" itya anenālambane samyak ( Śbh II 58 ) prayuktasya prahāṇārāmatā bhāvanārāmatā cākhyātā / yat punar āha "dhyāyī nipakaḥ pratismṛta" ity anena śamathavipaśyanāyā bhāvanāsātatyam ākhyātam / yat punar āha "bhuṅkte prītisukhaṃ nirāmiṣam" ity anena kāryapariniṣpattir ākhyātā /

tad evaṃ saty etad vyāpy ālambanam āptāgamaviśuddhaṃ veditavyaṃ yuktipatitaṃ ca / idam ucyate vyāpy ālambanam //
-II-3-b Ms.71b6R, Sh.202-3, P.95b2, D.79a2, N.83a6, Co.83a3, Ch.428c18
tatra caritaviśodhanam ālambanaṃ katamat / tadyathā, aśubhā, maitrī, idaṃpratyayatāpratītyasamutpādaḥ, dhātuprabhedaḥ, ānāpānasmṛtiś ca //
-II-3-b-(1)-i
tatrāśubhā katamā / āha / ṣaḍvidhāśubhā / tadyathā pratyaśubhatā, duḥkhāśubhatā, avarāśubhatā, āpekṣiky aśubhatā, kleśāśubhatā, prabhaṃgurāśubhatā ca //
-II-3-b-(1)-i-(a) Ms.72a1L, Sh.203-1, P.95b5, D.79a5, N.83b1, Co.84a5, Ch.428c22
tatra pratyaśubhatā katamā / āha / pratyaśubhatādhyātmam upādāya bahirdhā copādāya veditavyā //
-II-3-b-(1)-i-(a)
tatrādhyātmam upādāya / tadyathā keśā, romāṇi, nakhā, dantā, rajaḥ, ( Śbh II 60 ) malaṃ, tvak, māṃsaṃ, asthi, snāyu, sirā, )vṛkkā, hṛdayaṃ, plīhakaṃ, klomam, antrāṇi, antraguṇaḥ, āmāśayaṃ, pakvāśayaṃ, yakṛt, purīṣam, aśru, svedaḥ, kheṭaḥ, śiṅghāṇakaṃ, vasā, lasīkā, majjā, medaḥ, pittaṃ, śleṣmā, pūyaḥ, śoṇitam, mastakaṃ, mastakaluṅgaṃ, prasrāvaḥ //
-II-3-b-(1)-i-(a) Ms.7232L, Sh.203-11, P.96a2, D.79a7, N.83b5, Co.84b1, Ch.428c28
tatra bahirdhopādāyāśubhā katamā / tadyathā vinīlakaṃ vā, vipūyakaṃ vā, vipaṭumakaṃ vā, vyādhmātakaṃ vā, vikhāditaṃ vā, vilohitakaṃ vā, vikṣiptakaṃ vā, asthi vā, śaṅkalikā vā, asthiśaṅkalikā vā, uccārakṛtaṃ vā, prasrāvakṛtaṃ vā, kheṭakṛtaṃ vā, śiṅghāṇakakṛtaṃ vā, rudhiramrakṣitaṃ vā, pūyamrakṣitaṃ vā, gūthakaṭhiIIaṃ vā, syandanikā vā / ity evaṃbhāgīyā bahirdhopādāya pratyaśubhatā veditavyā / yā cādhyātmam upādāya yā ca bahirdhopādāyāśubhatā, iyam ucyate pratyaśubhatā //
-II-3-b-(1)-i-(b)
tatra duḥkhāśubhatā katamā / yad duḥkhavedanīyaṃ sparśaṃ pratītyotpadyate kāyikacaitasikam asātaṃ vedayitaṃ vedanāgatam iyam ucyate duḥkhāśubhatā //
-II-3-b-(1)-(c) Ms.72a4L, Sh.204-6, P.96a7, D.79b4, N.84a2, Co.84b5, Ch.429a7

tatrāvarāśubhatā katamā / yat sarvanihīnaṃ vastu, sarvanihīno dhātus tadyathā kāmadhātuḥ, yasmāt punar hīnataraś cāvarataraś ca pratikruṣṭataraś cānyo dhātur nāsti / iyam ucyata avarāśubhatā //
-II-3-b-(1)-i-(d)
tatrāpekṣiky aśubhatā katamā / tadyathā tad ekatyaṃ vastu śubham api sad anyac chubhataram apekṣyāśubhataḥ khyāti / tadyathārūpyān apekṣya rūpadhātur aśubhataḥ khyāti / satkāyanirodhaṃ nirvāṇam apekṣya yāvad bhavāgram aśubhatve saṃkhyāṃ gacchati / iyam evaṃbhāgīyāpekṣiky aśubhatā //
-II-3-b-(1)-(e) Ms.72a5M, Sh.204-16, P.96b4, D.79b7, N.84a5, Co.85a1, Ch.429a15
tatra kleśāśubhatā katamā / traidhātukāvacarāṇi sarvāṇi saṃyojanabandhanānuśayopakleśaparyavasthānāni kleśāśubhatety ucyate //
-II-3-b-(1)-i-(f)
tatra prabhaṃgurāśubhatā katamā / yā pañcānām upādānaskandhānām anityatā, adhruvatā, anāśvāsikatā, vipariṇāmadharmatā / iyam ucyate prabhaṃgurāśubhatā /
itīyam aśubhatā rāgacaritasya viśuddhaya ālambanam //
-II-3-b-(1 )-ii Ms.72a6M, Sh.204-21, P.96b7, D.80a1, N.84a7, Co.85a3, Ch.429a19
tatra rāgas tadyathā adhyātmaṃ kāmeṣu kāmacchandaḥ kāmarāgaḥ, bahirdhā kāmeṣu maithunacchando maithunarāgaḥ, viṣayacchando viṣayarāgaḥ, ( Śbh II 64 ) rūpacchando rūparāgaḥ, satkāyacchandaḥ satkāyarāgaś cety ayaṃ pañcavidho rāgaḥ / tasya pañcavidhasya rāgasya prahāṇāya prativinodanāyāsamudācārāya ṣaḍvidhāśubhatālambanam //
-l|-3-b-(1)-ii-(a)
tatrādhyātmam upādāya pratyaśubhatālambanenādhyātmaṃ kāmeṣu kāmacchandāt kāmarāgāc cittaṃ viśodhayati //
-II-3-b-(1 )-ii-(b)-1,-2,-3,-4 Ms.72a7R, Sh.205-9, P.97a3, D.80a4, N.84b3, Co.85a7, Ch.429a25
tatra bahirdhopādāya pratyaśubhatālambanena bahirdhā kāmeṣu maithunacchandād maithunarāgāc caturvidhā rāgapratisaṃyuktād varṇarāgasaṃsthānarāgasparśarāgopacārarāgapratisaṃyuktāc cittaṃ viśodhayati /
tatra yadā vinīlakaṃ vā, vipūyakaṃ vā, vipaṭumakaṃ vā, vyādhmātakaṃ vā, vikhāditakaṃ vā manasikaroti, tadā varṇarāgāc cittaṃ viśodhayati /
yadā punar vilohitakaṃ manasikaroti, tadā saṃsthānarāgāc cittaṃ viśodhayati /
yadā punar asthi vā śaṅkalikāṃ vāsthiśaṅkalikāṃ vā manasikaroti, tadā sparśarāgāc cittaṃ viśodhayati /
yadā vikṣiptakaṃ manasikaroti, tadopacārarāgāc cittaṃ viśodhayati /
evaṃ sa maithunarāgāc cittaṃ viśodhayati //
-II-3-b-(1)-ii-(b)-1',-2',-3',-4' Ms.72b1R, Sh.205-20, P.97b1, D.80b1, N.84b7, Co.85b4, Ch.429b6
ata eva bhagavatā bahirdhopādāya pratyaśubhatā sā catasṛṣu śivapathikāsu vyavasthāpitā / yā yaivānena śivapathikā dṛṣṭā bhavati / ekāhamṛtā vā saptāhamṛtā vā kākaiḥ kuraraiḥ khādyamānā gṛdhraiḥ śvabhiḥ sṛgālaiḥ /
tatra tatremam eva kāyam upasaṃharati / ayam api me kāya evaṃbhāvī, evaṃbhūtaḥ, evaṃdharmatām anatītaḥ iti / anena tāvad vinīlakam upādāya yāvad vikhāditakam ākhyātam /
yat punar āha "yānena śivapathikā dṛṣṭā bhavati / apagatatvaṅmāṃsaśoṇitasnāyūpanibaddhe"ty anena vilohitakam ākhyātam /
yat punar āha / "yāny eva śivapathikāsthānāni dṛṣṭāni bhavantī"ti [des ni rus goṅ daṅ / keṅ rus daṅ / rus pa'i keṅ rus bstan to /]
yat punar āha / "[des lag pa'i rus pa dag kyaṅ logs śig / rkaṅ pa'i rus pa dag kyaṅ logs śig / loṅ bu'i rus pa dag kyaṅ logs śig / pus mo'i rus pa dag kyaṅ logs śig (D., Co. add la) / rtsib logs kyi rus pa dag daṅ / dpuṅ pa'i rus pa dag daṅ / lag ṅar gyi rus pa daṅ] / pṛṣṭhīvaṃśaḥ, hanucakram, dantamālā, śiraḥkapālaṃ, tathā bhinnapratibhinnāni, ekavārṣikāṇi dvivārṣikāṇi yāvat saptavārṣikāṇi śvetāni śaṃkhanibhāni, kapotavarṇāni pāṃsucūrṇavyatimiśrāṇi dṛṣṭāni bhavantī"ty anena vikṣiptakam ākhyātam / evaṃ pratyaśubhatālambanena bahirdhopādāya caturvidhā rāgapratisaṃyuktād maithunarāgāc cittaṃ viśodhayati //
-II-3-b-(1)-ii-c,-d,-e Ms.72b4R, Sh.206-19, P.98a3, D.81a1, N.85a7, Co.86a3, Ch.429b24
tatra duḥkhatāśubhatālambanenāvarāśubhatālambanena ca viṣayapratisaṃyuktāt kāmarāgāc cittaṃ viśodhayati /
tatropekṣāśubhatālambanena rūparāgāc cittaṃ viśodhayati" /
tatra kleśāśubhatālambanena prabhaṃgurāśubhatālambanena cā bhavāgram upādāya satkāyachandarāgāc cittaṃ viśodhayati /
idaṃ tāvad rāgacaritasya caritaviśodhanam ālambanam / saṃbhavaṃ praty etad ucyate / sarvaṃ sarvākāram aśubhatālambanaṃ saṃgṛhītaṃ bhavati / asmiṃs tv arthe pratyaśubhataivābhipretā / tadanyā tv aśubhatā tadanyasyāpi caritasya viśuddhaya ālambanam //
-II-3-b-(2) Ms.72b6M, Sh.207-7, Mai.277, P.98a8, D.81a4, N.85b4, Co.86a7, Ch.429c3
tatra maitrī katamā / yo mitrapakṣe vā, amitrapakṣe vā, udāsīnapakṣe vā, hitādhyāśayam upasthāpya mṛdumadhyādhimātrasya sukhasyopasaṃhārāyādhimokṣaḥ samāhitabhūmikaḥ / tatra yo mitrapakṣo 'mitrapakṣa udāsīnapakṣaś cedam ālambanam / tatra yo hitādhyāśayaḥ, sukhopasaṃhārāya cādhimokṣaḥ samāhitabhūmiko 'yam ālambaka iti / yac cālambanaṃ yaś cālambakas tad ekadhyam abhisaṃkṣipya maitrīty ucyate //
tatra yat tāvad āha "maitrīsahagatena cittene"ty anena tāvat triṣu pakṣeṣu mitrapakṣe, amitrapakṣe, udāsīnapakṣe hitādhyāśaya ākhyātaḥ /
yat punar āha "avaireṇāsapatnenāvyābādhene"ty anena tasyaiva hitādhyāśayasya trividhaṃ lakṣaṇam ākhyātam / tatrāvairatayā hitādhyāśayaḥ, ( Śbh II 70 ) sā punar avairatā dvābhyāṃ padābhyām ākhyātā, asapatnatayā, avyābādhatayā ca / tatrāpratyanīkabhāvasthānārthenāsapatnatā / apakārāviceṣṭanārthenāvyābādhatā /
yat punar āha / "vipulena mahadgatenāpramāṇene"ty anena mṛdumadhyādhimātrasya sukhasyopasaṃhāra ākhyātaḥ kāmāvacarasya, prathamadvitīyadhyānabhūmikasya vā, tṛtīyadhyānabhūmikasya vā /
yat punar āha / "adhimucya spharitvopasaṃpadya viharatī"ty anena sukhopasaṃhārāyādhimokṣaḥ samāhitabhūmika ākhyātaḥ sa punar eṣa sukhopasaṃhāro hitādhyāśayaparigṛhīta ādhimokṣikamanaskārānugataḥ /
aduḥkhāsukhite mitrapakṣe, amitrapakṣe, udāsīnapakṣe sukhakāme veditavyaḥ /
yas tu duḥkhito vāduḥkhito vā punar mitrapakṣo 'mitrapakṣa udāsīnapakṣo vā / tatra yo duḥkhitaḥ sa karuṇāyā ālambanam / yaḥ sukhitaḥ sa muditāyā ālambanam, iyam ucyate maitrī /
tatra vyāpādacaritaḥ pudgalo maitrīṃ bhāvayan sattveṣu yo vyāpādas taṃ pratanūkaroti / vyāpādāc cittaṃ pariśodhayati //
-II-3-b-(3) Ms.73a4M, Sh. 210-3, P.99a7, D.81b7, N.86a7, Co.87a3, Ch.430a4

tatredaṃpratyayatāpratītyasamutpādaḥ katamaḥ / yat triṣv adhvasu saṃskāramātraṃ dharmamātraṃ vastumātraṃ hetumātraṃ phalamātraṃ yuktipatitaṃ yadutāpekṣāyuktyā kāryakaraṇayuktyopapattisādhanayuktyā dharmatāyuktyā ca, dharmāṇām eva dharmāhārakatvaṃ niṣkārakavedakatvaṃ ca / idam ucyata ( Śbh II 72 ) idaṃpratyayatāpratītyasamutpādālambanam / yad ālambanaṃ manasikurvan mohādhikaḥ pudgalo mohacarito mohaṃ prajahāti tanūkaroti mohacaritāc cittaṃ viśodhayati //
-II-3-b-(4) Ms.73a5L, Sh.211-1, P.99b3, D.82a3, N.86b3, Co.87a6, Ch.430a12
tatra dhātuprabhedaḥ katamaḥ / tadyathā ṣaḍdhātavaḥ pṛthivīdhātur abdhātus tejodhātur vāyudhātur ākāśadhātur vijñānadhātuś ca //
-II-3-b-(4)-i Ms.73a6M, Sh.211-4, P.99b4, D.82a3, N.86b4, Co.87a6, Ch.430a13
tatra pṛthivīdhātur dvividhaḥ / ādhyātmiko bāhyaś ca /
tatrādhyātmiko yad asmin kāye 'dhyātmaṃ pratyātmaṃ khakkhaṭam kharagatam upagatam upādattam /
bāhyaḥ punaḥ pṛthivīdhātur yad bāhyaṃ khakkhaṭaṃ kharagatam anupagatam anupādattam /
sa punar ādhyātmikapṛthivīdhātuḥ katamaḥ / tadyathā keśā, romāṇi, nakhā, dantā, rajaḥ, malaṃ, tvak, māṃsam, asthi, snāyu, sirā, vṛkkā, hṛdayaṃ, plīhakaṃ, klomakam, antrāṇi, antraguṇāḥ, āmāśayaḥ, pakvāśayaḥ, yakṛt, purīṣam / ayam ucyata ādhyātmikaḥ pṛthivīdhātuḥ /
sa punar bāhyaḥ pṛthivīdhātuḥ katamaḥ / kāṣṭhāni vā, loṣṭāni vā, śarkarā vā, kaṭhiIIā vā, vṛkṣā vā, parvatāgrā veti, yo vā punar anyo 'py evaṃbhāgīyaḥ / ayam ucyate bāhyaḥ pṛthivīdhātuḥ //
-II-3-b-(4)-ii Ms.73b1R, Sh.213-2, P.100a2, D.82a7, N 87a1, Co.87b3, Ch.430a21
abdhātuḥ katamaḥ / abdhātur dvividhaḥ / ādhyātmiko bāhyaś ca /
tatrādhyātmiko 'bdhātuḥ " katamaḥ / yad adhyātmaṃ pratyātmaṃ snehaḥ snehagatam āpo 'bgatam upagatam upādattam / tadyathā aśru, svedaḥ, khetaḥ, śiṃghāṇakaḥ, vasā, lasīkā, majjā, medaḥ, pittaṃ, śleṣmā, pūyaḥ, śoṇitaṃ, mastakam, mastakaluṃgam, prasrāvaḥ / ayam ucyata ādhyātmiko 'bdhātuḥ /
bāhyo 'bdhātuḥ katamaḥ / yad bāhyam āpo 'bgatam, snehaḥ snehagatam anupagatam anupādattam / tat punar utso vā, sarāṃsi vā, taḍāgā vā, nadyo vā, prasravaṇāni veti, yo vā punar anyo 'py evaṃbhāgīyaḥ / ayam ucyate bāhyo 'bdhātuḥ //
-II-3-b-(4)-iii Ms.73b3M, Sh.214-3, P.100a7, D.82b3, N.87a4, Co.87b6, Ch.430b1
tejodhātuḥ katamaḥ / tejodhātur dvividha ādhyātmiko bāhyaś ca /
tatrādhyātmikas tejodhātuḥ katamaḥ / yad adhyātmaṃ pratyātmaṃ tejas tejogatam ūṣmoṣmāgatam upagatam upādattam / tadyathā yad asmin kāye tejo yenāyaṃ kāya ātapyate, saṃtapyate, paritapyate / yena cāśitapītakhāditasvāditaṃ samyak sukhena paripākaṃ gacchati / yasya cotsadatvāj jvārito jvārita iti saṃkhyāṃ gacchati / ayam ucyata ādhyātmikas tejodhātuḥ /
bāhyas tejodhātuḥ katamaḥ / yad bāhyaṃ tejas tejogatam ūṣmoṣmāgatam anupagatam anupādattam / tat punar yan manuṣyā araṇīsahagatakebhyo gomayacūrṇebhyaḥ samanveṣante / yad utpannaṃ grāmam api dahati, ( Śbh II 76 ) grāmapradeśam api, nagaraṃ vā, nagarapradeśaṃ vā, janapadaṃ vā, janapadapradeśaṃ vā, dvīpaṃ vā, kakṣaṃ vā, dāvaṃ vā, kāṣṭhaṃ vā, tṛṇaṃ vā, gomayaṃ vā dahan paraitīti, yo vā punar anyo 'py evaṃbhāgīyaḥ / ayam ucyate bāhyas tejodhātuḥ //
-II-3-b-(4)-iv Ms.73b6L, Sh.215-7, W.87-20, P.100b6, D.82b7, N.87b2, Co.88a4, Ch.430b11
tatra vāyudhātuḥ katamaḥ / vāyudhātur dvividhaḥ, ādhyātmiko bāhyaś ca /
tatrādhyātmiko vāyudhātur yad apy adhyātmaṃ pratyātmaṃ vāyur vāyugataṃ laghutvaṃ samudīraṇatvam upagatam upādattam / sa punaḥ katamaḥ / santy asmin kāya ūrdhvaṃgamā vāyavaḥ, adhogamā vāyavaḥ, pārśvaśayā vāyavaḥ, kukṣiśayā vāyavaḥ, pṛṣṭhiśayā vāyavaḥ vāyvaṣṭhīlā vāyavaḥ, kṣurakapippalakaśastrakā vāyavaḥ, viṣūcikā vāyavaḥ, āśvāsapraśvāsā vāyavaḥ, aṅgapratyaṅgānusāriṇo vāyavaḥ / ayam ucyata ādhyātmiko vāyudhātuḥ /
bāhyo vāyudhātuḥ katamaḥ / yad bāhyaṃ vāyur vāyugataṃ laghutvaṃ, samudīraṇatvam anupagatam anupādattam / sa punaḥ katamaḥ / santi bahirdhā pūrvā vāyavaḥ, dakṣiṇā vāyavaḥ, uttarā vāyavaḥ, paścimā vāyavaḥ, sarajaso vāyavaḥ, arajaso vāyavaḥ, parīttā mahadgatā vāyavaḥ, viśvā vāyavaḥ, vairambhā vāyavaḥ, vāyumaṇḍalakavāyavaḥ / bhavati ca samayo yasmin mahān vāyuskandhaḥ samudāgato vṛkṣāgrān api ( Śbh II 78 ) pātayati, kuḍyāgrān api pātayati, parvatāgrān api pātayati / pātayitvā nirupādāno nirgacchati / yaṃ sattvāś cīvarakarṇakena vā paryeṣante, tālavṛntena vā, vidhamanakena veti, yo vā punar anyo 'py evaṃbhāgīyaḥ / ayam ucyate bāhyo vāyudhātuḥ //
-II-3-b-(4)-v Ms.74a2R, Sh.217-1, P.101a7, D.83a7, N.88a1, Co.88b3, Ch.430b26
ākāśadhātuḥ katamaḥ / yac cakṣuḥsauṣiryaṃ vā, śrotrasauṣiryaṃ vā, ghrāṇasauṣiryaṃ vā, mukhasauṣiryaṃ vā, kaṇṭhasauṣiryaṃ veti, yena vābhyavaharati, yatra vābhyavaharati, yena vābhyavahriyate, adhobhāgena pragharatīti, yo vā punar anyo 'py evaṃbhāgīyaḥ / ayam ucyata ākāśadhātuḥ //
-II-3-b-(4)-vi Ms.74a3R, Sh.218-6, P.101b1, D.83b1, N.88a3, Co.88b4, Ch.430b28
vijñānadhātuḥ katamaḥ / yac cakṣurvijñānaṃ śrotraghrāṇajihvākāyamanovijñānam / tat punaś cittaṃ mano vijñānaṃ ca / ayam ucyate vijñānadhātuḥ //
-II-3-b-(4)' Ms.74a4L, Sh.218-9, P.101b2, D.83b2, N.88a4, Co.88b4, Ch.430c1
tatra mānacaritaḥ pudgala imaṃ dhātuprabhedaṃ manasikurvan kāye piṇḍasaṃjñāṃ vibhāvayati, aśubhasaṃjñāṃ ca pratilabhate, na ca punas tenonnatiṃ gacchati, mānaṃ pratanūkaroti / tasmāc caritāc cittaṃ ( Śbh II 80 ) viśodhayati / ayam ucyate dhātuprabhedaḥ / mānacaritasya pudgalasya caritaviśodhanam ālambanam //
-II-3-b-(5) Ms.74a5L, Sh.219-1, W.88-15, P.101b5, D.83b4, N.88a6, Co.88b7, Ch.430c5
tatrānāpānasmṛtiḥ katamā / āśvāsapraśvāsālambanā smṛtir iyam ucyata ānāpānasmṛtiḥ //
-II-3-b-(5)-i-(a) Ms.74a5M, Sh.220-1, W.*86-16, P. 101 b6, D.83b4, N.88a6, Co. 89a1, Ch.430c7
tatra dvāv āśvāsau / katamau dvau / āśvāso 'ntarāśvāsaś ca / dvau praśvāsau / katamau dvau / praśvāso 'ntarapraśvāsaś ca /
tatrāśvāso yaḥ praśvāsasamanantaram antarmukho vāyuḥ pravartate yāvan nābhīpradeśāt /
tatrāntarāśvāso ya uparate 'sminn āśvāse na tāvat praśvāsa utpadyate, yadantarāle viśrāmasthānasahagata itvarakālīnas tadanusadṛśo vāyur utpadyate / ayam ucyate 'ntarāśvāsaḥ /
yathāśvāso 'ntarāśvāsaś caivaṃ praśvāso 'ntarapraśvāsaś ca veditavyaḥ /

tatrāyaṃ viśeṣo bahirmukho vāyuḥ pravartata iti vaktavyam, nābhīdeśam upādāya, yāvan mukhāgrān nāsikāgrāt, tato vā punar bahiḥ //
-II-3-b-(5)-i-(b) Ms.74a7R, Sh.220-15, W.88-38, P.102a3, D.84a1, N.88b3, Co.89a5, Ch.430c16
dvāv āśvāsapraśvāsanidānau / katamau dvau / tadākṣepakaṃ ca karma, nābhīpradeśasauṣiryaṃ ca, tato vā punar uttari yat kāyasauṣiryam //
-II-3-b-(5)-i-(c) Ms.74b1L, Sh.221-1, W.89-4, P.102a4, D.84a2, N.88b4, Co.89a6, Ch.430c18
dvāv āśvāsapraśvāsayoḥ saṃniśrayau / katamau dvau / kāyaś cittaṃ ca / tat kasya hetoḥ / kāyasaṃniśritāś cittasaṃniśritāś cāśvāsapraśvāsāḥ pravartante / te ca yathāyogaṃ sacet kāyasaṃniśritā eva pravarteran, asaṃjñisamāpannānāṃ, nirodhasamāpannānām asaṃjñisattveṣu deveṣūpapannānāṃ sattvānāṃ pravarteran / sacec cittasaṃniśritā eva pravarteran, tenārūpyasamāpannopapannānām sattvānāṃ pravarteran /
sacet kāyasaṃniśritāś cittasaṃniśritāḥ pravarteraṃs te ca na yathāyogaṃ, tena caturthadhyānasamāpannopapannānām sattvānāṃ kalalagatānāṃ cārbudagatānāṃ peśīgatānām sattvānāṃ pravarteran / na ca pravartante / tasmād āśvāsapraśvāsāḥ kāyasaṃniśritāś cittasaṃniśritāś ca pravartante te ca yathāyogam //

-II-3-b-(5)-i-(d) Ms.74b3M, Sh.221-16, W.90-1, P.102b3, D.84a6, N.89a2, Co.89b3, Ch.430c26
dve āśvāsapraśvāsayor gatī / katame dve / āśvāsayor adhogatiḥ, praśvāsayor ūrdhvagatiḥ //
-II-3-b-(5)-i-(e) Ms.74b3R, Sh.221-18, W.90-4, P.102b4, D.84a7, N.89a3, Co.89b4, Ch.430c28
dve āśvāsapraśvāsayor bhūmī / katame dve / audārikaṃ ca sauṣiryaṃ, sūkṣmaṃ ca sauṣiryam /
tatraudārikaṃ sauṣiryaṃ nābhīpradeśam upādāya yāvan mukhanāsikādvāram / mukhanāsikādvāram upādāya yāvan nābhīpradeśasauṣiryam /
sūkṣmasauṣiryaṃ katamat / sarvakāyagatāni romakūpāni //
-II-3-b-(5)-i-(f) Ms.74b4M, Sh.222-3, W.90-15, P.102b6, D.84b2, N.89a4, Co.89b6, Ch.431a3
catvāry āśvāsapraśvāsānāṃ paryāyanāmāni / katamāni catvāri / vāyavaḥ, ānāpānāḥ, āśvāsapraśvāsāḥ, kāyasaṃskārāś ceti / tatrānyair vāyubhiḥ ( Śbh II 84 ) sādhāraṇaṃ paryāyanāmaikaṃ yaduta vāyur iti / asādhāraṇāni tadanyāni trīṇi //
-II-3-b-(5)-i-(g) Ms.74b5L, Sh.222-8, W.*90-19, P.102b8, D.84b3, N.89a6, Co.89b7, Ch.431a6
dvāv apakṣālāv āśvāsaprāśvāsaprayuktasya / katamau dvau / atiśithilaprayogatā ca, atyavaṣṭabdhaprayogatā ca /
tatrātiśithilaprayogatayā kausīdyaprāptasya styānamiddhaṃ vā cittaṃ paryavanahati, bahirdhā vā vikṣipyate / tathātyavaṣṭabdhaprayuktasya kāyavaiṣamyam votpadyate cittavaiṣamyaṃ vā /
kathaṃ kāyavaiṣamyam utpadyate / balābhinigraheṇāśvāsapraśvāsān abhiniṣpīḍayataḥ kāye viṣamā vāyavaḥ pravartante / ye 'sya tatprathamatas teṣu teṣv aṅgapratyaṅgeṣu sphuranti / ye sphurakā ity ucyante / te punaḥ sphurakā vāyavo vivardhamānā rujakā bhavanti / ye 'sya teṣu teṣv aṅgapratyaṅgeṣu rujām utpādayanti / idam ucyate kāyavaiṣamyam /
kathaṃ cittavaiṣamyam utpadyate / cittaṃ vāsya vikṣipyate / pragāḍhena vā daurmanasyopāyāsenābhibhūyate / evaṃ cittavaiṣamyam utpadyate //
-II-3-b-(5)-ii Ms.75a1M, Sh.223-1, W.90-24, P.103a6, D.84b7, N.89b3, Co.90a5, Ch.431a17
asyāḥ khalv ānāpānasmṛteḥ pañcavidhaḥ paricayo veditavyaḥ / tadyathā gaṇanāparicayaḥ skandhāvatāraparicayaḥ pratītyasamutpādāvatāraparicayaḥ satyāvatāraparicayaḥ ṣoḍaśākāraparicayaś ca //
-II-3-b-(5)-ii-(a) Ms.75a2L, Sh.223-5, W.90-31, P.103a8, D.85a2, N.89b5, Co.90a6, Ch.431a21
tatra gaṇanāparicayaḥ katamaḥ / samāsataś caturvidho gaṇanāparicayaḥ ( Śbh II 86 ) / tadyathaikaikagaṇanā, dvayaikagaṇanā, anulomagaṇanā, pratilomagaṇanā ca //
-II-3-b-(5)-ii-(a)-(1) Ms.75a2R, Sh.223-8, P.103b1, D.85a3, N.89b6, Co.90a7, Ch.431a24
tatraikaikagaṇanā katamā / yadāśvāsaḥ praviṣṭo bhavati, tadāśvāsapraśvāsālambanopanibaddhayā smṛtyaikam iti gaṇayati / yadāśvāse niruddhe praśvāsa utpadya nirgato bhavati tadā dvitīyaṃ gaṇayati, evaṃ yāvad daśa gaṇayati / eṣā hi gaṇanā saṃkhyā nātisaṃkṣiptā nātivistarā / iyam ucyata ekaikagaṇanā //
-II-3-b-(5)-ii-(a)-(2) Ms.75a3R, Sh.223-14, P.103b4, D.85a4, N.89b7, Co.90b2, Ch.431a28
dvayaikagaṇanā katamā / yadāśvāsaḥ praviṣṭo bhavati niruddhaś ca praśvāsa utpanno bhavati nirgataś ca, tadaikam iti gaṇayati / anena gaṇanāyogena yāvad daśa gaṇayati / iyam ucyate dvayaikagaṇanā / āśvāsaṃ ca praśvāsaṃ cedaṃ dvayam ekadhyam abhisaṃkṣipyaikam iti gaṇayati, tenocyate dvayaikagaṇanā //
-II-3-b-(5)-ii-(a)-(3) Ms.75a4R, Sh.223-20, P.103b6, D.85a6, N.90a2, Co.90b4, Ch.431b3
anulomagaṇanā katamā / anayaivaikaikagaṇanayā dvayaikagaṇanayā vānulomaṃ yāvad daśa gaṇayati / iyam ucyate 'nulomagaṇanā //
-II-3-b-(5)-ii-(a)-(4) Ms.75a5L, Sh.224-2, P. 103b7, D.85a6, N.90a3, Co.90b4, Ch.431 b6
pratilomagaṇanā katamā / pratilomaṃ daśa upādāya navāṣṭau sapta ṣaṭ pañca yāvad ekaṃ gaṇayati / iyam ucyate pratilomagaṇanā /
yadā sa ekaikagaṇanāṃ niśritya dvayaikagaṇanāṃ vā, anulomagaṇanāyāṃ, pratilomagaṇanāyāṃ ca kṛtaparicayo bhavati, na cāsyāntarāc cittaṃ vikṣipyate, avikṣiptacittaś ca gaṇayati, tadāsyottaragaṇanāviśeṣo vyapadiśyate //
-II-3-b-(5)-ii-(a)-(5) Ms.75a6L, Sh.224-10, P.104a2, D.85b1, N.90a5, Co.90b6, Ch.431b12
katamo gaṇanāviśeṣaḥ / ekaikagaṇanayā vā, dvayaikagaṇanayā vā, dvayam ekaṃ kṛtvā gaṇayati / tatra dvayaikagaṇanayā catvāra āśvāsapraśvāsā ekaṃ ( Śbh II 88 ) bhavati, ekaikagaṇanayā punar āśvāsaḥ praśvāsaś " caikaṃ bhavati / evaṃ yāvad daśa gaṇayati / evam uttarottaravṛddhyā yāvac chatam apy ekaṃ kṛtvā gaṇayati / tadā śataikagaṇanayānupūrveṇa yāvad daśa gaṇayati / evam asya gaṇanāprayutkasya yāvad daśaikaṃ kṛtvā gaṇayati / yāvac ca daśa paripūrayati / tayā daśaikagaṇanayā na cāsyāntarāc cittaṃ vikṣipyate / iyatā tena gaṇanāparicayaḥ kṛto bhavati /
tasya ca gaṇanāprayuktasya saced antarāc cittaṃ vikṣipyate, tadā punaḥ pratinivartyādito gaṇayitum ārabhate 'nulomaṃ vā, pratilomaṃ vā / yadā cāsya gaṇanāparicayāt tac cittaṃ svarasenaiva vāhimārgasamārūḍham āśvāsapraśvāsālambanopanibaddham avyavacchinnaṃ nirantaraṃ, pravartamāna āśvāse pravṛttigrāhakam, niruddha āśvāse nivṛttigrāhakaṃ praśvāsaśūnyāvasthāgrāhakaṃ, pravṛtte praśvāse pravṛttigrāhakaṃ, nivṛtte punar nivṛttigrāhakam āśvāsaśūnyāvasthāgrāhakam avikaṃpyam avicalam avikṣepākāram, sābhirāmaṃ ca pravartate /
iyatā gaṇanābhūmisamatikramo bhavati / punas tadāgaṇayitavyaṃ bhavati / nānyatrāśvāsapraśvāsālambanaṃ cittam upanibadhyate / āśvāsapraśvāsā anugantavyāś cābhilakṣayitavyāś ca sāntarāśvāsapraśvāsāḥ sapravṛttinivṛttyavasthāḥ / ayam ucyate gaṇanāparicayaḥ //
Ms.75b2L, Sh.225-12, P.104b6, D.86a2, N.90b6, Co,91b1, Ch.431c4
sa khalv eṣa gaṇanāparicayo mṛdvindriyāṇāṃ vyapadiśyate / teṣām etad ( Śbh II 90 ) vyākṣepasthānaṃ bhavati cittasthitaye cittanirataye / anyathā gaṇanām antareṇa teṣāṃ styānamiddhaṃ vā cittaṃ paryavanaheta, bahirdhā vā cittaṃ vikṣipyeta, gaṇanāprayuktānāṃ tu teṣām etan na bhavati /
ye tu tīkṣṇendriyāḥ paṭubuddhayas teṣāṃ punar gaṇanāprayogeṇa priyārohatā bhavati / tatropadiṣṭā evaṃ gaṇanāprayogaṃ laghu laghv eva pratividhyanti, na ca tenābhiramante / te punar āśvāsapraśvāsālambanāṃ smṛtim upanibadhya yatra ca pravartante yāvac ca pravartante, yathā ca pravartante, yadā ca pravartante, tat sarvam anugacchaty upalakṣayaty upasthitayā smṛtyā / ayam evaṃrūpas teṣāṃ prayogaḥ /

tasya ca prayogasyāsevanānvayād bhāvanānvayād bahulīkārānvayāt kāyaprasrabdhir utpadyate, cittaprasrabdhiś ca / ekāgratāṃ ca spṛśaty ālambanābhiratiṃ ca nirgacchati //
-II-3-b-(5)-ii-(b) Ms.75b4M, Sh.226-5, W.90-36, P.105a4, D.86a7, N.91a4, Co.91b5, Ch.431c16
sa evaṃ kṛtaparicayo grāhyagrāhakavastumanasikāreṇa skandhān avatarati / kathaṃ ca punar avatarati / ye cāśvāsapraśvāsā yaś caiṣām āśrayakāyas taṃ manasikurvan rūpaskandham avatarati / yā teṣām āśvāsapraśvāsānāṃ tadgrāhikayā smṛtyā saṃprayuktānubhāvanā sa vedanāskandha ity avatarati / yā saṃjānanā sa saṃjñāskandha ity avatarati / yā cāsau smṛtir yā ca cetanā, yā ca tatra prajñā, ayaṃ saṃskāraskandha ity avatarati / yac ( Śbh II 92 ) cittaṃ mano vijñānam ayaṃ vijñanaskandha ity avatarati / yā tadbahulavihāritā evaṃ skandheṣv avatīrṇasyāyam ucyate skandhāvatāraparicayaḥ //
-II-3-b-(5)-ii-(c) Ms.75b6L, Sh.226-17, P.105b1, D.86b3, N.91a7, Co.92a1, Ch.431c26
yadā cānena skandhamātraṃ dṛṣṭaṃ bhavati parijñātaṃ saṃskāramātraṃ vastumātraṃ tadā sa eṣām eva saṃskārāṇāṃ pratītyasamutpādam avatarati / kathaṃ ca punar avatarati / sa evaṃ samanveṣate paryeṣate, "itīma āśvāsapraśvāsāḥ kimāśritāḥ kiṃpratyayāḥ" / tasyaivaṃ bhavati / "kāyāśritā eta āśvāsapraśvāsāḥ kāyapratyayāś cittāśritāś cittapratyayāś ca" /
"kāyaḥ punaś cittaṃ ca kiṃpratyayaṃ ca / sa "kāyaś cittaṃ ca jīvitendriyapratyayam" ity avatarati / "jīvitendriyaṃ punaḥ kiṃpratyayam" / sa pūrvasaṃskārapratyayaṃ jīvitendriyam ity avatarati /
"pūrvakaḥ saṃskāraḥ kiṃpratyayaḥ / sa "pūrvakaḥ saṃskāro 'vidyāpratyaya" ity avatarati / iti hy avidyāpratyayaḥ pūrvakaḥ saṃskāraḥ, pūrvasaṃskārapratyayaṃ jīvitendriyaṃ, jīvitendriyapratyayaḥ kāyaś cittaṃ ca, kāyacittapratyayā āśvāsapraśvāsāḥ / tatrāvidyānirodhāt saṃskāranirodhaḥ / saṃskāranirodhāj jīvitendriyanirodhaḥ / jīvitendriyanirodhāt ( Śbh II 94 ) kāyacittanirodhaḥ / kāyacittanirodhād āśvāsapraśvāsanirodhaḥ/ evam asau pratītyasamutpādam avatarati / sa tadbahulavihārī pratītyasamutpādāvatāre kṛtaparicaya ity ucyate / ayam ucyate pratītyasamutpādāvatāraparicayaḥ //

-II-3-b-(5)-ii-(d) Ms.76a1M, Sh.228-1, P.106a2, D.87a2, N.91b7, Co.92a7, Ch.432a12
sa evaṃ pratītyasamutpāde kṛtaparicayo "ya ete saṃskārāḥ pratītyasamutpannā anityā eta" ity avatarati / "anityatvād abhūtvā ca bhavanti bhūtvā prativigacchanti / punar ete 'bhūtvā bhavanti bhūtvā ca prativigacchanti te jātidharmāṇaḥ, jarādharmāṇaḥ, vyādhidharmāṇaḥ, maraṇadharmāṇaḥ / ye jātijarāvyādhimaraṇadharmāṇas te duḥkhāḥ, ye duḥkhās te 'nātmānaḥ, asvatantrāḥ, svāmivirahitāḥ" / evaṃ so 'nityaduḥkhaśūnyānātmākārair duḥkhasatyam avatīrṇo bhavati / tasyaivaṃ bhavati / "yā kācid eṣāṃ saṃskārāṇām abhinirvṛttir duḥkhabhūtā rogabhūtā gaṇḍabhūtā sarvāsau tṛṣṇāpratyayā / yat punar asyā duḥkhajanikāyās tṛṣṇāyā aśeṣaprahāṇam etac chāntam etat praṇītam evaṃ ca me jānata evaṃ bahulavihāriṇas tṛṣṇāyā aśeṣaprahāṇaṃ bhaviṣyatī"ti / evaṃ hi samudayasatyaṃ nirodhasatyaṃ mārgasatyam avatīrṇo bhavati / sa tadbahulavihārī yadā satyāny abhisamāgacchati / ayam asyocyate satyāvatāraparicayaḥ /
tasyaivam satyeṣu kṛtaparicayasya darśanaprahātavyeṣu kleśeṣu prahīṇeṣu bhāvanāprahātavyā avaśiṣṭā bhavanti //
-II-3-b-(5)-ii-(e) Ms.76a4 L, Sh.228-19, P.106b3, D.87b1, N.92a6, Co.92b6, Ch.432a28
yeṣāṃ prahāṇāya ṣoḍaśākāraparicayaṃ karoti / katame punaḥ ṣoḍaśākārāḥ / ( Śbh II 96 ) tadyathā smṛta āśvasan "smṛta āśvasimī"ti śikṣate / smṛtaḥ praśvasan "praśvasimī"ti śikṣate / dīrgham hrasvaṃ sarvakāyapratisaṃvedy āśvasan "sarvakāyapratisaṃvedy āśvasimī"ti śikṣate / sarvakāyapratisaṃvedī praśvasan "sarvakāyapratisaṃvedī praśvasimī"ti śikṣate / prasrabhya kāyasaṃskārān āśvasan "prasrabhya kāyasaṃskārān āśvasimī"ti śikṣate / prasrabhyakāyasaṃskārān praśvasan "prasrabhya kāyasaṃskārān praśvasimī"ti śikṣate / prītipratisaṃvedī sukhapratisaṃvedī śikṣate / cittasaṃskārapratisaṃvedī prasrabhya cittasaṃskārān āśvasan "prasrabhya cittasaṃskārān āśvasimī"ti śikṣate / prasrabhya cittasaṃskārān praśvasan "prasrabhya cittasaṃskārān praśvasimī"ti śikṣate / cittapratisaṃvedī / abhipramodayaṃś cittaṃ samādadhaṃś crttaṃ vimocayaṃś cittam āśvasan "vimocayaṃś cittam āśvasimī"ti śikṣate / vimocayaṃś cittaṃ praśvasan "vimocayaṃś cittaṃ praśvasimī"ti śikṣate / anityānudarśī, prahāṇānudarśī, virāgānudarśī, nirodhānudarśy āśvasan "nirodhānudarśy āśvasimī"ti śikṣate / nirodhānudarśī praśvasan nirodhānudarśī praśvasimīti ( Śbh II 98 ) śikṣate //
-II-3-b-(5)-ii-(f) Ms.76a7M, Sh.231-9, P.107a7, D.88a3, N.93a1, Co.93a7, Ch.432b28
kaḥ punar eṣāṃ vibhāga ākārāṇām / sa śaikṣo dṛṣṭapado lābhī bhavati caturṇāṃ smṛtyupasthānānām / āśvāsapraśvāsālambanaṃ ca manaskāram ārabhate 'vaśiṣṭānāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇāya / tenāha "smṛta āśvasan 'smṛta āśvasimī'ti śikṣate, smṛtaḥ praśvasan 'praśvasimī'ti śikṣate" /
yadāśvāsaṃ vā praśvāsaṃ vālambate tadā "dīrgham āśvasimi praśvasimī"ti śikṣate /
yadāntarāśvāsam antarapraśvāsaṃ vālambanīkaroti tadā "hrasvam āśvasimi praśvasimī"ti śikṣate / tathā hy āśvāsapraśvāsā dīrghāḥ pravartante, antarāśvāsā antarapraśvāsāś ca hrasvāḥ / te yathaiva pravartante tathaivopalakṣayati jānāti /
yadā sūkṣmasauṣiryagatān āśvāsapraśvāsān romakūpānupraviṣṭān kāye 'dhimucyate, ālambanīkaroti tadā sarvakāyapratisaṃvedī bhavati /
yasmin vā punaḥ samaye niruddha āśvāse 'ntarāśvāse ca / āśvāsapraśvāsaśūnyām āśvāsapraśvāsāpetām avasthām ālambanīkaroti / ( Śbh II 100 ) niruddhe ca praśvāse 'ntarapraśvāse ca / anutpanna āśvāse 'ntarāśvāse ca / praśvāsāśvāsaśūnyāṃ tadvyapetāṃ tadvyavahitāṃ riktām avasthām ālambanīkaroti / tasmin samaye prasrabhya kāyasaṃskārān āśvasan, "prasrabhya kāyasaṃskārān āśvasimī"ti śikṣate / prasrabhya kāyasaṃskārān praśvasan, "prasrabhya kāyasaṃskārān praśvasimī"ti śikṣate /
api tu khalu tasyāsevanānvayād bhāvanānvayād bahulīkārānvayāt / ye kharā duḥsaṃsparśā āśvāsapraśvāsāḥ pūrvam akṛtaparicayasya pravṛtta bhavanti / kṛtaparicayasya anye ca mṛdavaḥ sukhasaṃsparśāḥ pravartante / tenāha "prasrabhya kāyasaṃskārān āśvasimīti śikṣate" /
sa caivam ānāpānasmṛtiprayogeṇa ca yuktaḥ sacel lābhī bhavati prathamasya vā dhyānasya dvitīyasya vā tasmin samaye prītipratisaṃvedy āśvasan, "prītipratisaṃvedy āśvasimī"ti śikṣate /
sacet punar lābhī bhavati niṣprītikasya tṛtīyasya dhyānasya sa tasmin samaye sukhapratisaṃvedī bhavati / tṛtīyāc ca dhyānād ūrdhvam ānāpānasmṛtisaṃprayogo nāsti / yena yāvat tṛtīyadhyānāt parikīrtitam saṃgṛhītam /
tasyaivaṃ prītipratisaṃvedino vā sukhapratisaṃvedino vā sacet kadācit karhacit smṛtisaṃpramoṣād utpadyate / "asmī"ti vā, "ayam aham asmī"ti vā, "bhaviṣyāmī"ti vā, "na bhaviṣyāmī"ti vā, "rūpī bhaviṣyāmy arūpī bhaviṣyāmi" ( Śbh II 102 ) / "saṃjñī, asaṃjñī, naivasaṃjñīnāsaṃjñī bhaviṣyāmī"ti, evam saṃmohasaṃjñācetanāsahagatam iñjitaṃ manyitaprapañcitābhisaṃskṛtaṃ tṛṣṇāgatam utpadyate / sa tad utpannaṃ laghu laghv eva prajñayā pratividhyati nādhivāsayati prajahāti vinodayati vyantīkaroti / evaṃ cittasaṃskārapratisaṃvedī "prasrabhya cittasaṃskārān āśvasimī"ty āśvasan "prasrabhya cittasaṃskārān āśvasimī"ti śikṣate /
sacet punar lābhī bhavati maulānāṃ prathamadvitīyatṛtīyānāṃ dhyānānāṃ sa cāvaśyam anāgamyasya prathamadhyānasāmantakasya lābhī bhavati / sa taṃ niśrityotpannaṃ svaṃ cittaṃ pratyavekṣate / sarāgaṃ vā vigatarāgaṃ vā sadveṣaṃ vā vigatadveṣaṃ vā samohaṃ vigatamohaṃ, saṃkṣiptaṃ vikṣiptaṃ līnaṃ pragṛhītam uddhatam anuddhataṃ vyupaśāntaṃ avyupaśāntaṃ samāhitam asamāhitaṃ subhāvitam asubhāvitaṃ vimuktaṃ cittam avimuktaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti pratisaṃvedayati / tenāha cittapratisaṃvedī /
sa yadā styānamiddhanivaraṇena cittaṃ nivṛtaṃ bhavaty adhyātmam saṃśamayatas tadānyatamānyatamena prasadanīyenālambanena saṃdarśayati samādāpayati samuttejayati saṃpraharṣayati / tenāhābhipramodayaṃś ( Śbh II 104 ) cittam /
yadā punar auddhatyanivaraṇena kaukṛtyanivaraṇena nivṛtaṃ paśyaty abhisaṃpragṛhṇatas tadānyatamānyatamena prasadanīyenālambanena saṃdarśayaty adhyātmam avasthāpayati śamayati samādhatte / tenāha samādadhaṃś cittam /
yadā ca tac cittam āsevanānvayād bhāvanānvayād bahulīkārānvayān nivaraṇasamudācārād dūrīkṛtaṃ bhavati nivaraṇebhyo viśodhitam / tenāha vimocayaṃś cittam āśvasan "vimocayaṃś cittam āśvasimī"ti śikṣate /

tasya nivaraṇebhyo vimuktacetaso mārgabhāvanāyā āntarāyikebhyo 'nuśayā avaśiṣṭā bhavanti prahātavyāḥ / sa teṣāṃ prahāṇāya mārgaṃ saṃmukhīkaroti / yaduta saṃskārānityatām eva sādhu ca suṣṭhu ca yoniśaḥ pratyaveksate / tenāha anityānudarśī /
tena ca pūrvaṃ prathamadvitīyatṛtīyadhyānasanniśrayeṇānāgamyasaṃniśrayeṇa vā punaḥ śamathayogaḥ kṛtaḥ / etarhy anityānudarśī vipaśyanāyāṃ yogaṃ karoti / evam asya tac cittaṃ śamathavipaśyanāparibhāvitaṃ dhātuṣu vimucyate yadutānuśayebhyaḥ /
katame dhātavaḥ / yaś ca prahāṇadhātur yaś ca virāgadhātur yaś ca nirodhadhātuḥ / tatra sarvasaṃskārāṇāṃ darśanaprahātavyānāṃ prahāṇāt ( Śbh II 106 ) prahāṇadhātuḥ / sarvasaṃskārāṇāṃ bhāvanāprahātavyānāṃ prahāṇād virāgadhātuḥ / sarvopadhinirodhān nirodhadhātuḥ / sa evaṃ trīn dhātuñ śāntato manasikurvan kṣemata ārogyataḥ śamathavipaśyanāṃ bhāvayati / yenāsyāsevanānvayād bhāvanānvayād bahulīkārānvayād avaśiṣṭebhyo bhāvanāprahātavyebhyaḥ kleśebhyaś cittaṃ vimucyate / tenāha prahāṇānudarśī, virāgānudarśī, nirodhānudarśy āśvasan "nirodhānudarśy āśvasimī"ti śikṣate /
evam ayaṃ darśanabhāvanāprahātavyeṣu kleśeṣu prahīṇeṣv arhan bhavati kṣīṇāsravaḥ, nāsty asyāta uttari karaṇīyam / bhavati kṛto 'sya paricayaḥ / ayam asyocyate ṣoḍaśākāraḥ paricayaḥ / yaś cāyaṃ pañcavidhaḥ paricaya iyam asyocyata ānāpānasmṛtiḥ /
yatra vitarkacaritaḥ pudgalaḥ prayujyamānaḥ priyārohatayā prayujyate / savyāpāraṃ caitad ālambanaṃ savyākṣepam adhyātmaṃ pratyātmam āsannāsannaṃ, yenāsya tatra prayujyamānasya yo vitarkasaṃkṣobhaḥ sa na bhavati / tvaritatvaritaṃ ca cittam ālambane saṃtiṣṭhate, abhiramate / idaṃ pañcamaṃ vitarkacaritasya pudgalasya caritaviśodhanam ālambanam //
-II-3-c Ms.77a7R, Sh. 237-6, W.*91-24, P.111a3, D.91a3, N.96a2, Co.96a6, Ch.433c1
tatra kauśalyālambanaṃ katamat / tadyathā skandhakauśalyaṃ dhātukauśalyam āyatanakauśalyaṃ pratītyasamutpādakauśalyaṃ sthānāsthānakauśalyam //
-II-3-c-(1) Ms.77a8M, Sh.237-9, P.111a4, D.91a4, N.96a3, Co.96a7, Ch.433c4
tatra katame skandhāḥ, katamat skandhakauśalyam / āha / pañca skandhāḥ rūpaskandho vedanāskandhaḥ saṃjñāskandhaḥ saṃskāraskandho vijñānaskandhaś ca /
tatra rūpaskandhaḥ katamaḥ / yat kiñcid rūpaṃ sarvaṃ tac catvāri mahābhūtāni catvāri mahābhūtāny upādāya / tat punar atītānāgatapratyutpannam ādhyātmikaṃ vā bāhyaṃ vaudārikaṃ vā sūkṣmaṃ vā hīnaṃ vā praṇītaṃ vā dūre vāntike vā /
tatra vedanāskandhaḥ katamaḥ / sukhavedanīyaṃ vā sparśaṃ pratītya, duḥkhavedanīyaṃ vā, aduḥkhāsukhavedanīyaṃ vā / ṣaḍ vedanākāyāś cakṣuḥsaṃsparśajā vedanā śrotraghrāṇajihvākāyamanaḥsaṃsparśajā vedanā /
tatra saṃjñāskandhaḥ katamaḥ / tadyathā sanimittasaṃjñā, animittasaṃjñā, parīttasaṃjñā, mahadgatasaṃjñā, apramāṇasaṃjñā, nāsti kiñcid ity ākiñcanyāyatanasaṃjñā / ṣaṭ saṃjñākāyāś cakṣuḥsaṃsparśajā saṃjñā śrotraghrāṇajihvākāyamanaḥsaṃsparśajā saṃjñā /
saṃskāraskandhaḥ katamaḥ / ṣaṭ cetanākāyāś cakṣuḥsaṃsparśajā cetanā, śrotraghrāṇajihvākāyamanaḥsaṃsparśajā cetanā / vedanāṃ ca saṃjñāṃ ca sthāpayitvā ye tadanye caitasikā dharmāḥ /
tatra vijñānaskandhaḥ katamaḥ / yac cittaṃ mano vijñānam / te punaḥ ṣaḍ vijñānakāyāḥ / cakṣurvijñānaṃ śrotraghrāṇajihvākāyamanovijñānam /
sā caiṣā vedanā saṃjñā saṃskāras tac caitad vijñānam atītānāgatapratyutpannam ādhyātmikaṃ vā bāhyaṃ veti vistareṇa pūrvavat / ima ucyante skandhāḥ /
skandhakauśalyaṃ katamat / ya etān yathoddiṣṭān dharmāN nānātmakatayā ( Śbh II 110 ) ca jānāti bahvātmakatayā ca, na ca tataḥ param upalabhate vikalpayati vā / idam ucyate samāsataḥ skandhakauśalyam /
tatra katamā nānātmakatā skandhānām / anya eva rūpaskandho 'nyo vedanāskandha evam anyo yāvad vijñānaskandhaḥ / iyaṃ nānātmakatā /
tatra katamā bahvātmakatā / yo rūpaskandho 'nekavidho bahunānāprakāraḥ, bhūtabhautikabhedenātītānāgatapratyutpannādikena ca prakārabhedena / iyam ucyata anekātmakatā rūpaskandhasya / evam avaśiṣṭānām skandhānāṃ yathāyogaṃ veditavyam /
kiṃ ca na tasmāt param upalabhate vikalpayati / skandhamātram upalabhate vastumātram / no tu skandhavyatirekeṇātmānam upalabhate nityadhruvam avipariṇāmadharmakam / nāpy ātmīyaṃ, kiṃcid idaṃ nopalabhate, na vikalpayati tasmāt pareṇa //
-11-3-0(2) Ms.77b6L, Sh.244-12, P.112a6, D.92a3, N.97a2, Co.97a5, Ch.434a3
tatra katame dhātavaḥ / katamad dhātukauśalyam / āha / aṣṭādaśa dhātavaḥ / cakṣurdhātū rūpadhātuś cakṣurvijñānadhātuḥ śrotradhātuḥ śabdadhātuḥ śrotravijñānadhātur ghrāṇadhātur gandhadhātur ghrāṇavijñānadhātur jihvādhātū rasadhātur jihvāvijñānadhātuḥ kāyadhātuḥ spraṣṭavyadhātuḥ kāyavijñānadhātur manodhātur dharmadhātur manovijñānadhātuḥ / ima ucyante dhātavaḥ /

tatra katamad dhātukauśalyam / yat punar etān aṣṭādaśa dharmān svakāt svakād dhātoḥ svakasvakād bījāt svakasvakād gotrāj jāyante nirvartante prādurbhavantīti jānāti rocayann upanidhyāti / idam ucyate dhātukauśalyam / yad aṣṭādaśānāṃ dharmāṇām svakasvakād dhātoḥ pravṛttiṃ jānāti tad evam sati hetupratyayakauśalyam etad yaduta dhātukauśalyam //
-II-3-c-(3) Ms.77b8M, Sh.245-12, P.112b3, D.92a7, N.97a6, Co.97b1, Ch.434a11
tatra katamāny āyatanāni / katamad āyatanakauśalyam / āha / dvādaśāyatanāni, cakṣurāyatanam, rūpāyatanam, śrotrāyatanam, śabdāyatanam, ghrāṇāyatanam, gandhāyatanam, jihvāyatanam, rasāyatanam, kāyāyatanam, spraṣṭavyāyatanam, mana-āyatanam, dharmāyatanaṃ ca / imāny ucyanta āyatanāni /
katamad āyatanakauśalyam / tatra cakṣur adhipatī rūpāṇy ālambanaṃ cakṣurvijñānasya sasaṃprayogasyotpattaye, samanantaraniruddhaṃ ca manaḥ samanantarapratyayaḥ / tatra śrotram adhipatiḥ śabda ālambanaṃ samanantaraniruddhaṃ ca manaḥ samanantarapratyayaḥ śrotravijñānasya sasaṃprayogasyotpattaye / evaṃ yāvan manaḥsamanantaraṃ tajjo manaskāro 'dhipatipratyayo dharma ālambanaṃ manovijñānasya sasaṃprayogasyotpattaye, iti tribhiḥ pratyayaiḥ samanantarapratyayena ālambanapratyayena adhipatipratyayena ca ṣaṇṇāṃ vijñānakāyānāṃ pravṛttir bhavati sasaṃprayogāṇām iti / yad evam ādhyātmikabāhyeṣv āyataneṣu pratyayakauśalyam / idam ucyata āyatanakauśalyam //
-II-3-c-(4) Ms.78a3L, Sh.247-10, P.113a3, D.92b5, N.97b5, Co.97b7, Ch.434a22
tatra katamaḥ pratītyasamutpādaḥ, katamat pratītyasamutpādakauśalyam / āha / avidyāpratyayāḥ saṃskārāḥ, saṃskārapratyayaṃ vijñānam, vijñānapratyayaṃ nāmarūpam / vistareṇa yāvat / evam asya kevalasya mahato duḥkhaskandhasya samudayo bhavati / ayam ucyate pratītyasamutpādaḥ /
yat punar dharmā eva dharmān abhispandayanti dharmā eva dharmān parispandayanti / saṃskārā eva dharmāṇām āhārakāḥ, te ca hetusamutpannatvāt ( Śbh II 114 ) pratītyasamutpannatvād abhūtvā bhavanti bhūtvā ca prativigacchanti / tasmād anityā ete saṃskārāḥ / ye punar anityās te jātidharmāṇo jarādharmāṇo vyādhidharmāṇo maraṇadharmāṇaḥ śokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsadharmāṇaḥ / te jarādharmitvād yāvad upāyāsadharmitvād duḥkhāḥ / ye vā punar duḥkhā, asvatantrā, durbalās ta anātmāna iti / yad ebhir ākāraiḥ pratītyasamutpanneṣu dharmeṣv anityajñānam, duḥkhajñānam, nairātmyajñānam / idam ucyate pratītyasamutpādakauśalyam //
-II-3-c-(5) Ms.78a6L, Sh.249-3, P.113b5, D.93a5, N.98a6, Co.98a7, Ch.434b6
sthānāsthānakauśalyaṃ punaḥ pratītyasamutpādakauśalyaviśeṣa eva veditavyam //
tatrāyaṃ viśeṣaḥ / sthānāsthānakauśalyenāviṣamahetukatāṃ jānāti / asti kuśalākuśalānāṃ karmaṇāṃ phalavipākaḥ / kuśalānāṃ punar iṣṭaḥ phalavipākaḥ / akuśalānām aniṣṭa iti / yad evaṃ jñānam idam ucyate sthānāsthānakauśalyam /
tac caitat pañcasthānakauśalyaṃ samāsataḥ svalakṣaṇakauśalyaṃ bhavati sāmānyalakṣaṇakauśalyaṃ ca / tatra skandhakauśalyena svalakṣaṇakauśalyam ākhyātam avaśiṣṭaiḥ sāmānyalakṣaṇakauśalyam / idam ucyate kauśalyālambanam //
-II-3-d-(1) Ms.78b1R, Sh.249-12, W.*91-33, P.114a1, D.93b1, N.98b2, Co.98b3, Ch.434b14
tatra kleśaviśodhanam ālambanaṃ katamat / āha / adhobhūmīnām audārikatvam uparibhūmīnāṃ śāntatvaṃ ca / tadyathā kāmadhātau prathamadhyānasya evaṃ yāvan naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasya /
tatra katamā audārikatā / audārikatā dvividhā / svabhāvaudārikatā saṃkhyaudārikatā ca /
tatra svabhāvaudārikatā kāmadhātāv api pañcaskandhāḥ saṃvidyante prathame tu dhyāne / ye kāmāvacarās te sādīnavatarāś ca duḥkhavihāratarāś ca, ( Śbh II 116 ) alpakāvasthāyitarāś ca, hīnatarāḥ pratikruṣṭatarāś ca / iyam eṣām svabhāvaudārikatā / prathame tu dhyāne na tathā tena te śāntatarāḥ praṇītatarā ity ucyante /
tatra saṃkhyaudārikatā katamā / kāmāvacaro rūpaskandhaḥ prabhūtataraḥ parijñeyaḥ prahātavya evaṃ yāvad vijñānaskandhaḥ / iyam ucyate saṃkhyaudārikatā / evam uparimāsu bhūmiṣu svabhāvaudārikatā saṃkhyaudārikatā ca yathāyogaṃ veditavyāḥ /
iyaṃ tūparimāsu bhūmiṣu yāvad ākiṃcanyāyatanāt tadaudārikatā veditavyāḥ, sarvā adharimā bhūmayo duḥkhavihāratarāś ca alpāyuṣkatarāś ca / naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanaṃ punaḥ śāntam eva, upari śreṣṭhatarāyā bhūmer abhāvāt /
tatra samāsata ādīnavārtha audārikatārthaḥ / yasyāṃ yasyāṃ bhūmau prabhūtataram ādīnavaṃ bhavati, sā ādīnavata audārikety ucyate /
yasyāṃ tu yasyāṃ bhūmāv alpataram ādīnavaṃ bhavati, sā ādīnavataḥ śāntety ucyate / idaṃ laukikānāṃ laukikena mārgeṇa kleśaviśodhanam ālambanam, tathāpi tasyādharimāṃ bhūmim ādīnavataḥ paśyataḥ / rogataḥ, ayogakṣemataḥ, uparimāṃ ca bhūmiṃ śāntataḥ / ya adhobhūmikāḥ kleśā yāvad ākiṃcanyāyatanabhūmikāḥ kāmadhātum upādāya te prahīyante / na tv atyantataḥ prahīyante / te punar eva te pratisaṃdhikā bhavanti //
-II-3-d-(2)-i Ms.78b6M, Sh.251-11, P.114b6, D.94a3, N.99a4, Co.99a4, Ch.434c9
lokottareṇa vā punar mārgeṇa kleśaviśodhanam ālambanaṃ caturvidhaṃ tadyathā duḥkhasatyaṃ samudayasatyaṃ nirodhasatyaṃ mārgasatyaṃ ca /
tatra duḥkhasatyaṃ katamat / tadyathā jātir duḥkhaṃ jarā duḥkhaṃ vyādhir maraṇam apriyasaṃprayogaḥ priyavinābhāva icchāvighātaś ca / saṃkṣepataḥ pañcopādānaskandhā duḥkham /
tatra samudaya āryasatyaṃ tṛṣṇā paunarbhavikī nandīrāgasahagatā tatratatrābhinandinī /
tatra nirodha āryasatyaṃ yad asyā eva tṛṣṇāyā aśeṣaprahāṇam /
mārgasatyam āryāṣṭāṅgo mārgaḥ /
tatra kṛṣṇapakṣaṃ śuklapakṣaṃ copādāya hetuphalavyavasthānena catuḥsatyavyavasthānam / tatra duḥkhasatyaṃ phalam / samudayasatyaṃ hetuḥ / nirodhasatyaṃ phalam / mārgasatyaṃ hetuḥ prāptaye sparśanāyai /
tatra duḥkhasatyaṃ vyādhisthānīyaṃ tat prathamataḥ parijñeyam / samudayasatyaṃ vyādhinidānasthānīyaṃ tac cāntaraṃ parivarjayitavyam / nirodhasatyam ārogyasthānīyaṃ tac ca sparśayitavyaṃ sākṣātkartavyam / mārgasatyaṃ bhaiṣajyasthānīyaṃ tac cāsevitavyaṃ bhāvayitavyaṃ bahulīkartavyam //
-II-3-d-(2)-ii Ms.79a3M, Sh. 253"11, P.115a7, D.94b3, N.99b4, Co.99b3, Ch.434c23
bhūtaṃ caitat tathā avitathā aviparītam aviparyastaṃ duḥkhaṃ duḥkhārthena, yāvan mārgo mārgārthena tasmāt satyam ity ucyate / svalakṣaṇaṃ ca na visaṃvadati / taddarśanāc cāviparītā buddhayaḥ pravartante / tena satyam ity ucyate //

-II-3-d-(2)-iii Ms.79a4L, Sh.254-5, P.115b1, D.94b4, N.99b5, Co.99b5, Ch.434c26
kasmāt punar etāny āryāṇām eva satyāni bhavanti / āryā etāni satyāny eva samānāni satyato jānanti paśyanti yathābhūtam / bālās tu na jānanti, na paśyanti yathābhūtam / tasmād āryasatyānīty ucyante / bālānām etad dharmatayā satyaṃ nāvabodhena / āryāṇāṃ tūbhayathā //
-II-3-d-(2)-iv-(a) Ms.79a4R, Sh.254-10, P.115b4, D.94b6, N.99b7, Co.99b6, Ch.435a1
tatra jātiduḥkham iti jāyamānasya duḥkhā vedanotpadyate kāyikacaitasikī, na tu jātir eva duḥkhaṃ duḥkhanidānam sā evaṃ yāvad icchāvighāto duḥkham iti, icchāvighātanidānaṃ duḥkham utpadyate kāyikacaitasikam, na tv icchāvighāta eva duḥkhaṃ duḥkhanidānaṃ punaḥ sa iti peyālam /
saṃkṣepataḥ pañcopādānaskandhā duḥkham ity ebhir jātyādibhiḥ paryāyair duḥkhaduḥkhataiva paridīpitā /
tatra vipariṇāmaduḥkhatā saṃskāraduḥkhatā cāvaśiṣṭā sā punaḥ pañcopādānaskandhaduḥkhatayā paridīpitā bhavati / tathā hi pañcopādānaskandhās trivedanāparigatās te tathoktāyā duḥkhaduḥkhatāyā bhājanabhūtāḥ / yā ca noktā vipariṇāmaduḥkhatā saṃskāraduḥkhatā ca sāpy eṣv eva draṣṭavyā /
kena punaḥ kāraṇena bhagavatā duḥkhaduḥkhataiva parikīrtitā svaśabdena, vipariṇāmaduḥkhatā saṃskāraduḥkhatā punaḥ paryāyeṇa / tathā hi duḥkhaduḥkhatāyām āryāṇāṃ bālānāṃ ca tulyā duḥkhatābuddhiḥ pravartate / saṃvejikā atyarthaṃ duḥkhaduḥkhatā pūrvam akṛtaprajñānām evaṃ ca deśyamāne sukham avatāro bhavati satyeṣu vineyānām //
-II-3-d-(2)-iv-(b) Ms.79a7R, Sh.256-4, P.116a4, D.95a4, N.100a6, Co.99b6, Ch.435a16
tatra trividhāyā duḥkhatāyāḥ kathaṃ vyavasthānaṃ bhavati / yat tāvad duḥkhaṃ jātir duḥkhaṃ yāvad icchāvighāto duḥkham ity anena sādhiṣṭhānā duḥkhā vedanā ākhyātā sā ca duḥkhaduḥkhatā / idaṃ duḥkhaduḥkhatāyā vyavasthānam /
ye ye vā punar etad vipakṣā dharmās tathā yauvanaṃ jarāyāḥ, vyādher ārogyam, jīvitaṃ maraṇasya, priyasaṃprayogo 'priyasaṃprayogasya, apriyavinābhāvaḥ priyavinābhāvasya, icchāsaṃpattir icchāvighātasya / ye ca duḥkhāyāṃ vedanāyāṃ pravṛttāḥ kleśāḥ sādhiṣṭhānāḥ, ye cārogyādiṣu sukhasthānīyeṣu dharmeṣu tannirjātāyāṃ ca vedanāyāṃ ye pravṛttāḥ kleśāḥ / iyam ucyate vipariṇāmaduḥkhatā /
tatra sukhā vedanā sādhiṣṭhānā, anityatayā pariṇamantī anyathībhāvādhipateyaṃ duḥkhaṃ vidadhāti / kleśāḥ punaḥ sarvatra pravṛttāḥ paryavasthānata eva duḥkhā bhavanti / vipariṇāmaś ca sa cetasas tasmād vipariṇāmaduḥkhatety ucyate / yathoktaṃ bhagavatā, "avadīrṇavipariṇatena cittena mātṛgrāmasya hastagrahaṇaṃ ce"ti vistaraḥ / yathā coktaṃ "kāmacchandaparyavasthitaḥ kāmacchandaparyavasthānapratyayaṃ tajjaṃ caitasikaṃ duḥkhadaurmanasyaṃ pratisaṃvedayate" / evaṃ vyāpādastyānamiddhauddhatyakaukṛtyavicikitsāparyavasthitas tad anenāgamenāptena paramāptena kleśeṣu duḥkhārtho 'pi labhyate vipariṇāmārtho 'pi / tenocyate kleśavipariṇāmaduḥkhateti, idaṃ vipariṇāmaduḥkhatāyā vyavasthānaṃ /

saṃskāraduḥkhatā punaḥ sarvatragā upādānaskandheṣu / saṃkṣepatas tu yā ca duḥkhaduḥkhatā, yā ca kleśasaṃgṛhītā vipariṇāmaduḥkhatā, yā ca ( Śbh II 124 ) sādhiṣṭhānasukhavedanāsaṃgṛhitā tāṃ sthāpayitvā ye tadanye skandhā aduḥkhāsukhasahagatās tannirjātās tadutpattipratyayās tasya cotpannasya sthitibhājanāḥ / iyam ucyate saṃskāraduḥkhatā /
ye skandhā anityā udayavyayayuktāḥ sopādānās trivedanābhir anuṣaktā dauṣṭhulyopagatā ayogakṣemapatitā avinirmuktā duḥkhaduḥkhatāyā vipariṇāmaduḥkhatāyā asvavaśavartinaś ca / iyam ucyate saṃskāraduḥkhatayā duḥkhatā / idaṃ saṃskāraduḥkhatāyā vyavasthānam /
tatra tṛṣṇā prārthanābhilāṣo 'bhinandaneti paryāyāḥ / sā punaḥ prārthanā tribhir mukhaiḥ pravṛttā tadyathā punarbhavaprārthanā, viṣayaprārthanā ca / tatra yā punarbhavaprārthanā sā paunarbhavikī tṛṣṇā / viṣayaprārthanā punar dvividhā / prāpteṣu viṣayeṣu saumanasyādhyavasānasahagatā, aprāpteṣu ca viṣayeṣu saṃyogābhilāṣasahagatā / tatra yā prāpteṣu viṣayeṣu saumanasyādhyavasānasahagatā nandīrāgasahagatety ucyate / yā punar aprāpteṣu viṣayeṣu saṃyogābhilāṣasahagatā tatratatrābhinandinīty ucyate /
nirodho 'pi dvividhaḥ / kleśanirodho, upakleśanirodhaś ca /
mārgo 'pi dvividhaḥ / śaikṣo 'śaikṣaś ca /
idam ālambanaṃ kleśaviśodhanaṃ lokottareṇa mārgeṇa veditavyam //
-II-3-e Ms.79b7M, Sh.258-11, P.117b3, D.96a5, N.101b1, Co.101a5, Ch.435b21
tenāha caturvidham ālambanam / vyāpyālambanaṃ caritaviśodhanaṃ kauśalyālambanaṃ kleśaviśodhanaṃ ceti /
(II)-A-II-4-a Ms.79b7R, Sh.258-13, W.'91-37, P.117b4, D.96a6, N.101b2, Co.101a6, Ch.435b23
tatrāvavādaḥ katamaḥ / caturvidho 'vavādaḥ / aviparītāvavādaḥ, anupūrvāvavādaḥ, āgamāvavādaḥ, adhigamāvavādaś ca /
tatrāviparītāvavādaḥ katamaḥ / yad aviparītaṃ dharmam arthaṃ ca deśayati grāhayati bhūtaṃ yad asya niryāti samyagduḥkhakṣayāya duḥkhasyāntakriyāyai / ayam ucyate 'viparītāvavādaḥ /
anupūrvāvavādaḥ katamaḥ / yat kālena dharmaṃ deśayati / uttānottānāni sthānāni tatprathamato grāhayati vācayati, tataḥ paścād gambhīrāṇi, prathamasya vā satyasyābhisamayāya tatprathamato 'vavadate, tataḥ paścāt samudayanirodhamārgasatyasya, prathamasya dhyānasya samāpattaye tatprathamato 'vavadate / tataḥ paścād anyāsāṃ dhyānasamāpattīnām / ayam evaṃbhāgīyo 'nupūrvāvavādo veditavyaḥ / tatrāgamāvavādo yathā tena gurūṇām antikād āgamitaṃ bhavati, gurusthānīyānāṃ yogajñānām ācāryāṇām upādhyāyasya vā, tathāgatasya vā, tathāgataśrāvakasya vā tathaivānenānyūnamadhikaṃ kṛtvā parān avavadate / ayam ucyata āgamāvavādaḥ /
tatrādhigamāvavādo yathānena te dharmā adhigatā bhavanti / sparśitāḥ sākṣātkṛtā, ekākinā vyavakṛṣṭavihāriṇā / tathaiva pareṣāṃ prāptaye / sparśanāyai sākṣātkriyāyā avavadate / ayam ucyate 'dhigamāvavādaḥ //
-II-4-b Ms.80a3M, Sh.260-15, P.118a7, D.96b6, N.102a2, Co.101b5, Ch.435c9
asti punaḥ sarvākāraparipūrṇo 'vavādaḥ / sa punaḥ katamaḥ / yas tribhiḥ prātihāryair avavadati / ṛddhiprātihāryeṇa, ādeśanāprātihāryeṇa, anuśāstiprātihāryeṇa /
ṛddhiprātihāryeṇa, anekavidhaṃ ṛddhiviṣayam upadarśayaty ātmani ca bahumānaṃ janayati pareṣām / yathā tena bahumānajātāḥ śrotrāvadhānena ( Śbh II 128 ) yoge manasikāra ādarajātā bhavanti / tatra deśanāprātihāryeṇa cittacaritaā samanveṣya anuśāstiprātihāryeṇa yathendriyam, yathācaritam, yathāvatāraṃ dharmadeśanāṃ deśayati, pratipattau samanuśāsti / tenāyaṃ prātihāryatrayasaṃgṛhītaḥ sarvākāraparipūrṇāvavādo bhavati //
(II)-A-II-5-a-(1) Ms.80a5M, Sh.261-8, W.*92-4, P.118b5, D.97a2, N.102a6, Co.102a1, Ch.435c20
tatra śikṣā katamā / āha / tisraḥ śikṣāḥ / adhiśīlaṃśikṣā, adhicittam adhiprajñaṃśikṣā /
tatrādhiśīlaṃśikṣā katamā / yathāpi tac "chīlavān viharatī"ti vistareṇa pūrvavat /
tatrādhicittaṃśikṣā viviktaṃ kāmair viviktaṃ pāpakair akuśalair dharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ ca prathamaṃ dhyānaṃ yāvac caturthaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati / iyam adhicittaṃśikṣā / api khalu sarva ārūpyās tadanyāś ca samādhisamāpattayo 'dhicittaṃśikṣety ucyate / api tu dhyānāni niśritya tatprathamataḥ satyābhisamayo nyāmāvakrāntir bhavati / na tu sarveṇa sarvaṃ vinā dhyānais tasmāt pradhānāni dhyānāni kṛtvādhicittaṃśikṣety uktāni /
tatrādhiprajñaṃśikṣā yac caturṣv āryasatyeṣu yathābhūtaṃ jñānaṃ //
-II-5-a-(2) Ms.80a7M, Sh.263-1, P.119a5, D.97a7, N.102b4, Co.102a6, Ch.436a7
kena kāraṇena tisra eva śikṣā na tata ūrdhvam / āha / samādhipratiṣṭhārthena jñānasanniśrayārthena kṛtyakaraṇārthena ca /
tatra samādhipratiṣṭhārthenādhiśīlaṃśikṣā / tathā hi śīlaṃ pratiṣṭhāya cittaikāgratāṃ spṛśati cittasamādhim /
tatra jñānasanniśrayārthenādhicittaṃśikṣā / tathā hi samāhitacittasyaikāgratāsmṛtyā jñeye vastuni yathābhūtaṃ jñānadarśanaṃ pravartate /
tatra kṛtyakaraṇārthenādhiprajñaṃśikṣā / tathā hi suviśuddhena jñānadarśanena kleśaprahāṇam sākṣātkaroti / eṣa hi svārtha etat paramaṃ kṛtyaṃ ( Śbh II 132 ) yaduta kleśaprahāṇaṃ tata uttarikaraṇīyaṃ punar nāsti / tenaitās tisra eva śikṣāḥ //
-II-5-a-(3) Ms.80b1M, Sh.263-13, Choi.157-6, P.119b2, D.97b4, N.103a1, Co.102b2, Ch.436a17
kāḥ punar āsāṃ śikṣāṇām ānupūrvī / suviśuddhaśīlasya avipratisāraḥ / avipratisāriṇaḥ prāmodyaṃ prītiḥ prasrabdhiḥ sukham, sukhitasya cittasamādhiḥ samāhitacitto yathābhūtaṃ prajānāti yathābhūtaṃ paśyati / yathābhūtaṃ jānan paśyan nirvidyate nirviṇṇo virajyate / virakto vimucyate / vimukto 'nupādāya parinirvāti / evam imāni śīlāni bhāvitāny agratāyām upanayanti / yadutānupādāya parinirvāṇam / iyam āsāṃ śikṣāṇām ānupūrvī //
-II-5-a-(4) Ms.80b2R, Sh.264-5, P.119b7, D.97b7, N.103a4, Co.102b5, Ch.436a24
tatra kena kāraṇenādhiśīlaṃ śikṣā adhiśīlam ity ucyate, evam adhicittam adhiprajñam / adhikārārthenādhikārthena ca /
tatra katham adhikārārthena / adhicittam adhikṛtya yac chīlaṃ sā adhiśīlaṃ śikṣā / adhiprajñam adhikṛtya yaś cittasamādhiḥ, sā adhicittaṃśikṣā / kleśaprahāṇam adhikṛtya yaj jñānaṃ darśanam, sā adhiprajñaṃśikṣā / evam adhikārārthena /
katham adhikārthena / yā cādhiśīlaṃśikṣā yā cādhicittaṃ yā cādhiprajñaṃśikṣā etāḥ śikṣā asminn eva śāsane, asādhāraṇā ito bāhyaiḥ / evam adhikārthena //
-II-5-a-(5) Ms.80b4M, Sh.264-16, Choi.*158-5, P.120a5, D.98a4, N.103b1, Co.103a2, Ch.436b3

asti punar adhicittaṃśikṣā yā adhiprajñaṃśikṣāyā āvāhikā, asty adhiprajñaṃśikṣā yā adhicittaṃśikṣāyā āvāhikā / tadyathā āryaśrāvako 'lābhī maulānāṃ dhyānānām, śaikṣo dṛṣṭapadaḥ, tataḥ paścād bhāvanāprahātavyānāṃ ( Śbh II 134 ) kleśānāṃ prahāṇāya prayujyamānaḥ smṛtisaṃbodhyaṅgaṃ bhāvayati yāvad upekṣāsaṃbodhyaṅgam / iyam adhiprajñaṃśikṣā adhicittaṃśikṣāyā āvāhikā / adhicittaṃ punaḥ śikṣāṃ adhiprajñāyā āvāhikā pūrvam evoktā /
tatrāsty adhiśīlaṃ śikṣā nādhicittam, nādhiprajñam / asty adhiśīlam adhicittam, nādhiprajñam / na tv asty adhiprajñaṃśikṣā yā vinādhiśīlenādhicittena ca / ato yatrādhiprajñaṃśikṣā tatra tisraḥ śikṣā veditavyāḥ / idaṃ tāvac chikṣāvyavasthānaṃ tatra yoginā yogaprayuktena śikṣitavyam //
-II-5-a-(6) Ms.80b6R, Sh.265-9, P.120b5, D.98b1, N.103b6, Co.103a6 Ch.436b14
tatra trayaḥ pudgalāḥ satyāny abhisamāgacchanti / katame trayaḥ / tadyathā / avītarāgo yadbhūyo vītarāgaḥ, vītarāgaś ca / tatra sarveṇa sarvam avītarāgaḥ satyāny abhisamāgacchan sahasatyābhisamayāt srota-āpanno bhavati / yadbhūyo vītarāgaḥ punaḥ satyāny abhisamāgacchan sahasatyābhisamayāt sakṛdāgāmī bhavati / vītarāgaḥ satyāny abhisamāgacchan sahasatyābhisamayād anāgāmī bhavati //
-II-5-b Ms.80b7R, Sh.266-1, P.121a1, D.98b4, N.104a2, Co.103b2, Ch.436b19
trīṇīndriyāṇi / anājñātam ājñāsyāmīndriyam ājñendriyam ājñātavata indriyam / eṣām indriyāṇāṃ kathaṃ vyavasthānaṃ bhavati / anabhisamitānāṃ satyānām abhisamayāya prayuktasyānājñātam ājñāsyāmīndriyavyavasthānam / abhisamitavataḥ śaikṣasyājñendriyavyavasthānam / kṛtakṛtyasyāśaikṣasyārhata ājñātāvīndriyavyavasthānam //
-II-5-c Ms.81a1L, Sh.267-5, P.121a4, D.98b6, N.104a4, Co.103b3, Ch.436b25

trīṇi vimokṣamukhāni / tadyathā śūnyatā apraṇihitam ānimittam /
eṣāṃ trayāṇāṃ vimokṣamukhānāṃ kathaṃ vyavasthānaṃ bhavati / āha / dvayam idaṃ saṃskṛtam asaṃskṛtaṃ ca /
tatra saṃskṛtaṃ traidhātukapratisaṃyuktāḥ pañca skandhāḥ, asaṃskṛtaṃ punar nirvāṇam / idam ubhayaṃ yac ca saṃskṛtam, yac cāsaṃskṛtam ity ucyate sat / yat punar idam ucyata ātmā vā, sattvo vā, jīvo vā, jantur vā, idam asat /
tatra saṃskṛte doṣadarśanād ādīnavadarśanād apraṇidhānaṃ bhavati / apraṇidhānāc cāpraṇihitaṃ vimokṣamukhaṃ vyavasthāpyate /
nirvāṇe punas tatra praṇidhānavataḥ praṇidhānaṃ bhavati / śāntadarśanaṃ praṇītadarśanaṃ niḥsaraṇadarśanaṃ ca, niḥsaraṇadarśanāc ca punar ānimittaṃ vimokṣamukhaṃ vyavasthāpyate /
tatrāsaty asaṃvidyamāne naiva praṇidhānaṃ nāpraṇidhānaṃ bhavati / tad yathaivāsat tathaivāsad iti jānataḥ paśyataḥ śūnyatāvimokṣamukhaṃ vyavasthāpyate / evaṃ trayāṇāṃ vimokṣamukhānāṃ vyavasthānaṃ bhavati //
(II)-A-II-6-a-(1) Ms.81a3R, Sh.268-12, P.121b3, D.99a4, N.104b2, Co.103b7, Ch.436c11
tatra katame śikṣānulomikā dharmāḥ / āha / daśa śikṣāvilomā dharmāḥ / teṣāṃ pratipakṣeṇa daśa śikṣānulomikā veditavyāḥ /
tatra katame daśa śikṣāvilomā dharmāḥ / tadyathā mātṛgrāmaḥ śiśur udāravarṇo rañjanīyaḥ śikṣāprayuktasya kulaputrasyādhimātram antarāyakaraḥ paripanthakaḥ / satkāyaparyāpanneṣu saṃskāreṣu niyantiḥ / ālasyam, kausīdyam / satkāyadṛṣṭiḥ kavaḍaṃkārāhāram upādāya rasarāgo lokākhyānakathāsv anekavidhāsu bahunānāprakārāsu citrāsu chandarāgānunayaḥ, dharmacintāyogamanasikārāpakṣālaḥ /
sa punaḥ katamaḥ / tadyathā kāṅkṣā vimatir vicikitsā ratneṣu vā satyeṣu vā skandheṣu vā karmaphale vā prahāṇaprayuktasya ca kāyadauṣṭhulyaḥ śaithilikasya śamathavipaśyanāpakṣālamanasikāraḥ styānamiddhena vā cittābhibhavaś cittābhisaṃkṣepaḥ / anvārabdhavīryasya vā kāyikaklamaś caitasikopāyāsaḥ / atilīnavīryasya viśeṣāsaṃprāptiḥ kuśalapakṣaparyādānam / lābhena vā yaśasā vā praśaṃsayā vā anyatamānyatamena vā sukhalavamātratvena nandīsaumanasyam auddhatyam avyupaśama audbilyam utplāvitatvam / satkāyanirodhe nirvāṇa uttrāsaś chambhitatvam / amātrayā bhāṣyaprayogaḥ, atyabhijalpaḥ, dharmyām api kathāṃ kathayatā vigṛhyakathām ārambhānuyogaḥ / pūrvadṛṣṭaśrutānubhūteṣu viṣayeṣv anekavidheṣu bahunānāprakāreṣu cittavisāraś cittākṣepaḥ / acintyeṣu ca sthāneṣu nidhyāyitatvam / ime dharmacintāyogamanasikārāpakṣālā veditavyāḥ / ( Śbh II 140 )
dhyānasamāpattisukhāsvādanatā, ānimittaṃ samāpattukāmasya saṃskāranimittānusāritā / spṛṣṭasya śārīrikābhir vedanābhir duḥkhābhir yāvat prāṇahāriṇībhir jīvitaniyantir jīvitāśā, tadāśānugatasya śocanā, klāmyanā, paridevanā / itīme daśa śikṣāvilomā dharmāḥ //
-II-6-a-(2) Ms.81b2R, Sh.270-3, P.122a8, D.99b6, N.105a5, Co.104b2, Ch.437a6
katame daśa śikṣāpadānāṃ vilomānāṃ dharmāṇāṃ pratipakṣeṇa śikṣānulomikā bhavanti / tadyathā / aśubhasaṃjñā / anityasaṃjnā / anitye duḥkhasaṃjñā / duḥkhe 'nātmasaṃjñā / āhāre pratikūlasaṃjñā / sarvaloke 'nabhiratisaṃjñā / ālokasaṃjñā / virāgasaṃjñā / nirodhasaṃjñā / maraṇasaṃjñā / itīmā daśa saṃjñā āsevitā bhāvitā bahulīkṛtā daśavidhasya śikṣāparipanthakasya daśānāṃ śikṣāvilomānāṃ dharmāṇāṃ prahāṇāya saṃvartante /
tatra dharmālokaḥ, arthālokaḥ, śamathālokaḥ, vipaśyanālokaś ca / etān ālokān adhipatiṃ kṛtvā ālokasaṃjñā / asminn artha abhipretā dharmacintāyogamanasikārāḥ paripanthasya prahāṇāya //
-II-6-b Ms.81b4R, Sh.270-15, W.*92-12, Choi.158-12, P.122b5, D.100a3, N.105b2, Co.104b6, Ch.437a15
tatrāpare daśa śikṣānulomikā dharmā veditavyāḥ / katame daśa / tadyathā pūrvako hetuḥ / ānulomika upadeśaḥ / yoniśaḥ prayogaḥ / sātatyasatkṛtyakāritā / tīvracchandatā / yogabalādhānatā / kāyacittadauṣṭhulyapratiprasrabdhiḥ / abhīkṣṇapratyavekṣā / aparitamanā / nirabhimānatā ca /
tatra pūrvako hetuḥ katamaḥ / yaḥ pūrvam indriyaparipāka indriyasamudāgamaś ca /
tatrānulomika upadeśo ya upadeśo 'viparītaś cānupūrvikaś ca /
tatra yoniśaḥ prayogo yathaivāvavāditas tathaiva prayujyate / tathā prayujyamānaḥ samyagdṛṣṭim utpādayati /
tatra sātatyasatkṛtyakāritā yadrūpeṇa prayogeṇa avandhyaṃ ca kālaṃ karoti kuśalapakṣeṇa / kṣipram eva kuśalapakṣaṃ samudānayati /
tatra tīvracchandatā yathāpi tad uttare vimokṣaspṛhām utpādayati / "kadāsvid ahaṃ tad āyatanam upasaṃpadya vihariṣyāmi yad āryā āyatanam upasaṃpadya viharantī"ti /
tatra yogabalādhānatā dvābhyāṃ kāraṇābhyāṃ yogabalādhānaprāpto bhavati / prakṛtyaiva ca tīkṣṇendriyatayā, dīrghakālābhyāsaparicayena ca /
tatra kāyacittadauṣṭhulyapratiprasrabdhir yathāpi tac chrāntakāyasya klāntakāyasyotpadyate kāyadauṣṭhulyaṃ cittadauṣṭhulyam / tad īryāpathāntarakalpanayā pratiprasrambhayati / ativitarkitenātivicāritenotpadyate kāyacittadauṣṭhulyam, tadādhyātmaṃ cetaḥ śamathānuyogena pratiprasrambhayati /
cittābhisaṃkṣepeṇa cittalayena styānamiddhaparyavasthānenotpadyate kāyacittadauṣṭhulyam / tad adhiprajñaṃ dharmavipaśyanayā, prasadanīyena ca manaskāreṇa prasrambhayati / prakṛtyaiva cāprahīṇakleśasya kleśapakṣaṃ kāyacittadauṣṭhulyam avigataṃ bhavati / sadānuṣaktaṃ tat samyaṅmārgabhāvanayā pratiprasrambhayati /
tatrābhīkṣṇapratyavekṣā abhīkṣṇaṃ śīlāny ārabhya kukṛtaṃ pratyavekṣate sukṛtaṃ ca / akṛtaṃ ca pratyavekṣate, kṛtaṃ ca / kukṛtāc cākṛtād vyāvartate / sukṛtāc cākṛtān na pratyudāvartate / kukṛtāc ca kṛtāt pratyudāvartate / sukṛtāc ca kṛtān na pratyudāvartate / tathā kleśānāṃ prahīṇāprahīṇānāṃ mīmāṃsāmanaskāram adhipatiṃ kṛtvā abhīkṣṇaṃ pratyavekṣate /
tatra prahīṇatāṃ jñātvā [yid bde bar 'gyur la / ma spaṅs bar śes na] punaḥ punas tam eva mārgaṃ bhāvayati /
tatrāparitamanā / yat kālāntareṇa jñātavyaṃ draṣṭavyaṃ prāptavyaṃ tad ajānato 'paśyato 'nadhigacchataḥ paritamanā utpadyate, caitasikaḥ klamaḥ, caitasiko vighātaḥ / tām utpannāṃ nādhivāsayati prajahāti /
tatra nirabhimānatā / adhigame prāptau sparśanāyāṃ nirabhimāno bhavati / aviparītagrāhī, prāpte prāptasaṃjñī, adhigate 'dhigatasaṃjñī sākṣātkṛte sākṣatkṛtasaṃjñī /
itīme daśa dharmāḥ śikṣākāmasya yogina ādimadhyaparyavasānam upādāya śikṣām anulomayanti, na vilomayanti / tenocyante śikṣānulomikā iti //
(II)-A-II-7-a Ms.82a5R, Sh.273-1, W.92-23, P.124a4, D.101a4, N.106b3, Co.105b6, Ch.437b23

tatra katamo yogabhraṃśaḥ / āha / catvāro yogabhraṃśāḥ / katame catvāraḥ / asti yogabhraṃśa ātyantikaḥ / asti tāvatkālikaḥ / asti prāptiparihāṇikaḥ / asti mithyāpratipattikṛtaḥ //
-II-7-a-(1),-(2),-(3) Ms.82a6M, Sh.273-5, P.124a4, D.101a5, N.106b4, Co.105b7, Ch.437b26
tatrātyantiko yogabhraṃśo 'gotrasthānāṃ pudgalānāṃ veditavyaḥ / te hy aparinirvāṇadharmakatvād atyantaparibhraṣṭā eva yogād bhavanti /
tatra tāvatkālikaḥ / tadyathā gotrasthānāṃ parinirvāṇadharmakāṇāṃ pratyayavikalānām, te hi dūram api param api gatvā avaśyam eva pratyayān āsādayiṣyanti / yogaṃ ca saṃmukhīkṛtya bhāvayitvā parinirvāsyanti / tenaiṣa teṣāṃ tāvatkālika eva yogabhraṃśo bhavati /
tatra prāptiparihāṇiko yogabhraṃśaḥ / yathāpīhaikatye prāptād adhigatāj jñānadarśanasparśavihārāt parihīyante //
-II-7-a-(4) Ms.82a7R, Sh.273-15, P.124b2, D.101b1, N.107a1, Co.106a3, Ch.437c5
tatra mithyāpratipattikṛto yogabhraṃśaḥ / yathāpīhaikatyo 'yoniśaḥ prayujyamāno nārādhako bhavati yogasya, nārādhayati nyāyyaṃ dharmaṃ kuśalam / yathāpīhaikatyo bahukleśo bhavati, prabhūtarajaskajātīyaḥ paṭuvijñānaś ca bhavati paṭubuddhiḥ sahajayā buddhyā samanvāgataḥ sa śrutam udgṛhṇāti śrutaṃ paryavāpnoty alpaṃ vā, prabhūtaṃ vā / araṇye vā punar viharati, āgatāgatānāṃ ca gṛhipravrajitānām, ṛjukānām, ṛjukajātīyānāṃ ( Śbh II 148 ) dharmadeśanayā cittam ārādhayati kuhanānucaritayā ca ceṣṭayā kāyavākpratisaṃyuktayā / tasya tena hetubhāvena tena pratyayenotpadyate lābhasatkāraślokaḥ / sa jñāto bhavati mahāpuṇyo lābhī bhavati cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇām, satkṛtaś ca bhavati, gurukṛtaḥ, rājñāṃ rājamātrāṇām, yāvat sārthavāhānām, arhatsaṃmataḥ / tasyānvāvartante śrāvakāḥ, gṛhiṇaḥ, pravrajitā api, anvāvṛtteṣu gredhaṃ nigamayaty āvartate bāhulyāya /
tasyaivaṃ bhavati / "santi me śrāvakāḥ, gṛhipravrajitā ye, mayi saṃbhāvanā jātā yeṣām arhatsaṃmatas te cen mām upasaṃkramya yoge manasikāre śamathavipaśyanāyāṃ praśnaṃ pṛccheyuḥ / teṣāṃ cāhaṃ pṛṣṭo vyākuryāṃ na jānāmīty evaṃ sati yā saṃbhāvanā sā ca hīyet, na ca syām arhatsaṃmataḥ, yan nv ahaṃ svayam eva cintayitvā tulayitvopaparīkṣya yogaṃ vyavasthāpayeyam" / sa etam evārtham adhipatiṃ kṛtvā lābhasatkārābhigṛddha ekākī rahogataḥ svayam eva cintayitvā tulayitvopaparīkṣya yogaṃ vyavasthāpayati /
sa cāsya yogo na sūtre 'vatarati na vinaye saṃdṛśyate / dharmatāṃ ca vilomayati / sa ye te bhikṣavaḥ sūtradharā, vinayadharā, mātṛkādharās teṣaṃ tad yogasthānaṃ vinigūhati na prakāśayati / ye 'py asya śravakā ( Śbh II 150 ) bhavanti gṛhiṇaḥ, pravrajitāś ca, tān api yogapratiguptaya ājñāpayati /
tat kasya hetoḥ / "mā haiva te sūtradharā, vinayadharā, mātṛkādharā, etad yogasthānaṃ śrutvā sūtre 'vatārayeyuḥ, tac ca nāvataret / vinaye saṃdarśayeyuḥ, tac ca na saṃdṛśyet / dharmatayā upaparīkṣeyuḥ, tac ca dharmatāṃ virodhayet / te ca tato nidānam apratītā bhaveyur apratītavacanaiś ca māṃ codayeyuḥ / adhikaraṇāni cotpādayeyuḥ" /

"evam ahaṃ punar api na satkṛtaḥ syāṃ na gurukṛtaḥ, rājñāṃ rājāmātrāṇāṃ yāvad dhanināṃ śreṣṭhināṃ sārthavāhānām, na ca punar lābhī syāṃ cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇām" iti /
sa tām eva lābhasatkārakāmatām adhipatiṃ kṛtvā adharme dharmasaṃjñī, vinidhāya saṃjñāṃ rucim adharmaṃ dharmato dīpayati saṃprakāśayati /
tatra ye 'sya dṛṣṭyanumatam āpadyante te 'py adharme dharmasaṃjñino bhavanti mandatvān momuhatvāt te 'dharme dharmasaṃjñino yathānuśiṣṭā api pratipadyamānā mithyāpratipannā eva te veditavyāḥ / ayam evaṃrūpo mithyāpratipattikṛto yogabhraṃśaḥ saddharmapratirūpako hy asaddharmaḥ saddharmasyāntardhānāya /
itīme catvāro yogabhraṃśā dhyāyinā bhikṣuṇā yogācāreṇa parijñeyā varjayitavyāḥ //
(II)-A-II-8-a Ms-82b7M, Sh.275-23, W.92-31, Choi.163-1, P.125b8, D.102b2, N.108a3, Co.107a4, Ch.438a16
tatra yogaḥ katamaḥ / āha / caturvidho yogaḥ / tadyathā śraddhā chando vīryam upāyaś ca //
-II-8-a-(1) Ms.82b7R, Sh.276-2, W.92-32, Choi.163-9, P.126a1, D.102b3, N.108a3, Co.107a4, Ch.438a17
tatra śraddhā dvyākārā dvividhādhiṣṭhānā, abhisaṃpratyayākārā prasādākārā ca, dharmayuktivicāraṇādhiṣṭhānā pudgalānubhāvādhimuktyadhiṣṭhānā ca //
-II-8-a-(2) Ms.82b8L, Sh.276-5, W/92-35, Choi.163-10, 7, P.126a2, D.102b4, N.108a4, Co.107a5, Ch.438a20
chando 'pi caturvidhaḥ / tadyathā prāptaye yathāpīhaikatya uttare vimokṣaspṛhām utpādayati, vistareṇa pūrvavat / paripṛcchāyai yathāpīhaikatyaḥ spṛhām utpādayaty ārāmaṃ gamanāya, vijñānāṃ sabrahmacāriṇāṃ yogajñānām antikam aśrutasya śravaṇāya, śrutasya ca paryavadānāya / saṃbhārasamudāgamāya cchando yathāpīhaikatyaḥ śīlasaṃvarapāriśuddhaye, indriyasaṃvarapāriśuddhaye, bhojane mātrajñatāyām, jāgarikānuyoge, saṃprajānadvihāritāyām uttarottarāṃ spṛhām utpādayati / anuyogāya cchando yathāpīhaikatyaḥ sātatyaprayogatāyāṃ satkṛtyaprayogatāyāṃ ca mārgabhāvanāyāṃ spṛhām utpādayaty abhilāṣaṃ kartukāmatām / ity ayaṃ caturvidhaś chandaḥ / yaduta prāptaye paripṛcchanāyai saṃbhārasamudāgamāya anuyogāya ca //
-II-8-a-(3) Ms.83a1R, Sh.276-20, W.*93-1, Choi.164-8, P.126a8, D.102b7, N.108b1, Co.107b2, Ch.438b1
tatra vīryam api caturvidhaṃ tadyathā śravaṇāya, cintanāyai, bhāvanāyai, āvaraṇapāriśuddhaye ca /
tatra śravaṇāya vīryaṃ / yad aśrutaṃ ca śṛṇvataḥ, paryavadāpayataḥ, cetaso 'bhyutsāhaḥ, avinyastaprayogatā / evaṃ yathāśrutānāṃ dharmāṇām ekākino rahogatasyārtham, cintayatas tulayata upaparīkṣamāṇasya / evaṃ pratisaṃlayanapraviṣṭasya kālena kālaṃ śamathavipaśyanāṃ bhāvayataḥ / evam ahorātrānuyuktasya caṃkramaniṣadyābhyāṃ nivaraṇebhyaś cittaṃ viśodhayataḥ, yaś cetaso 'bhyutsāhaḥ, avinyastaprayogatā //
-II-8-a-(4) Ms.83a3M, Sh.277-10, W.*93-3, Choi.165-1, P.126b5, D.103a4, N.108b5, Co.107b5, Ch.438b9
tatropāyo 'pi caturvidhaḥ / tadyathā śīlasaṃvaram indriyasaṃvaram adhipatiṃ kṛtvā sūpasthitasmṛtitā tathā copasthitasmṛter apramādaś cetasa ārakṣā / kuśalānāṃ dharmāṇāṃ niṣevaṇā / tathā vāpramattasyādhyātmaṃ cetaḥśamathayogaḥ / adhiprajñaṃ ca dharmavipaśyanā //
sa cāyaṃ yogaś caturvidhaḥ / ṣoḍaśākāro bhavati //
-II-8-b Ms.83a4M, Sh.277-16, W.93-23, Choi.165-10, P.126b8, D.103a6, N.108b7, Co.107b7, Ch.438b13
tatra śraddhayā prāptavyam artham abhisaṃpratyeti / prāptim ( Śbh II 156 ) abhisaṃpratyayāt kartukāmatām utpādayati kuśaleṣu dharmeṣu / sa evaṃ kartukāmo 'horātrānuyukto viharati / utsāhī dṛḍhaparākramaḥ / tac ca vīryam upāyaparigṛhītam aprāptasya prāptaye, anadhigatasyādhigamāya asākṣātkṛtasya sākṣātkriyāyai saṃvartate / tasmād ime catvāro dharmā yoga ity ucyate41 //
(II)-A-II-9-a Ms.83a5R, Sh.278-1, W.94-1, P.127a3, D.103b1, N.109a2, Co.108a2,Ch.438b19
tatra manasikāraḥ katamaḥ / catvāro manaskārāḥ / katame catvāraḥ / tadyathā balavāhanaḥ, sacchidravāhanaḥ, niśchidravāhanaḥ, anābhogavāhanaś ca //
-II-9-a-(1) Ms.83a6R, Sh.278-8, W.94-3, P.127a4, D.103b2, N.109a3, Co.108a3, Ch.438b21
tatra balavāhano manaskāraḥ katamaḥ / tadyathā ādikarmikasyādhyātmam eva cittaṃ sthāpayataḥ saṃsthāpayataś ca dharmān pravicinvataḥ, yāvan manaskāraṃ na prāpnoti, tāvad asya balavāhano manaskāro bhavati / balād avaṣṭabhya tac cittam ekāgratāyām avasthāpayati / tenocyate balavāhana iti //
-II-9-a-(2) Ms.83a7M, Sh.279-5, W.94-8, P. 127a6, D. 103b3, N. 109a5, Co. 108a4, Ch.438b25
tatra sacchidravāhano manaskāraḥ katamaḥ / yo labdhamanaskārasyordhvaṃ laukikena mārgeṇa gacchato lokottareṇa vā yo lakṣaṇapratisaṃvedī manaskāraḥ / tathā hi samādhis tatra cintayā vyavakīryate, naikāntena bhāvanākāreṇa pravartate //
-II-9-a-(3) Ms.83a8L, Sh.279-10, W.94-11, P.127b1, D.103b5, N.109a6, Co.108a5, Ch.438b28
tatra niśchidravāhano manaskāraḥ katamaḥ / lakṣaṇapratisaṃvedino manaskārād ūrdhvaṃ yāvat prayoganiṣṭhān manasikārāt //
-II-9-a-(4) Ms.83a8M, Sh.279-12, W.94-13, P.127b2, D.103b5, N.109a7, Co.108a6, Ch.438c1
tatrānābhogavāhano manaskāraḥ katamaḥ / yaḥ prayoganiṣṭhāphalo manaskāraḥ //
-II-9-b-(1),(2),(3),(4) Ms.83a8R, Sh.279-14, P.127b3, D.103b6, N.109a7, Co.108a7, Ch.438c3
apare catvāro manaskārāḥ / tadyathā ānulomikaḥ, prātipakṣikaḥ, prasadanīyaḥ, pratyavekṣaṇīyaś ca /
tatrānulomiko manaskāraḥ / yenālambanaṃ vidūṣayati samyakprayogaṃ cārabhate, no tu kleśaṃ prajahāti /
tatra prātipakṣikaḥ / yena kleśaṃ prajahāti /
tatra prasadanīyaḥ / yena līnaṃ cittaṃ pragrāhakair nimittair abhipramodayati saṃpraharṣayati pragṛhṇāti /
tatra pratyavekṣaṇīyo manaskāraḥ / tadyathā mīmāṃsāmanaskāraḥ, yam adhipatiṃ kṛtvā prahīṇāprahīṇatāṃ kleśānāṃ pratyavekṣate //
-II-9-c Ms.83b2L, Sh.280-4, P. 127b8, D. 104a2, N. 109b4, Co. 108b3, Ch.438c10
tatrālambanaṃ manasikurvatā kati nimittāni manasikartavyāni bhavanti / āha / catvāri / tadyathālambananimittaṃ nidānanimittaṃ parivarjanīyaṃ nimittaṃ niṣevaṇīyaṃ ca nimittam //
-II-9-c-(1) Ms.83b2R, Sh.280-7, P.128a1, D.104a3, N.109b5, Co.108b4, Ch.438c12
tatrālambananimittam / yaj jñeyavastusabhāgaṃ pratibimbaṃ pratibhāsaḥ //
-II-9-c-(2) Ms.83b3L, Sh.280-10, P.128a2, D.104a3, N.109b5, Co.108b4, Ch.438c13

tatra nidānanimittam / tadyathā samādhisaṃbhāropacayaḥ, ānulomika ( Śbh II 162 ) upadeśaḥ, bhāvanāsahagatas tīvracchandaḥ saṃvejanīyeṣu dharmeṣu saṃvegaḥ, vikṣepāvikṣepaparijñāvadhānam, parataś cāsaṃghaṭṭo manuṣyakṛto vāmanuṣyakṛto vā śabdakṛto vā vyāyāmakṛto vā / tathā vipaśyanāpūrvaṃgamo 'dhyātmaṃ cittābhisaṃkṣepa uttaptatarāyā vipaśyanāyā uttaratra nidānanimittam / tathā śamathapūrvaṃgamā vipaśyanā uttaptatarasya śamathasyottaratra nidānanimittam //

-II-9-c-(3)-i,ii,iii,iv Ms.83b4M, Sh.280-19, P.128a6, D.104a6, N.110a1, Co.108b6, Ch.438c19
tatra parivarjanīyanimittaṃ caturvidham / tadyathā layanimittam auddhatyanimittaṃ saṅganimittaṃ vikṣepanimittaṃ ca /
tatra layanimittam / yenālambananimittena nidānanimittena cittaṃ līnatvāya paraiti /
tatra auddhatyanimittam / yenālambananimittena nidānanimittena cittam uddhanyate /
tatra saṅganimittam / yenālambananimittena nidānanimittena cittam ālambane rajyate saṃrajyate saṃkliśyate /
tatra vikṣepanimittam / yenālambananimittena nidānanimittena cittaṃ bahirdhā vikṣipyate /
tāni punar nimittāni yathā samāhitāyāṃ bhūmau //
-II-9-d Ms.83b6L, Sh.281-8, P.128b2, D.104b2, N.110a4, Co.109a2, Ch.438c26
ebhir manaskārair ālambanam adhimucyataḥ katy adhimokṣā bhavanti / āha / navādhimokṣāḥ / tadyathā prabhāsvaraś cāprabhāsvaraś ca jaḍaḥ paṭuḥ parītto mahadgato 'pramāṇaḥ pariśuddho 'pariśuddhaś ceti /
tatra prabhāsvaro 'dhimokṣaḥ / ya ālokanimitte sūdgṛhīta ālokasahagataḥ /
tatrāprabhāsvaro 'dhimokṣaḥ / tadyathā ālokanimitte 'nudgṛhīte 'ndhakārasahagataḥ /
tatra jaḍo 'dhimokṣaḥ / yo mṛdvindriyasantānapatitaḥ /
tatra paṭur adhimokṣaḥ / yas tīkṣṇendriyasantānapatitaḥ /
tatra parītto 'dhimokṣaḥ / yaḥ parīttaśraddhāchandasahagataḥ parīttālambanaś ca / iti manaskāraparīttatayā cālambanaparīttatayā ca parītto 'dhimokṣaḥ /
tatra mahadgato 'dhimokṣaḥ / tadyathā yo mahadgataśraddhāchandasahagataḥ, mahadgataṃ vālambanam adhimucyate yo 'dhimokṣaḥ / iti manaskāramahadgatatayā cālambanamahadgatatayā ca mahadgato 'dhimokṣaḥ /
tatrāpramāṇo 'dhimokṣaḥ / apramāṇaśraddhāchandasahagataḥ, anantam vā aparyantam ālambanam adhimucyate yo 'dhimokṣaḥ / iti manaskārāpramāṇatayā cālambanāpramāṇatayā cāpramāṇo 'dhimokṣaḥ /
tatra pariśuddho 'dhimokṣaḥ / yaḥ subhāvitaḥ pariniṣpannaḥ paryavasānagataḥ /
apariśuddho vā punaḥ yo na subhāvito na pariniṣpanno na paryavasānagataḥ //
(II)-A-II-10 Ms.84a1R, Sh.283-2, W.*95-4, P.129a3, D.104b7, N.110b4, Co.109b2, Ch.439a16
tatra kati yogasya yogakaraṇīyāni / āha / catvāri / katamāni catvāri / tadyathāśrayanirodhaḥ, āśrayaparivartaḥ, ālambanaparijñānam, ālambanābhiratiś ca /
tatrāśrayanirodhaḥ prayogamanasikārabhāvanānuyuktasya yo dauṣṭhulyasahagata āśrayaḥ so 'nupūrveṇa nirudhyate, prasrabdhisahagataś cāśrayaḥ parivartate / ayam āśrayanirodho 'yam āśrayaparivarto yogakaraṇīyam /
tatrālambanaparijñānam ālambanābhiratiś ca / asty ālambanaparijñānam ālambanābhiratir āśrayanirodhaparivartapūrvaṃgamam, yac cālambanaparijñānam ālambanābhiratiṃ cādhipatiṃ kṛtvāśrayo nirudhyate parivartate ca / asty ālambanaparijñānam ālambanābhiratir āśrayaviśuddhipūrvaṃgamam āśrayaśuddhim adhipatiṃ kṛtvā suviśuddham ālambanajñānaṃ kāryapariniṣpattikāle pravartate, abhiratiś ca /
tenocyate catvāri yogasya yogakaraṇīyānīti //
(II)-A-II-11-a-(1),(2),(3) Ms.84a4R, Sh.284-4, W.95-11, P.129b2, D.105a5, N.111a2, Co.109b6, Ch.439b1
tatra kati yogācārāḥ / āha / trayaḥ / tadyathā ādikarmikaḥ, kṛtaparicayaḥ, atikrāntamanaskāraś ca /
tatrādikarmiko yogācāro manaskārādikarmikaḥ kleśaviśuddhyādikarmikaś ca /
tatra manaskārādikarmikas tatprathamakarmika ekāgratāyāṃ yāvan manaskāraṃ na prāpnoti cittaikāgratāṃ na spṛśati /
tatra kleśaviśuddhyādikarmikaḥ / adhigate 'pi manaskāre kleśasya cittaṃ viśodhayitukāmasya yaIIakṣaṇapratisaṃvedino manaskārasyārambhaḥ pratigrahaś cābhyāsaḥ / ayaṃ kleśaviśuddhyādikarmikaḥ /
tatra kṛtaparicayaḥ katamaḥ / lakṣaṇapratisaṃvedinaṃ manaskāram sthāpayitvā tadanyeṣu ṣaṭsu manaskāreṣu prayoganiṣṭhāparyanteṣu kṛtaparicayo bhavati /
tatrātikrāntamanaskāraḥ prayoganiṣṭhāphale manaskāre veditavyaḥ / atikrānto 'sau bhavati prayogabhāvanāmanaskāram, sthito bhavati bhāvanāphale / tasmād atikrāntamanaskāra ity ucyate //
-11-11-b-(1),(2),(3) Ms.84a7M, Sh.284-23, P.130a1, D.105b3, N.111a7, Co.110a3, Ch.439b15
api ca kuśalaṃ dharmacchandam upādāya prayujyamāno yāvan nirvedhabhāgīyāni kuśalamūlāni notpādayati tāvad ādikarmiko bhavati /
yadā punar nirvedhabhāgīyāny utpādayati, tadyathā ūṣmagatāni mūrdhānaḥ ( Śbh II 170 ) satyānulomāḥ kṣāntayo laukikā agradharmāḥ, tadā kṛtaparicayo bhavati /
yadā punaḥ samyaktvaṃ nyāmam avakrāmati satyāny abhisamāgacchaty aparapratyayo bhavaty ananyaneyaḥ śāstuḥ śāsane, tadātikrāntamanaskāro bhavati / parapratyayaṃ manaskāram atikramyāparapratyaye sthitaḥ / tasmād, atikrāntamanaskāra ity ucyate //
(II)-A-II-12-a-(1) Ms.84b1L, Sh.285-11, W.96-14, P.130a6, D.105b6, N.111b4, Co.110a6, Ch.439b22
tatra yogabhāvanā katamā / āha / dvividhā / tadyathā saṃjñābhāvanā bodhipakṣyā bhāvanā ca /
tatra saṃjñābhāvanā katamā / tadyathā laukikamārgaprayuktaḥ sarvāsv adharimāsu bhūmiṣv ādīnavasaṃjñāṃ bhāvayati / nirvāṇāya vā punaḥ prayuktaḥ prahāṇadhātau virāgadhātau nirodhadhātau śāntadarśī prahāṇasaṃjñāṃ virāgasaṃjñāṃ nirodhasaṃjñāṃ ca bhāvayati / śamathāya vā punaḥ prayukta ūrdhvamadhaḥsaṃjñāṃ śamathapakṣyāṃ bhāvayati / vipaśyanāyāṃ prayuktaḥ paścātpuraḥsaṃjñāṃ vipaśyanāpakṣyāṃ bhāvayati //
-II-12-a-(2) Ms.84b2R, Sh.287-2, P.130b1, D.106a2, N.111b7, Co.110b1, Ch.439b28
tatrordhvamadhaḥsaṃjñī imam eva kāyaṃ yathāsthitaṃ yathāpraṇihitam ūrdhvaṃ pādatalād adhaḥ keśamastakāt pūrṇaṃ nānāvidhasyāśuceḥ pratyavekṣate / santy asmin kāye keśā romāṇīti pūrvavat /
tatra paścātpuraḥsaṃjñī / yathāpi tad ekatyena pratyavekṣaṇānimittam eva sādhu ca suṣṭhu ca sūdgṛhītaṃ bhavati sumanasīkṛtam sujuṣṭaṃ supratividdham / tadyathā sthito niṣaṇṇaṃ pratyavekṣate, niṣaṇṇo vā nipannam, purato vā gacchantaṃ pṛṣṭhato gacchan pratyavekṣate / sā khalv eṣā traiyadhvikānāṃ saṃskārāṇāṃ pratītyasamutpannānāṃ vipaśyanākārā pratyavekṣā paridīpitā /

tatra yat tāvad āha "sthito niṣaṇṇaṃ pratyavekṣata" ity anena paridīpitaṃ vartamānena manaskāreṇa_ anāgataṃ jñeyaṃ pratyavekṣate / vartamānāpi ( Śbh II 174 ) manaskārāvasthā utpannā "sthite"ty ucyate / anāgatā punar jñeyāvasthā anutpannatvād utpādābhimukhatvāc ca "niṣaṇṇe"ty ucyate /
yat punar āha "niṣaṇṇo vā nipannaṃ pratyavekṣata" ity anena pratyutpannena manaskāreṇātītasya jñeyasya pratyavekṣaṇā paridīpitā / pratyutpannā hi manaskārāvasthā nirodhābhimukhā "niṣaṇṇe"ty ucyate / atītā punar niruddhatvāj jñeyāvasthā "nipanne"ty ucyate /
yat punar āha "purato vā gacchantaṃ pṛṣṭhato gacchan pratyavekṣata" ity anena pratyutpannena manaskāreṇānantaraniruddhasya manaskārasya pratyavekṣā paridīpitā / tatra ya utpannotpanno manasikāro 'nantaraniruddhah sa purato yāyī /
tatra yo 'nantarotpanno 'nantarotpanno manaskāro navanavo 'nantaraniruddhasyānantaraniruddhasya grāhakaḥ sa pṛṣṭhato yāyī /
tatra śamathaṃ ca vipaśyanāṃ ca bhāvayaṃs tadubhayapakṣyām ālokasaṃjñāṃ bhāvayati / iyaṃ saṃjñābhāvanā //
II-12-b Ms.84b7M, Sh.288-19, W.*97-1, P.131a5, D.106b3, N.112b2, Co.111a2, Ch.439c18
tatra bodhipakṣyabhāvanā katamā / yaḥ saptatriṃśatāṃ bodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇām abhyāsaḥ paricaya āsevanā bhāvanā bahulīkāra iyam ucyate bodhipakṣyabhāvanā / tadyathā caturṇām smṛtyupasthānānām, caturṇāṃ ( Śbh II 176 ) samyakprahāṇānām, caturṇām ṛddhipādānām, pañcanām indriyāṇām, pañcānāṃ balānām, saptānāṃ bodhyaṅgānām, āryāṣṭāṅgasya mārgasya /
kāyasmṛtyupasthānasya vedanācittadharmasmṛtyupasthānasya /
anutpannānāṃ pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇām anutpādāya cchandaiḥ janayati vyāyacchate vīryam ārabhate cittaṃ pragṛhṇāti pradadhātīti samyakprahāṇasya, utpannānāṃ pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇāṃ prahāṇāya, anutpannānāṃ kuśalānāṃ dharmāṇām utpādāya, utpannānāṃ kuśalānāṃ dharmāṇām sthitaye 'saṃmoṣāya bhāvanāparipūraye bhūyobhāvavṛddhivipulatāyai chandaṃ janayati vyāyacchate vīryam ārabhate cittaṃ pragṛhṇāti pradadhātīti samyakprahāṇasya /
chandasamādhiprahāṇasaṃskārasamanvāgatasya ṛddhipādasya, vīryacittamīmāṃsāsamādhiprahāṇasaṃskārasamanvāgatasya ṛddhipādasya /
śraddhāvīryasmṛtisamādhiprajñendriyasya /
śraddhāvīryasmṛtisamādhiprajñābalānām /
smṛtisaṃbodhyaṅgasya dharmapravicayavīryaprītipraśrabdhisamādhyupekṣāsaṃbodhyaṅgasya ca /
samyagdṛṣṭeḥ samyaksaṃkalpasya samyagvākkarmāntājīvānām samyagvyāyāmasya samyaksmṛteḥ samyaksamādheś ca //
-II-12-b-(1)-i-(a) Ms.85a3R, Sh.291-5, W.97-22, P.132a1, D.107a4, N.113a3, Co.111b3, Ch.440a13
tatra katamaḥ kāyaḥ / katamā kāye kāyānupaśyanā / katamā smṛtiḥ / katamāni smṛter upasthānāni / āha /
kāyaḥ pañcatriṃśatividhaḥ / tadyathā ādhyātmiko bāhyaś ca, indriyasaṃgṛhīto 'nindriyasaṃgṛhītaś ca, sattvasaṃkhyāto 'sattvasaṃkhyātaś ca, dauṣṭhulyasahagataḥ praśrabdhisahagataś ca, bhūtakāyo bhautikakāyaś ca, nāmakāyo rūpakāyaś ca, nārakas tairyagyonikaḥ paitṛviṣayiko mānuṣyako divyaś ca, savijñānako 'vijñānako vā, antaḥkāyo bahiḥkāyaś ca, vipariṇato 'vipariṇataś ca, strīkāyaḥ puruṣakāyaḥ paṇḍakakāyaś ca, mitrakāyo 'mitrakāya udāsīnakāyaś ca, hīnakāyo madhyakāyaḥ praṇītakāyaś ca, dahrakāyo yūnakāyo vṛddhakāyaś ca / ayaṃ tāvat kāyasya prabhedaḥ //
-II-12-b-(1)-i-(b) Ms.85a5R, Sh.292-11, P.132a7, D.107b1, N.113a7, Co.111b7, Ch.440a21
tatrānupaśyanā trividhā / yā kāyam adhipatiṃ kṛtvā śrutamayī vā prajñā cintāmayī vā bhāvanāmayī vā, yayā prajñayā sarvaṃ kāyaṃ sarvākāraṃ samyag evopaparīkṣate saṃtīrayaty anupraviśaty anubudhyate //
-II-12-b-(1)-i-(c) Ms.85a6M, Sh.292-15, P.132b1, D.107b2, N.113b1, Co.112a1, Ch.440a23
tatra smṛtir yad asya kāyam adhipatiṃ kṛtvā ye dharmā udgṛhītās teṣām eva ca dharmāṇāṃ yo 'rthaś cintito ye ca bhāvanayā sākṣātkṛtāḥ, tatra vyañjane cārthe ca sākṣātkriyāyāṃ ca taccetaso 'saṃmoṣaḥ, "sūdgṛhītā vā ma ete dharmāḥ", "na ve"ti, "sūpalakṣitā vā tatra tatra prajñayā", "na ve"ti, "susaṃsparśitāḥ tatra tatra vimuktyā", "na ve"ti smṛtir upasthitā bhavati / ( Śbh II 180 ) idaṃ smṛter upasthānam //
-II-12-b-(1)-i-(d) Ms.85a7M, Sh.293-6, P. 132b5, D. 107b5, N. 113b4, Co. 112a3, Ch.440a29
api ca smṛtyārakṣāyai smṛter upasthānaṃ viṣayāsaṃkleśāyālambanopanibandhāya ca /
tatra smṛtyārakṣā yathoktaṃ pūrvam ev"ārakṣitasmṛtir bhavati nipakasmṛtir" iti /
tatra viṣayāsaṃkleśāya / yathoktaṃ "smṛtyārakṣitamānasaḥ samāvasthācārako" "na nimittagrāhī nānuvyañjanagrāhī" yāvad vistareṇa "rakṣati mana-indriyaṃ mana-indriyeṇa saṃvaram āpadyate" /
tatrālambanopanibandhāya / yathoktaṃ caturvidha ālambane smṛtim upanibadhnataḥ / tadyathā vyāpiny ālambane caritaviśodhane kauśalyālambane kleśaviśodhane vā /
ebhis tribhir ākārair yā sūpasthitasmṛtitā, idam ucyate smṛter upasthānam //
-II-12-b-(1)-ii Ms.85b1R, Sh.293-18, P.133a3, D.108a1, N.114a1, Co.112b7, Ch.440b8
tatra vedanā katamā / tadyathā sukhā duḥkhā aduḥkhāsukhā ca vedanā / tatra sukhāpi kāyikī duḥkhāpy aduḥkhāsukhāpi / yathā kāyikī, evaṃ caitasikī / sukhāpi sāmiṣā duḥkhāpy aduḥkhāsukhāpi / evaṃ nirāmiṣāpi, evaṃ gardhāśritā, naiṣkramyāśritā vedanā sukhāpi duḥkhāpy aduḥkhāsukhāpi /
saiṣā ekaviṃśatividhā vedanā bhavati, navavidhā vā //
-II-12-b-(1)-iii Ms.85b2R, Sh.294-7, W.97-39, P.133a7, D.108a4, IM.114a4, Co.113a2, Ch. 440b13
tatra cittaṃ katamat / tadyathā sarāgaṃ cittaṃ vigatarāgaṃ sadveṣaṃ vigatadveṣaṃ samohaṃ vigatamohaṃ saṃkṣiptaṃ vikṣiptaṃ līnaṃ pragṛhītam uddhatam anuddhataṃ vyupaśāntam avyupaśāntaṃ samāhitam asamāhitaṃ subhāvitam asubhāvitaṃ suvimuktaṃ cittam asuvimuktaṃ cittam / tad etad abhisamasya viṃśatividhaṃ cittaṃ bhavati //
-II-12-b-(1)-iv Ms.85b3R, Sh.294-13, P.133b2, D.108a6, N.114a7, Co.112b5, Ch.440b18
tatra dharmāḥ katame / rāgo rāgavinayaś ca, dveṣo dveṣavinayaś ca, moho mohavinayaś ca, saṃkṣepo vikṣepo layaḥ pragraha auddhatyam anauddhatyaṃ vyupaśamo 'vyupaśamaḥ, susamāhitatā na susamāhitatā subhāvitamārgatā na subhāvitamārgatā suvimuktatā na suvimuktatā ca / itīme kṛṣṇaśuklapakṣavyavasthitā viṃśatidharmā veditavyāḥ saṃkleśavyavadānapakṣyāḥ //
-II-12-b-(1)-ii' Ms.85b5L, Sh.295-8, P.133b6, D.108b2, N.114b3, Co.112b7, Ch.440b23

tatra sukhā vedanā yat sukhavedanīyam sparśaṃ pratītyotpadyate sātaṃ veditaṃ vedanāgatam / sā punar yā pañcavijñānasaṃprayuktā sā kāyikī, yā punar manovijñānasaṃprayuktā sā caitasikī /
yathā sukhavedanīyam evaṃ duḥkhavedanīyam aduḥkhāsukhavedanīyam sparśaṃ pratītyotpadyate 'sātaṃ naiva sātaṃ nāsātaṃ veditaṃ vedanāgatam / idam ucyate duḥkhā aduḥkhāsukhā vedanā / sā punar yā pañcavijñānakāyasaṃprayuktā sā kāyikī, yā manovijñānasaṃprayuktā sā caitasikī /
yā nirvāṇānukūlā nairvedhikī atyantaniṣṭhatāyā atyantavimalatāyā atyantabrahmacaryaparyavasānāyai saṃvartate sā nirāmiṣā / yā punar dhātupatitā bhavapatitā sā sāmiṣā / yā punā rūpārūpyapratisaṃyuktā vairāgyānukūlā vā sā naiṣkramyāśritā / yā punaḥ kāmapratisaṃyuktā na ca vairāgyānukūlā sā gardhāśritā //
-II-12-b-(1)-iii' Ms.85b7R, Sh.296-13, P.134a6, D.109a1, N.115a1, Co.113a6, Ch.440c5
tatra sarāgaṃ cittaṃ yad rañjanīye vastuni rāgaparyavasthitam / vigatarāgaṃ yad rāgaparyavasthānāpagatam / sadveṣaṃ yad dveṣaṇīye vastuni dveṣaparyavasthitam / vigatadveṣaṃ yad dveṣaparyavasthānāpagatam / tatra saṃmohaṃ yan mohanīye vastuni mohaparyauasthitam / vigatamohaṃ yad mohaparyavasthānāpagatam /

tāny etāni ṣaṭ cittāni cārasahagatāni veditavyāni / tatra trīṇi saṃkleśapakṣyāṇi trīṇi saṃkleśaprātipakṣikāṇi /
tatra saṃkṣiptacittaṃ yac chamathākāreṇādhyātmālambanopanibaddham / vikṣiptaṃ yad bahirdhā pañcasu kāmaguṇeṣv anuvisṛtam /
tatra līnaṃ cittaṃ yat styānamiddhasahagatam / pragṛhītaṃ yat prasadanīyenālambanena saṃpraharṣitam / uddhataṃ cittaṃ yad atisaṃpragrahād auddhatyaparyavasthitam / anuddhataṃ cittaṃ yat pragrahakāle cābhisaṃkṣepakāle copekṣāprāptam /
tatra vyupaśāntaṃ cittaṃ yan nivaraṇebhyo vimuktam / avyupaśāntaṃ punar yad avimuktam /
tatra samāhitaṃ cittaṃ yan nivaraṇavimokṣān mauladhyānapraviṣṭam / asamāhitaṃ yad apraviṣṭam /
tatra subhāvitaṃ cittaṃ yat tasyaiva samādher dīrghakālaparicayān nikāmalābhī bhavaty akṛcchralābhy āśusaṃpattā / tatra na subhāvitam cittam etadviparyayeṇa veditavyam /
tatra suvimuktaṃ cittaṃ yat sarvataś cātyantataś ca vimuktam / na suvimuktaṃ cittaṃ yan na sarvato nāpy atyantato vimuktam /
itīmāni caturdaśa cittāni vihāragatāni veditavyāni / tatra nivaraṇaviśuddhibhūmim ārabhya vihāragatāny aṣṭau cittāni / saṃkṣiptaṃ vitkṣiptaṃ yāvad vyupaśāntam avyupaśāntam iti / kleśaviśuddhiṃ punar ārabhya vihāragatāni ṣaṭ cittāni / yāvat suvimuktaṃ cittaṃ na suvimuktam iti /
yat punaḥ saty adhyātmaṃ nivaraṇe "asti me nivaraṇam" iti jānāti, asati nivaraṇe "nāsti me nivaraṇam" iti janāti / yathā cānutpannasya nivaraṇasyotpādo bhavati tad api prajānāti, yathā cotpannasya vigamo bhavati tad api prajānāti /
tatra sati cakṣuḥsaṃyojane yāvan manaḥsaṃyojane "asti me yāvan manaḥsamyojanam" iti, asati yāvan manaḥsaṃyojane "nāsti me yāvan manaḥsaṃyojanam" iti prajānāti / yathā cānutpannasya yāvan manaḥsaṃyojanasyotpādo bhavati tad api prajānāti, yathā cotpannasya nirodho bhavati tad api prajānāti /
saty adhyātmam smṛtisaṃbodhyaṅge "asti me smṛtisaṃbodhyaṅgam" iti prajānāti, asati "nāsti me" prajānāti / yathā cānutpannasya smṛtisaṃbodhyaṅgasyotpādo bhavati tad api prajānāti, yathā cotpannasya sthitir bhavaty asaṃmoṣo bhāvanāparipūribhūyobhāvavṛddhivipulatā tad api prajānāti /
yathā smṛtisaṃbodhyaṅgam evaṃ dharmapravicayavīryaprītipraśrabdhisamādhyupekṣāsaṃbodhyaṅgaṃ veditavyam iti //
-II-12-b-(1)-iv' Ms.86a7M, Sh.299-13, P.135b4, D.110a2, N.116a4, Co.114a7, Ch.441a13
yad evaṃ svabhāvanidānādīnavapratipakṣākāraiḥ saṃkliṣṭadharmaparijñānam idaṃ śarīraṃ dharmasmṛtyupasthānasya //
-II-12-b-(1)-v Ms.86a7R, Sh.299-15, P.135b5, D.110a3, N.116a5, Co.114a7, Ch.441a14
yathā kāye kāyānupaśyanā smṛtyupasthānam uktam evaṃ vedanāyāṃ citte dharmeṣu yathāyogaṃ veditavyam /
tatra katham adhyātmaṃ kāye kāyānudarśī viharati, kathaṃ bahirdhā, katham adhyātmabahirdhā /
yadā adhyātmaṃ pratyātmaṃ sattvasaṃkhyāte kāye kāyānupaśyī viharati, evam adhyātmaṃ kāye kāyānudarśī viharati /
yadā bahirdhā asattvasaṃkhyātaṃ rūpam ālambanīkaroti, evaṃ bahirdhā kāye kāyānudarśī viharati /
yadā bahirdhā parakyaṃ sattvasaṃkhyātaṃ rūpam ālambanīkaroti, evam adhyātmabahirdhā kāye kāyānudarśī viharati /
tatrādhyātmaṃ rūpam upādāya svakyaṃ sattvasaṃkhyātaṃ yā utpannā vedanā cittaṃ dharmās tān ālambanīkurvann adhyātmaṃ vedanāsu citte dharmeṣu dharmānudarśī viharati /
bāhyam asattvasaṃkhyātaṃ rūpam upādāya yā utpannā vedanā cittaṃ dharmās tān ālambanīkurvan bahirdhā vedanāyāṃ citte dharmeṣu dharmānudarśī viharati /
bahirdhā bāhyaṃ rūpaṃ sattvasaṃkhyātam upādāya yā utpannā vedanā cittaṃ dharmās tān ālambanīkurvann adhyātmabahirdhā vedanāyāṃ citte dharmeṣu dharmānudarśī viharati //
-II-12-b-(1)-v-(a) Ms.86b2R, Sh.300-15, P.136a5, D.110b2, N.116b4, Co.114b6, Ch.441a29
aparaḥ paryāyaḥ / indriyasaṃgṛhītaṃ rūpam ālambanīkurvann adhyātmaṃ kāye kāyānupaśyī viharati / anindriyasaṃgṛhītaṃ rūpam anupagatam anupādattam ālambanīkurvan bahirdhā kāye kāyānudarśī viharati / anindriyasaṃgṛhītam eva rūpam adhyātmam upagatam upādattaṃ rūpam ālambanīkurvann adhyātmabahirdhā kāye kāyānupaśyī viharati / evaṃ pūrvaṃ trividhaṃ rūpam upādāya yā utpannā vedanā cittaṃ dharmās tān yathāyogam ālambanīkurvaṃs tathādarśī viharatīti veditavyam //
-II-12-b-0)-v-(b) Ms.86b4L, Sh.301-6, P.136b1, D.110b4, N.116b6, Co.115a1, Ch.441b6
aparaḥ paryāyaḥ / yat samāhitabhūmikaṃ praśrabdhisahagataṃ rūpam ālambanīkaroty evam adhyātmaṃ kāye kāyānudarśī viharati / yat svakyam evādhyātmam asamāhitabhūmikaṃ dauṣṭhulyasahagataṃ rūpam ālambanīkaroty evaṃ bahirdhā kāye kāyānupaśyī viharati / parakyaṃ dauṣṭhulyasahagataṃ praśrabdhisahagataṃ ca rūpam ālambanīkurvann adhyātmabahirdhā ( Śbh II 192 ) kāye kāyānudarśī viharaty evaṃ tad upādāyotpannā vedanā cittaṃ dharmā yathāyogaṃ veditavyāḥ //
-II-12-b-(1)-v-(c) Ms.86b5M, Sh.301-14, P.136b5, D.110b7, N.117a2, Co.115a4, Ch.441b13
aparaḥ paryāyaḥ / adhyātmaṃ bhūtarūpam ālambanīkurvann adhyātmaṃ kāye kāyānudarśī viharati / bāhyaṃ bhūtarūpam ālambanīkurvan bahirdhā kāye kāyānudarśī viharati / tac ca bhūtarūpam upādāya yad utpannam indriyaviṣayasaṃgṛhītam upādāyarūpaṃ cālambanīkurvann adhyātmabahirdhā kāye kāyānudarśī viharati / evaṃ tad upādāya yā utpannā vedanā cittaṃ dharmās te 'pi yathāyogaṃ veditavyāḥ //
-II-12-b-(1)-v-(d) Ms.86b6R, Sh.301-21, P.136b8, D.111a2, N.117a5, Co.115a6, Ch.441b19
aparaḥ paryāyaḥ / yadā savijñānakaṃ kāyam adhyātmam ālambanīkaroty evam adhyātmaṃ kāye kāyānudarśī viharati / avijñānakaṃ rūpaṃ sattvasaṃkhyātaṃ vinīlakādiṣv avasthāsv ālambanīkurvan bahirdhā kāye kāyānudarśī viharati / avijñānakasya ca rūpasyātīte kāle savijñānatāṃ savijñānakasya ca rūpasyānāgate kāle 'vijñānatāṃ tulyadharmatāṃ samadharmatām ālambanīkurvann adhyātmabahirdhā kāye kāyānudarśī viharati /
evaṃ tad upādāya yā utpannā vedanā cittaṃ dharmās te 'pi yathāyogaṃ veditavyāḥ //
aparaḥ paryāyaḥ / ātmano 'ntaḥkāyaṃ keśaromanakhādibhir ākārair ālambanīkurvann adhyātmaṃ kāye kāyānudarśī viharati / pareṣām antaḥkāyaṃ keśaromanakhādibhir ākārair ālambanīkurvan bahirdhā kāye kāyānudarśī viharati / ātmanaś ca bahiḥkāyam avipariṇataṃ vinīlakādibhir ākāraiḥ ( Śbh II 194 ) pareṣāṃ ca bahiḥkāyaṃ vipariṇatam avipariṇataṃ ca vinīlakādibhir ākārais tulyadharmatayālambanīkurvann adhyātmabahirdhā kāye kāyānudarśī viharati /

tad upādāya yā utpannā vedanā cittaṃ dharmās te 'pi yathāyogaṃ veditavyāḥ /
ity evaṃbhāgīyāḥ kāyavedanācittadharmaprabhedena bahavaḥ paryāyā veditavyāḥ / ime tu katipayāḥ paryāyāḥ saṃprakāśitāḥ //
Ms.87a2L, Sh.303-4, W.*98-5, P.137b2, D.111b2, N.117b5, Co.115b5, Ch.441c6
tatra caturṇāṃ viparyāsānāṃ pratipakṣeṇa bhagavatā catvāri smṛtyupasthānāni vyavasthāpitāni /
tatrāśucau śucīti viparyāsapratipakṣeṇa kāyasmṛtyupasthānaṃ vyavasthāpitam / tathā hi bhagavatā kāyasmṛtyupasthānabhāvanāyām aśubhāpratisamyuktāś catasraḥ śivapathikā deśitāḥ, yā asya bahulaṃkurvanmanasikurvataḥ, aśucau śucīti viparyāsaḥ prahīyate /
tatra duḥkhe sukham iti viparyāsapratipakṣeṇa vedanāsmṛtyupasthānaṃ vyavasthāpitam / vedanāsu vedanānudarśī viharan "yat kiṃcid veditam idam atra duḥkhasye"ti yathābhūtaṃ prajānāti, evam asya yo duḥkhe sukham iti viparyāsaḥ sa prahāyate /
tatra anitye nityam iti viparyāsapratipakṣeṇa cittasmṛtyupasthānaṃ vyavasthāpitam / tasya sarāgādicittaprabhedena teṣāṃ teṣāṃ rātriṃdivasānām atyayāt kṣaṇalavamuhūrtānām anekavidhānāṃ bahunānāprakāratāṃ ( Śbh II 196 ) cittasyopalabhya yo 'nitye nityam iti viparyāsaḥ sa prahīyate /

tatrānātmany ātmeti viparyāsapratipakṣeṇa dharmasmṛtyupasthānaṃ vyavasthāpitam / tasya yeṣām ātmadṛṣṭyādikānāṃ saṃkleśānāṃ sadbhāvād yeṣām anātmadṛṣṭyādikānāṃ kuśalānāṃ dharmāṇām asadbhāvāt skandheṣv ātmadarśanaṃ bhavati, nānyasya, svalakṣaṇataḥ sāmānyalakṣaṇataś ca dharmān dharmānudarśino yathābhūtaṃ paśyataḥ, yo 'nātmany ātmeti viparyāsaḥ sa prahīyate //
-II-12-b-(1)-v-(f) Ms.87a6L, Sh.305-1, P.138a4, D.112a1, N.118a6, Co.116a5, Ch.441c22
aparaḥ paryāyaḥ / prāyeṇa hi loka evaṃ pravṛttaḥ / skandheṣu skandhamātraṃ dharmamātraṃ yathābhūtam aprajānan yathā "kāya āśritaḥ, yadāśritaś ca sukhaduḥkham upabhuñje", dharmādharmābhyām saṃkliśyate vyavadāyate ca / tatrātmana āśrayavastusaṃmohāpanayanārthaṃ kāyasmṛtyupasthānaṃ vyavasthāpitam / tasyaivātmano 'nubhavanavastusaṃmohāpanayanārthaṃ vedanāsmṛtyupasthānaṃ vyavasthāpitam / yatraiva ca te citte manasi vijñāna ātmagrāheṇa saṃmūḍhā ātmavastusaṃmohāpanayanārthena cittasmṛtyupasthānaṃ vyavasthāpitam / tasyaiva ca cittasaṃkleśavyavadānavastusaṃmohāpanayanārthaṃ dharmasmṛtyupasthānaṃ vyavasthāpitam //
-II-12-b-(1)-v-(g) Ms.87a7R, Sh.305-10, W.98-22, P.138b2, D.112a5, N.118b3, Co.116b2, Ch.441c29
aparaḥ paryāyaḥ / yatra ca karma karoti, yadarthaṃ ca karoti, yaś ca karma karoti, yena ca karoti, tat sarvam ekadhyam abhisaṃkṣipya catvāri smṛtyupasthānāni vyavasthāpitāni, tatra kāye karoti vedanārthaṃ cittaṃ kuśalākuśalair dharmaiḥ //
-II-12-b-(1)-v-(h) Ms.87b1R, Sh.306-4, P.138b4, D.112a7, N.118b4, Co.116b4, Ch.442a5
aparaḥ paryāyaḥ / yatra ca saṃkliśyate viśudhyate yataś ca yaś ca yena kliśyate viśudhyate, tad ekadhyam abhisaṃkṣipya catvāri smṛtyupasthānāni vyavasthāpitāni, tatra kāye saṃkliśyate viśudhyate ca vedanābhyaś cittaṃ dharmaiḥ saṃkliśyate viśudhyate ca //
-II-12-b-(1)-vi Ms.87b2M, Sḥ 306-10, P.138b7, D.112b2, N.118b7, Co.116b6, Ch.442a10
tatra smṛtyupasthānam iti ko 'rthaḥ / āha / yatra ca smṛtim upasthāpayati yena ca smṛtim upasthāpayati tad ucyate smṛtyupasthānam / yatra smṛtim upasthāpayati tad ālambanasmṛtyupasthānam / yena smṛtim upasthāpayati tatra yā prajñā smṛtiś ca samādhisaṃgrāhikā tat svabhāvasmṛtyupasthānam / tadanye tatsaṃprayuktāś cittacaitasikā dharmāḥ saṃsargasmṛtyupasthānam /
api ca kāyavedanācittadharmādhipateyo yo mārgaḥ samutpannaḥ kuśalaḥ sāsravo 'nāsravaś ca tat smṛtyupasthānam / sa punaḥ śrutamayaś cintāmayo bhāvanāmayaś ca / tatra śrutacintāmayaḥ sāsrava eva, bhāvanāmayaḥ syāt sāsravaḥ syād anāsravaḥ //
-II-12-b-(2) Ms.87b4M, Sh.307-5, P.139a5, D.112b6, N.119a4, Co.117a3, Ch.442a26
sa evaṃ caturṣu smṛtyupasthāneṣu kṛtaparicaya audārikaudārikaṃ viparyāsam apanīya kuśalākuśaladharmābhijñaḥ / tadanantaram "anutpannānāiḥ pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇām anutpādāya, utpannānāṃ prahāṇāya, anutpannānāṃ kuśalānāṃ dharmāṇām utpādāya, utpannānām sthitaya" iti vistareṇa pūrvavad yāvac cittaṃ pragṛhṇāti pradadhāti //
-II-12-b-(2)-i-(a) Ms.87b5M, Sh.307-12, P.139a8, D.113a2, N.119a6, Co.117a5, Ch442b2
tatra katame pāpakā akuśalā dharmāḥ / yat kāmāvacaraṃ kliṣṭaṃ kāyakarma vākkarma manaskarma kāyavāṅmanoduścaritasaṃgṛhītam, ye ca tatsamutthāpakāḥ kleśās te punar ye 'samavahitā asaṃmukhībhūtās te 'nutpannāḥ, ye samavahitāḥ saṃmukhībhūtās ta utpannāḥ /
tatra kuśalā dharmā ye tatprātipakṣikā dharmā duścaritaprātipakṣikā nivaraṇaprātipakṣikāḥ saṃyojanaprātipakṣikā vā / te 'py anutpannās tathaiva veditavyā utpannāś ca yathā pāpakā akuśalā dharmāḥ //
-II-12-b-(2)-i-(b)-(1) Ms.87b6R, Sh.308-5, P.139b4, D.113a5, N.119b3, Co.117b1, Ch.442b8
tatra yadānutpannānāṃ pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇām anutpādāya spṛhām utpādayati praṇidhatte "sarveṇa sarvaṃ sarvathā notpādayiṣyāmī"ti, evaṃ chandaṃ janayati / utpannān vā punaḥ samavahitān "sarveṇa sarvaṃ nādhivāsayiṣyāmi prahāsyāmi prativinodayiṣyāmi" /
yad anutpanneṣu pāpakeṣv akuśaleṣu dharmeṣu pūrvam evānutpādāya spṛhām utpādayati praṇidhatte nādhivāsayitukāmo bhavati, ayam anutpannānām ( Śbh II 202 ) anutpādāya cchandaḥ / yad votpannān nādhivāsayati prahāṇayati, ayam utpannānāṃ prahāṇāya cchandaḥ //
-II-12-b-(2)-i-(b)-(2) Ms.88a2L, Sh.308-14, P.139b7, D.113a7, N.119b5, Co.117b4, Ch.442b14
te punaḥ pāpakā akuśalā dharmā atītavastvālambanā vā anāgatavastvālambanā vā vartamānaviṣayālambanā votpadyante, te bhavanti parokṣaviṣayālambanāḥ pratyakṣaviṣayālambanāś ca / ye 'tītānāgatavastvālambanās te parokṣaviṣayālambanāḥ, ye vartamānaviṣayālambanās te pratyakṣaviṣayālambanāḥ //
-II-12-b-(2)-i-(b)-(3) Ms.88a2R, Sh.308-20, P.140a2, D.113b2, N.119b7, Co.117b5, Ch.442b18
tatra parokṣaviṣayālambanānāṃ pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇām anutpannānām anutpādāya, utpannānāṃ ca prahāṇāya vyāyacchate / pratyakṣaviṣayālambanānāṃ punar anutpannānām anutpādāyotpannānāṃ ca prahāṇāya vīryam ārabhate /
tathā hi teṣāṃ dṛḍhatareṇa vīryārambheṇānutpattiḥ prahāṇaṃ vā bhavati / api ca mṛdumadhyānāṃ paryavasthānānām anutpannānām anutpādāya, utpannānāṃ prahāṇāya uyāyacchate / adhimātrāṇāṃ paryavasthānānām anutpannānām anutpādāya, utpannānāṃ ca prahānāya vīryam ārabhate /
saced atīta ālambane carati, tathā carati yathāsya tenālambanena kleśo notpadyate / sacet punaḥ smṛtisaṃpramoṣād utpadyate nādhivāsayati prajahāti vinodayati vyantīkaroti / yathātīta ālambana evam anāgate 'pi veditavyam / ( Śbh II 204 ) evam ayam anutpannānāṃ pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇām anutpādāyotpannānāṃ ca prahāṇāya "vyāyacchata" ity ucyate /
saced ayaṃ vartamāna ālambane carati, tathā tathā carati yathā tenālambanena kleśo notpadyate / sacet punaḥ smṛtisaṃpramoṣād utpadyata utpannaṃ nādhivāsayati prajahāti vinodayati vyantīkaroti / evam anutpannānāṃ pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇām anutpādāyotpannānāṃ ca prahāṇāya "vīryam ārabhata" ity ucyate //
-II-12-b-(2)-i-(b)-(4) Ms.88a6M, Sh.309-19, P.140b2, D.114a1, N.120a6, Co.118a4, Ch.442c7
santi pāpakā akuśalā dharmā ye saṃkalpavaśenotpadyante na viṣayabalena, santi ye saṃkalpabalena ca viṣayabalena ca /
tatra saṃkalpavaśenotpadyante na uiṣayabalena, tadyathā viharato 'tītānāgatālambanena ya utpadyante /

tatra saṃkalpavaśena ca viṣayabalena cotpadyante, tadyathā carato vartamānenālambanenotpadyante, avaśyaṃ tatrāyoniśaḥsaṃkalpo bhavati //
Ms.88a7M, Sh.310-4, P.140b5, D.114a3, N.118a6, Co.120b2, Ch.442c13
tatra ye saṃkalpabalenotpadyante teṣām anutpannānām anutpādāya, utpannānāṃ ca prahāṇāya vyāyacchate / tatra ye viṣayabalena saṃkalpabalena cotpadyante teṣām anutpannānām anutpādāya, utpannānāṃ ca prahāṇāya vīryam ārabhate //
-II-12-b-(2)-i-(c) Ms.88a8M, Sh.310-10, P.140b7, D.114a4, N.118b1, Co.120b3, Ch.442c17
tatr"ānutpannānāṃ kuśalānāṃ dharmāṇām utpādāya cchandaṃ janayatī"ti / ye kuśalā dharmā apratilabdhā asaṃmukhībhūtāś ca teṣāṃ pratilambhāya saṃmukhībhāvāya ca spṛhām utpādayati cittaṃ praṇidhatte, tīvrā pratilabdhukāmatā saṃmukhīkartukāmatā cāsya pratyupasthitā bhavati / ayam "anutpannānāṃ kuśalānāṃ dharmāṇām utpattaye chandaḥ" /
"utpannānāṃ ca kuśalānāṃ dharmāṇām sthitaye 'saṃmoṣāya bhāvanāparipūraye chandaṃ janayatī"ti, "utpannāḥ kuśalā dharmā" ye pratilabdhāḥ saṃmukhībhūtāś ca / tatra pratilambhāvigamaṃ pratilabdhāpārihāṇim adhikṛtyāha "sthitaya" iti / saṃmukhībhāvād adhandhāyitatvam adhikṛtyāha "asaṃmoṣāye"ti / teṣām eva ca kuśalānāṃ dharmāṇāṃ pratilabdhānāṃ saṃmukhībhūtānām āsevanānvayāt pariniṣpattiṃ niṣṭhāgamanam adhikṛtyāha "bhāvanāparipūraya" iti / tatra ca spṛhām utpādayati cittaṃ praṇidhatte tīvrā cāsya sthitikāmatā asaṃmoṣakāmatā bhāvanāparipūrikāmatā pratyupasthitā bhavati / ayam ucyata "utpannānāṃ kuśalānāṃ dharmāṇāṃ sthitaye 'saṃmoṣāya bhāvanāparipūraye chandaḥ" //
Ms.88b3M, Sh.311-7, P.141a6, D.114b2, N.118b6, Co.121a2, Ch.443a2
tatra "vyāyacchata" iti pratilabdhānāṃ saṃmukhībhāvāya / "vīryam ārabhate" 'pratilabdhānāṃ pratilambhāya /
tatra "vyāyacchata" utpannānāṃ sthitaye 'saṃmoṣāya / "vīryam ārabhate" bhāvanāparipūraye /
api ca mṛdumadhyānāṃ kuśalānāṃ dharmāṇām anutpannānām utpādāya, utpannānāṃ ca sthitaye 'saṃmoṣāya vyāyacchate / adhimātrāṇāṃ kuśalānāṃ dharmāṇām anutpannānām utpādāya, utpannānāṃ ca yāvad bhāvanāparipūraye vīryam ārabhate /
tatra "cittaṃ pragṛhṇāti" / yadā tac cittaṃ śamathabhāvanāyām ekāgratāyāṃ prayuktaṃ bhavati, anutpannānāṃ pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇām anutpādāya, ( Śbh II 208 ) evaṃ vistareṇa yāvad utpannānāṃ kuśalānāṃ dharmāṇāṃ sthitaye 'saṃmoṣāya bhāvanāparipūraye tac ca tathādhyātmam abhisaṃkṣiptaṃ līnatvāya paraiti, līnatvābhiśaṅki caivaṃ paśyati / tadānyatamānyatamena pragrāhakeṇa nimittena prasadanīyena pratigṛhṇāti saṃharṣayati / evaṃ cittaṃ pragṛhṇāti /
kathaṃ "pradadhāti" / punar uddhatam auddhatyābhiśaṅki vā pragrahakāle paśyati, tadā punar apy adhyātmam abhisaṃkṣipati śamathāya praṇidadhāti //

-II-12-b-(2)-i-(d) Ms.88b7M, Sh.312-10, W.*98-32, P.141b6, D.115a1, N.121b1, Co.119a5, Ch.443a17
tāny etāni bhavanti catvāri samyakprahāṇāni / kṛṣṇapakṣyāṇāṃ dharmāṇām anutpannānām anutpādāya, utpannānāṃ ca prahāṇāya cchando vyāyāmo vīryārambhaś cittapragrahaḥ pradadhanam ime dve samyakprahāṇe / śuklapakṣyāṇāṃ dharmāṇām anutpannānām utpādāya, vistareṇa dve samyakprahāṇe veditavye / tadyathā kṛṣṇapakṣyāṇām /
tatraikaṃ saṃvaraṇaprahāṇam, yad "utpannānāṃ pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇāṃ prahāṇāya cchandaṃ janayatī"ti vistareṇa /
dvitīyaṃ prahāṇaprahāṇam, yad "anutpannānām anutpādāya cchandaṃ janayatī"ti vistareṇa / utpannaṃ hi saṃvarayitavyaṃ pāpakaṃ vastu, anutpannaṃ ca yat tad asamudācārataḥ prahīṇam eva tad asaṃmukhībhāvataḥ prahātavyaṃ iti kṛtvā, prahīṇasya praḥāṇaṃ prahāṇaprahāṇam /
tatra bhāvanāprahāṇam ekam / yad āha / "anutpannānāṃ kuśalānāṃ dharmāṇām utpādāye"ti vistareṇa yāvac "cittaṃ pragṛhṇāti pradadhātī"ti /
tathā hi kuśalā dharmā āsevyamānā bhāvyamānā, apratilabdhāś ca pratilabhyante, pratilabdhāś ca saṃmukhīkriyante /
tatrānurakṣaṇāprahāṇam ekam / yad āha / "utpannānāṃ kuśalānāṃ dharmāṇāṃ sthitaye" vistareṇa yāvac "cittaṃ pragṛhṇāti, pradadhāti" / tathā hi pratilabdheṣu saṃmukhīkṛteṣu ca kuśaleṣu dharmeṣu yā pramādavarjanā apramādaniṣevaṇā ca sā kuśalānāṃ dharmāṇāṃ sthitaye, asaṃmoṣāya, bhāvanāparipūraye saṃvartate / evam utpannāḥ kuśalā dharmā anurakṣitā bhavanti / ayaṃ tāvat samyakprahāṇānāṃ vistaravibhāgaḥ //
-II-12-b-(2)-ii Ms.89a3R, Sh.313-14, P.142a8, D.115b2, N.122a2, Co.119b5, Ch.443b8
samāsārthaḥ punaḥ katamaḥ / āha / kṛṣṇaśuklapakṣikasya tyāgādānavastuno 'dhyāśayasaṃpat prayogasaṃpac ca paridīpitā bhavati / tatrādhyāśayasaṃpac chandajananatayā, prayogasaṃpat punar vyāyāmavīryārambhacittapragrahapradadhanaiḥ / etāvac ca yoginā karaṇīyam / yat prahātavyasya vastunaḥ prahāṇāya prāptavyasya ca vastunaḥ prāptaye pūrvam eva spṛhājātena bhavitavyam, paryavasthānaprahāṇāya vīryam ārabdhavyam anuśayaprahāṇāya ca, kālena kālaṃ śamathapragrahopekṣānimittāni bhāvayitavyāni ( Śbh II 212 ) / paryavasthānaprahāṇānuśayaprahāṇāya ca ye pratipakṣikā dharmāḥ kuśalās te samudānayitavyāḥ / tac caitat sarvaṃ caturbhiḥ samyakprahāṇaiḥ paridīpitaṃ bhavati / ayaṃ samāsārthaḥ //
-II-12-b-(3) Ms.89a6M, Sh.314-5, P.142b5, D.115b6, N.122a6, Co.120a2, Ch.443b18
tatra catvāraḥ samādhayaḥ / tadyathā chandasamādhiḥ, vīryasamādhiḥ, cittasamādhiḥ, mīmāṃsāsamādhiś ca /
tatra cchandam adhipatiṃ kṛtvā yaḥ pratilabhyate samādhir ayaṃ chandasamādhiḥ / vīryam, cittam, mīmāṃsām adhipatiṃ kṛtvā yaḥ pratilabhyate samādhir ayaṃ mīmāṃsāsamādhiḥ //
-II-12-b-(3)-i-(a) Ms.89a7R, Sh.315-4, P.142b7, D.115b7, N.122b1, Co.120a4, Ch.443b23
yadā tāvad ayaṃ chandam eva kevalaṃ janayati / chandajātaś ca tān pāpakān akuśalān dharmān svabhāvato nidānata ādīnavataḥ pratipakṣataś ca samyag evopanidadhyāti, ekāgrāṃ smṛtiṃ pravartayati / evaṃ kuśalān dharmān svabhāvato nidānato 'nuśaṃsato niḥsaraṇataḥ samyag evopanidadhyāti, ekāgrāṃ smṛtim avasthāpayati, tadbahulākārād ekāgratām spṛśati paryavasthānasamudācāradūrīkaraṇayogena / na tv adyāpy anuśayaṃ ( Śbh II 214 ) samudghātayati pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇām / ayam apy ucyate chandādhipateyaḥ //
-II-12-b-(3)-i-(b) Ms.89b2M, Sh.316-10, P.143a3, D.116a3, N.122b4, Co.120a7, Ch.443b29
sa atīte vānāgatapratyutpanne vā punar ālambane pāpakākuśaladharmasthānīye mṛdumadhyādhimātrakleśaparyavasthānīye, anutpannasya vānutpādāya, utpannasya vā prahāṇāya, vyāyacchamāno vīryam ārabhamāṇaḥ / tatrālambane vicarataḥ, tasya vālambanasya svabhāvato nidānata ādīnavataḥ pratipakṣataś ca samyag upanidhyāyataḥ, ekāgrāṃ smṛtim upasthāpayataḥ, yat tadbahulavihāriṇaś cittaikāgratā utpadyate paryavasthānasamudācāradūrīkaraṇayogena / na tv adyāpy anuśayaṃ samudghātayati pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇām / ayaṃ vīryādhipateyaḥ samādhiḥ //
-II-12-b-(3)-i-(c) Ms.89b4M, Sh.316-19, P.143a7, D.116a6, N.122b7, Co.120b3, Ch.443c8
līnaṃ vā punaś cittaṃ pragṛhṇataḥ, pragṛhītaṃ cittaṃ samādadhataḥ, kālena ca kālam adhyupekṣito yat pāpakākuśalān dharmān pāpakākuśaladharmasthānīyānvayān, kuśalākuśalān dharmān kuśalākuśalasthānīyāṃś ca dharmān svabhāvato nidānata ādīnavato 'nuśaṃsataḥ pratipakṣato niḥsaraṇataḥ, samyag upanidhyāyataḥ, ekāgrāṃ smṛtim upasthāpayataḥ, ( Śbh II 216 ) tadbahulavihāriṇo yā utpadyante cittasyaikāgratā / vistareṇa yāvat / ayam ucyate cittādhipateyaḥ samādhiḥ //
-II-12-b-(3)-i-(d) Ms.89b5R, Sh.317-8, P.143b3, D.116b2, N.123a3, Co.120b6, Ch.443c15
tatra ye pāpakākuśaladharmasthānīyā dharmā bhavanty ayoniśomanasikurvataḥ / ta eva kuśaladharmasthānīyā bhavanti yoniśomanasikurvataḥ / tasyaivaṃ paryavasthāneṣu dūrīkṛteṣu, paryavasthānapratipakṣikeṣu ca samādhipramukheṣu dharmeṣv utpanneṣu, te pāpakā akuśalā dharmā na samudācaranti /
tasyaivaṃ bhavati / "kiṃ sataḥ saṃvidyamānān pāpakān akuśalān dharmān na pratisaṃvedayāmy āhosvid asato 'saṃvidyamānān yan nv ahaṃ parimīmāṃseyam" / sa mīmāṃsāmanaskāram adhipatiṃ kṛtvā prahīṇāprahīṇatāṃ mīmāṃsate, samyag evopanidhyāyati, ekāgrām smṛtim upasthāpayati / tadbahulavihārī ca spṛśati cittasyaikāgratām / yena nirabhimāno bhavati / "paryavasthānamātrakān me cittaṃ vimuktaṃ na tu sarveṇa sarvam anuśayebhyaḥ, tatpratipakṣāś ca me samādhipramukhāḥ kuśalā dharmāḥ pratilabdhā, bhāvitā, na tv anuśayaprātipakṣikā" iti yathābhūtaṃ prajānāti / ayam asyocyate mīmāṃsāsamādhiḥ //
-II-12-b-(3)-i-(e) Ms.90a1R, Sh.318-5, P.144a2, D.116b7, N.123b2, Co.121a4, Ch.443c29
sa taṃ caturvidhaṃ samādhim adhipatiṃ kṛtvā paryavasthāneṣu dūrīkṛteṣu, sarveṇa sarvam anuśayasamudghātāya pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇāṃ tatprātipakṣikāṇāñ ca kuśalānāṃ dharmāṇāṃ samudāgamāya punar api chandaṃ janayati vyāyacchata iti vistareṇa caturbhiḥ samyakprahāṇaiḥ prayujyate //
-II-12-b-(3)-ii-(a) Ms.90a2R, Sh.318-10, W*.99-1, P.144a4, D.117a2, N.123b4, Co.121a5, Ch.444a4
tathāprayuktasya tathābhūtasyāṣṭau praḥāṇasaṃskārā bhavanti / ye 'syānuśayasamudghātāya ca pravartante samādhiparipūraye ca /
tadyathā chandaḥ "kadācit samādhiṃ paripūrayiṣyāmi, anuśayāṃś ca prahāsyāmi pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇām" /

vyāyāmo yāvat pratipakṣabhāvanāyām avinyastaprayogatā /
śraddhā yā avinyastaprayogasya viharata uttare 'dhigame śraddadhānatā, abhisaṃpratyayaḥ /
tatra praśrabdhir yac chraddhāprasādapūrvaṃgamaṃ prāmodyaṃ prītiḥ, prītamanasaś cānupūrvā pāpakākuśaladharmapakṣasya dauṣṭhulyasya pratipraśrabdhiḥ /
tatra smṛtir yā navākārā, navākārāyāś cittasthiteḥ śamathapakṣyāyāḥ saṃgrāhikā /
tatra saṃprajanyam yā vipaśyanāpakṣyā prajñā /
tatra cetanā yaś cittābhisaṃskāraḥ prahīṇāprahīṇatāṃ mīmāṃsamānasya yaś cittābhisaṃskāraḥ śamathavipaśyanānukūlaḥ kāyakarma vākkarma samutthāpayati /
tatropekṣā yātitānāgatapratyutpanneṣu pāpakākuśaladharmasthānīyeṣu carataś cittāsaṃkleśā cittasamatā / ābhyāṃ dvābhyāṃ kāraṇābhyāṃ prahīṇatām anuśayānāṃ paricchinatti jānāti / yaduta viṣayaviparokṣayā cetanayā viṣayāviparokṣayā copekṣayā /
ime 'ṣṭau prahāṇasaṃskārā bhavanti //
-II-12-b-(3)-ii-(b) Ms.90a6M, Sh.320-17, W.*99-21, P.144b4, D.117b1, N.124a3, Co.121b5, Ch.444a21
sa caiṣo 'ṣṭaprahāṇasaṃskārayogo bhavaty anuśayasamudghātāya / tatra chandaś chanda eva, yo vyāyāma idaṃ vīryam, yā śraddhā sā śraddhā, yā ca praśrabdhir yā ca smṛtir yac ca saṃprajanyaṃ yā ca cetanā yā copekṣā ayam upāyaḥ / tad idaṃ sarvam abhisamasya, ye ca pūrvakāś chandasamādhayaḥ, ye ceme prahāṇasaṃskārāḥ prahīṇeṣv anuśayeṣu pariniṣpanne samādhau, chandasamādhiprahāṇasaṃskārasamanvāgata ṛddhipāda ity ucyate / vīryacittamīmāṃsāsamādhiprahāṇasaṃskārasamanvāgata ṛddhipāda ity ucyate /
-II-12-b-(3)-iii Ms.90b1L, Sh.321-5, W.100-1, P.144b8, D.117b4, N.124a7, Co.121b7, Ch.444a29
kena kāraṇena ṛddhipāda ity ucyate / āha / tadyathā yasya pādaḥ saṃvidyate so 'bhikramapratikramaparākramasamartho bhavati / evam eva yasyaite dharmāḥ saṃvidyante, eṣa ca samādhiḥ saṃvidyate paripūrṇaḥ, sa evaṃ pariśuddhe citte, paryavadāte, anaṅgaṇe, vigatopakleśe, ṛjubhūte, karmaṇyasthite, āniñjyaprāpte, abhikramapratikramaparākramasamartho bhavati, lokottarāṇāṃ dharmāṇāṃ prāptaye sparśanāyai / eṣā hi parā ṛddhiḥ parā samṛddhiḥ, yaduta lokottarā dharmāḥ / tenocyata ṛddhipāda iti //
-II-12-b-(4)-i-(a) Ms.90b2R, Sh.321-15, P.145a3, D.117b7, N.124b3, Co.122a3, Ch.444b8
sa evaṃ samādhipratiṣṭhitaḥ samādhiṃ niśrityādhicittaṃśikṣāyām adhiprajñaṃśikṣāyāṃ yogaṃ karoti / tatrāsya yogaṃ kurvataḥ pareṣāṃ cādhigame śāstuḥ śrāvakāṇāṃ ca yo 'bhisaṃpratyayaḥ prasādaḥ / śraddadhānatā adhipatyarthena śraddhendriyam ity ucyate /

kutra punar asyādhipatyam / āha / lokottaradharmotpattipramukhānāṃ vīryasmṛtisamādhiprajñānām utpattaya ādhipatyam / ye 'pi te vīryādayas teṣām api lokottaradharmotpattaya ādhipatyam / yāvat pratipattaya ādhipatyam / yāvat prajñāyā lokottaradharmotpattaya ādhipatyam / tenaitāni śraddhādīni pañcendriyāṇi bhavanti //
-II-12-b-(4)-i-(b) Ms.90b4M, Sh.322-11, P. 145a8, D.118a4, N.124b6, Co.122a7, Ch.444b17
yā punaḥ pūrveṇāparaṃ viśeṣādhigamaṃ saṃjānatas tadanusāreṇa taduttaralokottaradharmādhigamāyābhisaṃpratyayaḥ prasādaḥ śraddadhānatā / sā anavamṛdyatārthena śraddhābalam ity ucyate / kena punar na śakyate 'vamṛditum / asaṃhāryā sā śraddhā devena vā, māreṇa vā, brahmaṇā vā, kenacid vā punar loke sahadharmeṇa, kleśaparyavasthānena vā / tena sānavamṛdyety ucyate / tatpramukhās tatpūrvaṃgamā ye vīryādayas te 'pi balānīty ucyante / taiḥ sa balair balavān sarvaṃ mārabalaṃ vijitya prayujyata āsravāṇāṃ kṣayāya / tasmād balānīty ucyante //
-II-12-b-(4)-ii Ms.90b6M, Sh.323-7, W.*100-22, P.145b3, D.118a7, N.125a3, Co.122b3, Ch.444b26
tatra yac ca śraddhendriyaṃ yac ca śraddhābalaṃ caturṣv etad avetyaprasādeṣu draṣṭavyam / tat kasya hetoḥ / yo 'sau samyaktvanyāmāvakrāntasyāvetyaprasādaḥ sa taddhetukas tatpratyayas tannidānaḥ / tasmād dhetuphalasaṃbandhena tasyās tad adhipatiphalam iti kṛtvā tatra draṣṭavyam ity uktaṃ bhagavatā, na tu taccharīratā tallakṣaṇatā /
tatra vīryendriyaṃ caturṣu samyakprahāṇeṣu draṣṭavyam / tat kasya hetoḥ / yāni katamāni samyakprahāṇāni / yāni darśanaprahātavyakleśaprahāṇāya prāyogikāṇi samyakprahāṇāni, tāny atra samyakprahāṇāny abhipretāni / tāni hy atyantatāyai pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇāṃ prahāṇāya saṃvartante /
tatra smṛtīndriyaṃ caturṣu smṛtyupasthāneṣu draṣṭavyam / itīmāni catvāri smṛtyupasthānāny aśeṣaviparyāsaprahāṇāya saṃvartante /
tatra samādhīndriyaṃ caturṣu dhyāneṣu draṣṭavyam / yāni dhyānāny anāgāmitāyāṃ prāyogikāṇi /
tatra prajñendriyaṃ caturṣv āryasatyeṣu draṣṭavyam / iti yat satyajñānaṃ caturṇām āryasatyānām abhisamayāya saṃvartate śrāmaṇyaphalaprāptaye /
yathendriyāṇy evaṃ balāni veditavyāni //
-II-12-b-(4)-iii Ms.91a2R, Sh.324-8, W.*101-5, P.146a3, D.118b6, N.125b2, Co.123a2, Ch.444c10
sa eṣām indriyāṇām eteṣāṃ ca balānām āsevanānvayād bhāvanānvayād bahulīkārānvayān nirvedhabhāgīyāni kuśalamūlāny utpādayati mṛdumadhyādhimātrāṇi / tadyathoṣmagatāni mūrdhānaḥ satyānulomāḥ kṣāntayo laukikāgradharmāḥ /
tadyathā kaścid eva puruṣo 'gnināgnikāryaṃ kartukāmo 'gninārthy adharāraṇyām uttarāraṇiṃ pratiṣṭhāpyābhimathnann utsahate ghaṭate vyāyacchate / tasyotsahato ghaṭato vyāyacchataś ca tatprathamato 'dharāraṇyām ūṣmā jāyate / saiva coṣmābhivardhamānā ūrdhvam āgacchati /
bhūyasyā mātrayābhivardhamānā nirarciṣam agniṃ pātayati, agnipatanasamanantaram eva cārcir jāyate / yathārciṣotpannayā jātayā saṃjātayāgnikāryaṃ karoti / yathābhimanthanavyāyāma evaṃ pañcānām indriyāṇām āsevanā draṣṭavyā / yathādharāraṇyā tatprathamata evoṣmagataṃ bhavaty, evam ūṣmagatāni draṣṭavyāni / pūrvaṃgamāni nimittabhūtāny agnisthānīyānām anāsravāṇāṃ dharmāṇāṃ kleśaparidāhakānām utpattaye / yathā tasyaivoṣmaṇa ūrdhvam āgamanam evaṃ mūrdhāno draṣṭavyāḥ / yathā dhūmaprādurbhāva evaṃ satyānulomāḥ kṣāntayo draṣṭavyāḥ / yathāgneḥ patanaṃ nirarciṣa evaṃ laukikāgradharmā draṣṭavyāḥ / yathā tadanantaram arciṣa utpāda evaṃ lokottarānāsravā dharmā draṣṭavyāḥ / ye laukikāgradharmasaṃgṛhītānāṃ pañcānām indriyāṇāṃ samanantaram utpadyante //
-II-12-b-(5) Ms.91a6R, Sh.325-17, P.146b5, D.119a6, N.126a4, Co.123b2, Ch.444c29
te punaḥ katame / āha / saptabodhyaṅgāni / yo 'sau yathābhūtāvabodhaḥ samyaktvanyāmāvakrāntasya pudgalasya tasyaitāny aṅgāni / sa hi yathābhūtāvabodhaḥ saptāṅgaparigṛhītaḥ, tribhiḥ śamathapakṣyaiḥ, tribhir vipaśyanāpakṣyaiḥ, ekenobhayapakṣyeṇa / tasmād bodhyaṅgānīty ucyante /
tatra yaś ca dharmavicayaḥ, yac ca vīryam, yā ca prītir itīmāni trīṇi vipaśyanāpakṣyāṇi / tatra yā ca prasrabdhiḥ, yaś ca samādhiḥ, yā copekṣā ( Śbh II 230 ) itīmāni trīṇi śamathapakṣyāṇi / smṛtir ubhayapakṣyā sarvatragety ucyate / sa tasmin samaye tatprathamato bodhyaṅgalābhāc chaikṣo bhavati dṛṣṭapadaḥ //
-II-12-b-(6) Ms.91b1R, Sh.326-10, P.147a1, D.119b2, N.126a7, Co.123b5, Ch.445a8
darśanaprahātavyāś cāsya kleśāḥ prahīṇā bhavanti, bhāvanāprahātavyāś cāvaśiṣṭāḥ / sa teṣāṃ prahāṇāya triskandham āryāṣṭāṅgaṃ mārgaṃ bhāvayati /
tatra yā ca samyagdṛṣṭir, yaś ca samyaksaṃkalpaḥ, yaś ca samyagvyāyāmaḥ, ayaṃ prajñāskandhaḥ / tatra ye samyakvākkarmāntājīvāḥ, ayaṃ śīlaskandhaḥ / tatra yā ca samyaksmṛtiḥ, yaś ca samyaksamādhiḥ, ayaṃ samādhiskandhaḥ /
kena kāraṇenāryāṣṭāṅgo mārga ity ucyate / āha / āryasya śaikṣasya dṛṣṭapadasyāyaṃ mārga iyaṃ pratipad aṣṭābhir aṅgaiḥ saṃgṛhītaḥ, apariśeṣaḥ sarvakleśaprahāṇāya vimuktisākṣātkriyāyai / tenocyata āryāṣṭāṅgo mārgaḥ //
-II-12-b-(6)-i Ms.91b3M, Sh.327-13, P.147a5, D.119b6, N.126b4, Co.124a2, Ch.445a15
tatra yaś ca bodhyaṅgakāle tattvāvabodhaḥ pratilabdhaḥ, pratilabhya ca yat tasyaiva prajñayā vyavasthānaṃ karoti yathādhigatasyāvabodhasya, tad ubhayam ekadhyam abhisaṃkṣipya samyagdṛṣṭir ity ucyate /
tāṃ samyagdṛṣṭim adhipatiṃ kṛtvā yan naiṣkramyasaṃkalpaṃ saṃkalpayaty avyāpādasaṃkalpam avihiṃsāsaṃkalpam / ayam ucyate samyaksaṃkalpaḥ /
sacet tāvad vitarkeṣu cittaṃ krāmati, sa evaṃrūpān vitarkān vitarkayati / sacet punaḥ kathāyāṃ cittaṃ krāmati, samyagdṛṣṭim adhipatiṃ kṛtvā tenaiva kuśalāt saṃkalpād dharmyāṃ kathāṃ kathayati / sāsya bhavati samyagvāk /
sacec cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārair arthī ( Śbh II 232 ) bhavati, tatparyeṣaṇāṃ vāpadyate / so 'bhikramapratikrame saṃprajānadvihārī bhavaty ālokitavyavalokite, saṃmiñjitaprasārite sāṃghāṭīcīvarapātradhāraṇe 'śitapītakhāditāsvādite / vihāragato vā punaḥ paryeṣiteṣu cīvarādiṣu gate sthite niṣaṇṇe yāvan nidrāklamaprativinodane saṃprajānadvihārī bhavati / ayam asyocyate samyakkarmāntaḥ /
sa tac cīvaraṃ yāvad bhaiṣajyapariṣkāraṃ dharmeṇa paryeṣate / yāvan mithyājīvakarakadharmavivarjitaḥ / so 'sya bhavati samyagājīvaḥ /

ye punar viratisaṃgṛhītāḥ samyagvākkarmāntājīvāḥ, te 'nena pūrvam eva manaskāralābhād bodhyaṅgair eva saha labdhā bhavanti /
yo 'py āryakāntāni śīlāny ucyante / kena kāraṇena / dīrghakālaṃ hy etad āryāṇāṃ satāṃ samyaggatānām iṣṭaṃ kāntaṃ priyaṃ mana-āpaṃ "kaccid ahaṃ tad vāgduścaritasya kāyaduścaritasya mithyājīvasyākaraṇaṃ saṃvaraṃ pratilabheyam" / yad asya dīrgharātram iṣṭaṃ kāntaṃ priyaṃ mana-āpaṃ tad anena tasmin samaye pratilabdhaṃ bhavati / tasmād āryakāntam ity ucyate / tathā hi sa labdheṣv āryakānteṣu śīleṣu, na saṃprajāno mrṣāṃ vācaṃ bhāṣate, na saṃcintya prāṇinaṃ jīvitād vyaparopayati, nādattam ādatte, ( Śbh II 234 ) na kāmeṣu mithyā carati, na cādharmeṇa cīvarādīni paryeṣate / iti tāny āryakāntāni śīlāny adhipatiṃ kṛtvā mārgabhāvanākāle yā vāk pravartate yac ca kāyakarma yaś cājīvaḥ, te 'pi samyagvākkarmāntājīvā ity ucyante /
tasya samyagdṛṣṭisamyaksaṃkalpavākkarmāntājīvasanniśrayeṇa bhāvanāprayuktasya yac chando vīryo vyāyāmo niṣkramaḥ parākramasthāmārambhaś cetasaḥ saṃpragrahaḥ sātatyam / ayam ucyate samyagvyāyāmaḥ /
yac catvāri smṛtyupasthānāny adhipatiṃ kṛtvāviparyāsasaṃgṛhītā smṛtir navākārā navākāracittasthitisaṃgrāhikā / iyam ucyate samyaksmṛtiḥ samyaksamādhiś ca //
-II-12-b-(6)-ii Ms.92a4L, Sh.330-1, P.148a7, D.120b6, N.127b5, Co.125a3, Ch.445b16
tad etat sarvam abhisamasyāryāṣṭāṅgo mārgaś cārakaraṇīye ca vihārakaraṇīye cāvasthitaḥ / tatra samyagvākkarmāntājīvāś cārakaraṇīye / vihārakaraṇīyaṃ punar dvividham / śamatho vipaśyanā ca / tatra yā ca samyagdṛṣṭiḥ, yaś ca samyaksaṃkalpaḥ, yaś ca samyagvyāyāma iyaṃ vipaśyanā / tatra yā ca samyaksmṛtir yaś ca samyaksamādhir ayaṃ śamathaḥ /
evaṃ pariśuddhān vākkarmāntājīvān niśritya śamathavipaśyanāṃ bhāvayati kālena kālaṃ niravaśeṣasaṃyojanaprahāṇaṃ sākṣātkaroty agraphalam arhattvaṃ ( Śbh II 236 ) prāpnoti / prākarṣikaś ca bhāvanāmārgaḥ kālāntarābhyāsena kleśān prajahāti / jñānamātrapratibaddhas tu darśanamārgo jñānotpattimātrakeṇa kleśān prajahāti / anena kāraṇena vākkarmāntājīvā bhāvanāmārge vyavasthāpitāḥ /
iti ya evam eṣām anayānupūrvyā saptatriṃśatāṃ bodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇām abhyāsaḥ paricayaḥ / iyam ucyate bodhipakṣyā bhāvanā //
(II)-A-II-13-a Ms.92a7M, Sh.331-1, W.M02-4, P.148b5, D.121a5, N.128a4, Co,125b1, Ch.445b29
tatra bhāvanāphalaṃ katamat / āha / catvāri śrāmaṇyaphalāni / srota-āpattiphalaṃ sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam agraphalam arhattvam /
tatra katamac chrāmaṇyam, katamat phalam / āha / mārgaḥ, kleśaprahāṇaṃ phalam / api ca pūrvotpannasya mārgasya paścād utpanno mārgaḥ phalaṃ madhyo viśiṣṭo vā sadṛśo vā / punas tatra kena kāraṇena catvāri vyavasthāpitāni / āha / caturvidhakleśaprahāṇapratipakṣatayā //
-II-13-a-(1) Ms.92b1R, Sh.332-3, P.148b7, D.121a7, N.128a6, Co.125b3, Ch.445c5
tadyathā nirvastukānāṃ kleśānām apāyagamanīyānām apāyagamanahetubhūtānāṃ prahāṇāt pratipakṣotpādāc ca srota-āpattiphalaṃ vyavasthāpitam / trayāṇāṃ tu saṃyojanānāṃ prahāṇād vyavasthāpitaṃ bhagavatā triṣu pakṣeṣu, gṛhipakṣe, durākhyātadharmavinayapakṣe svākhyātadharmavinayapakṣe ca, trayāṇāṃ saṃyojanānāṃ mārgotpattaye vibandhakaratvāt /

Original text: Śrāvakabhūmi · Edition: Srāvakabhūmi, The First Chapter, Revised Sanskrit Text and Japanese Translation, ed. Śrāvakabhūmi Study Group (The Institute for Comprehensive Studies of Buddhism, Taisho University), Tokyo 1998 (Taisho University Sogo Bukkyo Kenyujo, 4). = Śbh I and Srāvakabhūmi, The Second Chapter with Asamāhitā bhūmiḥ, Śrutamayī bhūmiḥ, Cintāmayī bhūmiḥ, Revised Sanskrit Text and Japanese Translation, ed. Śrāva · Data entry Klaus Wille · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc