Śrāvakabhūmi · Part 120
riṅ ba yin te / de ni sgrib pa źes bya'o //
rgyu gaṅ dag gis yoṅs su mya ṅan las 'da' ba'i chos can rnams yoṅs su mya ṅan las ma 'das pa'i rgyu ni bźi po de dag yin no // de dag kyaṅ gaṅ gi tshe saṅs rgyas 'byuṅ ba daṅ dam pa'i chos ṅan pa daṅ rjes su mthun pa'i gdams ṅag rjes su bstan pa rñed ciṅ rgyu de dag kyaṅ med par gyur pa, de'i tshe na dge ba'i rtsa ba dag yoṅs su smin ciṅ rim gyis yoṅs su mya ṅan las 'da' bar yaṅ
'gyur ro //
yoṅs su mya ṅan las mi 'da' ba'i chos can rnams ni ṅes pa'i tshogs la gnas pa yin pas / de dag ni rkyen rñed kyaṅ ruṅ ma rñed kyaṅ ruṅ ste / rnam pa thams cad kyi thams cad du yoṅs su mya ṅan las 'da' ba'i skal ba med pa kho na yin no //
(I)-A-II-4 Ms.-, Sh.-, W.*60-10, P.3b6, D.3b1, N.4b3, Co.3b2, Ch.396b7
de la yoṅs su mya ṅan las 'da' ba'i chos can rnams kyi gaṅ dag ma tshaṅ źiṅ med la ñe bar ma gyur na yoṅs su mya ṅan las mi 'da' ba'i rkyen rnams gaṅ źe na / smras pa / rkyen gñis te / gñis gaṅ źe na/ gtso bo daṅ dman pa'o //
(I)-A-II-4-a Ms.-, Sh.-, P.3b7, D.3b2, N.4b4, Co.3b3, Ch.396b10
rkyen gtso bo gaṅ źe na / smras pa / 'di lta ste / dam pa'i chos kyi dbaṅ du byas pa'i gźan gyi sgra daṅ / naṅ gi tshul bźin yid la byed pa'o //
(I)-A-II-4-b Ms.-, Sh.-, W.*60-28, P.3b8, D.3b2, N.4b5, Co.3b3, Ch.396b11
rkyen dman pa gaṅ źe na / smras pa / rkyen dman pa ni maṅ ste / 'di lta ste / ātmasampat, parasampat, kuśalo dharmacchandah, pravrajyā, śīlasaṃvaraḥ, indriyasaṃvaraḥ, bhojane mātrajñatā, pūrvarātrāpararātraṃ, jāgarikānuyogaḥ, saṃprajānadvihāritā, prāvivekyaṃ, nivaraṇaviśuddhiḥ, samādhisaṃniśrayaś ca //
(I)-A-II-4-b-(1) Ms.2a1L, Sh.5-3, W.*60-33, P.4a2, D.3b4, N.4b6, Co.3b5, Ch.396b15
de la bdag gi 'byor pa gaṅ źe na / mir gyur pa daṅ / yul dbus su skyes pa daṅ /] indriyair avikalatā, āyatanagataḥ prasādaḥ, aparivṛttakarmāntatā //
(I)-A-II-4-b-(1)-i Ms-2a1L, Sh.5-3, P.4a3, D.3b5, N.4b7, Co.3b6, Ch.396b17
tatra manuṣyatvaṃ katamat / yathāpīhaikatyo manuṣyāṇāṃ sabhāgatāyāṃ pratyājāto bhavati / puruṣaś ca puruṣendriyeṇa samanvāgataḥ strīś ca / idam ucyate manuṣyatvam //
(I)-A-II-4-b-(1)-ii Ms.2a1R, Sh.5-8, P.4a4, D.3b5, N.5a1, Co.3b6, Ch.396b19
āryāyatane pratyājātiḥ katamā / yathāpīhaikatyo madhyeṣu janapadeṣu pratyājāto bhavati, pūrvavad yāvad yatra gatiḥ satpuruṣāṇām / iyam ucyate āryāyatane pratyājātiḥ //
(I)-A-II-4-b-(1)-iii Ms-2a2L, Sh.6-1, W.*60-33, P.4a5, D.3b6, N.5a2, Co.4a1, Ch.396b21
indriyair avikalatā katamā / yathāpīhaikatyo 'jaḍo bhavaty aneḍaka iti vistaraḥ / aṅgapratyaṅgāvikalo vā yadrūpeṇāṅgapratyaṅgāvaikalyena śrotrāvaikalyādikena bhavyaḥ kuśalapakṣasamudāgamāya / idam ucyate indriyāvaikalyam //
(|)-A-II-4-b-(1)-iv Ms.2a3L, Sh.6-6, P.4a7, D.3b7, N.5a3, Co.4a2, Ch.396b25
āyatanagataḥ prasādaḥ katamaḥ / yathāpīhaikatyena tathāgatapravedite dharmavinaye śraddhā pratilabdhā bhavati cetasaḥ prasādaḥ / ayam ucyate āyatanagataḥ prasādaḥ / tatrāyatanaṃ tathāgatapravedito dharmavinayaḥ sarveṣāṃ laukikalokottarāṇāṃ śukladharmāṇām utpattaye / yā punar atra śraddhā tena pūrvaṅgamenādhipatyena sa āyatanagataḥ prasādaḥ / sarvakleśamalakaluṣyāpanayanat //
(I)-A-II-4-b-(1)-v Ms.2a4L, Sh.6-13, W.*60-35, P.4b1, D.4a2, N.5a6, Co.4a5, Ch.396c2
aparivṛttakarmāntatā katamā/ yena pañcānām ānantaryāṇāṃ karmaṇāṃ, tadyathā mātṛvadhāt pitṛvadhād arhadvadhāt saṃghabhedāt tathāgatasyāntike duṣṭacittarudhirotpādād anyatamānyatamād ānantaryaṃ karma dṛṣṭa eva dharme na kṛtaṃ bhavati nādhyācaritam iyam ucyate 'parivṛttakarmāntateti / imāni pañcānantaryāṇi karmāṇi kṛtopacitāni dṛṣṭa eva dharme parivartyābhavyo bhavati parinirvāṇāyāryamārgasyotpattaye / tasmād etāni parivṛttakarmāntatety ucyate //
svayam evānena sa ātmabhāva ebhiḥ pañcabhir aṅgaiḥ saṃpādito bhavati / tasmād ātmasaṃpad ity ucyate //
(I)-A-II-4-b-(2) Ms.2a6L, Sh.7-1, W.*61-2, P.4b5, D.4a5, N.5b5, Co,4b1, Ch.396c9
parasampat katamā / tadyathā buddhānām utpādaḥ, saddharmadeśanā, deśitānāṃ dharmāṇām avasthānam, avasthitānāṃ ca dharmāṇām anupravartanam, parataś ca pratyanukampā //
(I)-A-II-4-b-(2)-i Ms.2a6M, Sh.7-4, P.4b6, D.4a6, N.5b3, Co.4b2, Ch.396c11
tatra buddhānām utpādaḥ katamaḥ / yathāpīhaikatyaḥ sarvasattveṣu kalyāṇahitādhyāśayam utpādya prabhūtair duṣkarasahasrair mahatā ca puṇyajñānasambhāreṇa [bskal pa graṅs med pa gsum gyis tha maḥi lus phyi ma]-ātmabhāvapratilambhe bodhimaṇḍe niṣadya, pañca nivaraṇāni prahāya, caturṣu smṛtyupasthāneṣu sūpasthitacittaḥ, saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān bhāvayitvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate / ayam ucyate buddhānām utpādaḥ / atītānāgatapratyutpanneṣv adhvasu evam eva [saṅs rgyas bcom ldan 'das thams cad de kho na bźin du 'byuṅ ba yin no //]
(I)-A-II-4-b-(2)-ii Ms-2a8L, Sh.7-12, P.5a2, D.4b2, N.5b5, Co.4b5, Ch.396c18
saddharmadeśanā katamā / ta evaṃ buddhā bhagavanto loka utpadya tasyaiva ca śrāvakā lokānukampām upādāya catvāry āryasatyāny ārabhya duḥkhasamudayanirodhamārgān dharmadeśanāṃ vartayanti, yad uta sūtrageyavyākaraṇagāthodānanidānāvadānetivṛttakajātakavaipulyādbhutadharmopadeśān / iyam ucyate saddharmasya deśanā / sadbhir ayaṃ dharmo niryāto deśitaḥ praśasto buddhaiś ca buddhaśravakaiś ca / [de'i phyir dam pa'i chos te / de bśad pa gaṅ yin pa des ni dam pa'i chos ston pa źes bya'o //]
(1)-A-II-4-b-(2)-iii Ms-2b1L, Sh.7-17, P.5a6, D.4b5, N.6a2, Co.5a1, Ch.396c27
deśitānāṃ dharmāṇām avasthānaṃ katamat / deśite saddharme pravartite dharmacakre yāvac ca buddho bhagavān jīvati tiṣṭhati ca parinirvṛte ca buddhe bhagavati yāvatā kālena pratipattir na hīyate saddharmaś ca nāntardhīyate / idam ucyate saddharmasyāvasthānaṃ / [gnas pa de yaṅ don dam pa'i chos mṅon sum du bya ba'i tshul gyis yin par rig par bya'o //]
(I)-A-II-4-b-(2)-iv Ms.2b2L, Sh.8-5, P.5a8, D.4b7, N.6a4, Co.5a3, Ch.397a1
avasthitānāṃ dharmāṇām anupravartanaṃ katamat / yat ta evādhigantāraḥ saddharmasya saddharmasākṣātkriyāyai bhavyāṃ pratibalatāṃ janānāṃ viditvā yathādhigatām evānulomikīm avavādānuśāsanīm anupravartayanti / idam ucyate 'vasthitānāṃ dharmāṇām anupravartanam //
(I)-A-II-4-b-(2)-v Ms.2b2R, Sh.8-10, P.5b2, D.5a1, N.6a5, Co.5a3, Ch.397a4
parataḥ pratyanukampā katamā / para ucyante dāyakadānapatayah te yāni tasyānulomikāni jīvitopakaraṇāni taiḥ pratyanukampante, yaduta ( Śbh I 16 ) cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārair, iyam ucyate parataḥ pratyanukampā //
(I)-A-II-4-b-(3) Ms.2b3M, Sh.8-15, W.*61-8, P.5b4, D.5a2, N.6a5, Co.5a6, Ch.397a7
kuśalo dharmacchandaḥ katamaḥ / yathāpīhaikatyas tathāgatasya vā tathāgataśrāvakasya vāntikād dharmaṃ śrutvā śraddhāṃ pratilabhate / sa tāṃ pratilabhya, idaṃ pratisaṃśikṣate / "saṃbādho gṛhāvāso rajasām āvāsaḥ / abhyavakāśaṃ pravrajya yan nv ahaṃ sarvaṃ kaḍatravargaṃ dhanadhānyahiraṇyaṃ cotsṛjya svākhyāte dharmavinaye samyag evāgārād anagārikāṃ pravrajeyaṃ, pravrajitvā ca pratipattyā saṃpādayeyam" iti / ya eva samutpannaś chandaḥ kuśaleṣu dharmeṣu, ayam ucyate kuśalo dharmacchandaḥ //
(I)-A-II-4-b-(4) Ms.2b5L, Sh.9-4, W.*66-10, P.5b8, D.5a5, N.6b2, Co.5b2, Ch.397a14
pravrajyā katamā / yā tam eva kuśalaṃ dharmacchandam adhipatiṃ kṛtvā jñapticaturthena vā karmaṇopasaṃpac chrāmaṇeraśīlasamādānaṃ vā / iyam ucyate pravrajyā //
(I)-A-II-4-b-(5) Ms.2b5M, Sh.9-8, W.*61-12, P.6a1, D.5a6, N.6b5, Co.5b3, Ch.397a16
śīlasaṃvaraḥ katamaḥ / sa tathā pravrajitaḥ śīlavān viharati, prātimokṣasaṃvarasaṃvṛtaḥ, ācāragocarasaṃpannaḥ, aṇumātreṣv avadyeṣu bhayadarśī, samādāya śikṣate śikṣāpadeṣu / ayam ucyate śīlasaṃvaraḥ //
(I)-A-II-4-b-(6) Ms.2b6L, Sh.9-13, W.*61-20, P.6a3, D.5a7, N.6b5, Co.5b5, Ch.397a19
indriyasaṃvaraḥ katamaḥ / sa tam eva śīlasaṃvaraṃ niśrityārakṣitasmṛtir bhavati nipakasmṛtiḥ smṛtyārakṣitamānasaḥ samāvasthāvacārakaḥ / sa cakṣuṣā rūpāṇi dṛṣṭvā na nimittagrāhī bhavati, nānuvyaṃjanagrāhī, yato 'dhikaraṇam asya pāpakā akuśalā dharmāś cittam anusraveyuḥ, teṣāṃ saṃvarāya ( Śbh I 18 ) pratipadyate, rakṣati cakṣurindriyam, cakṣurindriyeṇa saṃvaram apadyate / sa śrotreṇa śabdān, ghrāṇena gandhān, jihvayā rasān, kāyena spraṣṭavyāni, manasā dharmān vijñāya na nimittagrāhī bhavati nānuvyaṃjanagrāhī, yato 'dhikaraṇam asya pāpakā akuśalā dharmāś cittam anusraveyuḥ, teṣāṃ saṃvarāya pratipadyate, rakṣati mana-indriyaṃ, mana-indriyeṇa saṃvaram āpadyate / ayam ucyate indriyasaṃvaraḥ //
(I)-A-II-4-b-(7) Ms.2b8M, Sh.10-4, W.*62-7, P.6a8, D.5b4, N.7a2, Co.6a2, Ch.397b1
bhojane mātrajñatā katamā / sa tathā saṃvṛtendriyaḥ pratisaṃkhyāyāhāram āharati, na darpārthaṃ na madārthaṃ na maṇḍanārthaṃ na vibhūṣaṇārthaṃ, yāvad evāsya kāyasya sthitaye yāpanāyai jighatsoparataye brahmacaryānugrahāya iti / paurāṇāṃ ca vedanāṃ prahāsyāmi, navāṃ ca notpādayiṣyāmi / yātrā ca me bhaviṣyati balaṃ ca sukhaṃ cānavadyatā ca sparśavihāratā ca / iyam ucyate bhojane mātrajñatā //
(I)-A-II-4-b-(8) Ms.3a1M, Sh.10-11, W.*62-10, P.6b3, D.5b6, N.7a4, Co.6a5, Ch.397b7
pūrvarātrāpararātraṃ jāgarikānuyogaḥ katamaḥ / sa tathā bhojane mātrajño divā caṅkramaniṣadyābhyām āvaraṇīyebhyo dharmebhyaś cittaṃ pariśodhayati / sa rātryāḥ prathame yāme caṅkramaniṣadyābhyām āvaraṇīyebhyo dharmebhyaś cittaṃ pariśodhya, tato vihārān nirgamya bahir vihārasya pādau prakṣālya, dakṣiṇena pārśvena siṃhaśayyāṃ kalpayaty pāde pādam ādhāya, ālokasaṃjñī smṛtaḥ saṃprajānann utthānasaṃjñām eva manasikurvan, sa rātryāḥ paścime yāme laghu laghv eva prativibudhya, ( Śbh I 20 ) caṅkramaniṣadyābhyām āvaraṇīyebhyo dharmebhyaś cittaṃ pariśodhayati. iyam ucyate pūrvarātrāpararātraṃ jāgarikānuyuktatā //
(I)-A-II-4-b-(9) Ms.3a3M, Sh.11-10, W.*62-34, P.6b7, D.6a3, N.7b1, Co.6b2, Ch.397b16
saṃprajānadvihāritā katamā / sa tathā jāgarikānuyukto 'bhikramapratikrame saṃprajānadvihārī bhavati, ālokitavyavalokite saṃmiñjitaprasārite sāṃghāṭīcīvarapātradhāraṇe 'śitapītakhāditasvādite nidrāklamavinodane gate sthite niṣaṇṇe śayite jāgṛte bhāṣite tūṣṇīṃbhāve saṃprajānadvihārī bhavati / iyam ucyate saṃprajānadvihāritā //
(I)-A-II-4-b-(10) Ms.3a4M, Sh.12-4, W.*63-9, P.7a2, D.6a5, N.7b3, Co.6b4, Ch.397b22
prāvivekyaṃ katamat / sa ebhir dharmaiḥ parikarmabhūmiṃ śodhayitvā viviktāni śayanāsanāny adhyāvasaty araṇyāni vṛkṣamūlāni śūnyāgārāṇi parvatakandaragiriguhāpalālapuṃjābhyavakāśaśmaśānavanaprasthāni prāntāni śayanāsanāni / idam ucyate prāvivekyam //
(I)-A-II-4-b-(11) Ms.3a5L, Sh.13-1, W.*63-11, P.7a4, D.6a7, N.7b5, Co.6b5, Ch.397b26
nivaraṇaviśuddhiḥ katamā / so 'raṇyagato vā vṛkṣamūlagato vā śūnyāgāragato vā pañcabhyo nivaraṇebhyaś cittaṃ viśodhayati, kāmacchandād vyāpādāt styānamiddhād auddhatyakaukṛtyād vicikitsāyāḥ / sa ebhyo nivaraṇebhyaś cittaṃ viśodhya vinivaraṇam samādhikalyatāyām avasthāpayati / iyam ucyate nivaraṇaviśuddhiḥ //
(I)-A-II-4-b-(12)-(i),(ii),(iii),(iv) Ms.3a6L, Sh.14-1, W.*63-16, P.7a6, D.6b2, N.7b7, Co.6b7, Ch.397c2
samādhisaṃniśrayaḥ katamaḥ / sa pañca nivaraṇāni prahāya cetasa upakleśakarāṇi saṃkleśakarāṇi /
viviktaṃ kāmair viviktaṃ pāpakair akuśalair dharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya viaharati /
sa vitarkavicārāṇāṃ vyupaśamād adhyātmasaṃprasādāc cetasa ekotībhāvād avitarkam avicāraṃ samādhijaṃ prītisukhaṃ dvitīyaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati /
sa prīter virāgād upekṣako viharati smṛtaḥ saṃprajānan sukhaṃ ca kāyena pratisaṃvedayate yat tad āryā ācakṣate "upekṣakaḥ smṛtimān sukhavihārīti tṛtīyaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati /
sa sukhasya ca prahāṇād duḥkhasya ca prahāṇāt pūrvam eva ca saumanasyadaurmanasyayor astaṃgamād aduḥkhāsukham upekṣāsmṛtipariśuddhaṃ caturthaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati / ayam ucyate samādhisaṃniśrayaḥ //
(I)-A-II' Ms.3a8R, Sh.15-10, W.'63-21, P.7b4, D.6b6, N.8a5, Co.7a6, Ch.397c11
so 'nayānupūrvyā-uttarottarān viśiṣṭān viśiṣṭatarān viśiṣṭatamān pratyayān ātmasampatpūrvān samādhisaṃniśrayaparyavasānān samudānayati / evaṃ pariśuddhe citte paryavadāte anaṃgaṇe vigatopakleśe ṛjubhūte karmaṇye sthite āniṃjyaprāpte, sacet catvāry āryasatyāny ārabhya teṣāṃ parijñāyai prahāṇāya sākṣātkriyāyai bhāvanāyai parato ghoṣam avavādānuśāsanīṃ labhate, evam asau bhavyo bhavati pratibalaś ca yogavihitasya manaskārasyotpādanāya tatpūrvikāyāś ca samyagdṛṣṭeḥ, yayā catvāry āryasatyāny abhisamāgacchati, vimuktiñ ca paripūrayati, nirupadhiśeṣe ca nirvāṇadhātau parinirvāti / tatra yā samyagdarśanam upādāya vimuktiparipūriḥ nirupadhiśeṣaparinirvāṇaṃ cāyaṃ gotrasamudāgamo veditavyaḥ / tatrātmasaṃpadam upādāya yāvat samādhisaṃniśrayo 'yaṃ hīnaḥ samudāgamapratyayo veditavyaḥ / tatra yaś catuḥsatyadeśanāvavādādhipateyaḥ parato ghoṣo yaś ca yoniśo manaskāraḥ, ayaṃ pradhānaḥ samudāgamapratyayo veditavyaḥ / idam ucyate gotravyavasthānam //
(I)-A-III Ms.3b3R, Sh.16-7, W.*63-36, P.8a4, D.7a5, N.8b4, Co.7b5, Ch.397c25
gotrasthasya pudgalasya katamāni liṅgāni / āha / yāny aparinirvāṇadharmakasya liṅgāni tadviparyayeṇa gotrasthasya pudgalasya liṅgāni veditavyāni //
(I)-A-III' Ms.3b4M, Sh.16-11, P.8a5, D.7a6, N.8b5, Co.7b6, Ch.397c27
kāni punar aparinirvāṇadharmakaliṅgāni yaiḥ samanvāgato 'parinirvāṇadharmakaḥ pudgalaḥ "aparinirvāṇadharmako 'yam" iti vijñeyaḥ / āha / bahūny aparinirvāṇadharmakaliṅgāni pradeśamātraṃ tu nirdekṣyāmi //
(I)-A-IIl-a Ms.3b5L, Sh.16-15, P.8a7, D.7a7, N.8b6, Co.7b7, Ch.398a1
ihāparinirvāṇadharmakasya pudgalasyādita evālayatṛṣṇā sarveṇa sarvaṃ sarvathā ca sarvabudhdhair āśrayasaṃniviṣṭā aprahāṇadharmiṇī bhavaty anutpīḍyā dūrāgatā pragāḍhasaṃniviṣṭā / idaṃ prathamam agotrasthasya pudgalasya liṅgam //
(I)-A-IIl-b Ms.3b6L, Sh.16-19, P.8b1, D.7b2, N.9a1, Co.8a2, Ch.398a6
punar aparam agotrasthaḥ pudgalaḥ / anekaparyāyeṇa saṃsāradoṣān vicitrān prabhūtāṃś ca śrutvā, nirvāṇaguṇāṃś cānekaparyāyeṇa vicitrān prabhūtāṃś ca śrutvā, parīttam api prapañce saṃsāre doṣadarśanam ādīnavadarśanaṃ saṃvegamātrakaṃ notpāditavān atītam adhvānam upādāya, notpādayiṣyaty anāgatam adhvānam upādāya, notpādayati vartamānam adhvānam upādāya, parīttakalāmātrakam avaramātrakaṃ nirvāṇe tṛṣṇākṣaye virāge nirodhe guṇadarśanam anuśaṃsadarśanaṃ prasādamātrakam atītānāgatapratyutpannam adhvānam upādāya notpāditavān notpādayiṣyati notpādayati / idaṃ dvitīyam agotrasthaṃ liṅgam //
(I)-A-IIl-c Ms.3b7R, Sh.17-9, P.8b4, D.7b5, N.9a4, Co.8a6, Ch.398a17
punar aparam agotrasthaḥ pudgalaḥ / ādita evādhimātreṇāhrikyānapatrāpyeṇa samanvāgato bhavati / yenāyam aghṛṇacittaś cāsaṃkucitacittaś ca prahṛṣṭacittaś ca sarvaṃ pāpam adhyācarati / na ca kadācit tan nidānaṃ vipratisārī bhavati / [gźi des tshe 'di'i zaṅ ziṅ daṅ bcas pa'i bdag ñid ñams pa kho na tsam du mthoṅ bar zad de /] idaṃ tṛtīyam agotrasthaṃ liṅgam //
(I)-A-IIl-d Ms.4a1L, Sh.17-14, P.8b7, D.7b6, N.9a5, Co.8b1, Ch.398a23
punar aparam agotrasthaḥ pudgalaḥ / sarvākāraparipūrṇe sphuṭe yukte citre gamake duḥkhaṃ vārabhya samudayaṃ vā nirodhaṃ vā mārgaṃ vā saddharme deśyamāne na labhate cetasa āvarjanamātrakam adhimuktimātrakaṃ ca / [spu ziṅ źes byed pa'am / mchi ma bkrug ces byed pa thob par gyur pa lta ci smos te /] atītānāgatapratyutpannam adhvānam upādāya / idaṃ caturtham agotrasthaṃ liṅgam //
(I)-A-IIl-e Ms.4a2M, Sh.18-7, P.9a2, D.8a1, N.9b1, Co.8b3, Ch.398b1
punar aparam agotrasthaḥ pudgalaḥ / sacet kadācit karhicit svākhyāte dharmavinaye pravrajati, sa rājābhinirṇīto vā, corābhinirṇīto vā, ṛṇārto vā bhayārto vājīvikābhayabhīto vā, nātmadamāya, nātmaśamāya, nātmaparinirvāṇāya, ( Śbh I 28 ) na śrāmaṇyāya, na brāhmaṇyāya, tathā pravarjito 'pi sārdhaṃ gṛhasthapravarjitaiḥ sthitaḥ, praṇidhāya brahmacaryaṃ carati, "devo vā syāṃ devānyataro ve"ti, śikṣāṃ vā pratyākhyāya prahāṇāya varttate / duḥśīlo vā bhavaty antaḥpūtir avasrutaḥ kaśaṃbakajātaḥ śaṃkhasvarasamācāraḥ, aśramaṇaḥ śramaṇapratijñaḥ, abrahmacārī brahmacāripratijñaḥ. atītānāgatapratyutpanneṣv adhvasv agotrasthasya pudgalasyaivam eva pravrajyā veditavyā / na cāśikṣākāmasya pudgalasya pravrajyopasaṃpadbhikṣubhāvaḥ / tad anena paryāyeṇānenābhisandhinārthato [rab tu byuṅ ba ma yin gyi rab tu byuṅ ba'i rtags daṅ cha lugs 'dzin pa tsam gyis rab tu byuṅ ba] iti saṃkhyāṃ gacchati / idaṃ pañcamam agotrasthasya pudgalasya liṅgam //
(I)-A-IIl-f Ms.4a4M, Sh.18-17, P.9b2, D.8a7, N.9b7, Co.9a3, Ch.398b18
punar aparam agotrasthaḥ pudgalaḥ / yat kiṃcit kuśalaṃ karma karoti kāyena vācā manasā vā, tat sarvaṃ bhavābhiprāyo vā viśiṣṭam āyatipunarbhavam abhiprārthayamānaḥ, bhogābhiprāyo vā viśiṣṭaṃ bhogam abhiprārthayamāno karoti / idaṃ saṣṭham agotrasthasya pudgalasya liṅgam //
evaṃbhāgīyāni cāsya bahūni liṅgāni saṃvidyante yaiḥ samanvāgato 'parinirvāṇadharmako 'parinirvāṇadharmaka iti saṃkhyāṃ gacchati //
(I)-A-IV Ms.4a5M, Sh. 19-7, W.*64-6, P.9b5, D.8b3, N. 10a2, Co.9a5, Ch.398b25
tatra katame gotrasthāḥ pudgalāḥ / āha / asti gotrasthaḥ pudgalaḥ / gotra eva sthito nāvatīrṇo na niṣkrāntaḥ, gotrastho 'vatīrṇo na niṣkrāntaḥ, gotrastho 'vatīrṇo niṣkrāntaḥ, mṛdvindriyaḥ, madhyendriyaḥ, tīkṣṇendriyaḥ, rāgacaritaḥ, ( Śbh I 30 ) dveṣacaritaḥ, mohacaritaḥ, akṣaṇyopapannaḥ, kṣaṇyopapannaḥ, pramattaḥ, apramattaḥ, mithyāpratipannaḥ, amithyāpratipannaḥ āvṛtaḥ, anāvṛtaḥ, dūre, antike, paripakvaś cāparipakvaś ca, viśuddhaś cāviśuddhaś ca //
(I)-A-IV-a Ms.(4a7L), Sh.19-15, P.10a1, D.8b6, N.10a6, Co.9b2, Ch.398c4
tatra katamo gotrasthaḥ pudgalo gotra eva sthito nāvatīrṇo na niṣkrāntaḥ / yathāpīhaikatyaḥ pudgalo lokottaradharmabījaiḥ samanvāgato bhavati / na ca punar adyāpi labhate satpuruṣasaṃsevāṃ vāgamya saddharmaśravaṇaṃ vā tathāgatapravedite dharmavinaye śraddhāṃ, na śīlaṃ samādadāti, na śrutam udgṛhṇāti, na tyāgaṃ bṛṃhayati, na dṛṣṭim ṛjūkaroti / ayaṃ gotra eva sthito nāvatīrṇo na niṣkrāntaḥ //
(I)-A-IV-b Ms.(4b1L), Sh.19-22, P.10a4, D.9a1, N.10b1, Co.9b4, Ch.398c11
katamo gotrastho 'vatīrṇo na niṣkrāntaḥ / [sṅar bśad pa'i nag po'i phyogs las] viparyayeṇa śuklapakṣeṇa gotrasthaś cāvatīrṇaś ca veditavyaḥ / ayaṃ tu viśeṣo no tu lābhī bhavaty āryamārgasya tatphalasya ca kleśavisaṃyogasya //
(I)-A-IV-c Ms.4b1M, Sh.20-4, P.10a6, D.9a2, N.10b2, Co.9b5, Ch.398c15
katamo gotrasthaś cāvatīrṇaś ca niṣkrāntaś ca / etad evoktvāyaṃ viśeṣo lābhī bhavaty āryamārgasya tatphalasya ca kleśavisaṃyogasya //
(I)-A-IV-d Ms.(4b2L), Sh.20-7, P.10a7, D.9a3, N.10b3, Co.9b6, Ch.398c17
tatra mṛdvindriyaḥ pudgalaḥ katamaḥ / yasya pudgalasya jñeye vastuny ( Śbh I 32 ) ālambane 'tyarthaṃ dhandhavāhīnīndriyaṇi bhavanti mandavahīni vā śrutamayena vā cintāmayena vā bhāvanāmayena vā manasikāreṇa saṃprayuktāni, yaduta śraddhā vīryaṃ smṛtiḥ samādhiḥ prajñā vā na samarthāni na pratibalāni dharmasya vā prativedhāyārthasya vāśu ca prativedhāya tattvasya / ayam ucyate mṛdvindriyaḥ pudgalaḥ //
(I)-A-IV-e Ms.4b3L, Sh.20-15, P.10b1, D.9a5, N.10b5, Co.10a1, Ch.398c23
tatra madhyendriyaḥ katamaḥ / yasya nātyarthaṃ jñeye vastuny ālambane dhandavāhīnīndriyāṇīti sarvaṃ pūrvavad vistareṇa vaktavyam / ayam ucyate madhyendriyaḥ pudgalaḥ //
(I)-A-IV-f Ms.4b3M, Sh.20-18, P.10b3, D.9a5, N.10b6, Co.10a2, Ch.398c26
tīkṣṇendriyaḥ pudgalaḥ katamaḥ / yasya pudgalasya jñeye vastuny ālambane 'dhandhavāhīnīndriyāṇi bhavanty amandavāhīni, śrutamayena vā cintāmayena vā bhāvanāmayena vā manasikāreṇa saṃprayuktāni, yaduta śraddhā viryaṃ smṛtiḥ samādhiḥ prajñā vā śaktāni bhavanti dharmasya prativedhāyārthasya vāśu ca prativedhāya tattvasya / ayam ucyate tīkṣṇendriyaḥ pudgalaḥ //
(I)-A-IV-g Ms.4b4M, Sh.21-6, P.10b5, D.9a7, N.11a1, Co.10a4, Ch.399a3
rāgacaritaḥ pudgalaḥ katamaḥ / yo raṃjanīya ālambane tīvrarāgaś ca bhavaty āyatarāgaś ca / ayam ucyate rāgacaritaḥ pudgalaḥ //
(I)-A-IV-h Ms.4b5L, Sh.21-6, P.10b7, D.9b1, N.11a2, Co.10a5, Ch.399a3 dveṣacaritaḥ pudgalaḥ katamaḥ / yaḥ dūṣaṇīye pratighasthānīya ālambane ( Śbh I 34 )
tīvradveṣaś ca bhavaty āyatadveṣaś ca / ayam ucyate dveṣacaritaḥ pudgalaḥ //
(I)-A-IV-i Ms.4b5M, Sh.21-12, P.10b7, D.9b2, N.11a2, Co.10a6, Ch.399a8
mohacaritaḥ pudgalaḥ katamaḥ / yo jñeye vastuni tīvramohaś ca bhavaty āyatamohaś ca / ayam ucyate mohacaritaḥ pudgalaḥ //
(I)-A-IV-j,k,l,m,n,o,p,q Ms.4b5R, Sh.21-15, P.10b8, D.9b3, N.11a2, Co.10a7, Ch.399a11
akṣaṇyopapannapramattamithyāpratipannāvṛtāḥ pūrvavad veditavyāḥ / tadviparyayeṇa kṣaṇyopapannāpramattāmithyāpratipannānāvṛtā veditavyāḥ //
(I)-A-IV-r-(1),-(2) Ms.4b6M, Sh.21-18, P.11a2, D.9b4, N.11a3, Co.10b1, Ch.399a14
dūre pudgalaḥ katamaḥ / asti pudgalaḥ kāladūratayā nirvāṇasya dūre, asti prayogadūratayā /
tatra katamaḥ kāladūratayā dūre / anekair jātiśatair anekair jātisahasrair anekair jātiśatasahasrais tataḥ paścād bhavyo [gdod rkyen rñed nas yoṅs su mya ṅan las 'da' ba'i skal pa yod par 'gyur ro /]
katamaḥ prayogadūratayā dūre / pudgalo gotra eva kevale sthito bhavati nāvatīrṇaḥ, sa bhavyo bhavaty āśu pratyayalābhāya parinirvāṇāya / sa nirvāṇāyānārabdhaprayogatvāt prayogadūratayā dūre na kāladūratayā / ayam ucyate dūre pudgalaḥ //
(1)-A-IV-s-(1),-(2) Ms.4b7R, Sh.22-7, P.11a7, D.9b7, N.11b1, Co.10b4, Ch.399a25
āsanne pudgalaḥ katamaḥ / gaṅ zag dus thag ñe bas mya ṅan las 'da' ba ( Śbh I 36 ) thag ñe ba yaṅ yod do // sbyor ba thag ñe bas mya ṅan las 'da' ba thag ñe ba yaṅ yod do //
de la dus thag ñe bas mya ṅan las 'da' ba thag ñe ba gaṅ źe na / lus daṅ gnas kyi dṅos po tha ma la gnas śiṅ de lus de ñid kyis yoṅs su mya ṅan las 'da' bar byed pa daṅ / skad cig de la bar chad med par ñon moṅs pa spoṅ pa mṅon sum du byed pa gaṅ yin pa ste / de ni dus thag ñe bas mya ṅan las 'da' ba thag ñe ba yin no //
sbyor ba thag ñe bas mya ṅan las 'da' ba thag ñe ba gaṅ źe na / de ni rigs la gnas śiṅ źugs pa gaṅ yin pa ste / de dag gcig tu bsdus pa ni gaṅ zag thag ñe ba źes bya'o //
(I)-A-IV-t Ms.-, Sh.-, P.11b2, D.10a3, N.11b4, Co.10b7, Ch.399b5
aparipakvaḥ pudgalaḥ katamaḥ / gaṅ zag gaṅ la gnas nas yoṅs su mya ṅan las 'da' ba daṅ yaṅ dag pa ñid du ṅes pa la 'jug par 'gyur ba'i tha ma'i lus phyi ma ma thob pa gaṅ yin pa ste / ayam ucyate 'paripakvaḥ pudgalaḥ //
(I)-A-IV-u Ms.-, Sh.-, P.11b3, D.10a4, N.11b5, Co.11a1, Ch.399b8
paripakvaḥ pudgalaḥ katamaḥ / gaṅ zag gaṅ la gnas nas yoṅs su mya ṅan las 'da' ba daṅ yaṅ dag pa ñid du ṅes pa la 'jug par 'gyur ba'i tha ma'i lus phyi ma thob pa gaṅ yin pa ste / ayam ucyate paripakvaḥ pudgalaḥ //
(I)-A-IV-v Ms.-,Sh.-,P.11b4, D.10a4, N.11b6, Co.11a2, Ch.399b11
aviśuddhaḥ pudgalaḥ katamaḥ / gaṅ zag 'phags pa'i lam ma bskyed ciṅ, de'i 'bras bu ñon moṅs pa daṅ bral ba mṅon sum du ma byas pa gaṅ yin pa ste / ayam ucyate 'viśuddhaḥ pudgalaḥ //
(I)-A-IV-w Ms.-,Sh.-,P.11b5, D.10a5, N.11b6, Co.11a3, Ch.399b13 ḷ
viśuddhaḥ pudgalaḥ katamaḥ / de las bzlog pa yin par rig par bya'o //
de dag ni rigs la gnas pa'i gaṅ zag rnams śes bya ste / 'di lta ste / ma źugs pa rnams gźug par bya ba daṅ / yoṅs su ma smin par rnams yoṅs su smin par ( Śbh I 38 ) bya ba daṅ / rnam par ma dag pa rnams rnam par dag par bya ba gaṅ dag gi don du saṅs rgyas bcom ldan 'das rnams 'jig rten du byuṅ źiṅ / chos kyi 'khor lo dag bskor bar mdzad pa daṅ / bslab pa'i gźi rnams 'cha' bar mdzad pa dag yin no //
(bar gyi sdom ni /
raṅ bźin daṅ ni de rnams gźag // rtags rnams daṅ ni gaṅ zag dag //
de dag thams cad mdor bsdus te // rigs kyi sar ni śes par bya //)
ñan thos kyi sa las rigs kyi sa rdzogs so // //
(I)-B Ms.-, Sh.-, W.*65-1, P.12a1, D.10b1, N.12a2, Co.11a6, Ch.399b19
[de la 'jug pa'i sa gaṅ źe na / smras pa / yaś cāyam avatārasya svabhāvo yac ca vyavasthānaṃ yāni cemāny avatīrṇānāṃ liṅgāni ye ceme 'vatīrṇāḥ pudgalās tat sarvam abhisaṃkṣipyāvatārabhūmir ity ucyate //
(I)-B-I Ms.-, Sh.-, P.12a2, D.10b2, N.12a3, Co.11a7, Ch.399b27
de la 'jug pa'i raṅ bźin gaṅ źe na / 'di la rigs la gnas pa'i gaṅ zag mya ṅan las 'da' ba'i sa bon gyi chos daṅ ldan pa de ni / gaṅ gi tshe saṅs rgyas 'byuṅ ba yod ciṅ yul dbus kyi mi rkun ma ma yin pa dag daṅ kla klo ma yin pa rnams su rgyas par sṅa ma bźin du skyes par gyur na / daṅ po kho nar saṅs rgyas rnams daṅ saṅs rgyas kyi ñan thos rnams la blta ba daṅ druṅ du 'gro ba daṅ bsñen bkur bya ba rñed par 'gyur źiṅ / de dag las chos thos nas daṅ por dad pa thob pa daṅ tshul khrims yaṅ dag par len pa daṅ thos pa 'dzin pa daṅ gtoṅ ba spel ba daṅ lta ba sbyoṅ bar byed do //
de'i 'og tu chos yaṅ dag par blaṅs pa'i rgyu de daṅ rkyen des / lus źig ciṅ tshe de yaṅ dag par 'das nas kyaṅ / rnam par smin pa'i skye mched drug gis zin pa'i dbaṅ po khyad par du 'phags pa dag 'thob par 'gyur źiṅ / de'i de dag kyaṅ dad pa śin tu mchog rnams daṅ śin tu gtso bo dag skye ba'i rten du 'gyur ba daṅ / tshul khrims yaṅ dag par blaṅs pa daṅ thos pa gzuṅ ba daṅ gtoṅ ba spel ba daṅ lta ba sbyaṅs pa śin tu mchog daṅ gtso bo daṅ dam par gyur pa dag gi rten du gyur par yaṅ 'gyur ro // dad pa la sogs pa'i chos śin tu mchog daṅ gtso bo daṅ dam par gyur pa gaṅ dag yin pa de dag kyaṅ yaṅ rnam par smin pa gźan gyi rten du 'gyur źiṅ / rnam par smin pa de yaṅ 'jig rten las 'das pa'i chos daṅ rjes su mthun pa'i dge ba gźan dag gi rten du 'gyur te /
de ltar gcig gi rgyu daṅ rten du gcig gyur pa'i sbyin pa'i stobs bskyed pas / goṅ nas goṅ du gaṅ la gnas na / yoṅs su mya ṅan las 'da' ba daṅ yaṅ dag pa ñid du ṅes pa la 'jug par 'gyur ba'i tha ma'i lus phyi ma thob pa'i bar gyi skye ba khyad par can du 'gro ba gaṅ yin pa de ni 'jug pa źes bya'o //
de ci'i phyir źe na / de de'i tshe na / mya ṅan las 'da' ba thob par bya ba daṅ ( Śbh I 42 ) mya ṅan las 'da' ba 'gro bar bya ba daṅ rim gyis 'gro bar bya ba daṅ śin tu mthar thug par bya ba'i phyir lam gaṅ yin pa daṅ lam sraṅ gaṅ yin pa daṅ sgrub pa gaṅ yin pa der źugs pa daṅ yaṅ dag par źugs pa daṅ rab tu źugs pa yin pas na / de'i phyir źugs pa źes bya ste / de ni 'jug pa'i raṅ bźin źes bya'o //
(I)-B-II Ms.-, Sh.-, P.12b5, D.11a3, N.12b5, Co.12a2 Ch.399c17
'jug pa'i rnam par gźag pa gaṅ źe na / rigs yod pa daṅ / 'jug pa yod pa daṅ / yoṅs su smin par byed pa ñid yod pa daṅ / yoṅs su smin pa yod pa ste / źugs pa kho na yin la yoṅs su smin par byed pa ñid kyaṅ ma yin yoṅs su smin pa yaṅ ma yin pa yaṅ yod do / źugs pa yaṅ yin yoṅs su smin par byed pa ñid kyaṅ yin la yoṅs su smin pa ma yin pa yaṅ yod do / źugs pa yaṅ yin yoṅs su smin pa yaṅ yin la yoṅs su smin par byed pa ñid ma yin pa yaṅ yod do / źugs pa yaṅ ma yin yoṅs su smin par byed pa ñid kyaṅ ma yin yoṅs su smin pa yaṅ ma yin pa yaṅ yod do //
(I)-B-II-1 Ms.-, Sh.-, P.12b8, D.11a5, N.12b7, Co.12a4, Ch.399c21
de la rigs gaṅ źe na / smras pa / sṅa ma bźin no //
(I)-B-II-2 Ms.-, Sh.-, P.13a1, D.11a5, N.12b7, Co.12a5, Ch.399c22
de la źugs pa gaṅ źe na / rigs la gnas pa'i gaṅ zag gis sṅon de bźin gśegs pas gsuṅs pa'i chos 'dul ba la dad pa ma thob pa las / daṅ por thob par gyur ciṅ tshul khrims yaṅ dag par len pa daṅ thos pa 'dzin pa daṅ gtoṅ ba spel ba daṅ lta ba sbyoṅ bar byed pa gaṅ yin pa ste / de ni źugs pa źes bya'o //
(I)-B-II-3 Ms.-, Sh.-, P.13a2, D.11a6, N.13a1, Co.12a6, Ch.399c24
yoṅs su smin par byed pa ñid gaṅ źe na / de ltar źugs pa'i gaṅ zag de ñid gaṅ la gnas na / yoṅs su mya ṅan las 'da' ba daṅ yaṅ dag pa ñid du ṅes pa la 'jug par 'gyur ba'i tha ma'i lus phyi ma thob pa ma gtogs pa / źugs pa'i goṅ yan chad nas skye ba goṅ nas goṅ ma dag tu dbaṅ po śin tu mchog daṅ gtso bo daṅ dam pa daṅ śin tu khyad par du 'phags pa dag yaṅ dag par sgrub par ( Śbh I 44 ) byed pa gaṅ yin pa ste / de ni yoṅs su smin par byed pa ñid ces bya'o //
(I)-B-II-4 Ms.-, Sh.-, P.1335, D. 11 b 1, N. 13a3, Co.12b1, Ch.399c29
de la yoṅs su smin pa gaṅ źe na / des gaṅ la gnas na / yoṅs su mya ṅan las 'da' ba daṅ yaṅ dag pa ñid du ṅes pa la 'jug par 'gyur ba'i tha ma'i lus phyi ma thob par gyur pa gaṅ yin pa ste / de ni yoṅs su smin pa źes bya'o //
(I)-B-II-5 Ms.-, Sh.-, P.13a6, D.11b2, N.13a4, Co.12b2, Ch.400a3
de la źugs pa kho na yin la yoṅs su smin par byed pa ñid kyaṅ ma yin yoṅs su smin pa yaṅ ma yin pa gaṅ źe na / de bźin gśegs pas gsuṅs pa'i chos 'dul ba la daṅ por dad pa daṅ lta ba sbyoṅ bar byed pa'i bar ni thob par gyur la / de'i goṅ du ni skye ba gcig tsam yaṅ mṅon par bsgrub par mi byed pa gaṅ yin pa ste / de ni źugs pa kho na yin la yoṅs su smin par byed pa ñid kyaṅ ma yin yoṅs su smin pa yaṅ nia yin pa źes bya'o //
(I)-B-II-6 Ms.-, Sh.-, P.13a8, D.11b3, N.13a6, Co.12b4, Ch.400a6
de la źugs pa yaṅ yin yoṅs su smin par byed pa ñid kyaṅ yin la yoṅs su smin pa ma yin pa gaṅ źe na / de bźin gśegs pas gsuṅs pa'i chos 'dul ba la daṅ por dad pa daṅ lta ba sbyoṅ bar byed pa'i bar yaṅ thob par gyur la / de'i goṅ du skye ba gcig gam gñis sam rab tu maṅ po dag kyaṅ mṅon par sgrub par byed mod kyi / gaṅ la gnas na / yoṅs su mya ṅan las 'da' ba daṅ yaṅ dag pa ñid du ṅes pa la 'jug par 'gyur ba'i tha ma'i lus phyi ma ma thob pa gaṅ yin pa ste / de ni źugs pa yaṅ yin yoṅs su smin par byed pa ñid kyaṅ yin la yoṅs su smin pa ma yin pa źes bya'o //
(I)-B-II-7 Ms.-, Sh.-, P.13b4, D.11b6, N.13b1, Co.12b7, Ch.400a12
de la źugs pa yaṅ yin yoṅs su smin pa yaṅ yin la yoṅs su smin par byed pa ñid ma yin pa gaṅ źe na / 'di lta ste / de ltar źugs pa'i gaṅ zag de ñid kyis ( Śbh I 46 ) gaṅ la gnas na / yoṅs su mya ṅan las 'da' ba daṅ yaṅ dag pa ñid du ṅes pa la 'jug par 'gyur ba'i tha ma'i lus kyi phyi ma thob ciṅ rñed par gyur pa gaṅ yin pa ste / de ni źugs pa yaṅ yin / yoṅs su smin pa yaṅ yin la / yoṅs su smin par byed pa ñid ma yin pa źes bya'o //
(I)-B-II-8 Ms.6a1L, Sh.-, P.13b6, D.11b7, N.13b3, Co.13a1, Ch.400a19
tatra katamo nāvatīrṇo na paripacyamāno na paripakvaḥ. ['di lta ste / yoṅs
su mya ṅan las 'da' ba'i chos can gyi gaṅ zag rigs kho na la gnas la] nāvatīrṇaḥ, ayam ucyate naivāvatīrṇaḥ pudgalo na paripacyamāno na paripakvaḥ /
api tu bhavya eva so 'vatārāya paripākāya / asti punaḥ pudgalo yo 'bhavya evāvatārāya paripākāya vā, tad yathā gotravirahito 'parinirvāṇadharmako yaḥ pudgalaḥ, ayam atyantād evābhavyo 'vatārāya paripākāya vā, kiṃ punaḥ parinirvāṇāya bhavyo bhaviṣyati //
(I)-B-II-9 Ms.6a2L/13b7M, Sh.25-3, W.* 65-6, P.14a3, D.12a4, N.13b7, Co.13a5, Ch.400a23
tatra sarveṣām eva pudgalānāṃ ṣaḍbhiḥ sthānaiḥ saṃgraho bhavati / katamaiḥ) ṣaḍbhiḥ / bhavyo mṛdukuśalamūlasamanvāgato madhyakuśalamūlasamanvāgato 'dhimātrakuśalamūlasamanvāgato niṣṭhāprāyogiko niṣṭhāgataś ca //
(I)-B-II-9-a Ms.13b7R, Sh.25-7, P.14a4, D.12a5, N.14a1, Co.13a6, Ch.400a28
tatra katamo bhavya eva pudgalaḥ / yo gotrastho na cādyāpi tatprathamatas tathāgatapravedite dharmavinaye śraddhāṃ pratilabhate ( Śbh I 48 ) yāvad dṛṣṭiṃ ṛjūkaroti / ayam ucyate bhavya eva pudgalaḥ //
(I)-B-II-9-b Ms.14a1L, Sh.25-4, P.14a6, D.12a6, N.14a2, Co.13a7, Ch.400b2
tatra katamo mṛdukuśalamūlasamanvāgataḥ / yo gotrasthas tena tathāgatapravedite dharmavinaye tatprathamataḥ śraddhā pratilabdhā bhavati yāvad drstir ṛjūkṛtā / ayam ucyate mṛdukuśalamūlasamanvāgataḥ pudgalaḥ //
(I)-B-II-9-c Ms.14a1R, Sh.26-1, P.14a7, D.12a7, N.14a3, Co.13b1, Ch.400b6
tatra katamo madhyakuśalamūlasamanvāgataḥ / yo gotrasthaḥ pudgalas tatprathamatas tathāgatapravedite dharmavinaye śraddhāṃ pratilabhya yāvad dṛṣṭim ṛjuṃ kṛtvā, tataḥ pareṇaikaṃ vā dve vā saṃbahulāni vā janmāny abhinirvartayati viśeṣāya paraiti / no caramam ātmabhāvaṃ pratilabhate, yatra sthitaḥ parinirvāti samyaktvaṃ ca nyāmam avakrāmati / ayam ucyate madhyakuśalamūlasamanvāgatahpudgalaḥ //
(I)-B-II-9-d Ms.14a2L, Sh.26-6, P.14b2, D.12b3, N.14a6, Co.13b3, Ch.400b12
tatra katamo 'dhimātrakuśalamūlasamanvāgataḥ pudgalaḥ / yaḥ pudgalo viśeṣāya paraiti sa caramam ātmabhāvaṃ pratilabhate / yatra sthitaḥ parinirvāti samyaktvaṃ ca nyāmam avakrāmati / ayam ucyate 'dhimātrakuśalamūlasamanvāgataḥ pudgalaḥ //
(I)-B-II-9-e Ms.14a3L, Sh.26-9, P.14b3, D.12b3, N.14a7, Co.13b5, Ch.400b16
tatra katamo niṣṭhāprāyogikaḥ pudgalaḥ / yaḥ pudgalaś caramam ātmabhāvaṃ pratilabhyāsravakṣayāya samyagavavādānuśāsanīṃ saddharmaśravaṇaṃ vā pratilabhya samyag eva prayujyate, na cādyāpi sarveṇa sarvaṃ sarvathā pratipadyata āsravakṣayam anuprāpnoti, na niṣṭhāṃ gacchati / ayam ucyate niṣṭhāprāyogikaḥ pudgalaḥ //
(I)-B-II-9-f Ms.14a4L, Sh.26-15, P.14b6, D.12b5, N.14b2, Co.13b7, Ch.400b20
tatra niṣṭhāgataḥ pudgalaḥ katamaḥ / yaḥ samyagavoditaḥ samyaganuśiṣṭo yadutāsravakṣayāya, tathā tathā pratipadyate / yat sarveṇa sarvaṃ sarvathāsravakṣayam anuprāpnoti, kṛtakṛtyo bhavati paramaśītībhāvaprāptaḥ / ayam ucyate niṣṭhāgataḥ pudgalaḥ //
(I)-B-II-9' Ms.14a5L, Sh.26-20, W.*65-14, P.14b8, D.12b6, N.14b6, Co.14a2, Ch.400b25
tatra bhavyajātīyaḥ pudgalo gotraṃ niśritya gotraṃ pratiṣṭhāya mṛdūni kuśalamūlāni pratilabhate, avatīrṇaś ca bhavati / so 'vatīrṇo mṛdūni kuśalamūlāni niśritya pratiṣṭhāya madhyāni kuśalamūlāni pratilabhate, taiś cātmānaṃ paripācayati / sa tathā paripacyamāno madhyāni kuśalamūlāni niśritya pratiṣṭhāyādhimātrāṇi kuśalamūlāni pratilabhate, paripakvaś ca bhavati / so 'dhimātrakuśalamūlahetusamudāgatenātmabhāvapratilambhena yadā saṃbhārañ ca samudānayati, cittaikāgratāñ ca spṛśati, samyaktvañ ca nyāmam avakrāmati, srotaāpattiphalaṃ vā sakṛdāgāmiphalaṃ vānāgāmiphalaṃ vā sākṣātkaroti / no tv agraphalam arhattvam sākṣātkaroti / tadā niṣṭhāprāyogika ity ucyate / yadā tu sarvakleśaprahāṇam arhattvam sākṣātkaroti, tadā niṣṭhāgato bhavati /
saiṣādimadhyaparyavasānā sarvaśrāvakacaryā ṣaḍbhiḥ pudgalavyavasthānaiḥ saṃdarśitā bhavati / tatra gotreṇādiḥ śrāvakacaryāyāḥ ( Śbh I 52 ) saṃdarśitaḥ / niṣṭhayā paryavasānam / tadanyena madhyaṃ saṃdarśitam //
(I)-B-II-10 Ms.14a8L, Sh.27-2, P.15a7, D.13a4, N.15a2, Co.14a7, Ch.400c12
tatrāvatīrṇānāṃ pudgalānāṃ kiṃ parimāṇaniyatas tulyaś ca sarveṣāṃ kālo bhavati parinirvāṇāya, āhosvid aparimāṇaniyato 'tulyaniścayaḥ sarveṣāṃ kālo bhavati parinirvāṇāya / āha / naiṣāṃ parimāṇaniyataḥ kālo nāpi ca tulyaḥ sarveṣāṃ parinirvāṇāya / api tu yathāyogam eṣāṃ yathāpratyayalābhaṃ parinirvāṇaṃ veditavyam / keṣāṃcic cireṇa, keṣāṃcin nāticireṇa, keṣāṃcit punaḥ kṣipram eva parinirvāṇaṃ bhavati / api tu yo gotrasthaḥ pudgalaḥ sarvaḥ kṣipraṃ parinirvāti, so 'vaśyaṃ trīṇi janmāny abhinirvartayati / ekasminn avatarati, ekasmin paripacyate, ekasmin janmani paripakvo bhavati, tatraiva ca parinirvāti / no cet parinirvāti so 'vaśyaṃ śaikṣaḥ kālaṃ karoti / parañ ca saptabhavān abhinirvartayati / idam ucyate 'vatāravyavasthānam //
(I)-B-III-1 Ms.14b2R, Sh.28-14, W.*66-8, P.15b5, D.13b2, N.15a7, Co.14b5, Ch.400c24
avatīrṇasya pudgalasya katamāni liṅgāni / iha gotrasthaḥ pudgalo 'vatīrṇamātra eva yadā janmāntaraparivartenāpi smṛtisaṃpramoṣaṃ pratilabhate / svaśāstari dharmavinaye vā sati, saṃvidyamāne 'pi durākhyāte dharmavinaye svākhyāte 'py anekaparyāyeṇa durākhyātasya dharmavinayasya varṇam stutim ānuśaṃsaṃ śrutvā nāvatarati, na pravrajati / pravrajito 'py avatīrṇo laghu laghv eva pratyudāvartate / prakṛtyaiva cāsya tatrārocakaḥ saṃtiṣṭhate / madhuni jātasyeva ca prāṇakasya śukte prakṣiptasya, kāmopabhogino vā kardame syandanikāyāṃ prakṣiptasya, yathāpi tat pūrvakeṇaiva hetubalādhānena // svākhyātasya vā punar dharmavinayasya naiva varṇastutim ānuśaṃsaṃ śṛṇoti vā / alpamātram avaramātraṃ vā śrutvā, aśrutvā vā, ( Śbh I 54 ) laghu laghv evāvatarati pravrajati vā / tathā pravrajitaś cāvatīrṇo na pratyudāvartate / prakṛtyaiva cāsya tatra ruciḥ saṃtiṣṭhate / madhuprāṇakasyeva madhuni, kāmopabhogino vā praṇītāyāṃ kāmacaryāyām / yathāpi tat pūrvakeṇaiva hetubalādhānena / idaṃ prathamam avatīrṇasya pudgalasya liṅgam //
(I)-B-IIl-2 Ms.14b5R, Sh.29-14, W.*66-12, P.16a4, D.13b7, N.15b6, Co.15a5, Ch.401a11
punar aparam avatīrṇaḥ pudgalo na ca tāvad visaṃyukto bhavaty apāyākṣaṇagamanīyaiḥ kleśaiḥ, na ca punar akṣaṇeṣūpapadyate / avatīrṇaṃ ca pudgalaṃ sandhāyoktaṃ bhagavatā /
samyagdṛṣṭir adhimātrā laukikī yasya vidyate /
api jātisahasrāṇi nāsau gacchati durgatim //
sa punar yadādhimātreṣu kuśalamūleṣu praviṣṭo bhavaty anupūrveṇa paripākagamanīyeṣu tadā nākṣaṇeṣūpapadyate, na tv anyeṣu / idaṃ dvitīyam avatīrṇasya pudgalasya liṅgam //
(I)-B-IIl-3 Ms.14b7L, Sh.30-3, P.16a8, D.14a3, N.16a2, Co.14a7, Ch.401a18
punar aparam avatīrṇapudgalo buddhasya vā dharmasya vā saṃghasya vā gunāñ chrutvā, anusmṛtyā vā labhate cetasaḥ prasādam udāraṃ kuśalaṃ naiṣkramyopasaṃhitaṃ, bhūyo bhūyas tenālambanena prasādadravacittatayā aśruprapātān romāṃcāṃś ca pratilabhate / idaṃ tṛtīyam avatīrṇasya pudgalasya liṅgam //
(I)-B-IIl-4 Ms.14b8L, Sh.30-9, P.16b2, D.14a4, N.16a3, Co.15b2, Ch.401a22
punar aparam avatīrṇaḥ pudgalaḥ prakṛtyaiva tīvreṇa hrīvyapatrāpyeṇa samanvāgato bhavati, yaduta sarvasāvadyasthānasamudācāreṣu / idaṃ caturtham avatīrṇasya pudgalasya liṅgam //
(I)-B-IIl-5 Ms.15a1L, Sh.30-13, P.16b3, D.14a5, N.16a4, Co.15b3, Ch.401a26
punar aparam avatīrṇaḥ pudgalaḥ chandiko bhavati / tīvracchanda uddeśe ( Śbh I 56 ) svādhyāye paripṛcchāyāṃ yoge manasikāre, kiṃkuśalagaveṣī ca bhavati / idaṃ pañcamam avatīrṇasya pudgalasya liṅgam //
(I)-B-IIl-6 Ms.15a1M, Sh.30-17, P.16b4, D.14a6, N.16a5, Co.15b4, Ch.401a29
punar aparam avatīrṇaḥ pudgalaḥ sarvakarmānteṣv anavadyeṣu sarvasamādāneṣu kuśalapakṣaprayogeṣu dṛḍhārambhaś ca bhavati sthirārambhaś ca niścitārambhaś ca, yaduta samāgamāya / idaṃ ṣaṣṭham avatīrṇasya pudgalasya liṅgam //
(I)-B-IIl-7 Ms.15a2L, Sh.31-1, P.16b6, D.14a7, N.16a6, Co.15b6, Ch.401b4
punar aparam avatīrṇaḥ pudgalo mandarajaskajātīyo bhavati, mandamandaṃ kleśaparyavasthānam utpādayati na ca punaḥ prabandhaṃ sthāpayati, aśaṭhaś ca bhavaty amāyāvī nihatamadamānāhaṃkāro guṇābhiniviṣṭo doṣadveṣṭā / idaṃ saptamam avatīrṇasya pudgalasya liṅgam //
(I)-B-IIl-8 Ms.15a3L, Sh.31-6, P.16b8, D.14b2, N.16b1, Co.15b7, Ch.401b8
punar aparam avatīrṇaḥ pudgalo 'saṃlīnacitto bhavaty udāreṣv adhigamyeṣu sthāneṣu nātmānaṃ paribhavati, nāpratibalatāyām avasthāpayati, adhimuktibahulo bhavati / idam aṣṭamam avatīrṇasya pudgalasya liṅgam //
imāny evaṃbhāgīyāni prabhūtāny avatīrṇānāṃ pudgalānāṃ liṅgāni veditavyāni yeṣām etat pradeśamātram ākhyātam //
punar etāni liṅgāni mṛdukuśalamūlasthasyāvatīrṇasya mṛdūni bhavanti, sacchidrāṇy anirantarāṇy apariśuddhāni / madhyakuśalamūlasthitasya madhyāni / adhimātrakuśalamūlasthitasyādhimātrāṇi, niśchidrāṇi nirantarāṇi pariśuddhāni / imāny ucyante "avatīrṇasya pudgalasya liṅgāni" yair liṅgaiḥ samanvāgato 'vatīrṇo 'vatīrṇa iti saṃkhyāṃ gacchati / tāni punar etāni gotrasthānām avatīrṇānāṃ ca pudgalānām ānumānikāni liṅgāni ( Śbh I 58 ) veditavyāni / buddhā eva tu bhagavantaḥ paramapāramipraptāś ca śrāvakās tāyinas tatra pratyakṣadarśinaḥ, suviśuddhena jñānadarśanena pratyanubhavanti, yaduta gotraṃ cāvatāraṃ ca //
(I)-B-IV Ms.15a6L, Sh.32-3, W.*66-18, P.17a7, D.14b7, N.16b6, Co.16a6, Ch.401b26
avatīrṇāḥ pudgalāḥ katame / asty avatīrṇaḥ pudgalo 'vatīrṇa eva na paripacyamāno na paripakvo na niṣkrāntaḥ, asti paripacyamāno na paripakvo na niṣkrāntaḥ, asti paripakvo na niṣkrāntaḥ, asti niṣkrānto na paripakvaḥ / eṣāṃ ca pūrvavad vibhāgo veditavyaḥ // ye 'pi tadanye mṛdvindriyādayaḥ pudgalāḥ gotrabhūmau nirdiṣṭā / teṣām ihāpi yathāyogaṃ vibhāgo veditavyaḥ //
tatra yaś cāyam avatārasya svabhāvo yac ca vyavasthānaṃ yāni cemāny avatīrṇānāṃ liṅgāni ye ceme 'vatīrṇāḥ pudgalās tat sarvam abhisaṃkṣipya"avatārabhūmir" ity ucyate //
uddānam /
svabhāvas tadvyavasthānaṃ liṅgaṃ pudgala eva ca /
avatārabhūmir vijñeyā sarvam etat samāsataḥ //
śrāvakabhūmāv avatārabhūmiḥ samāptā //
(I)-C Ms.15b1M, Sh.33-1, W.*66-25, P.17b4, D.15a4, N.17a3, Co.16b4, Ch.401c11
naiṣkramyabhūmiḥ katamā / āha / yac ca laukikena mārgeṇa vairāgyagamanaṃ, yac ca lokottareṇa mārgeṇa vairāgyagamanaṃ, yaś ca tayoḥ sambhāraḥ, tad ekadhyam abhisaṃkṣipya naiṣkramyabhūmir ity ucyate //
(I)-C-I Ms.15b2L, Sh.35-7, W.*66-33, P.17b6, D.15a5, N17a4, Co.16b5, Ch.401c18
laukikena mārgeṇa vairāgyagamanaṃ katamat / yathāpīhaikatyaḥ kāmadhātāv audārikadarśī bhavati / prathama eva sa samāpattyupapattike dhyāne vivekaje prītisukhe śāntadarśī bhavati / sa tathādarśī tadbahulavihāri san kāmavairāgyam anuprāpnoti, prathamaṃ ca dhyānam samāpadyate / evaṃ prathamadhyānād ūrdhvam sarvāsv adharimāsu bhūmiṣv audārikadarśi bhavati, sarvāsu coparimāsu bhūmiṣu śāntadarśī, sa tathādarśī tadbahulavihārī samāno yāvad ākiñcanyāyatanād vairāgyam anuprāpnoti naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanaṃ ca samāpadyate / idam ucyate laukikena mārgeṇa vairāgyagamanaṃ, nāsty ata uttari nāto bhūyaḥ //
(I)-C-II Ms.15b3R, Sh.36-2, W.*67-25, P.18a2, D.15b1, N.17a7, Co.17a2, Ch.402a2
lokottareṇa mārgeṇa vairāgyagamanaṃ katamat / yathāpīhaikatyaḥ satpuruṣāṇāṃ darśī, āryadharmeṣu kovidaḥ, ['phag pa'i chos rnams la bzo ba la la], duḥkhaṃ vā duḥkhato yathābhūtaṃ prajānāti, samudayaṃ vā samudayataḥ, nirodhaṃ vā nirodhataḥ, mārgaṃ vā mārgataḥ, śaikṣeṇa jñānadarśanena samanvāgataḥ / tataś cottari mārgaṃ bhāvayaṃs traidhātukebhyo darśanabhāvanāprahātavyebhyo dharmebhya ātmānaṃ visaṃyojayati, vimocayaty evaṃ cāsau traidhātukasamatikrānto bhavati / idam ucyate lokottareṇa mārgeṇa vairāgyagamanam //
(I)-C-III Ms.15b5M/12a1M, Sh.36-11, W.*68-1, P.18a6, D.15b4, N.17b3, Co.17a5, Ch.402a10
tatra saṃbhāraḥ katamaḥ / tadyathā, ātmasaṃpat, parasaṃpat, kuśalo dharmacchandaḥ, śīlasaṃvaraḥ, indriyasaṃvaraḥ, bhojane mātrajñatā, pūrvarātrāpararātraṃ jāgarikānuyuktatā, saṃprajānadvihāritā, kalyāṇamitratā, saddharmaśravaṇacintanā, anantarāyaḥ, tyāgaḥ, śramaṇālaṃkāraś ca, itīme dharmā laukikalokottaravairāgyagamanāya saṃbhāra ity ucyate //
1 (I)-C-III-1,2,3 Ms.12a1R, Sh.37-4, P.18b2, D.15b7, N.17b6, Co.17b1, Ch.402a19 ``
tatra yā cātmasaṃpat parasaṃpat kuśalaś ca dharmacchanda eṣāṃ pūrvavad vibhāgo veditavyaḥ / yad uktaṃ nihīne bījasamudāgamapratyaye //
(I)-C-IIl-4 Ms.12a2L, Sh.37-7, P.18b3, D.15b7, N.17b6, Co.17b, Ch.402a21
tatra śīlasaṃvaraḥ katamaḥ / yathāpīhaikatyaḥ śīlavān viharati, yāvat samādāya śikṣate śikṣāpadeṣu //
(I)-C-IIl-4-a-(1)-i Ms.12a2R, Sh.37-10, P.18b4, D.16a2, N.18a1, Co.17b3, Ch.402a25
kathaṃ śīlavān viharati / yathāsamātteṣu śikṣāpadeṣv avipannakāyakarmāntaś ca bhavaty avipannavākkarmāntaś ca, akhaṇḍacārī, acchidracāri / evaṃ śīlavān bhavati //
(I)-C-IIl-4-a-(1)-ii Ms.12a3M, Sh.37-14, P.18b6, D.16a3, N.18a2, Co.17b4, Ch.402a27
kathaṃ prātimokṣasaṃvarasaṃvṛto bhavati / saptanaikāyikaṃ śīlaṃ prātimokṣasaṃvara ity ucyate / ta ete nikāyabhedena bahavaḥ saṃvarā bhavanti / asmiṃs tv arthe bhikṣusaṃvaram adhiṣṭhāyāha prātimokṣasaṃvarasaṃvṛtah//
(I)-C-IIl-4-a-(1)-iii Ms.12a4L, Sh.38-2, P.18b8, D.16a4, N.18a3, Co.17b6, Ch.402b2
katham ācārasaṃpanno bhavati / yathāpi tad īryāpathaṃ vetikaraṇīyaṃ vā kuśalapakṣaprayogaṃ vādhiṣṭhāya lokānuvartinā lokānutkrāntena vinayānuvartinā vinayānutkrāntena cācāreṇa samanvāgato bhavati //
(I)-C-IIl-4-a-(1)-iii-(a) Ms.12a4R, Sh.38-6, P.19a1, D.16a5, N.18a4, Co.17b7, Ch.402b5
tatreryāpathādhiṣṭhāna ācāraḥ kathaṃ na lokotkrānto na vinayotkrāntaḥ / yathāpi tad yatra caṃkramitavyaṃ yathā caṃkramitavyaṃ tatra tathā caṃkramyate, yena na lokagarhito bhavati na satāṃ samyaggatānāṃ satpuruṣāṇāṃ sahadhārmikāṇāṃ vinayadharāṇāṃ vinayaśikṣitānām avadyo bhavati garhyasthānīyaḥ / yathā caṅkrama evaṃ sthānaṃ niṣadyā śayyā veditavyā //
(I)-C-IIl-4-a-(1)-iii-(b) Ms.12a5R, Sh.38-14, P.19a4, D.16a7, N.18a7, Co.18a2, Ch.402b13
tatretikaraṇīyādhiṣṭhāna ācāraḥ kathaṃ na lokotkrānto bhavati na vinayotkrāntaḥ / itikaraṇīyam ucyate cīvarācchādanam uccāraprasrāvam udakadantakāṣṭhaṃ grāmapraveśaḥ piṇḍapātanirhāraparibhogaḥ pātranirmādanaṃ sthāpanaṃ ca pādaprakṣālanaṃ śayanāsanaprajñaptiḥ / tasyaiva cābhisaṃkṣepaḥ pātrakarmacīvarakarmeti / yad vā punar evaṃbhāgīyaṃ kiṃcit tad itikaraṇīyam ity ucyate / tac ca yathāyogaṃ yatra kalpayitavyaṃ, yathā ca kalpayitavyaṃ tatra tathā kalpayati / yena laukikānām ananuyojyo bhavaty avigarhitaḥ / vinayadharāṇāṃ vinayaśikṣitānām anapavādyo bhavaty avigarhitaḥ, samyaggatānāṃ sahadhārmikāṇām / evam itikaraṇīyādhiṣṭhāna ācāro lokānutkrānto bhavati vinayānutkrāntaś ca //
(I)-C-IIl-4-a-(1)-iii-(c) Ms.12b1L, Sh.39-6, P.19b2, D.16b4, N.18b4, Co.18a7, Ch.402b26
tatra kuśalapakṣaprayogādhiṣṭhāna ācāraḥ kathaṃ lokānutkrāntaś ca bhavati vinayānutkrāntaś ca / kuśalapakṣa ucyate tadyathā svādhyāyo gurūṇām sāmīcīkarmopasthānaṃ ca, tathā glānopasthānam, anyo 'nyam anukampācittam upasthāpya cchandadānaṃ, uddeśaḥ / prayogaḥ paripṛcchā dharmaśravaṇadakṣasyānalasasya, vijñānāṃ sabrahmacāriṇāṃ kāyena vaiyāpṛtyakriyā, pareṣāṃ ca kuśalapakṣasamādāpanā dharmadeśanā / pratisaṃlayanapraveśaparyaṅkanibandhaniṣadyā, iti ya evaṃbhāgīyā apy anye dharmā ayam ucyate kuśalapakṣaprayogaḥ / sa evaṃ kuśalapakṣaprayogo yathāyogaṃ yathā parikīrtitaṃ, yatra kalpayitavyaṃ tatra tatha kalpayati / yena nānuyojyo bhavati garhito laukikānāṃ vinayadharāṇāṃ vinayaśikṣitānāṃ satāṃ samyaggatānām satpuruṣāṇāṃ sahadhārmikāṇām / ayam ucyate kuśalapakṣaprayogādhiṣṭhāna ācāro lokānutkrānto vinayānutkrāntaś ca / ya ebhir ākāraiḥ saṃpanna ācāra iyam ucyata ācārasaṃpat / evaṃ cācārasaṃpanno bhavati //
(I)-C-IIl-4-a-(1)-iv Ms.12b4L, Sh.40-5, P.20a1, D.17a3, N.19a2, Co.18b6, Ch.402c15
kathaṃ ca gocarasaṃpanno bhavati / pañca bhikṣor agocarāḥ / katame pañca / tadyathā ghoṣo veśyaṃ pānāgāro rājakulaṃ caṇḍālakaṭhinam eva pañcamam iti / ya etāṃs tathāgatapratikṣiptān agocarān varjayitvānyatra gocare caraty anavadye tatra kālenaivaṃ gocarasaṃpanno bhavati //
(I)-C-IIl-4-a-(1)-v Ms.12b5L, Sh.41-1, P.20a4, D.17a5, N.19a4, Co.19a1, Ch.402c20
katham aṇumātreṣv avadyeṣu bhayadarśī bhavati / aṇumātram avadyam ucyate kṣudrāṇukṣudrāṇi śikṣāpadāni, yeṣv adhyāpattir vyutthānaṃ ca prajñāyate, teṣāṃ yādhyāpattir idam avadyam aṇumātram / punas tathā hi tasyā adhyāpatter alpakṛcchreṇa vyuttiṣṭhate, yena tad aṇumātram ity ( Śbh I 68 ) ucyate / tatra kathaṃ bhayadarśī bhavati / "mā haivāham eṣām adhyāpattihetor abhavyo vā syām aprāptasya prāptaye, anadhigatasyādhigamāya, asākṣātkṛtasya sākṣātkriyāyai, apāyago vā syām apāyagāmī, ātmā vā me apavadet, śāstā vā devatā vā vijñā vā sabrahmacāriṇo dharmatayā vigarheyuḥ, digvidikṣu ca me pāpako varṇakīrtiśabdaśloko 'bhyudgacchet" / sa ebhyo dṛṣṭadharmasāṃparāyikebhyas taddhetukebhyo 'niṣṭebhyo dharmebhyo bhayadarśī bhavati / yena tāni kṣudrāṇukṣudrāṇi śikṣāpadāni jīvitahetor api na saṃcintyādhyāpadyate / kadācit karhicit smṛtisaṃpramoṣād adhyāpanno laghu laghv eva yathādharmaṃ pratikaroti vyuttiṣṭhate / evam aṇumātreṣv avadyeṣu bhayadarśī bhavati //
(I)-C-IIl-4-a-(1)-vi Ms.12b8R, Sh.41-19, P.20b3, D.17b4, N.19b3, Co.19a7, Ch.403a5
kathaṃ samādāya śikṣate śikṣāpadeṣu / āha / pūrvam anena prātimokṣasaṃvarasamādāne jñapticaturthena karmaṇopasaṃpadyamānena katipayānāṃ śikṣāpadānāṃ śarīraṃ śrutaṃ, sātirekaṃ ca tadanyam ardhatṛtīyaṃ śikṣāpadaśataṃ prātimokṣasūtroddiṣṭaṃ pratijñayaivopagataṃ "sarvatra śikṣiṣyāmī"ti, ācāryopādhyāyānām antikāc chrutvā, ālaptakasaṃlaptakasaṃstutakasapriyakānām / ardhārdhamāsaṃ ca prātimokṣasūtroddeśataḥ, tataś ca tena sarvaśikṣāpadasamādānāt prātimokṣasaṃvaraḥ pratilabdhaḥ / tata uttarakālaṃ yeṣu śikṣāpadeṣu kuśalo bhavati tāni tāvan nādhyāpadyate / adhyāpannaś ca yathādharmaṃ pratikaroti / yeṣu punaḥ ( Śbh I 70 ) śikṣāpadeṣv akuśalo bhavati, avyutpannabuddhiḥ tāni pūrvaṃ pratijñāsamādānena samādattāny etarhi vyutpattikauśalyatayā samādadāti / tebhyaḥ pūrvaṃ yathāparikīrtitebhyaḥ sthānebhya ācāryasya vopādhyāyasya vā pūrvavat, vyutpattikauśalyatayā ca punaḥ samādāya, yathānuśiṣṭo 'nyūnam anadhikaṃ śikṣate teṣu gurugurusthānīyavyapadiṣṭeṣu śikṣāpadeṣu, aviparītagrāhī ca bhavaty arthasya vyañjanasya ca / evaṃ samādāya śikṣate śikṣāpadeṣv ayam / tāvad vibhaṃgaḥ śīlasaṃvarasya vistarakṛtaḥ //
(I)-C-IIl-4-a-(2) Ms.13a4M, Sh.42-21, W.*68-34, P.21a3, D.18a3, N.20a2, Co.19b7, Ch.403a22
tatra katamaḥ samāsārthaḥ / tatrāyaṃ samāsārthas trilakṣaṇa eva śīlaskandhaḥ paridīpito bhagavatā, tadyathāvipraṇāśalakṣaṇaḥ, svabhāvalakṣaṇaḥ, svabhāvaguṇalakṣaṇaś ca //
(I)-C-IIl-4-a-(2)-i
yathā katham iti yat tāvad āha śīlavān viharatīty anena tāvad avipraṇāśalakṣaṇaṃ śīlasaṃvarasyākhyātam //
(I)-C-IIl-4-a-(2)-ii
yat punar āha prātimokṣasaṃvarasaṃvṛta ity anena svabhāvalakṣaṇam ākhyātam //
(I)-C-IIl-4-a-(2)-iii, iv, v, vi
yat punar āha / ācāragocarasaṃpanna iti, anena param upanidhāya tathā samādattasya prātimokṣasaṃvarasya guṇalakṣaṇam ākhyātam //
tathāpi pare tām ācāragocarasaṃpadam upalabhyāprasannāś ca prasīdanti, prasannānāṃ ca bhavati bhūyobhāvaḥ, prasannāś ca prasannādhikāraṃ kurvanti / na ca manāṃsi pradūṣayanti, nāvarṇaṃ niścārayanti / anyathā śīlasaṃpannasyācāragocarasaṃpannasyāyaṃ parādhipateyo guṇa ānuśaṃsā na bhavet, ( Śbh I 72 ) etadviparyayeṇa vāsya doṣa eva bhavet //
yat punar āha / aṇumātreṣv avadyeṣu bhayadarśī samādāya śikṣate śīkṣāpadeṣv iti, anenādhyātmādhipateyaguṇānuśaṃsalakṣaṇam ākhyātam / tat kasya hetoḥ / yad apy evam ācāragocarasaṃpannaḥ parādhipateyaṃ guṇānuśaṃsaṃ pratilabheta, api tu śīlaṃ vipādayitvā taddhetos tatpratyayam apāyeṣūpapadyate / abhavyatāṃ vāprāptasya prāptaye pūrvavat //
yat punar aṇumātreṣv avadyeṣu bhayadarśī bhavati / prāg evādhimātreṣu samādāya ca śikṣate śikṣāpadeṣu tasmāt taddhetos tatpratyayaṃ kāyasya bhedāt sugatāv upapadyate / bhavyo vā bhavaty aprāptasya prāptaye pūrvavad / anena kāraṇenādhyātmādhipateyo 'yaṃ śīlasaṃvarasya guṇānuśaṃsa ity ucyate //
(I)-C-IIl-4-a-(2)-i' Ms.13b2L, Sh.44-4, P.21b7, D.18b4, N.20b3, Co.20b1, Ch.403b15
aparaḥ punaḥ paryāyaḥ / samāsato bhagavatā samādattaśīlatā paridīpitā, nairyāṇikaśīlatā ca, śīlabhāvanā ca /
tatra yat tāvad āha / "śīlavān viharatī"ty anena samādattaśīlatākhyātā //
(I)-C-IIl-4-a-(2)-ii'
yat punar āha / "prātimokṣasaṃvarasaṃvṛta" ity anena nairyāṇikaśīlatākhyātā / tathā hi prātimokṣasaṃvarasaṃgṛhītaṃ śīlam adhiśīlaṃ śikṣety ucyate / adhiśīlaṃ ca śikṣāṃ niśritya, adhicittaṃ ca, adhiprajñaṃ ca sikṣāṃ bhāvayaty, evam asau sarvaduḥkhakṣayāya niryāto bhavati / yadutādhiśīlaṃ pratiṣṭhāya pūrvaṃgamaṃ kṛtvā tasmāt prātimokṣasaṃvaro nairyāṇikaṃ śīlam ity ucyate //
(I)-C-IIl-4-a-(2)-iii',iv',v',vi'
yat punar āha / "ācāragocarasaṃpanno 'ṇumātreṣv avadyeṣu bhayadarśī samādāya śikṣate śikṣāpadeṣv" ity anena śīlabhāvanākhyātā / ebhir ākārais tat prātimokṣasaṃvaraśīlaṃ bhāvayitavyam / evaṃ ca bhāvitaṃ subhāvitaṃ ( Śbh I 74 ) bhavatīti /
sa eṣa ekaḥ śīlasaṃvaraḥ ṣaḍākāradeśanāpratyupasthāno veditavyaḥ //
(I)-C-IIl-4-b Ms.13b5L, Sh.44-21, W.*69-22, P.22a6, D.19a3, N.21a1, Co.21a1, Ch.403b29
sa khalu eṣa śīlasaṃvaro daśabhiḥ kāraṇair vipanno veditavyaḥ / viparyayād daśabhiś caiva kāraṇaiḥ saṃpannaḥ //
katamair daśabhiḥ kāraṇair vipanno bhavati / ādita eva durgṛhīto bhavati, atilīno bhavati, atisṛto bhavati, pramādakausīdyaparigṛhīto bhavati, mithyāpraṇihito bhavati, ācāravipattyā parigṛhīto bhavati, ājīvavipattyā parigṛhīto bhavati, antadvayapatito bhavati, anairyāṇiko bhavati, samādānaparibhraṣṭaś ca bhavati //
(I)-C-IIl-4-b-(1) Ms.13b6M/9b6M, Sh.45-8, P.22b1, D.19a5, N.21a3, Co.21a3, Ch.403c6
tatra katham ādito durgṛhītaṃ śīlaṃ bhavati / yathāpīhaikatyo rājābhinirṇīto vā pravrajitaś, caurābhinirṇīto vā, ṛṇārto vā, bhayārto vā, ajīvikā bhayabhīto vā, na śrāmaṇyāya, na brāhmaṇyāya, nātmaśamāya, nātmadamāya, nātmaparinirvāṇāya / evam ādito durgṛhīto bhavati //
(I)-C-IIl-4-b-(2) Ms.9b6M, Sh.46-4, P.22b4, D.19a7, N.21a5, Co.21a5, Ch.403c13
katham atilīno bhavati / yathāpīhaikatyo 'lajjī bhavati mandakaukṛtyaḥ, śaithilikaḥ śithilakārī śikṣāpadeṣu / evam atilīno bhavati //
(I)-C-IIl-4-b-(3) Ms.9b7L, Sh.46-7, P.22b5, D.19b1, N.21a6, Co.21a6, Ch.403c15
katham atisṛto bhavati / yathāpīhaikatyo durgṛhītagrāhī bhavaty asthānakaukṛtyaḥ / saukṛtyakaraṇīyeṣu sthāneṣu kaukṛtyāyamānaḥ / asthāne pareṣām antike paribhavacittaṃ vāghātaṃ votpādayati pravedayati / evam atisṛtaṃ bhavati //
(I)-C-IIl-4-b-(4) Ms.10a1L, Sh.46-11, P.22b7, D.19b2, N.21a7, Co,21b1, Ch,403c19
kathaṃ pramādakausīdyaparigṛhītaṃ bhavati / yathāpīhaikatyo yām atītam adhvānam upādāyāpattim āpannaḥ, sā cānena smṛtisaṃpramoṣād ekatyā na yathādharmaṃ pratikṛtā bhavati / yathātītam adhvānam upādāya, evam anāgataṃ vartamānam adhvānam upādāya yām āpattim āpanno bhavati, sā cānena smṛtisaṃpramoṣād ekatyā na yathādharmaṃ pratikṛtā bhavati / na ca pūrvam evāpatter āyatyām anadhyāpattaye tīvram autsukyam āpadyate, yan nv "ahaṃ tathā tathā careyaṃ vihareyam, yathā yathā caran viharaṃś cāpattiṃ nādhyāpadyeya" / tathā ca tathā carati viharati yathāpattim adhyāpadyate / so 'nena pūrvāntasahagatenāparāntasahagatena madhyāntasahagatena pūrvakālakaraṇīyena sahānucareṇa ca pramādena samanvāgataḥ nidrāsukhaṃ śayanasukhaṃ pārśvasukhaṃ ca svīkaroti / adakṣaś ca bhavaty alasaḥ, anutthānasaṃpannaḥ, na kartā bhavati vijñānāṃ sabrahmacāriṇāṃ kāyena vaiyāpṛtyam / evaṃ pramādakausīdyaparigṛhītaṃ bhavati //
(I)-C-iII-4-b-(5) Ms.10a3R, Sh.47-7, P.23a6, D.19b6, N.21b5, Co.21b7, Ch.404a4
kathaṃ mithyāpraṇihitaṃ bhavati / yathāpīhaikatyaḥ praṇidhāya brahmacaryaṃ carati / "anenāhaṃ śīlena vā vratena vā tapasā vā brahmacaryavāsena vā devo vā syāṃ devānyatamo vā" / lābhasatkārakāmo bhavati, parataḥ lābhasatkāraṃ prārthayate, lābhasatkārasya spṛhayati / evaṃ mithyāpraṇihitaṃ bhavati //
(I)-C-IIl-4-b-(6) Ms.10a4M, Sh.47-13, P.23a8, D.20a1, N.21b7, Co.22a1, Ch.404a9
katham ācāravipattyā parigṛhītaṃ bhavati / yathāpīhaikatya īryāpathaṃ vādhiṣṭhāyetikaraṇīyaṃ vā kuśalapakṣaprayogaṃ vā lokotkrāntaś ca bhavati vinayotkrāntaś ca pūrvavad / evam ācāravipattyā parigṛhītaṃ bhavati //
(I)-C-IIl-4-b-(7) Ms.10a5M, Sh.47-17, P.23b2, D.20a2, N.22a1, Co.22a2, Ch.404a13
katham ājīvavipattyā parigṛhītaṃ bhavati / yathāpīhaikatyo maheccho bhavaty asaṃtuṣṭo duṣpoṣo durbharajātīyaḥ / sa cādharmeṇa cīvaraṃ ( Śbh I 78 ) paryeṣate na dharmeṇa, adharmeṇa piṇḍapātaṃ śayanāsanaṃ glānapratyayabhaiṣajyapariṣkāraṃ paryeṣate na dharmeṇa / sa ca cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaisajyapariṣkārahetor ātmano guṇasaṃbhāvanānimittam aprākṛtaṃ viṭhapitam īryāpathaṃ kalpayati, anuddhatendriyatām acapalendriyatāṃ śāntendriyatāṃ ca pareṣām upadarśayati / yenāsya pare guṇasaṃbhāvanājñātā dātavyaṃ kartavyaṃ manyante, yaduta cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaisajyapariṣkārān / dhvāṅkṣaś ca bhavati mukharaḥ pragalbhaḥ kelāyitā nāmagotrodgṛhītā bahuśruto bhavati dharmadharaḥ / lābhakāraṇād eva ca pareṣāṃ dharmaṃ saṃlapati buddhabhāṣitaṃ vā śrāvakabhāṣitaṃ vā, ātmano vā guṇān bhūtān vā kiṃcid vā punaḥ samāropya svayam eva vaktā bhavati, lāpayati vā paraiḥ / anuttareṇa vopadarśayitā, cīvarārthī vā, anyatamānyatamena vā śrāmaṇakena pariṣkāreṇārthī prabhūtena vāgratareṇa vā / avihanyamāno 'pi prākṛtasya cīvarasyopadarśayitā bhavati, apy evarn śrāddhā brāhmaṇagṛhapatayaḥ cīvareṇa vighātaṃ saṃlakṣayitvā prabhūtaṃ praṇītaṃ cīvaraṃ dātavyaṃ kartavyaṃ maṃsyante / yathā cīvaram evam anyatamānyatamaṃ śrāmaṇakaṃ jīvitapariṣkāram / śrāddhānāṃ ca brāhmaṇagṛhapatīnām antikād yathākāmaṃ vālabhamānaḥ, asatsu vāsaṃvidyamāneṣu bhogeṣv alabhamāna evaṃ coparodhena yācate niṣpiṣya, niṣpiṣyāpi cainān paruṣayaty api / hīnaṃ vā punar labdhvā tathā saṃvidyamāneṣu bhogeṣu taṃ lābhaṃ paṃsayaty avasādayati / saṃmukhaṃ ca dātāraṃ dānapatim evaṃ cāha "haṃ bho, kulaputra, santy eke kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca ye tavāntikān nīcakulīnatarāś ca daridratarāś ca / te punar evaṃ caivaṃ ca praṇītadāyino mana-āpadāyinaś ca / kasmāt tvaṃ teṣām antikād uccakulīnataraś cāḍhyataraś ca samāna evam amanā-āpadāyī, cāpraṇītaparīttadāyī ce"ti /
ya ebhir ākāraiḥ kuhanāṃ vā niśritya lapanāṃ vā naimittikatāṃ vā ( Śbh I 80 ) naiṣpeṣikatāṃ vā lābhena vā lābhaṃ niścikīrṣatāṃ cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārān parataḥ paryeṣate, so 'dharmeṇa / yaḥ punar adharmeṇa so 'sya bhavati mithyājīvaḥ / evaṃ tac chīlam ājīvavipattyā parigṛhītaṃ bhavati //
(I)-C-IIl-4-b-(8) Ms.10b5M, Sh.49-22, P.24b4, D.21a1, N.22b6, Co.23a1, Ch.404b16
katham antadvayapatitaṃ bhavati / yathāpīhaikatyaḥ kāmasukhallikānuyukto bhavaty adhyavasitaḥ, tān parataḥ pratilabdhān dharmeṇa vādharmeṇa vā cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaisajyapariṣkārān paribhuṅkte, ādīnavādarśī niḥsaraṇam aprajānan / ayam ucyata eko 'ntaḥ / punar aparam ihaikatya ātmaklamathānuyukto bhavaty anekaparyāyeṇātmānam ātāpayati saṃtāpayati kaṣṭavratasamādāyī ca bhavati / tadyathā kaṇṭhakā pāśrayo vā bhavati bhasmāpāśrayo musalāpāśrayaḥ phalakāpāśrayo bhavati / utkuṭukasthito bhavaty utkuṭukaprahāṇayogam anuyuktaḥ / agniparicārako bhavati, yāvat trir apy agniṃ paricarati / udakam adhyāroho bhavati, yāvat trir apy udakam adhyārohati / ekapādakaḥ sthitvā yataḥ sūryas tataḥ parivartate / iti yo vā punar apy evaṃbhāgīya ātmaklamathānuyogaḥ/ ayam ucyate dvitīyo 'ntaḥ / evam antadvayapatitaṃ bhavati //
(I)-C-IIl-4-b-(9) Ms.11a1R, Sh.50-16, P.25a3, D.21a6, N.23a5, Co.23a6, Ch.404b26
katham anairyāṇikaṃ bhavati / yathāpīhaikatyaḥ śīlaṃ vā vrataṃ vā dṛṣṭyā parāmṛśati / "anenaiva śīlena vā vratena vā śuddhir bhaviṣyati / muktir niryāṇaṃ bhaviṣyatī"ti / sarvaṃ ca śīlam ito bāhyānāṃ surakṣitam api suviśuddham api tad upamayā viśuddhyānairyāṇikam ity ucyate / evam anairyāṇikaṃ bhavati //
(I)-C-IIl-4-b-(10) Ms.11a2R, Sh.51-4, P.25a6, D.21b1, N.23a6, Co.23b1, Ch.404c1
kathaṃ samādānaparibhraṣṭaṃ bhavati / yathāpīhaikatyaḥ sarveṇa sarvam alajjī bhavati nirapekṣaḥ śrāmaṇye, sa ca bhavati duḥśīlaḥ pāpadharmā antaḥpūtir avasrutaḥ kaśambakajātaḥ śaṃkhasvarasamācāraḥ, aśramaṇaḥ śramaṇapratijñaḥ, abrahmacārī brahmacāripratijñaḥ evam samādānaparibhraṣṭaṃ bhavati //
ebhir daśabhiḥ kāraṇair vipannaṃ śīlaṃ śīlavipattir ity uktā bhagavatā / api ca śīlavyasanam apy uktaṃ bhagavatā / tac caibhyaḥ kāraṇebhyo dvābhyāṃ kāraṇābhyāṃ veditavyaṃ, yā cānairyāṇikatā yaś ca samādānabhraṃśaḥ, tadanyaiś ca kāraṇaiḥ śīlavipattir eva veditavyā //
(I)-C-IIl-4-c Ms.11a4M, Sh.51-16, P.25b3, D.21b4, N.23b3, Co.23b5, Ch.404c10
eṣām eva ca kṛṣṇapaksavyavasthitānāṃ kāraṇānāṃ viparyayeṇa śuklapakṣyaiḥ kāraṇaiḥ śīlasaṃpattir veditavyā śīlaviśuddhiś ca //
(I)-C-IIl-4-d Ms.11a4R, Sh.52-1, W.'69-36, P.25b4, D.21b5, N.23b4, Co.23b6, Ch.404c11
kvacit punar bhagavatā śīlaṃ mūlārthenoktam / yathoktam /
supratiṣṭhitamūlaḥ syāc cittasyopaśame rataḥ /
saṃyukto ca visaṃyukto dṛṣṭyādṛṣṭyāryapāpayā // iti gāthā //
kvacid alaṃkāraśabdenoktaṃ / yathoktaṃ / śīlālaṃkārasaṃpanno bhikṣur vā bhikṣuṇī vā / akuśalaṃ prajahāti kuśalaṃ bhāvayati /
kvacid anulepanaśabdenoktam / yatrāha / śīlānulepanasaṃpanno bhikṣur vā bhikṣuṇī veti pūrvavat /
kvacid gandhaśabdenoktam / asti tad ānanda gandhajātam yasyānuvātam api gandho vāti, prativātam apy, anuvātam api prativātam api gandho vāti /
kvacid sucaritaśabdenoktam / yatrāha / kāyasucaritasyeṣṭo vipāko dṛṣṭe dharme 'bhisaṃparāye ca evaṃ vāksucaritasya /
kvacid saṃvaraśabdenoktam / yatrāha / dātā dānapatiḥ śīlavān bhavati / saṃvarasthāyy āgamadṛṣṭiḥ phaladarśī //
api coktam / śīlavān viharati, prātimokṣasaṃvarasaṃvṛta iti vistaraḥ //
(I)-C-IIl-4-d-(1) Ms.11a7M, Sh.53-6, P.26a4, D.22a3, N.24a3, Co.24a5, Ch.405a2
kena kāraṇena bhagavatā śīlaṃ mūlaśabdenoktaṃ pratiṣṭhārthādhārārtho mūlārthaḥ / tac caitac chīlaṃ sarveṣām eva laukikalokottarāṇāṃ guṇānām anavadyānām agryānāṃ pravarānām sukhāhārāṇāṃ, pratiṣṭhāsthānīyaṃ ( Śbh I 86 ) cotpattaye pratilaṃbhāya tasmān mūlaśabdenocyate / tadyathā pṛthivī pratiṣṭhā bhavaty ādhāras tṛṇagulmauṣadhivanaspatīnām utpattaye, evam eva śīlaṃ vistareṇa pūrvavad vācyam //
(I)-C-IIl-4-d-(2) Ms.11b2L, Sh.53-4, P.26a7, D.22a6, N.24a5, Co.24a7, Ch.405a7
kena kāraṇena śīlam alaṃkāraśabdenakhyātām / āha / yāni tadanyāni bhūṣaṇāni tadyathā harṣā vā, kaṭakā vā, keyūrā vā, mudrikā vā, jātarūparajatamālā vā, tāni yāvād ayaṃ dahro bhavati śiśuḥ kṛṣṇakeśaḥ pratyagrayauvanasamanvāgataḥ tāvad asya vibhūṣaṇāni prāvṛtāni śobhāmātrāṃ janayanti / na tv evaṃ punar jīrṇasya, vṛddhasya, mahaIIasyāśītikasya vā, nāvatikasya vā, khaṇḍadantasya, palitaśiraso, nānyatra tair vibhūṣaṇaiḥ prāvṛtaiḥ sa viḍambita iva khyāti / ārogyavyasane vā, bhogavyasane vā, jñātivyasane vā pratyupasthite na śobhate / śīlaṃ punaḥ sarveṣāṃ sarvakālaṃ ca śobhākaraṃ bhavati / tasmād alaṃkāraśabdenocyate //
(I)-C-IIl-4-d-(3) Ms.11b3R, Sh.54-9, P.26b3, D.22b1, N.24b1, Co.24b3, Ch.405a16
kena kāraṇena śīlam anulepanaśabdenoktam / tat khalu kuśalam anavadyaṃ śīlasamādānaṃ sarvadauḥśīlyasamādānahetukaṃ kāyaparidāhaṃ cittaparidāham apanayati / gharmābhitaptasyottamagrīṣmaparidāhe kāle pratyupasthite candanānulepanaṃ vā karpūrānulepanaṃ vā / anena kāraṇena śīlam anulepanaśabdenocyate //
(I)-C-IIl-4-d-(4) Ms.11b4R, Sh.54-15, P.26b6, D.22b3, N.24b3, Co.24b5, Ch.405a21
kena kāraṇena śīlaṃ gandhajātaśabdenocyate / śīlavataḥ khalu puruṣapudgalasya digvidikṣu kalyāṇaḥ kīrtiyaśaḥśabdaśloko niścarati / vividhānāṃ ( Śbh I 88 ) vā mūlagandhajātānāṃ sāragandhajātānāṃ vā, puṣpagandhānāṃ vā vāteritānāṃ digvidikṣu mana-āpo gandho niścarati / anena kāraṇena śīlaṃ gandhajātaśabdenocyate //
(I)-C-IIl-4-d-(5) Ms.11 b6L, Sh.54-2, P.26b8, D.22b5, N.24b5, Co.24b7, Ch.405a25
kena kāraṇena śīlaṃ sucaritaśabdenocyate / sukhagāminy eṣā caryā svargagāminī sugatigāminī / eṣā caryā tasmāt sucaritam ity ucyate //
(I)-C-IIl-4-d-(6) Ms.11b6M, Sh.55-2, P.27a2, D.22b6, N.24b5, Co.25a1, Ch.405a27
kena kāraṇena śīlaṃ saṃvaraśabdenocyate / nivṛttisvabhāva eṣa dharmo nivṛttilakṣaṇo viratisvabhāvaḥ / tasmāt saṃvaraśabdenocyate //
(I)-C-IIl-4-e Ms.11b7M, Sh.55-4, P.27a3, D.22b7, N.24b6, Co.25a2, Ch.405a29
asya punaḥ śīlasaṃvarasya trividhā pratyavekṣā pariśuddhinimittam / katamā trividhā / yaduta kāyakarmapratyavekṣā, vākkarmapratyavekṣā, manaskarmapratyavekṣā //
(I)-C-IIl-4-e-(1) Ms.12a1LV8a1L, Sh.55-8, P.27a4, D.23a1, N.24b7, Co.25a3, Ch.405b2
katham etāni karmāṇi pratyavekṣamāṇaḥ śīlasaṃvaraṃ pariśodhayati / yat karma kāyena praṇihitaṃ bhavati kartuṃ tad evaṃ pratyavekṣate / "kin nu vyābādhikaṃ me etat kāyakarmātmanaḥ pareṣām, akuśalaṃ duḥkhodayaṃ duḥkhavipākam āhosvid, avyābādhikaṃ me etat kāyakarma ātmanaḥ pareṣāṃ kuśalaṃ sukhodayaṃ sukhavipākaṃ" / sacet sa evaṃ pratyavekṣamāṇo jānāti, "vyābādhikaṃ me etat kāyakarmātmano vā parasya vākuśalaṃ duḥkhodayaṃ, duḥkhavipākaṃ", sa pratisaṃharati, tatkarma ( Śbh I 90 ) na karoti, nānuprayacchati / sacet punar jānāty avyābādhikaṃ me etat kāyakarma kuśalaṃ pūrvavat, sa karoti tat kāyena karma na pratisaṃharati, anuprayacchati / yad apy anenātītam adhvānam upādāya kāyena karma kṛtaiḥ bhavati / tad apy abhīkṣṇaṃ pratyavekṣate / "kiṃ nu vyābādhikaṃ me etat pūrvavat / sacet sa evaṃ pratyavekṣmāṇo jānāti vyābādhikaṃ me etat" kāyakarma pūrvavat / savijñānāṃ sabrahmacāriṇām antike pratideśayati, yathādharmaṃ pratikaroti / sacet punar evaṃ pratyavekṣamāṇo jānāty avyābādhikaṃ me etat kāyakarma pūrvavat / sa tenaiva prītiprāmodyenāhorātrānuśikṣī bahulaṃ viharaty, evam asya tat kāyakarma supratyavekṣitaṃ ca bhavati, suviśodhitaṃ ca yadutātītānāgatapratyutpanneṣv adhvasu //
(I)-C-IIl-4-e-(2) Ms.8a4R, Sh.56-17, P.27b5, D.23b1, N.25a7, Co.25b3, Ch.405b18
yathā kāyakarmaivaṃ vākkarma veditavyam //
(I)-C-IIl-4-e-(3) Ms.8a5L, Sh.56-18, W/70-28, P.27b6, D.23b1, N.25b1, Co.25b3, Ch.405b19
atītān saṃskārān pratītyotpadyate manaḥ / anāgatān, pratyutpannān saṃskārān pratītyotpadyate manaḥ / tanmano 'bhīkṣṇaṃ pratyavekṣate, "kiṃ nu vyābādhikaṃ me etan manaḥ" pūrvavat / yāvan notpādayati, pratisaṃharati, nānuprayacchati tanmanaskarma / śuklapakṣeṇa punar utpādayati, na pratisaṃharati, anuprayacchati tanmanaskarma / evam anena tan manaskarma pratyavekṣitaṃ bhavati, supariśodhitaṃ, yadutātītānāgatapratyutpanneṣv adhvasu /
tat kasya hetoḥ, atīte 'py adhvany anāgate 'pi pratyutpanne 'pi ye kecic ( Śbh I 92 ) chramaṇā vā, brāhmaṇā vā, kāyakarma, vākkarma, manaskarma pratyavekṣya pariśodhya, pariśodhya, bahulaṃ vyāhārṣuḥ, sarve te evaṃ pratyavekṣya, pariśodhya ca / yathoktaṃ bhagavatāyusmantaṃ rāhulam ārabhya /
kāyakarmātha vākkarma, manaskarma ca rāhula /
abhīkṣṇaṃ pratyavekṣasva, smaran buddhānuśāsanam //
etac chrāmaṇakaṃ karma, atra śikṣasva rāhula /
atra te śikṣamāṇasya, śreya eva na pāpakam //
tatra yad evaṃ vicinoti "tat kāyakarma, vākkarma, manaskarma kiṃ vyābādhikaṃ me" iti vistareṇa pūrvavad, iyaṃ pratyavekṣaṇā, yat punar ekatyaṃ pratisaṃharati pratideśayaty ekatyam anuprayacchati / tenaiva prītiprāmodyenāhorātrānuśikṣī bahulaṃ viharatīyam ucyate pariśodhanā //
(I)-C-IIl-4-f Ms.8a8M, Sh.58-1, W.*71-9, P.28a7, D.24a1, N.25b7, Co.26a3, Ch.405c12
tatraivaṃ pariśuddhasya śīlasaṃvarasya daśānuśaṃsā veditavyāḥ /
katame daśa //
(I)-C-IIl-4-f-(1) Ms.8a8R, Sh.59-1, P.28a8, D.24a1, N.26a1, Co.26a4, Ch.405c13
iha śīlavān puruṣapudgalaḥ śīlaviśuddhim ātmanaḥ pratyavekṣamāṇo 'vipratisāraṃ protilabhate / avipratisāriṇaḥ prāmodyaṃ pramuditacittasya prītir jāyate / prītamanasaḥ kāyaḥ praśrabhyate / sa praśrabdhakāyaḥ sukhaṃ vedayate / sukhitasya cittaṃ samādhīyate samāhitacitto yathābhūtaṃ prajānāti / yathābhūtaṃ paśyati / yathābhūtaṃ jānan paśyan nirvidyate nirviṇṇo virajyate, virakto vimucyate,vimuktasya vimukto 'smī"ti jñānadarśanaṃ bhavati / yāvan nirupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvāti / yac chīlavān puruṣapudgalaḥ śīlaviśuddhyadhipateyam avipratisāraṃ pratilabhate / anupūrveṇa yāvan nirvāṇagamanāyāyaṃ prathamaḥ śīlānuśaṃsaḥ //
(I)-C-IIl-4-f-(2) Ms.8b2M, Sh.60-12, P.28b6, D.24a5, N.26a5, Co.26b1, Ch.405c22
punar aparaṃ śīlavān puruṣapudglaḥ maraṇakālasamaye pratyupasthite, "kṛtaṃ bata me sukṛtaṃ kāyena vācā manasā, na kṛtaṃ bata me duścaritaṃ kāyena pūrvavat" iti "yā gatiḥ kṛtapuṇyānāṃ kṛtakuśalānām kṛtabhayabhīrutrāṇānāṃ tāṃ gatiṃ pretya, gamiṣyāmī"ti dvitīyam avipratisāraṃ pratilabhate sugatigamanāya, avipratisāriṇo hi puruṣapudgalasya bhadrakaṃ maranaṃ bhavati bhadrikā kālakriyā bhadrako 'bhisaṃparāyaḥ / ayaṃ dvitīyaḥ śīlānuśaṃsaḥ //
(I)-C-IIl-4-f-(3) Ms.8b3R, Sh.60-1, P.29a2, D.24b1, N.26b1, Co.26b4, Ch.406a1
punar aparaṃ śīlavataḥ puruṣapudgalasya digvidikṣu kalyāṇo varṇakīrtiyaśaśabdaśloko niścarati / ayaṃ tṛtīyaḥ śīlānuśaṃsaḥ //
(I)-C-IIl-4-f-(4) Ms.8b4M, Sh.61-3, P.29a3, D.24b2, N.26b2, Co.26b5, Ch.406a3
punar aparaṃ śīlavān puruṣapudgalaḥ sukham svapiti sukhaṃ pratibudhyate / niṣparidāhena kāyena cittena ca / ayaṃ caturthaḥ śīlānuśaṃsaḥ//
(I)-C-IIl-4-f-(5) Ms.8b4R, Sh.61-6, P.29a4, D.24b3, N.26b2, Co.26b6, Ch.406a5
punar aparaṃ śīlavān puruṣapudgalaḥ supto 'pi devānāṃ rakṣyo bhavati / ayaṃ pañcamaḥ śīlānuśaṃsaḥ //
(I)-C-IIl-4-f-(6) Ms.8b5L, Sh.61-9, P.29a5, D.24b3, N.26b3, Co.26b7, Ch.406a7
punar aparaṃ śīlavān puruṣapudgalaḥ na śaṃkī bhavati parataḥ pāpasya, na bhīto na saṃtrastamānasaḥ / ayaṃ ṣaṣṭhaḥ śīlānuśaṃsaḥ //
(I)-C-IIl-4-f-(7) Ms.8b5M, Sh.61-12, P.29a6, D.24b4, N.26b4, Co.27a1, Ch.406a9
punar aparaṃ śīlavān puruṣapudgalaḥ badhakānāṃ pratyarthikānām apipratyamitrāṇāṃ chidraprāpto 'pi rakṣyo bhavati, sarvadā "ayaṃ puruṣapudgala" ( Śbh I 96 ) iti viditvā mitratāṃ vāpadyate madhyasthatāṃ vā / ayaṃ saptamaḥ śīlānuśaṃsaḥ //
(I)-C-IIl-4-f-(8) Ms.8b6L, Sh.61-17, P.29a8, D.24b6, N.26b5, Co.27a2, Ch.406a13
punar aparaṃ pūrvavad vyāḍānāṃ yakṣāṇāṃ naivāsikānām amanuṣyāṇāṃ chidraprāpto 'pi rakṣyo bhavati / yaduta tad eva śīlam adhipatiṃ kṛtvā / ayam aṣṭamaḥ śīlānuśaṃsaḥ //
(I)-C-IIl-4-f-(9) Ms.8b6M, Sh.61-21, P.29b1, D.24b7, N.26b6, Co.27a4, Ch.406a16
punar aparaṃ śīlavān puruṣapudgalaḥ dharmeṇālpakṛcchreṇa parato lābhaṃ labhate / yaduta cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārān, yaduta śīlādhikaraṇahetoḥ satkṛtaś ca bhavati, gurukṛto rājñāṃ rājamātrāṇāṃ naigamajānapadānāṃ dhanināṃ śreṣṭhinām sārthavāhānām / ayaṃ navamaḥ śīlānuśaṃsaḥ //
(I)-C-IIl-4-f-(10) Ms.8b7M, Sh.62-5, P.29b4, D.25a2, Co.27a6, N.27a1, Ch.406a21
punar aparaṃ pūrvavat sarvapraṇidhānāni samṛdhyanti / saced ākāṃkṣate "kāmadhātau kṣatriyamahāśālakulānāṃ brāhmaṇamahāśālakulānāṃ vā gṛhapatimahāśālakulānāṃ vā caturmahārājakāyikānāṃ vā devānāṃ, trāyastriṃśānāṃ vā yāmānāṃ tuṣitānāṃ nirmāṇaratīnāṃ paranirmitavaśavartināṃ devānāṃ sabhāgatāyopapadyeya" iti, upapadyate yathāpi tad viśuddhatvāc chīlānāṃ /
saced ākāṃkṣate "aho vatāhaṃ dhyānāni ca samāpadya dṛṣṭe dharme sukhaṃ vihareyam / rūpopagānāṃ ca devānāṃ sabhāgatāyopapadyeya" iti, viharaty upapadyate ca / tac ca śīlavato vītarāgasya praṇidhānaṃ samṛdhyati /
saced ākāṃkṣate "ye te śāntā vimokṣā atikramya tān ārupyān copasaṃpadya viharayeya / ārūpyopagatānāṃ ca devānāṃ sabhāgatāyopapadyeya" iti, pūrvavat //
saced ākāṃkṣate "atyantaniṣṭhanirvāṇam adhigaccheyam" ity adhigacchati // tac ca viśuddhatvāc chīlānāṃ sarvatra ca vītarāgatvāt /
ayaṃ daśamaḥ śīlānuśaṃso veditavyaḥ //
nirdiṣṭaḥ śīlaskandho vibhāgaśaḥ, nirdiṣṭā vipattisaṃpattiḥ, nirdiṣṭāni paryāyanāmāni, nirdiṣṭā pariśuddhipratyavekṣā, nirdiṣṭo 'nuśaṃsaḥ //
sa eṣa sarvākāraparipūrṇaḥ śīlasaṃvaraḥ saṃbhāraparigṛhīta ākhyāta uttano vivṛtaḥ prakāśito, yatrātmakāmaiḥ śrāmaṇyabrāhmaṇyakāmaiḥ kulaputraiḥ śikṣitavyam //
uddānam /
vibhaṅgas trividho jñeyaḥ saṃpad daśavidhā bhavet /
paryāyaś ca ṣaḍākāro viśuddhis trividhā matā /
anuśaṃso daśavidhaḥ eṣo 'sau śīlasaṃvaraḥ /
(I)-C-IIl-5-a-(1)-. Ms.9a3R, Sh.63-14, P.30b2, D.25b3, N.27b3, Co.28a1,Ch.406b17
indriyasaṃvaraḥ katamaḥ / yathāpīhaikatyaḥ indriyair guptadvāro viharaty ārakṣitasmṛtir nipakasmṛtir iti vistaraḥ /
tatra katham indriyair guptadvāro viharati / ārakṣitasmṛtir bhavati nipakasmṛtir iti vistareṇa yāvad rakṣati mana-indriyaṃ mana-indriyeṇa saṃvaram āpadyate / evam indriyair guptadvāro viharati //
(I)-C-IIl-5-a-(1 )-ii Ms.9a4R, Sh.64-6, P.30b3, D.25b6, N.27b6, Co.28a4, Ch.406b21
tatra katham ārakṣitasmṛtir bhavati / yathāpīhaikatyenendriyaguptadvāratām evādhipatiṃ kṛtvā śrutam udgṛhītaṃ bhavati cintitaṃ vā punar bhāvitaṃ vā / tena ca śrutacintābhāvanādhipateyā smṛtiḥ pratilabdhā bhavati / sa tasyā eva smṛteḥ pratilabdhāyā asaṃpramoṣārtham adhigamārtham avināśārthaṃ kālena kālaṃ tasminn eva śrute yogaṃ karoty abhyāsaṃ karoti, cintāyāṃ bhāvanāyāṃ yogam abhyāsaṃ karoti / na bhavati srastaprayogo nirākṛtaprayogaḥ, evam anena tasyāḥ śrutasamudāgatāyāś cintābhāvanāsamudāgatāyāḥ smṛteḥ kālena kālaṃ śrutacintābhāvanāyogakriyāyā ārakṣā kṛtā bhavati / evam ārakṣitasmṛtir bhavati //
(I)-C-IIl-5-a-(1)-iii Ms.9a6R, Sh.65-9, P.30b7, D.26a2, N.28a2, Co.28b1, Ch.406c3
kathaṃ nipakasmṛtir bhavati / sa tasyām eva smṛtau nityakārī ca bhavati nipuṇakārī ca bhavati / tatra yā nityakāritā iyam ucyate sātatyakāritā / tatra yā nipuṇakāritā iyam ucyate satkṛtyakāritā / sa evaṃ sātatyakārī satkṛtyakārī nipakasmṛtir ity ucyate / sa yathārakṣitasmṛtir bhavati tathā tāṃ smṛtiṃ na saṃpramoṣayati / sa yathā nipakasmṛtir bhavati tathā tasyām evāpramuṣitāyāṃ smṛtau balādhānaprāpto bhavati / yena śakto bhavati pratibalaś ca rūpāṇām abhibhavāya śabdānāṃ gandhānāṃ rasānām spraṣṭavyānāṃ dharmāṇām abhibhavāya //
(I)-C-IIl-5-a-(1)-iv Ms.9b1M, Sh.66-4, P.31a3, D.26a5, N.28a4, Co.28b4, Ch.406c10
kathaṃ smṛtyārakṣitamānaso bhavati / cakṣuḥ pratītya rūpāṇi cotpadyate cakṣurvijñānaṃ, cakṣurvijñānānantaram utpadyate vikalpakaṃ manovijñānam, yena vikalpakena manovijñānena priyarūpeṣu rūpeṣu samrajyate, apriyarūpeṣu rūpeṣu vyāpadyate / sa tām evādhipatiṃ kṛtvā tasmād ayoniśovikalpāt saṃkleśasamutthāpakāt tan mānasaṃ rakṣati, yathā saṃkleśo notpadyate / evaṃ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvāṃ kāyaṃ/ manaḥ pratītya dharmāṃś cotpadyate manovijñānam / tac ca manovijñānam asty ayoniśovikalpasahagataṃ saṃkleśasamutthāpakam / yena priyarūpeṣu dharmeṣu saṃrajyate, apriyarūpeṣu dharmeṣu vyāpadyate, sa tāṃ smṛtim evādhipatiṃ kṛtvā tasmād ayoniśovikalpāt saṃkleśasamutthāpakāt tan mānasaṃ rakṣati evam asya saṃkleśo notpadyate / evaṃ smṛtyārakṣitamānaso bhavati //
(I)-C-IIl-5-a-(1)-v Ms.9b4L, Sh.66-19, P.31b2, D.26b3, N.28b3, Co.29a3, Ch.406c20
kathaṃ samāvasthāvacārako bhavati / samāvasthocyate upekṣā kuśalā vā avyākṛtā vā / sa tasmād ayoniśovikalpāt saṃkleśasamutthāpakāt tan mānasaṃ rakṣitvā kuśalāyāṃ vopekṣāyām avyākṛtāyāṃ vāvacārayati / tenocyate samāvasthāvacārakaḥ / evaṃ samāvasthāvacārako bhavati //
(I)-C-II!-5-a-(1)-v-(a) Ms.9b5L, 6a2M, Sh.67-3, P.31b4, D.26b5, N.28b5, Co.29a5, Ch.406c24
kathaṃ punas tasmād ayoniśovikalpāt saṃkleśasamutthāpakān mānasaṃ rakṣati / na nimittagrāhī bhavati teṣu rūpeṣu śabdeṣu gandheṣu raseṣu spraṣṭavyeṣu dharmeṣu nānuvyañjanagrāhī, yato 'dhikaraṇam asya pāpakā akuśalā dharmāś cittam anusraveyuḥ / sacet punaḥ smṛtisaṃpramoṣāt kleśapracuratayā vā vivarjayato 'pi nimittagrāham anuvyañjanagrāham utpadyanta eva pāpakā akuśalā ye dharmā anusravanty eva cittaṃ / teṣāṃ saṃvarāya pratipadyate / ābhyāṃ dvābhyām ākārābhyāṃ tasmāt saṃkleśasamutthāpakād ayoniśovikalpāt tan mānasaṃ rakṣitaṃ bhavati //
(I)-C-IIl-5-a-(1)-v-(b)-(ī) Ms.6a2R, Sh.67-9, P.31b8, D.27a1, N.29a1, Co.29b1, Ch.407a2
kathaṃ ca punas tan mānasam ābhyām ākārābhyāṃ saṃrakṣya kuśalāyāṃ vopekṣāyām avacārayaty avyākṛtāyāṃ vā / dvābhyām evākārābhyām / katamābhyāṃ dvābhyām / yathāha rakṣati cakṣurindriyaṃ cakṣurindriyeṇa saṃvaram āpadyate / yathā cakṣurindriyaṃ evaṃ śrotraghrāṇajihvākāyān, rakṣati mana-indriyaṃ mana-indriyeṇa saṃvaram āpadyate / ābhyāṃ dvābhyām ākārābhyāṃ kuśalāyāṃ vāvyākṛtāyāṃ vopekṣāyāṃ tan mānasam avacārayati //
(I)-C-IIl-5-a-(1)-v-(b)-(D Ms.6a4L, Sh.68-1, P.32a4, D.27a3, N.29a3, Co.29b3, Ch.407a8
kathaṃ cakṣurvijñeyeṣu rūpeṣu na nimittagrāhī bhavati / nimittagrāha ucyate, yac cakṣurvijñānagocaro rūpaṃ tasya gocarasya grāhī bhavati cakṣurvijñānena / evaṃ nimittagrāhī bhavati yaduta cakṣurvijñeyeṣu rūpeṣu ( Śbh I 106 ) / sacet punas taṃ gocaraṃ parivarjayati cakṣurvijñanasyaivaṃ na nimittagrāhī bhavati cakṣurvijñeyeṣu rūpeṣu / yathā cakṣurvijñeyeṣu rūpeṣv evaṃ śrotraghrāṇajihvākāyamanovijñeyeṣu dharmeṣu //
(I)-C-IIl-5-a-(1)-v-(b)-(3) Ms.6a5R, Sh.68-10, P.32a7, D.27a5, N.29a6, Co.29b6, Ch.407a13
kathaṃ nānuvyañjanagrāhī bhavati cakṣurvijñeyeṣu rūpeṣu / anuvyañjanagrāha ucyate, yas teṣv eva cakṣurvijñeyeṣu rūpeṣu cakṣurvijñānasyaiva samanantarasahotpannasya vikalpakasya manovijñānasya yo gocaraḥ saṃrāgāya vā saṃdveṣāya vā saṃmohāya vā, tasya grāhī bhavati manovijñānena / evam anuvyañjanagrāhi bhavati yad uta cakṣurvijñeyeṣu rūpeṣu / taṃ gocaraṃ parivarjayati, notpādayati tadālambanaṃ tan manovijñānam evaṃ nānuvyañjanagrāhī bhavati yaduta cakṣurvijñeyeṣu rūpeṣu / evaṃ śrotraghrāṇajihvākāyamanovijñeyeṣu dharmeṣu //
(I)-C-IIl-5-a-(1)-v-(b)-0-(a)' Ms.6a7L, Sh.68-17, P.32b4, D.27b2, N.29b2, Co.30a3, Ch.407a21
aparā jātir nimittagrāhasyānuvyaṃjanagrāhasya ca / tatra nimittagrāho yac cakṣuṣā rūpāṇy ābhāsagatāni tajjaṃ manaskāraṃ saṃmukhīkṛtya paśyati /
tatrānuvyañjanagrāhaḥ, tāny eva rūpāṇi cakṣusābhāsagatāni tajjaṃ ( Śbh I 108 ) manasikāraṃ saṃmukhikṛtya paśyati, api tu parato 'nuśravapūrvakaṃ, śṛṇoti "santy evaṃrūpāṇy evaṃrūpāṇi cakṣurvijñeyāṃ rūpāṇī"ti yāni tāni tadanugatāni nāmāni padāni vyañjanāni yāny adhipatiṃ kṛtvā yāni niśritya yāni pratiṣṭhāyāyaṃ puruṣapudgalo yathāśrutāni cakṣurvijñeyāni rūpāṇi vikalpayati/ ayam ucyate 'nuvyañjanagrāhaḥ / yathā cakṣurvijñeyeṣu rūpeṣu, evaṃ śrotraghrāṇajihvākāyamanovijñeyeṣu dharmeṣu veditavyam //
(I)-C-IIl-5-a-(1)-v-(b)-0-(b)' Ms.6b2M,Sh. 69-7, P.33a1, D.27b6, N.29b6, Co.30a7, Ch.407b1
sa punar ayaṃ nimittagrāho 'nuvyañjanagrāhaś cāsti yannidānam asya yadadhikaraṇaṃ yadadhipateyam asya pāpakā akuśalā dharmāś cittam anusravanti / asti yan na tannidānaṃ na tadadhikaraṇaṃ na tadadhipateyaṃ pāpakā akuśalā dharmāś cittam anusravanti / tatra yo 'yaṃ nimittagrāho 'nuvyañjanagrāhaś cāyoniśogrāhaḥ yannidānaṃ yadadhikaraṇaṃ yadadhipateyam asya pāpakā akuśalā dharmāś cittam anusravanti / tadrūpam asau nimittagrāham anuvyañjanagrāhaṃ ca parivarjayati //
(I)-C-IIl-5-a-(1)-v-(b)-(5) Ms.6b4L, Sh.69-17, P.33a5, D.28a1, N.30a1, Co.30b3, Ch.407b8
pāpakā akuśalā dharmāḥ katame / rāgaḥ, rāgasamutthāpitaṃ kāyaduścaritaṃ vāgduścaritaṃ manoduścaritam / dveṣo, mohaḥ, mohasamutthāpitaṃ ca kāyaduścaritaṃ vāgduścaritaṃ manoduścaritam ima ucyante "pāpakā akuśalā dharmāḥ" //
(I)-C-IIl-5-a-(1)-v-(b)- Ms.6b4R, Sh.70-1, W.*71-14, P.33a7, D.28a3, N.30a3, Co.30b5, Ch.407b12
katham ete cittam anusravanti / yadālambanaṃ cittamanovijñānam utpadyate gacchati pratisarati, tadālambanās tadālambanās tena cittamanovijñānena saṃprayuktāḥ kāyavāṅmanoduṣcaritasamutthāpakās te rāgadveṣamohā utpadyante gacchanti pratisaranti / tenocyante "cittam anusravanti" //
(I)-C-IIl-5-a-(1)-v-(b)-(Z) Ms.6b5M, Sh.70-7, P.33b2, D.28a5, N.30a5, Co.30b7, Ch.407b16
evaṃ tāvan nimittagrāheṇānuvyañjanagrāheṇa ca ya utpadyate saṃkleśaś cakṣurvijñeyeṣu rūpeṣu yāvan manovijñeyeṣu dharmeṣu, so 'sya notpadyate nimittagrāham anuvyañjanagrāhaṃ ca parivarjayataḥ / sacet punaḥ smṛtisaṃpramoṣād vā kleśapracuratayā vā, ekākino 'pi viharataḥ pūrvadṛṣṭāni cakṣurvijñeyāni rūpāṇy adhipatiṃ kṛtvā, pūrvānubhūtāṅ śrotraghrāṇajihvākāyamanovijñeyān dharmān adhipatiṃ kṛtvā, utpadyante pāpakā akuśalā dharmāḥ, tān utpannān nādhivāsayati prajahāti viśodhayati vyantīkaroti / tenocyate "teṣāṃ saṃvarāya pratipadyate" //
(I)-C-IIl-5-a-(1)-v-(b)-(D Ms.6b7L, Sh.70-3, P.33b4, D.28b1, N.30b1, Co.31a3, Ch.407b24
sa yeṣu rūpeṣu cakṣuḥ prerayitavyaṃ bhavati, yeṣu śrotraghrāṇajihvākāyamanovijñeyeṣu dharmeṣu manaḥ prerayitavyaṃ bhavati, teṣu tathā prerayati yathā na saṃkliśyate / evam anena tasmāt saṃkleśān mana-indriyaṃ rakṣitaṃ bhavati / tenocyate "rakṣati mana-indriyam" //
(I)-C-IIl-5-a-(1)-v-(b)-(9) Ms.7a1M, Sh.71-2, P.33b8, D.28b3, N.30b2, Co.31a5, Ch.407b29
yeṣu punaś cakṣurvijñeyeṣu rūpeṣu cakṣurindriyaṃ na prerayitavyaṃ bhavati, yeṣu śrotraghrāṇajihvākāya manovijñeyeṣu dharmeṣu mana-indriyaṃ na prerayitavyaṃ bhavati, teṣu sarveṇa sarvaṃ sarvathā na prerayati / tenocyate "cakṣurindriyeṇa saṃvaram āpadyate" / tenocyate yāvan "mana-indriyeṇa saṃvaram āpadyate" /
ayaṃ tāvad vibhaṅgo vistareṇendriyasaṃvarasya vijñeyaḥ //
(I)-C-IIl-5-b-(1) Ms.7a2M, Sh.71-10, P.34a3, D.28b5, N.30b4, Co.31b1, Ch.407c7 t|
samāsārthaḥ / yena ca saṃvṛṇoti, yac ca saṃvṛṇoti, yataś ca saṃvṛṇoti, yathā ca saṃvṛṇoti, yā cāsau saṃvṛtiḥ, tat sarvam ekadhyam abhisamkṣipya indriyasaṃvara" ity ucyate //
tatra kena saṃvṛṇoti / yārakṣitā ca smṛtis [dran pa la rtag 'grus byed pa bsgom pa gaṅ yin pa ste] tayā saṃvṛṇoti //
kiṃ saṃvṛṇoti / cakṣurindriyaṃ saṃvṛṇoti / śrotraghrāṇajihvākāyamana-indriyaṃ saṃvṛṇoti / idaṃ saṃvṛṇoti //
kutaḥ saṃvṛṇoti / priyarūpāpriyarūpebhyo rūpebhyaḥ śabdebhyo yāvad dharmebhyo 'taḥ saṃvṛṇtoti //
kathaṃ saṃvṛṇoti / na nimittagrāhī bhavati nānuvyañjanagrāhī, yato 'dhikaraṇam eva pāpakā akuśalā dharmāś cittam anusravanti / teṣāṃ saṃvarāya pratipadyate / rakṣatīndriyam indriyeṇa saṃvaram āpadyate / ity evaṃ saṃvṛṇoti //
kā punaḥ saṃvṛtiḥ / yad āham / smṛtyārakṣitamānaso bhavati, samāvasthāvacārakaḥ / iyam ucyate saṃvṛtiḥ //
(I)-C-IIl-5-b-(2) Ms.7a4M, Sh.72-7, P.34b2, D.29a3, N.31a2, Co.31b5, Ch.407c18
punar aparaḥ samāsārthaḥ / yaś ca saṃvaropāyaḥ, yac ca saṃvaraṇīyaṃ vastu, yā ca saṃvṛtiḥ / tad ekadhyam abhisaṃkṣipya "indriyasaṃvara" ity ucyate //
tatra katamaḥ saṃvaropāyaḥ / yad āha / ārakṣitasmṛtir bhavati nipakasmṛtir iti cakṣuṣā rūpāṇi dṛṣṭvā na nimittagrāhī bhavati nānuvyañjanagrāhī, yāvan manasā dharmān vijñāya na nimittagrāhī bhavati nānuvyañjanagrāhī, yato 'dhikaraṇaṃ eva pāpakā akuśalā dharmāś cittam anusravanti / teṣāṃ ( Śbh I 114 ) saṃvarāya pratipadyate / rakṣatīndriyam indriyeṇa saṃvaram āpadyate / ayam ucyate saṃvaropāyaḥ //
saṃvaraṇīyaṃ vastu katamat / cakṣū rūpaṃ caivaṃ yāvan mano dharmāś cedam ucyate saṃvaraṇīyaṃ vastu //
tatra saṃvṛtiḥ katamā / yad āha / smṛtyārakṣitamānaso bhavati samāvasthāvacāraka itīyam ucyate saṃvṛtiḥ //
(I)-C-IIl-5-b-(3) Ms.7a6R, Sh.72-1, P.34b8, D.29a7, N.31a6, Co.32a3, Ch.407c28
sa khalv ayam indriyasaṃvaraḥ samāsato dvividhaḥ / pratisaṃkhyānabalasaṃgṛhīto bhāvanābalasaṃgṛhītaś ca //
tatra pratisaṃkhyānabalasaṃgṛhītaḥ, yena viṣayeṣv ādīnavaṃ paśyati no tu tam ādīnavaṃ vyapakarṣati prajahāti //
tatra bhāvanābalasaṃgṛhītaḥ, yena viṣayeṣv ādīnavaṃ paśyati, taṃ ca punar ādīnavaṃ vyāpakarṣati prajahāti //
tatra pratisaṃkhyānabalasaṃgṛhītenendriyasaṃvarena viṣayālambanaṃ kleśaparyavasthānaṃ notpādayati na saṃmukhīkaroti / na tv evāśrayasanniviṣṭam anuśayaṃ prajahāti, samudghātayati //
tatra bhāvanābalasaṃgṛhītenendriyasaṃvareṇa viṣayālambanaṃ ca kleśaparyavasthānaṃ notpādayati na saṃmukhīkaroti / sarvadā sarvakālam āśrayasanniviṣṭaṃ cānuśayaṃ prajahāti samudghātayati //
ayaṃ viśeṣo 'yam abhiprāya idaṃ nānākaraṇaṃ pratisaṃkhyānabalasaṃgṛhītasya bhāvanābalasaṃgṛhītasya cendriyasaṃvarasya //
tatra yo 'yaṃ pratisaṃkhyānabalasaṃgṛhīta indriyasaṃvaro 'yaṃ saṃbhāramārgasaṃgṛhītaḥ, yaḥ punar bhāvanābalasaṃgṛhīta indriyasaṃvaraḥ sa vairāgyabhūmipatito veditavyaḥ //
(I)-C-IIl-6 Ms.7b2R, Sh.73-19, W.*140-19, P.35a7, D.29b5, N.31b5, Co.32b2, Ch.408a14
bhojane mātrajñatā katamā / yathāpīhaikatyaḥ pratisaṃkhyāyāhāram āharati / na dravārthaṃ, na madārtham, na maṇḍanārthaṃ, na vibhūsaṇārtham iti vistareṇa pūrvavat //
(I)-C-IIl-6-a-(1)-i Ms.7b3L, Sh.74-3, W.*140-22, P.35b2, D.29b7, N.31b7, Co.32b5, Ch.408a17
kathaṃ pratisaṃkhyāyāhāram āharati / pratisaṃkhyocyate prajñā, yayā prajñayā kavaḍaṃkārasyāhārasyādīnavaṃ samanupaśyaty ādīnavadarśanena ca vidūṣayitvābhyavaharati //
(I)-C-IIl-6-a-(1)-i-(a) Ms.7b3R, Sh.75-2, W.*140-25, P.35b4, D.30a1, N.32a1, Co.32b6, Ch.408a19
tat punar ādīnavadarśanaṃ katamat / yaduta yasyaiva kavaḍaṃkārasya paribhogānvayo vā vipariṇāmānvayo vā paryeṣaṇānvayo vā //
(I)-C-IIl-6-a-(1)-i-(a)- Ms.7b4L, Sh.75-5, W/140-27, P.35b5, D.30a2, N.32a1, Co.32b6, Ch.408a21
paribhogānvaya ādīnavaḥ katamaḥ / yathāpīhaikatyo yasmin samaya āhāram āharati varṇasaṃpannam api gandhasaṃpannam api rasasaṃpannam api supraṇītam api tasya kavaḍaṃkāra āhāraḥ samanantarakṣipta evāsye yadā dantayantravicūrṇitaś ca lālāvisaraviklinnaś ca bhavati lālāpariveṣṭitaś ca bhavati / sa tasmin samaye kaṇṭhanālīpraluṭhitaś ca bhavati / sa yāsau pūrvikā purāṇā manāpatā tāṃ sarveṇa sarvaṃ vijahāti / parāṃ ca vikṛtim āpadyate / yasyāṃ ca vikṛtau vartamānaś charditakopamaḥ khyāti / tadavasthaṃ cainaṃ saced ayaṃ bhoktā puruṣapudgalaḥ saced ākārato ( Śbh I 118 ) manasikuryāt samanusmaret, nāsya sarveṇa sarvam anyatrāpi tāvad avipariṇate, praṇīte bhojane bhogakāmatā saṃtiṣṭheta, kaḥ punar vādas tatra tadavastha iti / ya ebhir ākārair anekavidhair anayānupūrvyā bhojanaparibhogam adhipatiṃ kṛtvā yāsau śubhā varṇanibhā antardhīyate, ādīnavaś ca prādurbhavaty aśucisaṃgṛhītaḥ / ayam ucyate paribhogānvaya ādīnavo yadutāhāre //
(I)-C-IIl-6-a-(1)-i-(a)- Ms.7b6R/46a5M,Sh.76-10,W.*141-11, P.36a4,D.30a7, N.32a7,Co.33a5, Ch.408b3
tatra katamo vipariṇāmānvaya ādīnava āhāre / tasya tam āhāram āhṛtavatas bhuktavato yadā vipariṇamati rātryā madhyame vā yāme, paścime vā yāme, tadā sa rudhiramāṃsasnāyvasthitvagādīny anekavidhāni bahunānāprakārāṇy asmin kāye 'śucidravyāṇi vivardhayati saṃjanayati / [de dag las la la ni bśaṅ ba daṅ / gci ba'i dṅos por yoṅs su 'ju bar 'gyur źiṅ /] pariṇataś cādhobhāgī bhavati / yad asya divase śocayitavyaṃ ca bhavati tena ca yaḥ spṛṣṭo bhavati hasto vā pādo vā, anyatamānyatamaṃ vāṅgapratyaṅgam, tad vijugupsanīyaṃ bhavaty ātmanaḥ pareṣāṃ ca / tannidānāś cāsyotpadyante kāye bahavaḥ kāyikā ābādhāḥ / tadyathā gaṇḍaḥ, piṭakaḥ, dadrū, vicarcikā, kaṇḍūḥ, kuṣṭhaḥ, kiṭibhaḥ, kilāsaḥ, jvaraḥ, kāsaḥ, śothaḥ, śoṣaḥ, apasmāraḥ, āṭakkaraṃ, pāṇḍurogaḥ, rudhiraṃ, pittabhagandara itīme cānye 'py evaṃbhāgīyāḥ kāye kāyikā ābādhā utpadyante / bhuktaṃ ( Śbh I 120 ) vāsya vipadyate / yenāsya kāye viṣūcikā saṃtiṣṭhate / ayam ucyate vipariṇāmānvaya ādīnavo yadutāhāre //
(I)-C-IIl-6-a-(1)-i-(a)-(3) Ms.46a7M, Sh.78-2, W.*141-25, P.36b4, D.30b5, N.32b5, Co.33b4, Ch.408b14
tatra katamaḥ paryeṣaṇānvaya ādīnava āhāre / paryeṣaṇānvaya ādīnavo 'nekavidhaḥ samudānanākṛtaḥ, ārakṣākṛtaḥ, snehaparibhraṃśakṛtaḥ / atṛptikṛtaḥ, asvātantryakṛtaḥ, duścaritakṛtaś ca //
(I)-C-IIl-6-a-(1)-i-(a)-(D-(1)Ms.46b1L, Sh.78-8, W.*141-27, P.36b5, D.30b7, N.32b7, Co.33b5, Ch.408b18
tatra katama ādīnava āhāre samudānanākṛtaḥ / yathāpīhaikatya āhārahetor āhāranidānaṃ śīte śītena hanyamānaḥ, uṣṇe uṣṇena hanyamānaḥ, utsahate, ghaṭate, vyāyacchate / kṛṣiṇā vā, gorakṣyeṇa vā, vāṇijyena vā, lipigaṇanānyasanasaṃkhyāmudrayānekavidhena śilpasthānakarmasthānenāpratilabdhasya vāhārasya pratilambhāya, upacayāya vā, yathāhārasyaivam āhāranidānasya tasyaivam utsahataḥ, ghaṭataḥ, vyāyacchataḥ / sacet te karmāntā vipadyante sa tannidānaṃ śocati, klāmyati, paridevate, uras tāḍayati, krandati, saṃmoham āpadyate / "moho bata me vyāyāmo niṣphala" iti / ayaṃ samudānanāsahagata ādīnavo yadutāhāre //
(I)-C-IIl-6-a-(1)-i-(a)-(3)-(2)Ms.46b2R, Sh.78-20, W.*142-10, P.37a3, D.31a3,N.33a4,Co.34a3, Ch.408b27
sacet saṃpadyate sa tasyārakṣādhikaraṇahetos tīvram autsukyam āpadyate / "kaccin me bhogā rājñā vāpahriyeraṃś caurair vā, agninā vā dahyerann udakena vohyeyuḥ, kunihitā vā nidhayaḥ praṇaśyeyuḥ, kuprayuktā ( Śbh I 122 ) vā karmāntāḥ pralujyeran, apriyā vā dāyādā adhigaccheyuḥ, kule vā kulāṅgāra utpadyeta, yas tān bhogān anayena vyasanam āpādayet" / ayam ārakṣāsahagata ādīnavo yadutāhāre //
(I)-C-IIl-6-a-(1)-i-(a)-(3)-(3)Ms.46b4L, Sh.79-5, W.*142-17, P.37a6, D.31a6, N.33a6, Co.34a5, Ch.408c5
katama ādīnavaḥ snehaparibhraṃśakṛtaḥ / yathāpi tad āhāranidānam āhārādhikaraṇahetor mātā putrasyāvarṇaṃ bhāṣate / putro mātuḥ, pitā putrasya, putraḥ pituḥ, bhrātā bhaginyā, bhaginī bhrātuḥ, sahāyakaḥ sahāyakasya, prāgeva jano janasya, te cānyo 'nyaṃ vigṛhītā bhavanti, vivādam āpannās tathodārā brāhmaṇakṣatriyagṛhapatimahāsālā āhārādhikaraṇahetor evaṃ vigṛhītā vivādam āpannāḥ, anyo 'nyaṃ pāṇinā praharanti, loṣṭenāpi, daṇḍenāpi, śastreṇāpi praharanti / ayam ucyate snehaparibhraṃśakṛta ādīnavaḥ //
(I)-C-IIl-6-a-(1)-i-(a)-(3)-(4)Ms.46b5M, Sh.79-16, W.*142-26, P.37b2, D.31b1.N.33b2,Co.34b1, Ch.408c11
tatra katamo 'tṛptikṛta ādīnavaḥ / yathāpi tad rājānaḥ kṣatriyā mūrddhābhiṣiktāḥ sveṣu grāma nigamarāṣṭrarājadhānīṣv asaṃtuṣṭā viharanta ubhayato vyūhakāni saṃgrāmānīkāni pratisaranti śaṃkhaiḥ kaṃpyamānaiḥ, paṭahair vādyamānaiḥ, iṣubhiḥ kṣipyamāṇair vividhais te tatra bhrāntenāśvena sārdhaṃ samāgacchanti bhrāntena hastinā, rathena, pattinā sārdhaṃ samāgacchanti / iṣubhiḥ śaktibhir vāpakṛttagātrā maraṇaṃ vā nigacchanti maraṇamātrakam vā duḥkham / ayam ucyate 'tṛptikṛta ādīnava iti yo vā punar anyo 'py evaṃbhāgīyaḥ //
(I)-C-IIl-6-a-(1)-i-(a)-(3)-(5)Ms.46b7L, Sh.80-4, W.*142-35, P.37b6, D.31b4, N.33b5, Co.34b4, Ch.408c18
tatra katama 'svātantryakṛta ādīnavaḥ / yathāpi tad rājñaḥ pauruṣeyā āvarodhikāni nagarāṇy anupraskandataḥ taptenāpi tailenāvasicyante, taptayā vasayā, taptayā gomayaloḍikayā, taptena tāmreṇa, taptenāyasā / iṣubhiḥ śaktibhiś cāpakṛttagātrā maraṇaṃ vā nigacchanti maraṇamātrakaṃ vā duḥkham / ayam ucyate 'svātantryakṛta ādīnava iti yo vā punar anyo 'py evaṃbhāgīyaḥ //
(I)-C-IIl-6-a-(1)-i-(a)-(3)(6)Ms.46b8M, Sh.80-12, W.*143-4, P.38a1, D.31b6, N.33b7, Co.34b6, Ch.408c23
tatra katamo duścaritakṛta ādīnavaḥ / yathāpi tad ekatyenāhāranidānaṃ prabhūtaṃ kāyena duścaritaṃ kṛtaṃ bhavaty upacitaṃ, yathā kāyenaivaṃ vācā manasā sa ca yasmin samaya ābādhiko bhavati, duḥkhito, bādhaglānaḥ, tasya tat pūrvakaṃ kāyaduścaritaṃ vāṅmanoduścaritam, parvatānāṃ vā parvatakūṭānāṃ vā, sāyāhne yac chāyāvalambate 'dhyavalambate 'bhipralambate / tasyaivaṃ bhavati / "kṛtaṃ bata me pāpaṃ na kṛtaṃ bata me puṇyaṃ kāyena vācā manasā, so 'haṃ yā gatiḥ kṛtapāpānāṃ gatiṃ pretya gamiṣyāmī"ti vipratisārī kālaṃ karoti kālaṃ ca kṛtvā 'pāyeṣūpapadyate yaduta narakeṣu tiryakpreteṣu / ayam ucyate duścaritakṛta ādīnavaḥ //
(I)-C-IIl-6-a-(1)-i-(D' Ms.47a2M, Sh.81-5, W.*143-15, P.38a6, D.32a3, N.34a3, Co.35a4, Ch.409a6
tasyaivaṃ bhavati / ity ayam āhāraḥ paryeṣyamāṇo 'pi sādīnavaḥ / paribhujyamāno 'pi sādīnavaḥ / paribhukto 'pi pariṇāma ādīnavaḥ / evam asti punar asyāhārasya kācid anuśaṃsamātrā, sā punaḥ katamā / āhārasthitiko 'yaṃ kāya āhāraṃ niśritya tiṣṭhati / nānāharaḥ / iyam apy ānuśaṃsamātrā /
( Śbh I 126 ) evam asyāhārasthitiko 'yaṃ kāyḥ suciram api tiṣṭhañ ca varṣaśataṃ vā tiṣṭhati / kiṃcid vā punar bhūyaḥ samyak parihriyamāṇaḥ / asti cāsyārvāg uparatiḥ / tatra ye kāyasthitimātre pratipannāḥ na te supratipannāḥ, ye kāyasthitimātrakeṇa saṃtuṣṭā na ca te susaṃtuṣṭā, na ca punas ta āhārakṛtaṃ paripūrṇam anavadyaṃ anuśaṃsaṃ pratyanubhavanti / ye punar na kāyasthitimātrakeṇa saṃtuṣṭāḥ, na kāyasthitimātrake pratipannāḥ, api tu tām eva kāyasthitiṃ niśritya brahmacaryaṃ samudāgamāya pratipannāḥ, te supratipannāḥ, ta eva ca punaḥ paripūrṇam anavadyam anuśaṃsaṃ pratyanubhavanti //
(I)-C-IIl-6-a-(1)-ii-(a) Ms.47a5L, Sh.82-3, W.*143-29, P.38b5, D.32b1, N.34b2, Co.35b2, Ch.409a16
"tan na me pratirūpaṃ syād yad vā pratyavareṇāhārānuśaṃsamātrakeṇa saṃtuṣṭo vihareyam / na me pratirūpaṃ syād yad ahaṃ bālasabhāgatāṃ bālasahadhārmikatām adhyāpadyeyam" / evam āhāre sarvākāraṃ paripūrṇam ādīnavaṃ jñātvā sa itaḥ pratisaṃkhyāyādīnavadarsī, niḥsaraṇānveṣī cāhāraniḥsaraṇārtham eva putramāṃsopamam āhāram āharati /
tasyaivaṃ bhavati / "evam ete dāyakadānapatayaḥ kṛcchreṇa bhogān samudānīya, mahāntaṃ paryeṣaṇākṛtam ādīnavaṃ pratyanubhavantaḥ, prapīḍya prapīḍya tvaṅmāṃsaśoṇitam asmākam anuprayacchanti / yadutānukampām upādāya viśeṣaphalārthinas tasyāsmākaṃ tathā pratilabdhasya piṇḍapātasyāyam evaṃrūpo 'nurūpaḥ paribhogaḥ syāt / yad ahaṃ tathā ( Śbh I 128 ) paribhūtam ātmānaṃ sthāpayitvā paribhuñjīya, yathā teṣāṃ kārāḥ kṛtā atyarthaṃ mahāphalāḥ syur mahānuśaṃsā mahādyutayo mahāvistārāḥ, candropamaś ca kulāny upasaṃkrameyaṃ vyavakṛṣya kāyaṃ, vyavakṛṣya cittaṃ hrīmān apragalbhaḥ, anātmotkarsī, aparapansī / yathā svena lābhena sucittaḥ syāṃ sumanāḥ, evaṃ parasyāpi lābhena sucittaḥ syāṃ sumanāḥ / evaṃcittaś ca punaḥ kulāny upasaṃkrameyaṃ, tat kuta etal labhyaṃ pravrajitena parakuleṣu yad dadatu me pare mā na dadatu / satkṛtya, māsatkṛtya, prabhūtaṃ mā stokaṃ, praṇītaṃ mā lūhaṃ, tvaritaṃ mā dhandham / evaṃ caritasya me kulāny upasaṃkrāmataḥ sacet pare na dadyus tenāhaṃ na teṣām antika āghātacittatayā pratighacittatayā vyavadīryeyam / na ca punas tannidānaṃ kāyasya bhedād apāyopapattyā vighātam āpadyeyam / yaduta tām evāghātacittatāṃ pratighacittatām adhipatiṃ kṛtvā saced asatkṛtya na satkṛtya, sacet stokaṃ na prabhūtam / sacel lūhaṃ na praṇītaṃ, saced dhandhaṃ na tvaritaṃ dadyuḥ / tayāhaṃ nāghātacittatayā, pratighacittatayā ca vyavadīryeyam" iti vistareṇa pūrvavat / "imaṃ cāhaṃ kavaḍīkāram āhāraṃ niśritya tathā tathā pratipadyeyaṃ, tāñ ca mātrāṃ prativedyeyam / yena me jīvitendriyanirodhaś ( Śbh I 130 ) ca na syān na ca piṇḍakena klāmyeyam / brahmacaryānugrahaś ca me syād evaṃ ca me śramaṇabhāve pravrajitabhāve sthitasyāyaṃ piṇḍapātaparibhogaḥ pratirūpaś ca pariśuddhaś cānavadyaś ca syād" ebhir ākāraiḥ sa pratisaṃkhyāyāhāram āharati //
(I)-C-IIl-6-a-(1)-iKb) Ms.48a1L, Sh.84-3, W.*144-28, P.39b7, D.33a6, N.35a7, Co.36b2, Ch.409b16
āhāraḥ punaḥ katamaḥ / catvāra āhārāḥ / kavaḍaṃkāraḥ, sparśaḥ, manaḥsaṃcetanā, vijñānaṃ cāsmiṃs tv arthe kavaḍaṃkāra āhāro 'bhipretaḥ / sa punaḥ katamaḥ / tadyathā manthā vā, apūpā vā, odanakulmāsaṃ vā, sarpiḥ, tailaṃ, madhu, phaṇitaṃ, māṃsaṃ, matsyā, vaIIūrā, lavaṇaṃ, kṣīraṃ, dadhi, navanītam itīmāni cānyāni caivaṃrūpāṇy upakaraṇāni yāni kavaḍāni kṛtvābhyavahriyante / tasmāt kavaḍaṃkāra ity ucyate / āharatīti bhuṇkte, pratiniṣevaty abhyavaharati, khādati, bhakṣayati, svādayati, pibati, cūṣatīti paryāyāḥ //
(I)-C-IIl-6-a-(2) Ms.48a2R, Sh.85-5, W.M45-7, P.40a3, D.33b2, N. 35b3, Co.36b3, Ch.409b22
na dravārtham iti / yaś caite kāmopabhogina ity artham āhāram āharanti / yad "vayam āhāreṇa prīṇitagātrāḥ saṃtarpitagātrāḥ pratyupasthite sāyāhnakāle samaye, abhikrāntāyāṃ rajanyām, maulībaddhikābhiḥ sārdham alāburomaśabāhubhiḥ kandukastanibhir nārībhiḥ sārdhaṃ krīḍantaḥ, ramamāṇāḥ, paricārayantaḥ, auddhatyaṃ dravaṃ prāviṣkariṣyāma" iti / drava eṣa ārye dharmavinaye yaduta kāmarāgopasaṃhitā maithunopasaṃhitāḥ pāpakā akuśalā dharmā vitarkāḥ / yair ayaṃ ( Śbh I 132 ) khādyamāno bādhyamāna uddhatendriyo bhavaty unnatendriyaś ca, drutamānasaḥ, plutamānasaḥ, asthitamānaso 'vyupaśāntamānasaḥ, te punar atyartham āhāram āharanto dravārtham āharantīty ucyate / śrutavāṃs tv āryaśrāvakaḥ pratisaṃkhyānabalika ādīnavadarśī niḥsaraṇaṃ prajānan paribhuṅkte / na tu tathā yathā te kāmopabhogino bhuñjante / tenāha na dravārtham //
(I)-C-IIl-6-a-(3) Ms.48a5L, Sh.86-11, W.*145-20, P.40b1, D.33b7, N.36a1, Co.37a4, Ch.409c5
na madārthaṃ na maṇḍanārthaṃ na vibhūṣaṇārtham iti / yathāpi ta eva kāmopabhogina ity artham āhāram āharanti / "adya vayam āhāram āhṛtavanto yaduta prabhūtañ ca tṛptito yathāśaktyābalam / snigdhaṃ ca, vṛṣyañ ca, bṛṃhaṇīyañ ca, varṇasaṃpannaṃ, gandhasaṃpannaṃ, rasasaṃpannam endhībhūte / nirgatāyāṃ rajanyāṃ śaktā bhaviṣyāmaḥ pratibalā vyāyāmakaraṇaḥ, yadutātatikriyayā vā, nirghātena, vyāyāmaśilayā vā, ulloṭhanena vā, pṛthivīkhātena vā, bāhuvyāyāmena vā, pādāvaṣṭambhanena vā, plavanena vā laṅghanena vā cakravyāyāmena vā / taṃ ca punar vyāyāmaṃ niśritya balavanto bhaviṣyāmaḥ vyāyatagātrā / dīrghaṃ cārogāḥ, cirakālaṃ cāsmākaṃ yauvanam anuvartakaṃ bhaviṣyati, no tu tvaritaṃ virūpakaraṇī jarā deham abhibhaviṣyatī"ti / "cirataraṃ ca jīviṣyāma" ( Śbh I 134 ) iti / "prabhūtabhakṣaṇe ca pratibalā bhaviṣyāmaḥ / bhuktaṃ ca samyak pariṇamiṣyati / doṣāṇāṃ cāpacayaḥ kṛto bhaviṣyati"/ ity ārogyamadārthaṃ, yauvanamadārtham, jīvitamadārthaṃ paribhuñjate /
teṣāṃ punar evaṃ bhavati / "kṛtavyāyāmā vayaṃ snātrasaṃvidhānaṃ kariṣyāmo yaduta śucinā toyena gātrāṇi prakṣālayiṣyāmaḥ / prakṣālitagātrāś ca keśāni ca prasādhayiṣyāmaḥ / vividhena cānulepanena, kāyam anūpalipya vividhair vastrair vividhair mālyair vividhair alaṃkāraiḥ kāyaṃ bhūṣayiṣyāmaḥ" / tatra yat snānaprasādhanānulepanam idam ucyate teṣāṃ maṇḍanam / tathā maṇḍanajātānāṃ yad vastramālyābharaṇadhāraṇam idam ucyate vibhūṣaṇam iti / maṇḍanārthaṃ vibhūṣaṇārthaṃ paribhuñjate / ta evaṃ madamattā maṇḍanajātivibhūṣitagātrāḥ / pratyupasthite madhyāhnasamaye sāyāhnasamaye vā bhaktasamaye tṛṣitā bubhukṣitāś ca, pareṇa tarṣeṇa, parayā nandyā, pareṇāmodena, anādīnavadarśino niḥsaraṇam aprajānanto yathopapannam āhāram āharanti / yāvad eva punaḥ punar dravārthaṃ, madārthamṃ, maṇḍanārthaṃ, vibhūṣaṇārthaṃ ca / śrutavāṃs tv āryaśrāvakaḥ pratisaṃkhyānabalika ādīnavadarśī niḥsaranaṃ prajānan paribhuṅkte / na tu tathā yathā te kāmopabhoginaḥ paribhuñjate/ "nānyatremam asaṃniṣevaṇaṃ prahātavyam āhāraṃ pratiniṣevamāṇa eva prahāsyāmī"ti //
(I)-C-IIl-6-a-(4) Ms.48b3M, Sh.88-16, W.*146-19, P.41b1, D.34b4, N.36b5, Co.38a1, Ch.410a3
yāvad evāsya kāyasya sthitaya iti bhuktvā nābhuktvā yaś ca jīvitasya kāyasthitir ity ucyate / "so 'ham imam āhāram āhṛtya jīviṣyāmi, na mariṣyāmī"ty āharati / tenāha yāvad evāsya kāyasya sthitaye //
(I)-C-IIl-6-a-(5)-i Ms.48b4L, Sh.89-1, W.*146-23, P,41b2, D.34b5, N.36b7, Co.38a3, Ch.410a7
kathaṃ yāpanāyā āharati / dvividhā yātrā, asti kṛcchreṇa yātrā asty akṛcchreṇa //
(I)-C-IIl-6-a-(5)-i-(a) Ms.48b4M, Sh.89-2, W.*146-23, P.41b3, D.34b6, N.36b7, Co.38a3, Ch.410a9
kṛcchreṇa yātrā katamā / yadrūpam āhāram āharato jighatsā daurbalyaṃ vā bhavati / duḥkhito vā bāḍhaglānaḥ / adharmeṇa vā piṇḍapātaṃ paryeṣate, na dharmeṇa / raktaḥ paribhuṅkte sakto gṛddho grathito mūrchito 'dhyavasito 'dhyavasāyam āpannaḥ / guruko vāsya kāyo bhavaty akarmaṇyaḥ, aprahāṇakṣamaḥ, yenāsya dhandhaṃ cittaṃ samādhīyate / kṛcchreṇa vāśvāsapraśvāsāḥ pravartante / styānamiddhaṃ vā cittaṃ paryavanahati / iyam ucyate kṛcchreṇa yātrā //
(I)-C-IIl-6-a-(5)-i-(b) Ms.48b5M, Sh.89-11, W.M46-32, P.41b7, D.35a2, N.37a3, Co.38a7, Ch.410a16
akṛcchreṇa yātrā katamā / yathāpi tadrūpam āhāram āharato yathā jighatsā daurbalyaṃ vā na bhavati / nābhyadhiko bhavati duḥkhito vā bādhaglānaḥ / dharmeṇa vā piṇḍapātaṃ paryeṣate, na vādharmeṇa / arakto vā paribhuṅkte 'sakto 'gṛdhro 'grathito 'mūrchito 'nadhyavasito 'nadhyavasāyam āpannaḥ / na cāsya kāyo guruko bhavati karmaṇyo bhavati prahāṇakṣamaḥ / yenāsya tvaritaṃ cittaṃ samādhīyate / alpakṛcchreṇāśvasapraśvāsāḥ pravartante / styānamiddhaṃ cittaṃ na paryavanahati / iyam ucyate 'lpakṛcchreṇa yātrā //
tatra yā kṛcchreṇa yātrā tayā jīvitasthitir bhavati, kāyasya sāvadyā sasaṃkliṣṭā / tatra ye 'yam alpakṛcchreṇa yātrā tayā jīvitasthitir bhavati / kāyasya sā ca punar anavadyāsaṃkliṣṭā / tatra śrutavān āryaśrāvakaḥ sāvadyām saṃkliṣṭāṃ yātrāṃ parivarjayati, anavadyām asaṃkliṣṭāṃ yātrāṃ gacchati, pratiṣevate / tenāha yāpanāyai //
(I)-C-IIl-6-a-(5)-ii Ms.48b8L, Sh.90-11, W.*147-6, P.42a7, D.35a7, N.37b2, Co.38b6, Ch.410a29
sā punar anavadyāsaṃkliṣṭā yātrā yā pūrvam uktā tāṃ kathaṃ kalpayati / āha / yady "ayaṃ jighatsoparataye, brahmacaryānugrahāye"ti, "paurāṇāṃ ca vedanāṃ prahāsyāmi navāṃ ca notpādayiṣyāmi / yātrā ca me bhaviṣyati / balaṃ ca, sukhaṃ cānavadyatā ca, sparśavihāratā ce"ti / evaṃ pratiṣevamāṇaḥ anavadyām asaṃkliṣṭāṃ yātrāṃ kalpayati //
(I)-C-IIl-6-a-(5)-ii-(a) Ms.49a1M, Sh.91-3, W.*147-12, PA2b1, D.35b2, N.37b4, Co.39a1, Ch.410b4 kathaṃ ca punar jighatsoparataya āharati / pratyupasthite bhaktasamaye, utpannāyāṃ kṣudhāyāṃ, yadā paribhuṅkte tasyaiva kṣutparyavasthānasya jighatsādaurbalyasya ca prativigamāya tāñ ca mātrāṃ paribhuṅkte / yathāsya bhuktavato 'kāle punar jighatsādaurbalyaṃ na bādhate, yaduta sāyāhnasamaye vā, abhikrāntāyāṃ vā rajanyāṃ, śvobhūte 'pratyupasthite bhaktasamaye / evaṃ jighatsoparataya āharati //
(I)-C-IIl-6-a-(5)-ii-(b) Ms.49a2M, Sh.91-10, W.*147-19, P.42b4, D.35b4, N.37b6, Co.39a3, Ch.410b10
kathaṃ brahmacaryānugrahāyāharati / tāṃ mātrāṃ paribhuṅkte / tadrūpam āhāram āharati / yenāsya kuśalapakṣe prayuktasya dṛṣṭa eva dharme bhuktasamanantaraṃ tasminn eva vā divase 'gurukaḥ kāyo bhavati / karmaṇyaś ca bhavati, prahāṇakṣamaś ca, yenāsya tvaritatvaritaṃ cittaṃ samādhīyate / alpakṛcchreṇāśvāsapraśvāsāḥ pravartante / styānamiddhaṃ cittaṃ na paryavanahati, yenāyaṃ bhavyo bhavati pratibalaś ca kṣipram eva, aprāptasya prāptaye, anadhigatasyādhigamāya, asākṣātkṛtasya sākṣātkriyāyai / evaṃ brahmacaryānugrahāyāharati //
(I)-C-IIl-6-a-(5)-ii-(c) Ms.49a4M, Sh.91-20, W.*147-28, P.42b8, D.35b7, N.38a2, Co.39a6, Ch.410b17
kathaṃ "paurāṇāṃ vedanāṃ prahāsyāmī"ty āharati / yathāpi tad atītam adhvānam upādāyāmātrayā vā paribhuktaṃ bhavaty apathyaṃ vā, apariṇate vā, yenāsya vividhaḥ kāyika ābādhaḥ samutpanno bhavati / tadyathā kaṇḍūḥ, ( Śbh I 140 ) kuṣṭhaḥ kiṭibhaḥ kilāsa iti vistareṇa pūrvavat / tasya cābādhanidāna utpadyante śārīrikā vedanā duḥkhās tīvrāḥ, kharāḥ, kaṭukā, amanāpāḥ / tasyābādhasyopaśamāya tāsāṃ ca tannidānānāṃ duḥkhānāṃ vedanānām upaśamāya hitaṃ pathyam anukūlam ānulomikaṃ vaidyopadiṣṭena vidhinā bhaiṣajyaṃ pratiṣevate / sāṃpreyaṃ cāhāram āharati / yenāsyotpannasyābādhasya tannidānānāṃ ca duḥkhānāṃ vedanānāṃ prahāṇaṃ bhavati / evaṃ "paurāṇāṃ vedanāṃ prahāsyāmī"ty āhāram āharati //
(I)-C-IIl-6-a-(5)-ii-(d) Ms.49a6M, Sh.92-13, W.*147-38, P.43a4, D.36a3, N.38a5, Co.39b3, Ch.410b27
katham "navāṃ vedanāṃ notpādayiṣyāmī"ty āhāram āharati / sa vartamānam adhvānam upādāya sukhī, arogaḥ, balavān, nāmātrayā vā paribhuṅkte, apathyaṃ vā, apariṇate vā / yenāsyānāgatam adhvānam upādāya śvo vā, uttaraśvo vā, viṣūcikā vā kāye saṃtiṣṭheta / anyatamānyatamo vā kāye kāyika ābādhaḥ samutpadyeta / tadyathā kaṇḍūḥ, kuṣṭhaḥ, kiṭibhaḥ, kilāsa iti vistareṇa pūrvavat / tannidānā utpadyerañ chārīrikā vedanāḥ pūrvavat / evaṃ ca "navāṃ vedanāṃ notpādayiṣyāmī"ty āharati //
(I)-C-IIl-6-a-(5)-ii-(e) Ms.49b2L, Sh.93-1, W.*148-6, PA3a7, D.36a5, N.38b1, Co.39b5, Ch.410c5
kathaṃ "yātrā me bhaviṣyati balaṃ ca sukhaṃ cānavadyatā ca sparśavihāratā ce"ty āharati / yat tāvad bhuktvā jīvatīty evaṃ yātrā bhavati / yat punar jighatsādaurbalyam apanayati evam asya balaṃ bhavati / yat punaḥ paurāṇāṃ vedanāṃ prajahāti / navāṃ notpādayaty evam asya sukhaṃ bhavati / yat punar dharmeṇa piṇḍapātaṃ paryeṣṭyāraktaḥ paribhuṅkte 'sakta iti vistareṇa pūrvavad evam asyānavadyatā bhavati / yat punar ( Śbh I 142 ) bhuktavato na gurukaḥ kāyo bhavati, karmaṇyaś ca bhavati, prahāṇakṣamo vistareṇa pūrvavad evam asya sparśavihāratā bhavati /
tenāha pratisaṃkhyāyāhāram āharati / na dravārthaṃ, na madārthaṃ, na maṇḍanārtham iti vistareṇa pūrvavad ayaṃ tāvad bhojane mātrajñatāyā vistaravibhāgaḥ //
(I)-C-IIl-6-b-(1) Ms.49b4L, Sh.93-14, W.M48-17, P,43b4, D.36b2, N.38b5, Co.40a2, Ch.410c15
samāsārthaḥ punaḥ katamaḥ / āha / yaṃ ca paribhuṅkte yathā ca paribhuṅkte 'yaṃ samāsārthaḥ / kaṃ paribhuṅkte / yaduta kavaḍaṃkāram āhāraṃ, manthā vā, apūpā vā, odanakulmāṣaṃ vā vistareṇa pūrvavat / kathaṃ paribhuṅkte / pratisaṃkhyāya paribhuṅkte / na dravārthaṃ, na madārthaṃ, na maṇḍanārtham iti vistareṇa pūrvavat //
(I)-C-IIl-6-b-(2) Ms.49b5L, Sh.93-21, W.* 148-23, P.43b7, D.36b5, N.38b7, Co.40a5, Ch.410c19
punar aparaḥ samāsārthaḥ / pratipakṣaparigṛhītaṃ ca paribhuṅkte kāmasukhallikāntavivarjitaṃ cātmaklamathāntavivarjitaṃ ca brahmacaryānugrahāya ca /
kathaṃ pratipakṣaparigṛhītam / yad āha / pratisaṃkhyāyāhāram āharati /
kathaṃ kāmasukhallikāntavivarjitaṃ ca / yad āha / na dravārthaṃ na madārthaṃ, na maṇḍanārthaṃ, na vibhūṣaṇārtham iti /
katham ātmaklamathāntavivarjitam / yad āha / "jighatsoparataye, paurāṇāṃ ca vedanāṃ prahāsyāmi / navāṃ ca notpādayiṣyāmi / yātrā ca me bhaviṣyati / balaṃ ca sukhaṃ ce"ti /
kathaṃ brahmacaryānugrahāya paribhuṅkte / yad āha / brahamacaryānugrahāya, "anavadyatā ca sparśavihāratā ca me bhaviṣyatī"ti //
(I)-C-IIl-6-b-(3)-(a) Ms.49b6R, Sh.94-11, W.*148-33, P.44a4, D.37a2, N.39a4, Co40b2, Ch.41la1
punar aparaḥ samāsārthaḥ / dvayam idaṃ bhojanaṃ, cābhojanaṃ ca / tatrābhojanaṃ yat sarveṇa sarvam sarvathā kiṃcin na paribhuṅkte / ( Śbh I 144 ) abhuñjānaś ca mriyate /
tatra bhojanaṃ dvividham / samabhojanaṃ, viṣamabhojanaṃ ca / tatra samabhojanaṃ yan nātyalpaṃ nātiprabhūtam, nāpathyam, nāpariṇate na saṃkliṣṭam /
tatra viṣamabhojanaṃ yad atyalpam atiprabhūtaṃ ca, apariṇate vā, apathyaṃ vā, saṃkliṣṭaṃ vā paribhuṅkte /
tatra samabhojane nātyalpabhojane jighatsādaurbalyam anutpannaṃ notpādayati, utpannaṃ prajahāti /
tatra nātiprabhūtabhojanena samabhojanena na gurukaḥ kāyo bhavaty akarmaṇyaḥ, aprahāṇakṣamo vistareṇa pūrvavat /
tatra pariṇatabhojanena pathyabhojanena samabhojanena paurāṇāṃ ca vedanāṃ prajahāti / navāṃ ca notpādayiṣyaty evam asya yātrā bhavati balaṃ ca, sukhaṃ ca /
asaṃkliṣṭabhojanena samabhojanenānavadyatā ca bhavati sparśavihāratā ca /
tatrātyalpabhojanaṃ yena jīvati jighatsādaurbalyaparītaś ca jīvati / atiprabhūtabhojanam / yenāsya gurubhārādhyākrāntaḥ kāyo bhavati / na ca kālena bhaktaṃ pariṇamati /
tatrāpariṇatabhojanena viṣūcikā kāye saṃtiṣṭhate / anyatamānyatamo vā kāye kāyika ābādhaḥ samutpadyate / yathāpariṇatabhojanenaivam apathyabhojanena /
tatrāyam apathyabhojane viśeṣaḥ / doṣaḥ pracayaṃ gacchati, kharaṃ cābādhaṃ spṛśati /
tatra saṃkliṣṭabhojanenādharmeṇa piṇḍapātaṃ paryeṣya raktaḥ paribhuṅkte, sakto gṛddho grathita iti vistareṇa pūrvavat /
iti yaḥ samabhojanaṃ ca paribhuṅkte / viṣamabhojanaṃ ca parivarjayati / tasmād bhojane samakārīty ucyate / bhojane ca samakāritaiṣā ebhir ākārair ākhyātā, uttānā, vivṛtā, saṃprakāśitā / yaduta pratisaṃkhyāyāhāram āharati / ( Śbh I 146 ) na dravārthaṃ, na madārthaṃ, na maṇḍanārthaṃ, na vibhūṣaṇārtham iti vistareṇa pūrvavat //
(I)-C-IIl-6-b-(3)-(b) Ms.50a5R, Sh.96-1, W.*149-20, P.45a2, D.37b5, N.40a1, Co.41a6, Ch.411a27
tatra yat tāvad āha / "pratisaṃkhyāyāhāram āharati / na dravārthaṃ, na madārthaṃ, na maṇḍanārthaṃ na vibhūṣaṇārtham", yāvad eva,"asya kāyasya sthitaye, yāpanāyai", anena tāvad abhojanaṃ ca pratikṣipati /
yat punar āha / "jighatsoparataye, brahmacaryānugrahāya" vistareṇa yāvat "sparśavihāratāyai", anena viṣamabhojanaṃ pratikṣipati /
kathaṃ ca punar viṣamabhojanaṃ pratikṣipati / ["bkres pa bsal bar bya ba'i phyir źes gaṅ gsuṅs pa des ni / re źig zas ha caṅ chuṅ ba'i zas ran pa ma yin" pa spoṅ bar byed do] /
yat tāvat āha / "brahmācaryānugrahāya", anenātiprabhūtabhojanaṃ pratikṣipati /
yad āha / "paurāṇāṃ ca vedanāṃ prahāsyāmi, navāṃ ca notpādayiṣyāmī"ty anenāpariṇatabhojanatām apathya bhojanatāṃ ca pratikṣipati /
yad āha / "yātrā ca me bhaviṣyati, balaṃ", anena nātyalpabhojanatāṃ nātiprabhūtabhojanatāṃ ca darśayati /
yad āha / "sukhaṃ ca me bhaviṣyatī"ty anena pariṇatabhojanatāṃ pathyabhojanatāṃ ca darśayati /
yad āha / "anavadyatā ca me bhaviṣyati, sparśavihāratā ce"ty anenāsaṃkliṣṭabhojanatāṃ darśayati /
yo 'sāv adharmeṇa piṇḍapātaṃ paryeṣya raktaḥ paribhuṅkte / sakto vistareṇa pūrvavat / sa saṃkliṣṭaś ca paribhuṅkte, sāvadyatā cāsya bhavati / tasyaiva ca kuśalapakṣaprayuktasya pratisaṃlayane, yoge, manasikāre, uddeśasvādhyāye, arthacintāyāṃ ta eva pāpakā akuśalā vitarkāś cittam anusravanti / ye 'sya tanniṃnām, tatpravaṇāṃ, tatprāgbhārām ( Śbh I 148 ) cittasantatiṃ pravartayanti / yenāsya sparśavihāro na bhavati /
sā ceyaṃ dvividhā sparśāvihāratā / atiprabhūtabhojanaparivarjanāc ca yenāsya na gurukaḥ kāyo bhavaty akarmaṇyaḥ, aprahāṇakṣama iti vistareṇa pūrvavat / āhāre cāsvādākaraṇād yenāsya vitarkasaṃkṣobhakṛtāsparśavihāratā na bhavati /
tad evaṃ sati sarvair ebhiḥ padair bhojane samakāritā vyākhyātā bhavati / iyam ucyate bhojane mātrajñatā // vistarataḥ saṃkṣepataś ca //
(I)-C-IIl-7-a-(1)-i Ms.50b3R, Sh.97-16, P.45b7, D.38b1, N.40b5, Co.42a3, Ch.411c6
pūrvarātrāpararātraṃ jāgarikāyogasyānuyuktatā katamā / tatra katamaḥ pūrvarātraḥ / katamo 'pararātraḥ / katamo jāgarikāyogaḥ / katamā jāgarikāyogasyānuyuktatā //
(I)-C-IIl-7-a-(1)-ii Ms.50b4L, Sh.98-3, W.*71-28, P.45b8, D.38b2, N.40b6, Co.42a4, Ch.411c8
tatrāyaṃ sāyāhnaṃ pūrvarātraḥ, sāyāhnaṃ sūryasyāstaṃgamanam upādāya, yo rātryāḥ pūrvabhāgaḥ sātirekaṃ praharam / apararātraḥ katamaḥ / yo rātryā aparabhāgaḥ sātirekaṃ praharam /
tatrāyaṃ jāgarikāyogaḥ / yad āha / divā caṅkramaniṣadyābhyām āvaraṇīyebhyo dharmebhyaś cittaṃ pariśodhayati / rātryāḥ prathame yāme caṅkramaniṣadyābhyām āvaraṇīyebhyo dharmebhyaś cittaṃ pariśodhayati / pariśodhya, bahir vihārasya pādau prakṣālya, vihāraṃ praviśya, dakṣiṇena pārśvena śayyāṃ kalpayati pāde pādam ādhāya, ālokasaṃjñī smṛtaḥ saṃprajānann utthānasaṃjñām eva manasikurvan, sa rātryāḥ paścime yāme laghu laghv eva prativibudhya, caṅkramaniṣadyābhyām āvaraṇīyebhyo dharmebhyaś cittaṃ pariśodhayati /
tatreyaṃ jāgarikāyogasyānuyuktatā / yathāpi tad buddhasya bhagavataḥ śrāvako jāgarikāyogasya śrotā tatra ca śikṣitukāmo bhavati / tathābhūtasyāsya "yaj jāgarikāyogam ārabhya buddhānujñātaṃ jāgarikāyogaṃ saṃpādayiṣyāmī"ti yaś chando vīryo vyāyāmo niṣkramaḥ parākramaḥ sthāna ārambha utsāha utsūdhir aprativāṇiś cetasaḥ ( Śbh I 152 ) saṃgrahaḥ sātatyam //
(I)-C-IIl-7-a-(2)-i-(a)-(d) Ms.50b7M, Sh.99-9, W.*71-37, P.46a8, D.39a2, N.41a5, Co.42b3, Ch.411c22
tatra kathaṃ divā caṅkramaniṣadyābhyām āvaraṇīyebhyo dharmebhyaś cittaṃ pariśodhayati / "divā" ucyate sūryasyābhyudgamanasamayam upādāya yāvad astaṃgamanasamayāt / "caṅkrama" ucyata āyate vipulamāpite pṛthivīpradeśe gamanapratyāgamanapratisaṃyuktaṃ kāyakarma / "niṣadyā" ucyate yathāpīhaikatyo mañce vā pīṭhe vā tṛṇasaṃstare vā niṣīdati, paryaṅkam ābhujya, ṛjuṃ kāyaṃ praṇidhāyābhimukhīṃ smṛtim upasthāpya / āvaraṇāny ucyante pañca nivaraṇāni / āvaraṇīyā dharmā ye nivaraṇasthānīyā dharmā nivaraṇāhārakāḥ / te punaḥ katame / kāmacchandaḥ, vyāpādaḥ, styānamiddham, auddhatyakaukṛtyam, vicikitsā, śubhatā pratighanimittam andhakāro jñātijanapadāmaravitarkaḥ paurāṇasya ca hasitakrīḍitaramitaparivāritasyānusmṛtiḥ, trayaś cādhvānaḥ, tryadhvagatā cāyoniśodharmacintā //
(I)-C-IIl-7-a-(2)-i-(d)-(1) Ms.51a2R, Sh.100-7, P.46b6, D.39a6, N.41b3, Co.43a1, Ch.412a5
ebhyaḥ kathaṃ caṅkrameṇa cittaṃ pariśodhayati / katibhyaś ca pariśodhayati / styānamiddhāt styānamiddhāhārakāc cāvaraṇāt pariśodhayati / ālokanimittam anena sādhu ca suṣṭhu ca sugṛhītaṃ bhavati sumanasikṛtam sujuṣṭaṃ supratividdham / sa ālokasahagatena suprabhāsasahagatena cittena channe vā, abhyavakāśe vā, caṅkrame caṅkramyamāṇaḥ anyatamānyatamena prasadanīyenālambanena cittaṃ saṃdarśayati samuttejayati saṃpraharṣayati / ( Śbh I 154 ) yaduta buddhānusmṛtyā va, dharmasaṃghaśīlatyāgadevatānusmṛtyā vā / kaye vā punar anena styānamiddhādīnavapratisaṃyuktā dharmāḥ śrutā bhavanty udgṛhītā dhṛtāḥ / tadyathā sūtraṃ geyaṃ vyākaraṇaṃ gāthodānanidānāvadānetivṛttakajātakavaipulyādbhutadharrnopadeśāḥ / yeṣu styānamiddham anekaparyāyeṇa vigarhitaṃ vijugupsitam / styānamiddhaprahāṇaṃ punaḥ stutaṃ varṇitaṃ praśastam / tān vistareṇa svareṇa svādhyāyaṃ karoti / pareṣāṃ vā prakāśayati, arthaṃ vā cintayati tulayaty upaparīksate, diśo vā vyavalokayati, candranakṣatragrahatārāsu vā dṛṣṭiṃ cārayati, udakena mukham ākledayati / evam asya tat styānamiddhaparyavasthānam anutpannaṃ ca notpadyate, utapannaṃ ca prativigacchati / evam anena tasmād āvaraṇīyād dharmāc cittaṃ pariśodhitaṃ bhavati //
(I)-C-IIl-7-a-(2)-i-(d)-(1)-(2) Ms.51a6M, Sh.101-7, P.47a7, D.39b7, N,42a3, Co,43b2, Ch.412a23
tatra niṣadyayā katamebhya āvaraṇīyebhyo dharmebhyaś cittaṃ pariśodhayati / kathaṃ ca punaḥ pariśodhayati / āha / caturbhya āvaraṇīyebhyo dharmebhyaḥ pariśodhayati, kāmacchandād vyāpādād auddhatyakaukṛtyād vicikitsāyās tadāhārakebhyaś ca dharmebhyaḥ //
(I)-C-IIl-7-a-(2)-i-(d)-(1)-(2)-i Ms.51b1L, Sh.101-10, P.47b1, D,40a1, N.42a4, Co.43b3, Ch.412a26
sa utpanne vā kāmacchandaparyavasthāne prativinodanāyānutpanne vā dūrīkaraṇāya, niṣadya paryaṅkam ābhujya, ṛjuṃ kāyaṃ praṇidhāya pratimukhaṃ smṛtim upasthāpya, vinīlakaṃ vā vipūyakaṃ vā vipaḍumakaṃ vā vyādhmātakaṃ vikhāditakaṃ vā vilohitakaṃ vāsthiṃ vā śaṃkalikāṃ vānyatamānyatamaṃ bhadrakaṃ samādhinimittaṃ manasikaroti / ye vā punar anena dharmāḥ kāmarāgaprahāṇam evārabhya kāmacchandaprahāṇāyodgṛhītā bhavanti, dhṛtā vacasā parijitā manasānvīkṣitā dṛṣṭyā supratividdhāḥ / tadyathā sūtraṃ geyaṃ vyākaraṇam iti vistareṇa pūrvavat / ye 'nekaparyāyeṇa kāmarāgaṃ kāmacchandaṃ kāmālayaṃ kāmaniyantiṃ kāmādhyavasānaṃ vigarhanti vivarṇayanti vijugupsayanti / kāmarāgaprahāṇam ( Śbh I 156 ) anekaparyāyeṇa stuvanti varṇayanti praśaṃsanti / tān dharmāṃs tathā niṣaṇṇo yoniśo manasikaroti / evam asyānutpannaṃ ca kāmacchandaparyavasthānaṃ notpadyate, utpannaṃ ca kāmacchandaparyavasthānaṃ prativigacchati //
(I)-C-IIl-7-a-(2)-i-(d)-(1)-(2)-ii Ms.51b3L, Sh.102-8, P.47b8, D.40a7, N.42b3, Co.44a2, Ch.412b11
tatra vyāpāde 'yaṃ viśeṣaḥ / tathā niṣaṇṇo maitrīsahagatena cittenāvaireṇāsapathenāvyābādhena vipulena mahadgatenāpramāṇena subhāvitenaikāṃ diśām adhimucya spharitvopasaṃpadya viharati / tathā dvitīyāṃ tathā tṛtīyāṃ tathā caturthīm ity ūrdhvam adhas tiryak sarvam anantaṃ lokam spharitvopasaṃpadya viharati / śeṣaṃ pūrvavat //
(I)-C-IIl-7-a-(2)-i-(d)-(1)-(2)-iii Ms.51b4R, Sh.102-15, P.48a3, D.40b2, N.42b5, Co.44a4, Ch.412b16
tatrauddhatyakaukṛtye viśeṣaḥ / tadyathā niṣaṇṇo 'dhyātmam eva cittaṃ sthāpayati saṃsthāpayati saṃniṣpādayaty ekotīkaroti samādhatte / śeṣaṃ pūrvavat //
(I)-C-IIl-7-a-(2)-i-(d)-(1)-(2)-iv Ms.51b5M,W.*72-8,Sh.102-19,P.48a4,DAOb3, N.42b5,Co.44a5, Ch.412b18
tatra vicikitsānivaraṇe viśeṣaḥ / tathā san niṣaṇṇo 'tītam adhvānaṃ nāyoniśo manasikaroti, anāgataṃ pratyutpannam adhvānaṃ nāyoniśo manasikaroti / "kiṃ nv aham abhūvam atīte 'dhvani, āhosvin nāham atīte 'dhvani, ko nv aham abhūvaṃ, kathaṃ nv aham abhūvam atīte 'dhvani / ko nv ahaṃ bhaviṣyāmy anāgate 'dhvani, kathaṃ bhaviṣyāmy anāgate 'dhvani / ke santaḥ ke bhaviṣyāmaḥ / ayaṃ sattvaḥ kuta āgataḥ, itaś cyutaḥ kutragāmī bhaviṣyati" sa ityevaṃrūpam ayoniśomanasikāraṃ varjayitvā yoniśo manasikaroti, atītam apy adhvānam anāgataṃ pratyutpannam apy adhvānam /
sa dharmamātraṃ paśyati vastumātraṃ sac ca sato 'sac cāsato hetumātraṃ ( Śbh I 158 ) phalamātraṃ, nāsadbhūtaṃ samāropaṃ karoti, na sadvastu nāśayaty apavadati, bhūtaṃ bhūtato jānāti / yadutānityato vā duḥkhato vā śūnyato vānātmato vānityeṣu duḥkheṣu śūnyeṣv anātmasu dharmeṣu / sa evaṃ yoniśo manasikurvan, buddhe 'pi niṣkāṅkṣo bhavati nirvicikitsaḥ, dharme saṃghe duḥkhe samudaye nirodhe mārge hetau hetusamutpanneṣu dharmeṣu niṣkāṅkṣo bhavati nirvicikitsaḥ / śeṣaṃ pūrvavat //
(I)-C-IIl-7-a-(2)-i-(d)-(1)-(2)-i',ii',iii',iv' Ms.52a2M, Sh.103-18, PA8b4, D.41a2, N.43a3, Co.44b4, Ch.412c4
tatra vyāpāde vaktavyam / yo 'nena pratighaṃ pratighanimittaṃ cārabhya, tasya ca prahāṇāya, dharmā udgṛhītā iti vistaraḥ /
auddhatyakaukṛtye vaktavyam / anenauddhatyakaukṛtyam ārabhya, tasya ca prahāṇāya, dharmā udgṛhītā iti vistareṇa pūrvavat /
vicikitsāyāṃ vaktavyam / ye 'nena vicikitsām ārabhya, tasyāś ca prahāṇāya, dharmā udgṛhītā iti vistareṇa pūrvavat /
evam anena kāmacchandanivaraṇād vyāpādastyānamiddhauddhatyakaukṛtyavicikitsānivaraṇāc cittaṃ viśodhitaṃ bhavati, tadāhārakebhyaś ca dharmebhya āvaraṇīyebhyaḥ / tenāha / caṅkramaniṣadyābhyām āvaraṇīyebhyo dharmebhyaś cittaṃ pariśodhayati /
sā khalv eṣā dharmādhipateyāvaraṇīyebhyo dharmebhyaś cittasya pariśodhanākhyāta //
(I)-C-IIl-7-a-(2)-i-(d)-(2) Ms.52a4R, Sh.104-11, P.49a1, D.41a6, N.43b2, Co.45a1, Ch.412c13
asti punar ātmādhipateyā lokādhipateyā cāvaraṇīyebhyo dharmebhyaś cittapariśodhanā /
ātmādhipateyā katamā / yathāpi tadutpanne 'nyatamānyatamasmin nivaraṇe, ātmata evāpratirūpatāṃ viditvā, utpannaṃ nivaraṇaṃ nādhivāsayate prajahāti vinodayati vyantīkaroti, tena nivaraṇenātmānaṃ lajjāyamānaḥ, cetasa ( Śbh I 160 ) upakleśakareṇa prajñādaurbalyakareṇa vighātapakṣyeṇa / evam asāv ātmānam evādhipatiṃ kṛtvā, āvaraṇīyebhyo dharmebhyaś cittaṃ pariśodhayati /
kathaṃ lokam adhipatiṃ kṛtvā āvaraṇīyebhyo dharmebhyaś cittaiḥ pariśodhayati / ihāsya nivaraṇe samutpanna utpattikāle vā pratyupasthita evaṃ bhavati, "ahaṃ ced anutpannaṃ nivaraṇam utpādayeyaṃ, śāstā me 'pavaded devatā api vijñā api sabrahmacāriṇo dharmatayā vigarheyur" iti / sa lokam evādhipatiṃ kṛtvā, anutpannaṃ ca nivaraṇaṃ notpādayati, utpannaṃ ca prajahāti / evaṃ lokam adhipatiṃ kṛtvā, āvaraṇīyebhyo dharmebhyaś cittaṃ pariśodhayati //
(I)-C-IIl-7-a-(2)-ii-(a) Ms.52a8M, Sh.105-12, P.49a8, D.41b4, N.43b8, Co.45a6, Ch.412c27
śayanāsanapratiguptyarthaṃ punar "lokācāraś cānuvṛtto bhaviṣyatī"ti / yāvad rātryāḥ prathame yāme caṅkramaniṣadyābhyām āvaraṇīyebhyo dharmebhyaś cittaṃ pariśodhayati / āvaraṇīyebhyo dharmebhyaś cittaṃ pariśodhya, bahir vihārasya pādau prakṣālayati / prakṣālya, vihāraṃ praviśya śayyāṃ kalpayati / yāvad eva svapnaupacayikānāṃ mahābhūtānām upacayāya / upacito 'yaṃ kāyaḥ karmaṇyataraś ca bhaviṣyati, anukūlataraś ca sātatyena nipake kuśalapakṣaprayoge //
(I)-C-IIl-7-a-(2)-ii-(b) Ms.52b1R, Sh.105-24, W.*72-30, P.49b4, D.41b7, N.44a3, Co.45b2, Ch.413a3 kena kāraṇena daksiṇena pārśvena śayyāṃ kalpayati / siṃhasya prāṇinaḥ sādharmyeṇa / kiṃ punar atra sādharmyam / siṃhaḥ prāṇī sarveṣāṃ tiryagyonigatānāṃ prāṇināṃ vikrānta utsāhī dṛḍhaparākramaḥ / bhikṣur api jāgarikāyogānuyukta ārabdhavīryo viharati vikrānta utsāhī dṛḍhaparākramaḥ / atas tasya siṃhopamaiva śayyā pratirūpā bhavati, no tu pretaśayyā devaśayyā, na kāmabhogiśayyā / tathā hi te sarva eva kusīdā hīnavīryā mandabalaparākramāḥ / ( Śbh I 162 ) api tu dharmataiṣā yad dakṣiṇena pārśvena siṃhopamāṃ śayyāṃ kalpayato na tathā gātrāṇāṃ vikṣepo bhavati, na ca śayānasya smṛtisaṃpramoṣo bhavati, na ca gāḍhaṃ svapiti, pāpakāṃś ca svapnān na paśyati / anyathā tu śayyāṃ kalpayato viparyayeṇa sarve doṣā veditavyāḥ / tenāha / pāde pādam ādhāya dakṣiṇena pārśvena śayyāṃ kalpayati //
(I)-C-IIl-7-a-(2)-ii-(c) Ms.52b4L, Sh.106-16, P.50a2, D.42a4, N.44b1, Co,45b7, Ch.413a13
katham ālokasaṃjñi śayyāṃ kalpayati / ālokanimittam anena sūdgṛhītaṃ bhavati sumanasikṛtaṃ sujuṣṭaṃ supratividdham / tad eva manasikurvan sa prabhāsahagatena cittena śayyāṃ kalpayati / suptasyāpi cāsya yena na bhavati cetaso 'ndhakārāyitatvam / evam ālokasaṃjñī śayyāṃ kalpayati //
(I)-C-IIl-7-a-(2)-ii-(d) Ms.52b5L, Sli. 106-21, P.5Oa4, D.42a6, N.44b2, Co.46a2, Ch.413a17
kathaṃ smṛtaḥ śayyāṃ kalpayati / ye 'nena dharmāḥ śrutā bhavanti cintitā vā bhāvitā vā kuśalā arthopasaṃhitāḥ, tadanvayāsya smṛtir yāvat svapanakāle 'nuvartinī bhavati / yayāsya suptasyāpi ta eva dharmā jāgrato tvābhilapanti, teṣv eva ca dharmeṣu taccittaṃ bahulam anuvicarati / iti yathāsmṛtyā yathāsmṛtaḥ kuśalacittaḥ śayyāṃ kalpayati, avyākṛtacitto vā / evaṃ smṛtaḥ śayyāṃ kalpayati //
(I)-C-IIl-7-a-(2)-ii-(e) Ms.52b6L, Sh.107-7, P.50a7, D.42b1, N,44b4, Co.46a4, Ch.413a23
kathaṃ saṃprajānan śayyāṃ kalpayati / suptasyāsya tathā smṛtasya yasmin samaye 'nyatamānyatamenopakleśena cetasaḥ saṃkleśo bhavati / sa ( Śbh I 164 ) utpadyamānam eva taṃ saṃkleśaṃ samyag eva prajānāti, nādhivāsayati, prajahāti, pratividhyati, pratyudāvartayati mānasam / tenocyate saṃprajānan śayyāṃ kalpayati //
(I)-C-IIl-7-a-(2)-ii-(f) Ms.52b7L, Sh.107-14, P.50b1, D.42b2, N.44b6, Co.46a6, Ch,413a27
kathaṃ utthānasaṃjñām eva manasikurvan śayyāṃ kalpayati / sa vīryasaṃpragṛhītaṃ cittaṃ kṛtvā śayyāṃ kalpayati / supratibuddhikayā suhrasvamiddhaḥ / tadyathāraṇyako mṛgaḥ, no tu sarveṇa sarvaṃ middhāvakramaṇanimnaṃ cittaṃ karoti, na tatpravaṇaṃ, na tatprāgbhāram /
api cāsyaivaṃ bhavati / "aho batāhaṃ buddhānujñātāṃ jāgarikāṃ sarveṇa sarvaṃ sarvathā saṃpādayeyam" iti / tasyāś ca saṃpādanārthaṃ bhrśaṃ ghanarasena prayogeṇa chandagato viharaty abhiyuktaś ca /
api cāsyaivaṃ bhavati / "yathāham adya jāgarikārtham ārabdhavīryo vyahārṣaṃ, kuśalānāṃ ca dharmāṇāṃ bhāvanāyai dakṣo 'nalasa utthānasaṃpannaḥ / śvaḥ prabhāte, nirgatāyāṃ ca rajanyāṃ, bhūyasyā mātrayārabdhavīryo vihariṣyāmy utthānasaṃpanna" iti /
tatraikayotthānasaṃjñayā na gāḍhaṃ svapiti / yenāyaṃ śaknoti laghu laghv evotthānakāla utthātuṃ, na kālātikrāntaṃ pratibudhyati / dvitīyayotthānasaṃjñayā buddhānujñātāṃ siṃhaśayyāṃ kalpayaty anyūnām anadhikām / tṛtīyayotthānasaṃjñayā cchandaṃ na sraṃsayati / smṛtisaṃpramoṣe saty uttaratrottaratra samādānāya prayukto bhavati / evam utthānasaṃjñām eva manasikurvan śayyāṃ kalpayati //
(I)-C-IIl-7-a-(2)-iii Ms.53a2M, Sh.108-12, W.*72-4, P.50b8, D.43a1, N.45a5, Co.46b5, Ch.413b14
sa rātryāḥ paścime yāme laghu laghv eva prativibudhya caṅkramaniṣadyābhyām āvaraṇīyebhyo dharmebhyaś cittaṃ pariśodhayatīti / rātryāḥ paścimo yāma ucyate, yo 'pararātraḥ sātirekaṃ praharam / sa cāyam ālokasaṃjñī smṛtaḥ saṃprajānann utthānasaṃjñām eva manasikurvan rātyāḥ madhyamaṃ yāmaṃ sātirekaṃ praharaṃ middham avakrāmayitvā, yasmim samaye vyuttiṣṭhate tatra tasmim samaye vyuttiṣṭhate karmaṇyakāyo bhavati, utthāya nādhimātreṇa styānamiddhaparyavasthānenābhibhūtaḥ / yena nāsyottiṣṭhato dhandhāyitatvaṃ vā syād mandāyitatvaṃ vālasyakausīdyaṃ vā / asati vā punas tasmin dhandhāyitatve mandāyitatva ālasyakausīdye laghu laghv evotthānaṃ bhavaty ābhogamātrāt / caṅkramaniṣadyābhyāṃ āvaraṇīyebhyo dharmebhyaś cittasya pariśuddhiḥ pūrvavad veditavyā / ayaṃ tāvat pūrvarātrāpararātraṃ jāgarikāyogasyānuyuktatāvistaravibhāgaḥ //
(I)-C-IIl-7-b-(1) Ms.53a4R, Sh.109-6, P.51a6, D.43a6, N.45b2, Co.47a2, Ch.413b24
samāsārthāḥ punaḥ katame / iha jāgarikāyogam anuyuktasya puruṣapudgalasya catvāri samyakkaraṇīyāni bhavanti / katamāni catvāri / yāvaj jāgrati tāvat kuśalapakṣaṃ na riñcati, sātatyena nipake kuśaladharmabhāvanāyām / kālena ca śayyāṃ kalpayati, nākālena / suptaś cāsaṃkliṣṭacitto ( Śbh I 168 ) middham avakrāmayati, na saṃkliṣṭacittaḥ / kālena ca prativibudhyate, notthānakālam ativartate / [nam gyi cha stod daṅ / nam gyi cha smad la mi ñal bar sbyor ba'i rjes su brtson pa'i skyes bu gaṅ zag gis yaṅ dag par bya ba ni bźi po de dag yin no /] itīmāni catvāri samyakkaraṇīyāny ārabhya bhagavatā śrāvakāṇāṃ jāgarikāyogānuyuktatā deśitā //
(I)-C-IIl-7-b-(2) Ms.53a6M, Sh.109-16,W.*73-13, P.51b3, D.43b2, N.45b6, Co.47a6, Ch.413c4
kathaṃ ca punar deśitaḥ / yat tāvad āha / "divā caṅkramaniṣadyābhyām āvaraṇīyebhyo dharmebhyaś cittaṃ pariśodhayati / evaṃ rātryāḥ prathamayāmaṃ caṅkramaniṣadyābhyām āvaraṇiyebhyo dharmebhyaś cittaṃ pariśodhayatī"ty anena tāvat prathamaṃ samyakkaraṇīyam ākhyātam / yaduta yāvaj jāgrati tāvat kuśalapakṣaṃ na riñcati / udyukto sātatyena nipake kuśaladharmabhāvanāyām /
yasmāt punar āha / "bahir vihārasya pādau prakṣālya, vihāraṃ praviśya dakṣiṇena pārśvena śayyāṃ kalpayati / pāde pādam ādhāye"ty anena dvitīyam samyakkaraṇīyam ākhyātam / yaduta kālena śayyāṃ kalpayati, nākālena /
yat punar āha / "ālokasaṃjñī smṛtaḥ saṃprajānann utthānasaṃjñām eva manasikurvan śayyāṃ kalpayatī"ty anena tṛtīyaṃ samyakkaraṇīyam ākhyātam / yadutāsaṃkliṣṭacitto middham avakrāmayati, na saṃkliṣṭacitta iti/
yat punar āha / "rātryāḥ paścime yāme laghu laghv eva prativibudhya, caṅkramaniṣadyābhyām āvaraṇīyebhyo dharmebhyaś cittaṃ pariśodhayatī"ty ( Śbh I 170 ) anena caturthaṃ samyakkaraṇīyam ākhyātam / yaduta kālena prativibudhyati, notthānakālam ativartate /
iti tatra yad uktam / "ālokasaṃjñī smṛtaḥ saṃprajānan vyutthānasaṃjñām eva manasikurvan śayyāṃ kalpayatī"ty / ato dvābhyāṃ kāraṇābhyām asaṃkliṣṭacitto middham avakrāmayati, yaduta smṛtyā, saṃprajanyena / dvābhyāṃ punaḥ kāraṇābhyāṃ, kālena prativibudhyate, no tu kālam ativartate, yadutālokasaṃjñayotthānasaṃjñayā ca /
kathaṃ punaḥ / smṛtyā kuśalam ālambanaṃ parigṛhya svapiti / saṃprajanyena tasmāt kuśalād ālambanāc cyavamānaṃ saṃkliśyamānaṃ ca cittaṃ laghu laghv eva samyak prajānāti / evam asyābhyāṃ dvābhyāṃ kāraṇābhyām asaṃkliṣṭacittasya śayyā bhavati /
tatrālokasaṃjñayotthānasaṃjñayā ca na gāḍhaṃ svapiti, nāsya dūrānugatam tanmiddhaparyavasthānaṃ bhavati / ity ābhyāṃ dvābhyāṃ kāraṇābhyāṃ kālena prativibudhyate, notthānakālam ativartate /
ayaṃ jāgarikāyogānuyuktasya samāsārthaḥ / yaś ca pūrvako vistaravibhāgaḥ, yaś cāyaṃ samāsārthaḥ, iyam ucyate pūrvarātrāpararātraṃ jāgarikāyogānuyuktatā// //
(I)-C-IIl-8-a-(1) Ms.53b4L, Sh.111-11, P-52b3, D.44a7, N.46b3, Co.48a4, Ch.413c29
saṃprajānadvihāritā katamā / yathāpīhaikatyo 'bhikramapratikrame saṃprajānadvihārī bhavati / ālokitavyavalokite saṃmiñjitaprasārite saṃghāṭīcīvarapātradhāraṇe / aśite pīte khādite svādite, gate sthite niṣaṇṇe śayite, jāgṛte, bhāṣite tūṣṇīṃbhāve, nidrāklamaprativinodane saṃprajānadvihāri bhavati //
(I)-C-IIl-8-a-(2)-i Ms.53b5L, Sh.112-1, P.52b5, D.44b1, N.46b5, Co.48a6, Ch.414a7
tatra katamo 'bhikramaḥ / pratikramaḥ katamaḥ / abhikramapratikrame saṃprajānadvihāratā katamā /
tatrābhikramaḥ / yathāpīhaikatyo grāmaṃ vopasaṃkrāmati, grāmāntaraṃ vā kulaṃ vā kulāntaraṃ vā vihāraṃ vā vihārāntaraṃ vā /
tatra pratikramaḥ / yathāpīhaikatyo grāmad vā pratinivartate, grāmāntarād vā kulād vā kulāntarād vā vihārād vā vihārāntarād vā /
tatra saṃprajānadvihāritā / abhikramamāṇo "'bhikramāmī"ti samyag eva prajānāti / pratikramamāṇaḥ "pratikramāmī"ti samyag eva prajānāti / "atra mayābhikramitavyaṃ, atra mayā punar nābhikramitavyam" iti samyag eva prajānāti / "ayaṃ vā me 'bhikramaṇakālaḥ, ayaṃ nābhikramaṇakāla" iti samyag eva prajānāti / idam asyocyate saṃprajanyam /
sacet tena saṃprajanyena samanvāgataḥ / abhikramamāṇaḥ prajānāty "abhikramāmī"ti / yatra cānenābhikramitavyaṃ bhavati tatra cābhikramati / kālena cābhikramati nākālena / yathā cābhikramitavyaṃ bhavati tadrūpayā ( Śbh I 174 ) caryayācāreṇākalpeneryāpathena tathābhikrāmati / iyam asyocyate saṃprajānadvihāritā, yadutābhikramapratikramayoḥ //
(|)-C-|||-8-a-(2)-ii Ms.53b8M, Sh.113-7, P.53a4, D.44b7, N.47a3, Co.48b5, Ch.414a23
tatra katamad ālokitam / katamad vyavalokitam / katamālokitavyavalokitesaṃprajānadvihāritā /
tasyāsya pūrvaparikīrtiteṣu vastuṣv abhikramataḥ pratikramataś ca / yad abuddhipūrvakam aprayatnapūrvakam acchandapūrvakam antarāle cakṣuṣā rūpadarśanam / idam ucyata ālokitam /
yat punar teṣūpasaṃkrāntapratikrāntasya buddhipūrvakaṃ prayatnapūrvakaṃ chandapūrvakaṃ cakṣuṣā rūpadarśanam / tadyathā rājñāṃ rājamātrāṇāṃ naigamānāṃ jānapadānāṃ vā brāhmaṇānāṃ gṛhapatināṃ dhanināṃ śreṣṭhinām sārthavāhānām, tadanyeṣāṃ bāhyakānāṃ layanānāṃ mārutānām avarakāṇāṃ prāsādānāṃ harmyatalānām iti / yad vā punar anyeṣāṃ lokacitrāṇāṃ darśanam / idam ucyate vyavalokitam /
yat punar ālokitaṃ ca vyavalokitaṃ ca svalakṣaṇataḥ samyag eva prajānāti / yac cāvalokayitavyaṃ yac ca vyavalokayitavyaṃ tad api samyag eva prajānāti / yadālokayitavyaṃ yadā vyavalokayitavyaṃ tad api samyag eva prajānāti / yathālokayitavyaṃ yathā vyavalokayitavyaṃ tad api samyag eva ( Śbh I 176 ) prajānāti / idam asyocyate saṃprajanyam /
sa tena saṃprajanyena samanvāgataḥ / saced ālokayamāno vyavalokayamāno jānāty "ālokayāmi vyavalokayāmī"ti / yac cālokayitavyaṃ vyavalokayitavyaṃ tad ālokayati vyavalokayati / yadālokayitavyaṃ vyavalokayitavyaṃ tadālokayati vyavalokayati / yathālokayitavyaṃ vyavalokayitavyaṃ tathālokayati vyavalokayati / iyam asyocyate saṃprajānadvihāritā yadutālokitavyavalokite //
(I)-C-IIl-8-a-(2)-iii Ms.54a4M, Sh.114-11, P.53b6, DA5a7, N.47b4, Co.49a6, Ch.414b11
tatra katamat saṃmiñjitam, katamat prasāritaṃ, katamā saṃmiñjitaprasārite saṃprajānadvihāritā / sa tathālokayamāno vyavalokayamānaś ca, abhikramapūrvakaṃ pratikramapūrvakaṃ ca, yat pādau vā saṃmiñjayati prasārayati, bāhū vā saṃmjayati prasārayati, hastau vā saṃmiñjayati prasārayati, anyatamānyatamaṃ vāṅgapratyaṅgaṃ saṃmiñjayati prasārayati / idam ucyate saṃmiñjitaprasāritam /
sa cet saṃmiñjitaprasāritaṃ svalakṣaṇataḥ samyag eva prajānāti / saṃmiñjayitavyaṃ prasārayitavyaṃ ca samyag eva prajānāti / yadā ca saṃmiñjayitavyaṃ yadā prasārayitavyaṃ tad api samyag eva prajānāti / yathā ca saṃmiñjayitavyaṃ yathā prasārayitavyaṃ tad api samyag eva prajānāti / idam asyocyate saṃprajanyam /
sa tena saṃprajanyena samanvāgataḥ / sa cet saṃmiñjayamānaḥ prasārayamāno jānāti, "saṃmiñjayāmi prasārayāmī"ti / yac ca saṃmiñjayitavyaṃ prasārayitavyaṃ saṃmiñjayati prasārayati / yadā ca saṃmiñjayitavyaṃ prasārayitavyaṃ tadā saṃmiñjayati prasārayati / yathā ( Śbh I 178 ) ca saṃmiñjayitavyaṃ prasārayitavyaṃ tathā saṃmiñjayati prasārayati / iyam asyocyate saṃprajānadvihāritā yaduta saṃmiñjitaprasārite //
(I)-C-IIl-8-a-(2)-iv Ms.54a7M, Sli.115-11, P.54a7, D.45b6, N.48a3, Co.49b5, Ch.414b22
tatra katamat saṃghāṭīdhāraṇaṃ, katamac cīvaradhāraṇaṃ, katamat pātradhāraṇaṃ, katamā saṃghāṭīcīvarapātradhāraṇe saṃprajānadvihāritā /
yat tāvad asya jyeṣṭaṃ cīvaraṃ ṣaṣṭikhaṇḍaṃ vā navatikhaṇḍaṃ vā, dviguṇasīvitaṃ vaikaguṇasīvitaṃ vā / iyam ucyate saṃghāṭī / tasya prāvaraṇaṃ paribhogaḥ samyag eva pariharaṇaṃ dhāraṇam ity ucyate /
yat punar asya madhyaṃ vā kanīyo vādhiṣṭhānikaṃ vā cīvaram atirekacīvaraṃ vā vikalpanārhaṃ vikalpitaṃ vā / tac cīvaram ity ucyate / tasya prāvaraṇaṃ paribhogaḥ samyag eva pariharaṇaṃ dhāraṇam ity ucyate /
yat punar asyādhiṣṭānikam āyasaṃ vā mṛnmayaṃ vā bhaikṣabhājanam / idam ucyate pātram / tasya paribhogaḥ samyag eva pariharaṇaṃ dhāraṇam ity ucyate /
sacet punar ayaṃ tāṃ saṃghāṭīṃ cīvaraṃ pātraṃ dhāraṇaṃ vā svalakṣaṇataḥ samyag eva prajānāti / yac ca saṃghāṭīcīvarapātradhāraṇaṃ kalpikam akalpikaṃ vā tad api samyag eva prajānāti / yadā ca saṃghāṭīcīvarapātradhāraṇaṃ dhārayitavyaṃ tad api samyag eva prajānāti / yathā ca dhārayitavyaṃ tad api samyag eva prajānāti / idam asyocyate saṃprajanyam /
sa tena saṃprajanyena samanvāgataḥ sacet saṃghāṭīṃ cīvaraṃ pātraṃ dhārayamāṇo jānāti "dhārayāmī"ti / yac ca dhārayitavyaṃ tad dhārayati / yadā ( Śbh I 180 ) ca dhārayitavyaṃ tadā dhārayati / yathā ca dhārayitavyaṃ tathā dhārayati / iyam asyocyate saṃprajānadvihāritā yaduta saṃghāṭīcīvarapātradhāraṇe //
(I)-C-IIl-8-a-(2)-v Ms.45b4R, Sh.116-19, P.55a1, D,46a6, N.48b3, Co.50a5, Ch.414c11
tatra katamad aśitaṃ, katamat pītaṃ, katamat khāditaṃ, katamat svāditaṃ, katamāśitapītakhāditasvādite saṃprajānadvihāritā /
yaḥ kaścit piṇḍapātaparibhogaḥ sarvaṃ tad aśitam ity ucyate /
tasya punar dvidhābhedaḥ, khāditaṃ svāditaṃ ca / tatra khāditaṃ, manthā vā, apūpo vā, odanakulmāṣaṃ veti, yad vā punar anyatamam ābhisaṃskārikam annaṃ vikṛtaṃ bhojyaṃ prāṇasaṃdhāraṇam / idam ucyate khāditam, aśitam apīdam /
svāditaṃ katamat / tadyathā kṣīraṃ dadhi navanītam sarpis tailaṃ madhu phāṇitaṃ māṃsaṃ matsyā vaIIūrā lavaṇaṃ vanaphalaṃ vā bhakṣaprakāraṃ vā / idam ucyate svāditam, aśitam apīdam/
yat punaḥ pīyate khaṇḍarasaṃ vā, śarkarārasaṃ vā, kāñcikaṃ vā, dadhimaṇḍaṃ vā, śuktaṃ vā, takraṃ vā, antataḥ pānīyam api / idam ucyate pītam /
aśitapītakhāditasvāditaṃ svalakṣaṇataḥ samyag eva prajānāti / yac cāśitavyaṃ pātavyaṃ khāditavyaṃ svāditavyaṃ tad api samyag eva prajānāti / yadā cāśitavyaṃ pātavyaṃ khāditavyaṃ svāditavyaṃ tad api samyag eva prajānāti / yathā cāśitavyaṃ pātavyaṃ khāditavyaṃ svāditavyaṃ tad api samyag eva prajānāti / idam asyocyate saṃprajanyaṃ /
sa tena saṃprajanyena samanvāgato 'śnanaḥ pibamānaḥ khādamānaḥ svādayamānaḥ sa cej jānāty "aśnāmi pibāmi khādāmi svādayāmī"ti / yac ( Śbh I 182 ) cāśitavyaṃ pātavyaṃ khāditavyaṃ svāditavyaṃ tad aśnāti yāvat svādayati / yadā cāśitavyaṃ yāvat svādayitavyaṃ tadāśnāti yāvat svādayati / yathā cāśitavyaṃ yāvat svādayitavyaṃ tathāśnāti yāvat svādayati / iyam asyocyate saṃprajānadvihāritā yadutāśitapītakhāditasvādite //
(I)-C-IIl-8-a-(2)-vi Ms.55a2M, Sh.118-7,W.*74-1, P.55b6, D.46b7, N.49a5, Co.50b6,Ch.415a5
tatra katamad gatam, katamat sthitam, kataman niṣaṇṇam, katamac chayitaṃ, katamaj jāgrtam, katamad bhāṣitam, katamas tūṣṇīṃbhāvaḥ, katamā nidrāklamaprativinodanā, katamā gate sthite niṣaṇṇe śayite jāgrte bhāṣite tūṣṇīṃbhāve nidrāklamaprativinodanāyāṃ saṃprajānadvihāritā /
yathāpīhaikatyaś caṅkrame vā caṅkramyate, sahadhārmikāṇāṃ vopasaṃkrāmati, adhvānaṃ vā pratipadyate / idam asyocyate gatam /
yathāpīhaikatyaś caṅkrame vā tiṣṭhati, sahadhārmikāṇāṃ vā puratas tiṣṭhaty ācāryāṇām upādhyāyānāṃ gurūṇāṃ gurusthānīyānām / idam ucyate sthitam /
yathāpīhaikatyo mañce vā pīṭhe vā tṛṇasaṃstarake vā saṃniviśati vā saṃniṣīdati vā, paryaṅkam ābhujya, ṛjuṃ kāyaṃ praṇidhāya, pratimukhīṃ smṛtim upasthāpya / idam ucyate niṣaṇṇam /
yathāpīhaikatyo bahir vihārasya pādau prakṣālya vihāraṃ praviśya dakṣiṇena pārśvena siṃhaśayyāṃ kalpayati, pāde pādam ādhāya, mañce vā pīṭhe vā tṛṇasaṃstarake vā, araṇye vā vṛkṣamūle vā śunyāgāre vā / idam ucyate śayitam /
yathāpīhaikatyo divā caṅkramaṇiṣadyābhyām āvaraṇīyebhyo dharmebhyaś cittaṃ pariśodhayati, evaṃ rātryāḥ prathame yāme paścime yāme / idam ucyate jāgṛtam /
yathāpīhaikatyas tathā jāgarikāyogānuyukto 'nuddiṣṭāṃś ca dharmān ( Śbh I 184 ) uddiśati paryavāpnoti, tadyathā sūtraṃ geyaṃ vyākaraṇam iti vistareṇa pūrvavat / uddiṣṭeṣu ca dharmeṣu vacasā paricayaṃ karoti, yaduta vistareṇa svādhyāyakriyayā, pareṣāṃ vā vistareṇa saṃprakāśayati, kālena kālam ālapati pratisaṃmodayati vijñaiḥ sabrahmacaribhiḥ sārdhaṃ tadanyair vā gṛhasthair yadutodyojanapariṣkārārtham / idam ucyate bhāṣitam /
yathāpīhaikatyo yathāśrutānāṃ yathā paryavāptānāṃ dharmāṇāṃ vacasā parijitānām ekākī rahogato 'rthaṃ cintayati tulayaty upaparīkṣate / pratisaṃlīno vā punar bhavaty adhyātmam eva cittaṃ sthāpayati / saṃsthāpayaty avasthāpayaty upasthāpayati damayati śamayati vyupaśamayaty ekotīkaroti samādhatte vipaśyanāyāṃ vā yogaṃ koroti / ayam ucyate tūṣṇīṃbhāvaḥ* /
yathāpīhaikatyo grīṣmasamaye pratyupasthita uttamagrīṣmaparidāhakāle vartamāne, uṣṇena vā bādhyate śrānto vā bhavati, klāntasyotpadyate 'kāle nidrāklamaḥ svapitukāmaḥ / ayam ucyate nidrāklamaḥ //
(I)-C-IIl-8-a-(2)-vii Ms.55b3L, Sh.120-8, P.56b7, D.47b4, N.50a2, Co.51b4, Ch.415b7
sacet punar ayaṃ gataṃ yāvan nidrāklamavinodanāṃ tatsvalakṣaṇataḥ samyag eva prajānāti / yatra ca gantavyaṃ yāvan nidrāklamaḥ prativinodayitavyaḥ, tad api samyag eva prajānāti / yadā ca gantavyaṃ yāvad yadā nidrāklamaḥ prativinodayitavyaḥ, tad api samyag eva prajānāti / yathā ca gantavyaṃ bhavati yathā ca yāvan nidrāklamaḥ prativinodayitavyaḥ, tad api samyag eva prajānāti / idam asyocyate saṃprajanyam /
sa tena saṃprajanyena samanvāgato gacchan yāvan nidrāklamam ( Śbh I 186 ) prativinodayan sa cej jānti, "gacchāmi yāvan nidrāklamaṃ prativinodayāmī"ti / yatra ca gantavyaṃ bhavati yatra ca yāvan nidrāklamaḥ prativinodhyitavyo bhavati, tatra gacchati tatra yāvan nidrāklamaṃ prativinodayati / yadā ca gantavyaṃ bhavati yadā ca yāvan nidrāklamaḥ prativinodayitavyo bhavati, tadā gacchati tadā yāvan nidrāklamaṃ prativinodayati / yathā ca gantavyaṃ bhavati yathā yāvan nidrāklamaḥ prativinodayitavyo bhavati, tathā gacchati tathā yāvan nidrāklamaṃ prativinodayati / iyam asyocyate saṃprajānadvihāritā yaduta gatasthitaniṣaṇṇaśayitajāgṛtabhāṣitatūṣṇīṃbhāvanidrāklamaprativinodanāyām //
(I)-C-IIl-8-a-(3)-i Ms.55b5R, Sh.121-3, P.57a6, D.48a2, N.50a7, Co.52a2, Ch.415b20
saṃprajānadvihāritāyāḥ katamānupūrvī, katamā vastuvibhāvanā / yathāpīhaikatyo yaṃ yam eva grāmaṃ vā nigamaṃ vopaniśritya viharati /
tasyaivaṃ bhavati / "mayā khalv ayaṃ grāmo vā nigamo vā piṇḍāyopasaṃkramitavyaḥ / piṇḍāya caritvā punar eva vihāraṃ pratiniṣkramitavyam / santi punar atra kulāni grāme vā nagare vā yāni mayā nopasaṃkramitavyāni, tāni punaḥ katamāni / tadyathā ghoṣaṃ' pānāgāraṃ veśyaṃ rājakulaṃ caṇḍālakaṭhinam / yāni vā punaḥ kulāny ekāntena pratihatāny apratyudāvartāni /
santi ca punaḥ kulāni yāni mayopasaṃkramitavyāni / tadyathā kṣatriyamahāsālakulāni vā brāhmaṇamahāsalakulāni vā gṛhapatimahāsālakulāni vā naigamakulāni vā jānapadakulāni vā dhanikulāni vā śreṣṭhikulāni vā sārthavāhakulāni vā /
yāni vā kulāni mayopasaṃkramitavyāni tāni nātisāyam upasaṃkramitavyāni tāni vikālam / na ca kāryavyagreṣu dāyakadānapatiṣu, na krīḍāratimaṇḍanayogam anuyukteṣu, na grāmyadharmāya pravṛtteṣu, na kupiteṣu / tathā copasaṃkramitavyāni yathopasaṃkrāmann ahaṃ na bhrāntena hastinā sārdhaṃ samāgaccheyaṃ na bhrāntena rathena punaś caṇḍenāśvena na caṇḍayā gavā na caṇḍena kukkureṇa / na gahanaṃ na kaṇṭakavāṭaṃ vā mardeyaṃ, na śvabhre palvale prapāte prapateyam / na syandanikāyāṃ na ( Śbh I 190 ) gūthakaṭhikke / candropamaś ca kulāny upasaṃkrameyaṃ hrīmān apragalbho vyavakṛṣya kāyaṃ vyavakṛṣya cittaṃ na lābhakāmo na satkārakāmaḥ / yathā svena lābhena sucittaḥ sumanās tathā parasyāpi lābhena sucittaḥ sumanā anātmotkarṣy aparapaṃsako 'nukaṃpācitto dayācittaḥ / evaṃ ca punar upasaṃkramitavyāni / tat kuta etal labhyaṃ pravrajitena parakuleṣu yad dadatu me pare mā na dadatu, yāvat tvaritaṃ mā dhandham iti vistareṇa / upasaṃkramya ca me pratigrahe mātrā karaṇīyā / na ca lābhahetoḥ kuhanā karaṇīyā lapanā naimittikatā naiṣpeṣikatā lābhena lābhaniścikīrṣatā karaṇīyā / sa ca lābho 'raktena paribhoktavyaḥ, asaktenāgṛddhenāgrathitenāmūdhitenānadhyavasitenādhyavasāyam anāpannena" //
(I)-C-IIl-8-a-(3)-ii Ms. 56a6M, Sh.122-20, W.*74,17*;20**, P.58a5, D.48b7, N.51a5, Co.53a1, Ch.415c20
yāni ca rūpāṇi tatropasaṃkramatopasaṃkrāntena vā draṣṭavyāni bhavanti na tāny ekatyāni draṣṭavyāni tāni caikatyāni draṣṭavyāni / tatra yāni na draṣṭavyāni teṣūtkṣiptacakṣuṣā bhavitavyaṃ susaṃvṛtendriyeṇa / yāni punar draṣṭavyāni teṣu sūpasthitāṃ smṛtim upasthāpya / ( Śbh I 192 ) kathaṃrūpāṇi punā rūpāṇi nāvalokayitavyāni / tadyathā naṭo nartako hāsako lāsaka iti / yad vā punar anyac cāraṇajātaṃ nṛtte vā gīte vā vādite vā pravṛttam / tathā mātṛgrāmo viśeṣeṇa punaḥ śiśur udāravarṇo rañjanīya iti / yāni ca punā rūpāṇi dṛṣṭāni brahmacaryopaghātāya brahmacaryāntarāyāya, pāpakānāṃ cākuśalānāṃ vitarkāṇāṃ samudācārāya saṃvarteran / tadrūpāṇi rūpāṇi nāvalokayitavyāni, na vyavalokayitavyāni /
"kathaṃrūpāṇi punā rūpāṇi draṣṭavyāni" / tadyathā jīrṇaṃ vā vṛddhaṃ vā mahaIIakaṃ vā khurukhurupraśvāsakāyaṃ purataḥprāgbhārakāyaṃ daṇḍam avaṣṭabhya pravepamānena kāyena, ābādhikaṃ vā duḥkhitaṃ bāḍhaglānam ādhmātapādam ādhmātahastam ādhmātodaram ādhmātamukhaṃ pāṇḍukachavivarṇam, dardrūlaṃ vā kacchūlaṃ vā kuṣṭhitaṃ vā duḥkhitahatagātram, pakvagātram upahatendriyaṃ, mṛtaṃ vā kālagatam ekāhamṛtaṃ vā dvyahamṛtaṃ vā saptāhamṛtaṃ vā, kākaiḥ kuraraiḥ khādyamānaṃ, gṛdhraih śvabhiḥ sṛgālair vividhair vā tiryagjātigataiḥ prāṇibhir bhakṣyamāṇam abhinirhriyamāṇaṃ vā / mañca āropyopari vitānena prasāritena purataḥ pṛṣṭhataś ca mahājanakāyena rodamānena krandamānena bhasmāvakīrṇapramuktakeśena tathā śokajātaṃ duḥkhajātaṃ paridevajātaṃ daurmanasyajātam upāyāsajātaṃ, yan "mayā draṣṭavyam" ity evaṃrūpāṇi cānyāni caivaṃbhāgīyāni rūpāṇi draṣṭavyāni, yāni brahmacaryānugrahāya kuśalānāṃ ca vitarkāṇāṃ samudācārāya saṃvartante //
(I)-C-IIl-8-a-(3)-iii Ms.56b5R, Sh.124-6, P.59a1, D.49b2, N.52a1, Co.53b3, Ch.416a10
na kāyapracālakam upasaṃkramitavyaṃ na bāhupracālakaṃ na śīrṣapracālakaṃ noccagghikayā na hastāvalagnikayā na soḍhaukikayā / nānanujñātenāsane niṣattavyaṃ, nāpratyavekṣyāsanam, na sarvakāyam samavadhāya, na pāde pādam ādhāya, na sakthni sakthinā, nābhisaṃkṣipya pādau, nābhivikṣipya pādau //
(I)-C-IIl-8-a-(3)-iv Ms.56b6R, Sh.124-12, P.59a4, D.49b4, N.52a3, Co.53b5, Ch.416a15
nodguṇṭhikayā kṛtena, noccastikayā, na vitastikayā, na paryastikayā, parimaṇḍalaṃ cīvaraṃ prāvṛtya, nātyutkṛṣṭaṃ nātyapakṛṣṭam, na hastiśuṇḍakaṃ na tālavṛntakaṃ na nāgaphaṇakaṃ na kulmāṣapiṇḍikaṃ cīvaraṃ prāvaritavyam / nānāgate khādanīye pātram upanāmayitavyaṃ, na ca khādanīyabhojanīyasyopari dhārayitavyam / nānāstīrṇe pṛthivīpradeśe prapāte prāgbhāre pātraṃ sthāpayitavyam //
(I)-C-IIl-8-a-(3)-v Ms.57a2L, Sh.124-19, P.59a7, D.49b6, N.52a6, Co.53b7, Ch.416a20
sāvadānaṃ piṇḍapātaṃ paribhoktavyam / naudanena sūpikaṃ praticchādayitavyam, na sūpikenaudanam / nātittinikāyogam anuyuktena paribhoktavyam / nātisthūlaṃ nātiparīttaṃ parimaṇḍalam ālopa ālopayitavyam / na hastāvalehakaṃ na pātrāvalehakam, na hastasaṃdhūnakaṃ na pātrasaṃdhūnakam, na kavaḍacchedakam, piṇḍapātaṃ paribhoktavyam //
(I)-C-IIl-8-a-(3)-vi Ms.57a3L, Sh.125-6, P.59b2, D.50a1, N.52b1, Co.54a2, Ch.416a25
"vihāragatenāpi me tebhyaḥ kulebhyaḥ pratyāgatena pratiniṣkrāntena divā vā rātrau vā prātipaudgalike caṅkrame caṅkramitavyaṃ, na parakye 'viśvāsye 'pravārite 'nuddiṣṭe / na śrāntakāyena na klāntakāyena, anauddhatyābhinigṛhīte citte, kuśalapakṣaprayukte nākuśalamanasikārānugate ( Śbh I 200 ) 'ntargatair indriyair abahirgatena mānasena, nātidrutaṃ nāticapalaṃ naikāntena gamanapratyāgamanapratisaṃyuktena, kālena kālaṃ gacchatā kālena kālaṃ tiṣṭhatā /
tathā sve vihāre sve parigaṇe svakyāṃ kuṭikāyām uddeśikāyāṃ prātipaudgalikāyāṃ, na parakyāyām aviśvāsyāyām apravāritāyām / tathā mañce vā pīṭhe vā tṛṇasaṃstaraṇe vā, araṇye vā vṛkṣamūle vā śūnyāgāre vā niṣattavyaṃ, paryaṅkam ābhujya, ṛjuṃ kāyaṃ praṇidhāya, pratimukhīṃ smṛtim upasthāpya //
(I)-C-IIl-8-a-(3)-vii Ms.57a5M, Sh.125-20, P.59b7, D.50a6, N.52b5, Co.54a6, Ch.416b8
rātryā madhyame yāme svapitavyam / divā pūrvakaṃ ca yāmam kuśalapakṣeṇātināmayitavyam / evaṃ ca punaḥ svapitavyaṃ, ālokasaṃjñinā smṛtena saṃprajānenotthānasaṃjñām eva manasikurvatā, rātryāḥ paścime yāme laghu laghv eva prativibudhya //
(I)-C-IIl-8-a-(3)-viii Ms.57a6M, Sh.126-3, P.60a1, D.50a7, N.52b6, Co.54b1, Ch.416b11
bhāṣye vā svādhyāyakriyāyāṃ vā yogaḥ karaṇīyaḥ, prahāṇe vā pratisaṃlayane, dharmacintāyām / lokāyatāś ca mantrā vivarjayitavyāḥ, citrākṣarāś citrapadavyañjanā anarthopasaṃhitāḥ, ye nābhijñāyai na saṃbodhāya na nirvāṇāya saṃvartante / ye vā punar dharmās tathāgatabhāṣitā gambhīrā gambhīrābhāsāḥ śūnyatāpratisaṃyuktā idaṃpratyayatāpratītyasamutpādānulomās te satkṛtyodgṛhītavyāḥ dṛḍhaṃ ca sthiraṃ ca sūdgṛhītāś ca na nāśayitavyāḥ, pratipattyāḥ saṃpādanārthaṃ, na lābhasatkārahetoḥ / te ca punar dharmā vacasā suparijitāḥ kartavyāḥ / na ca saṅgaṇikāyā atināmayitavyam na karmārāmatayā na bhāṣyārāmatayā, kālena ca kalam upasthitayā smṛtyā vijñasya sabrahmacāriṇa ālapitavyāḥ saṃlapitavyāḥ pratisaṃmodayitavyāḥ / paripṛcchanajātīyena ca bhavitavyaṃ, kiṃkuśalagaveṣiṇā, anupālambhacittena, mitavādinā, yuktabhāṇinā, [gnam por smra ba daṅ] praśāntabhāṇinā ca, pareṣāṃ dhārmyāṃ kathāṃ kathayitukāmena / tūṣṇīṃbhāvena ca ye pāpakā akuśalā vitarkā na ( Śbh I 204 ) vitarkayitavyāḥ / na cāyoniśodharmacintāprayuktena / [mṅon pa'i ṅa rgyal can du mi bya ba daṅ / khyad par rtogs pa cuṅ zad tsam daṅ / ṅan ṅon tsam gyi bar ma dor sgyid lug par mi bya ba daṅ / bsaṃ par mi bya ba'i gnas rnams yoṅs su spaṅ bar bya ba daṅ / dus dus su źi gnas daṅ / lhag mthoṅ la brtson par bya ba daṅ / spoṅ ba la dga' ba daṅ / rgyun du chud par bya ba la brtson pa daṅ / gus par bya ba la brtson par bya'o sñam pa daṅ //
(I)-C-IIl-8-a-(3)-ix Ms.-, Sh.-, P.60b2, D.50b7, N.53a7, Co.55a1, Ch.416b29
bdag dpyid ka'i tsha bas gduṅs pa'm / de ltar brtson pa daṅ / 'bad pa daṅ / rtsol ba'm / ruṅ ba'i bya ba cuṅ zad byed pas yoṅs su ṅal ba'i rgyu daṅ / yoṅs su ṅal ba'i gźi las dus ma yin par gñid kyi sñom pa skye bar gyur na / de'i don du ci nas kyaṅ myur ba myur ba kho nar de med par 'gyur źiṅ / dus yun riṅ por dge ba'i phyogs ñams par mi 'gyur ba daṅ / dge ba'i phyogs kyi bar chad du mi 'gyur bar bya ba'i phyir / yud tsam źig gñid bsaṅ bar bya ste / der yaṅ bdag gi sgo bcad pa'm / dge sloṅ yod na ltar gźug pa'm / 'dul ba'i bsruṅ ba daṅ / 'dul ba'i cho gas chos gos kyis bciṅs la / gnas dben par 'dug ste / gñid bsaṅ bar bya'o sñam du sems pa yin te / des na de'i gñid kyi sñom pa rnam pa thams cad kyi thams cad du med par 'gyur ro //
(I)-C-IIl-8-a-(4) Ms.-, Sh.-, P.60b6, D.51a3, N.53b3, Co.55a4, Ch.416c7
de ni 'di lta ste / rgyu ba daṅ spyod pa las brtsams nas / śes bźin du ( Śbh I 206 ) spyod pa ñid kyi go rims yin te / dan po kho nar de ltar tshul bźin yid la byed pa daṅ / śes rab daṅ ldan pa'i sems mṅon par 'du byed pa gaṅ yin pa de ni de'i śes bźin źes bya'o //
de ltar śes bźin daṅ ldan pas rgyu ba daṅ spyod pa thams cad mi ñuṅ bar sgrub par byed pa gaṅ yin pa de ni śes bźin du spyod pa ñid ces bya'o //
de la 'gro ba daṅ / ldog pa daṅ / chuṅ zad bltas pa daṅ / rnam par bltas pa daṅ / bskum pa daṅ / brkyaṅ ba daṅ / snam sbyar daṅ / chos gos daṅ / lhuṅ bzed bcaṅ ba gaṅ yin pa daṅ / zos pa daṅ / 'thuṅs pa daṅ / 'chos pa daṅ / myaṅs pa gaṅ yin pa de la śes bźin du spyod pa gaṅ yin pa de ni groṅ du rgyu ba daṅ ldan pa la śes bźin du spyod pa ñid ces bya'o //
de la soṅ ba daṅ / sdod pa daṅ / 'dug pa daṅ / ñal ba daṅ / mi ñal ba daṅ / smra ba daṅ / mi smra ba gaṅ yin pa daṅ / gñid kyi sñom pa bsaṅ ba gaṅ yin pa de la śes bźin du spyod pa gaṅ yin pa de ni gtsug lag khaṅ na spyod pa daṅ ldan pa la śes bźin du spyod pa ñid ces bya ste /
de ni re źig śes bźin du spyod pa ñid kyi rnam par dbye ba rgyas pa yin par rig par bya'o //
(I)-C-IIl-8-b-(1) Ms.-, Sh.-, P.61a3, D.51b1, N.53b7, Co.55b2, Ch.416c17
don mdor bsdu ba gaṅ źe na / rgyu ba daṅ ldan pa'i las rnam pa lṅa daṅ / spyod pa daṅ ldan pa'i las rnam pa lṅa daṅ / rgyu ba daṅ ldan pa daṅ / spyod pa daṅ ldan pa'i las la śes bźin du spyod pa rnam pa bźi gaṅ yin pa de ni don mdor bsdu ba źes bya'o //
de la rgyu ba daṅ ldan pa'i las rnam pa lṅa gaṅ źe na / 'di lta ste / lus kyi las daṅ / mig gi las daṅ / yan lag daṅ / ñiṅ lag thams cad kyi las daṅ / chos gos daṅ / lhuṅ bzed kyi las daṅ / bsod sñoms kyi las te / de ni rgyu ba daṅ ldan pa'i las rnam pa lṅa źes bya'o //
de la re źig ldog pa daṅ 'gro ba źes bya ba gaṅ gsuṅs pa des ni rgyu ba daṅ ldan pa'i lus kyi las bstan to // "chuṅ zad bltas pa daṅ / rnam par bltas pa" źes gaṅ gsuṅs pa des ni rgyu ba daṅ ldan pa'i mig gi las bstan to // ( Śbh I 208 ) "bskum pa daṅ / brkyaṅ ba" źes bya ba gaṅ gsuṅs pa des ni rgyu ba daṅ ldan pa'i yan lag daṅ ñiṅ lag thams cad kyi las bstan to // "snam sbyar daṅ / chos gos daṅ / lhuṅ bzed bcaṅ ba" źes gaṅ gsuṅs pa des ni rgyu ba daṅ ldan pa'i chos gos daṅ / lhuṅ bzed kyi las bstan to // "zos pa daṅ / 'thuṅs pa daṅ / 'chos pa daṅ / myaṅs pa" źes gaṅ gsuṅs pa des ni rgyu ba daṅ ldan pa'i bsod sñoms kyi las bstan to //
spyod pa daṅ ldan pa'i las rnam pa lṅa gaṅ źe na / 'di lta ste / lus kyi las daṅ / ṅag gi las daṅ / yid kyi las daṅ / ñin mo'i las daṅ / mtshan mo'i las te / de ni spyod pa daṅ ldan pa'i las rnam pa lṅa źes bya'o //
de la re źig "soṅ ba daṅ / sdod pa daṅ / 'dug pa" źes gaṅ gsuṅs pa des ni spyod pa daṅ ldan pa'i lus kyi las bstan to // "smra ba" źes gaṅ gsuṅs pa des ni spyod pa daṅ ldan pa'i ṅag gi las bstan to // "ñal ba daṅ / mi smra ba daṅ / gñid kyi sñom pa bsaṅ ba" źes gaṅ gsuṅs pa des ni spyod pa daṅ ldan pa'i yid kyi las bstan to // "mi ñal ba" źes gaṅ gsuṅs pa des ni spyod pa daṅ ldan pa'i ñin mo'i las daṅ / mtshan mo'i las daṅ / lus kyi las daṅ / ṅag gi las kyaṅ bstan to // "ñal ba" źes gaṅ gsuṅs pa des ni spyod pa daṅ ldan pa'i mtshan mo'i las daṅ yid kyi las kho nar yaṅ bstan te / de ni spyod pa daṅ ldan pa'i las rnam pa lṅa yin par rig par bya'o //
(I)-C-IIl-8-b-(2) Ms.-, Sh.-, P.61b6, D.52a1, N.54b1, Co.56a3, Ch.417a6
de la rgyu ba daṅ ldan pa daṅ / spyod pa daṅ ldan pa'i las la śes bźin du spyod pa rnam pa bźi gaṅ źe na / daṅ po kho nar "las 'di lta bu źig brtsam mo" źes rgyu ba'i las sam / spyod pa'i las śig rtsoṃ par byed pa na / las de ñid la dran pa ñe bar gźag ciṅ / bag yod par spyod la / las de dran pas yoṅs su zin ciṅ bag yod pas kyaṅ yoṅs su zin pas / gźi gaṅ la phyogs gaṅ du / dus gaṅ gi tshe ji sñed cig rnam pa gaṅ gis ji ltar brtag par bya ba'i gźi de la / phyogs der dus de'i tshe / de sñed cig rnam pa des de ltar rtog par byed ciṅ rab tu śes par byed pa ste / de ltar rtog par byed ciṅ / rab tu śes par byed pa na tshe 'di ñid la kha na ma tho ba med pa daṅ / lhuṅ ba med pa ( Śbh I 210 ) daṅ / 'gyod pa med pa daṅ / yid la gcags pa med pa daṅ / rjes su gduṅ ba med par 'gyur ba daṅ / tshe phyi ma la yaṅ kha na ma tho ba med ciṅ lus źig ste / śi ba'i 'og tu ṅan son ṅan 'gro log par ltuṅ ba sems can dmyal ba rnams su skye bar mi 'gyur ba daṅ / ma thob pa thob par bya ba'i tshogs kyi rgyu byas par 'gyur ba yin no //
de ni śes bźin du spyod pa ñid kyi don mdor bsdus pa yin te / rnam par dbye ba rgyas par sṅa ma gaṅ yin pa daṅ / don mdor bsdu ba gaṅ yin pa de ni śes bźin du spyod pa ñid ces bya'o //
(I)-C-IIl-9-a-(1) Ms.-, Sh.-,W.*74-24(Englisḥ tr.),P.62a4,D.52a6,N.54b6,Co.56a7, Ch.417a19
de la dge ba'i bśes gñen gaṅ źe na / rgyu rnam pa brgyad kyis rnam pa thams cad yoṅs su rdzogs pa'i dge ba'i bśes gñen yin par rig par bya'o //
brgyad gaṅ źe na / 'di ltar 'di na la la daṅ po kho nar tshul khrims la gnas pa yin pa daṅ / maṅ du thos pa yin pa daṅ / rtog pa daṅ ldan pa yin pa daṅ / rjes su sñiṅ brtse ba daṅ ldan pa yin pa daṅ / yid yoṅs su mi skyo ba yin pa daṅ / bzod pa daṅ ldan pa yin pa daṅ / mi 'jigs pa daṅ ldan pa yin pa daṅ / tshig gi bya ba daṅ ldan pa yin no //
(I)-C-IIl-9-a-(1)-i Ms.-, Sh.-, P.62a6, D.52b1, N.55a1, Co.56b2, Ch.417b1
de la ji ltar na tshul khrims la gnas pa yin źe na / rgyas par sṅa ma bźin du tshul khrims daṅ ldan par gnas pa daṅ / so sor thar ba'i sdom pas bsdams pa daṅ / dge sbyoṅ gi lam 'dod pa daṅ / bram ze'i lam 'dod pa daṅ / bdag dul bar bya ba daṅ / bdag źi bar bya ba daṅ / bdag yoṅs su mya ṅan las 'da' bar bya ba'i phyir źugs pa yin te / de ltar na tshul khrims la gnas pa yin no //
(I)-C-IIl-9-a-(1)-ii Ms.57b2R, Sh.127-2, P.62a8, D.52b3, N.55a2, Co.56b3, Ch.417b5
ji ltar na maṅ du thos pa yin źe na / des chos tshaṅs par spyod pa daṅ / thog mar dge ba / bar du dge ba / tha mar dge ba / don bzaṅ po / tshig 'bru bzaṅ po / ma 'dres pa / yoṅs su rdzogs pa / yoṅs su dag pa / yoṅs su byaṅ ba gaṅ dag yin pa de dag mṅon par brjod pas mṅon par rjod par byed pa daṅ / evaṃrūpā anena bahavo dharmā udgṛhītā bhavanti dhṛtā vacasā parijitā manasā cānvīkṣitā dṛṣṭyā supratividdhāḥ / evaṃ bahuśruto bhavati //
(I)-C-IIl-9-a-(1)-iii Ms.57b3L, Sh.129-1, P.62b3, D.52b5, N.55a4, Co.56b5, Ch.417b9
katham adhigantā bhavati / lābhī bhavaty anityasaṃjñāyā anitye duḥkhasaṃjñāyā duḥkhe 'nātmasaṃjñāyā āhāre pratikūlasaṃjñāyāḥ sarvaloke 'nabhiratisaṃjñāyā ādīnavasaṃjñāyāḥ prahāṇasaṃjāyā virāgasaṃjñāyā nirodhasaṃjñāyā maraṇasaṃjñāyā aśubhasaṃjñāyā vinīlakasaṃjñāyā vipūyakasaṃjñāyā vipaḍumakasaṃjñāyā vyādhmātakasaṃjñāyā vikhāditakasaṃjñāyā vilohitakasaṃjñāyā vikṣiptakasaṃjñāyā asthisaṃjñāyāḥ śūnyatāpratyavekṣaṇasaṃjñāyāḥ / lābhī bhavati prathamasya dhyānasya dvitīyasya tṛtīyasya caturthasyākāśānantyāyatanavijñānānantyāyatanākiṃcanyāyatananaivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasya maitryāḥ karuṇāyā muditāyā upekṣāyāḥ srotaāpattiphalasya sakṛdāgāmiphalasyānāgāmiphalasya carddhiviṣayasya pūrvanivāsasya divyasya śrotrasya cyutyupapādasya cetaḥparyāyasyārhattvasyāṣṭavimokṣadhyāyitvasya / śakto bhavati pratibalaś ca pareṣāṃ tribhiḥ prātihāryair avavaditum, ṛddhiprātihāryeṇa, ādeśanāprātihāryeṇa, anuśāsanāprātihāryeṇa / evam adhigantā bhavati //
(I)-C-IIl-9-a-(1)-iv Ms.57b5M, Sh.129-16, P.63a3, D.53a4, N.55b4, Co.57a5, Ch.417b22
katham anukampako bhavati / pareṣām antike kāruṇiko bhavati dayāpannah / arthakāmo bhavati hitakāmaḥ sukhakāmaḥ sparśakāmo yogakṣemakāmaḥ / evam anukampako bhavati //
(I)-C-IIl-9-a-(1)-v Ms.57b5R, Sh.129-20, P.63a5, D.53a5, N.55b5, Co.57a6, Ch.417b25
katham aparikhinnamānaso bhavati / saṃdarśako bhavati samādāpakaḥ samuttejakaḥ saṃpraharṣakaḥ / ayāsī catasṛnāṃ parṣadāṃ dharmadeśanāyai dakṣo bhavaty analasa utthānasaṃpanna ārabdhavīryajātīyaḥ / evam aparikhinnamānaso bhavati //
(I)-C-IIl-9-a-(1)-vi Ms.57b6R, Sh.130-2, P.63a7, D.53a7, N.55b7, Co.57b1, Ch.417b29
kathaṃ kṣamāvān bhavati / ākruṣṭo na pratyākrośati / roṣito na pratiroṣayati / tādito na pratitāḍayati / bhaṇḍito na pratibhaṇḍayati / ākoṭānapratyākoṭānakṣamo bhavati / pragāḍheṣv api bandhaneṣu rodhaneṣu tāḍaneṣu kutsaneṣu tarjaneṣu chedaneṣv ātmāparādhī bhavati / karmavipākaṃ ca pratisarati / na pareṣām antike kupyati / nāpy anuśayaṃ vahati / iti vimānito 'pi vivarṇito 'pi vijugupsito 'pi na vikṛtim āpadyate / nānyatrārthāyaiva cetayate / kṣamaś ca bhavati śītasyoṣṇasya jighatsāyāḥ pipāsāyā daṃśamaśakavātātapasarīsṛpasaṃsparśānām / parato duruktānām durāgatānāṃ vacanapathānām utpannānāṃ śārīrikāṇāṃ vedanānāṃ duḥkhānāṃ tīvrāṇāṃ kharāṇāṃ kaṭukānām amanaāpānāṃ prāṇahāriṇīnāṃ kṣamo bhavaty adhivāsanajātīyaḥ / evaṃ kṣamāvān bhavati //
(I)-C-IIl-9-a-(1)-vii Ms.58a2L, Sh.130-18, P.63b5, D.53b5, N.56a5, Co.57b6, Ch.417c9
kathaṃ viśārado bhavati / asaṃlīnacittaḥ parṣadi dharmaṃ deśayaty agadgadasvaro 'saṃpramuṣitasmṛtipratibhānaḥ / na cāsya śāradyahetoḥ śāradyanidānaṃ bhayaṃ vākrāmati samāviśati / nāpi kakṣābhyāṃ svedo mucyate romakūpebhyo vā / evaṃ viśārado bhavati //
(I)-C-IIl-9-a-(1)-viii Ms.58a2R, Sh.131-4, P.63b6, D.53b6, N.56a6, Co.57b6, Ch.417c13
kathaṃ vākkaraṇenopeto bhavati / pauryā vācā samanvāgato bhavati, valgvā, vispaṣṭayā, vijñeyayā, śravaṇīyayā, apratikūlayā, aniśritayā, aparyantayā / evaṃ vākkaraṇenopeto bhavati kalyāṇavākyaḥ //
(I)-C-IIl-9-a-(2) Ms.58a3M, Sh.131-9, W.*74-33, P.63b8, D.57b7, N.56a7, Co.58a1, Ch.417c17
sa ebhir aṣṭābhiḥ kāraṇaiḥ samanvāgataś codako bhavati, smārakaḥ avavādakaḥ, anuśāsakaḥ, dharmadeśakaḥ //
(I)-C-IIl-9-a-(2)-i Ms.58a3R, Sh.131-12, P.64a1, D.54a1, N.56b1, Co.58a1, Ch.417c18
kathaṃ cokado bhavati / yad utādhiśīle ca śīlavipattyā, adhyācara ācāravipattyā, dṛṣṭena śrutena pariśaṅkayā codayati, bhūtena nābhūtena kālena nākālenārthopasaṃhitena nānarthopasaṃhitena ślakṣṇena na paruṣeṇa mitravattayā na dveṣāntareṇa / evaṃ codako bhavati //
(I)-C-IIl-9-a-(2)-ii Ms.58a4R, Sh.131-18, W.*75-1, P.64a3, D.54a3, N.56b3, Co.58a3, Ch.417c23
kathaṃ smārako bhavati / āpattiṃ vā smārayati dharmaṃ vārthaṃ vā / katham āpattim smārayati / yathāpi tadāpattim adhyāpadyamāno na smarati tam enaṃ smārayati, "āyuṣmann amuṣmin deśe, amuṣmin vastuni, amuṣmin kāle, evaṃrūpaṃ caivaṃrūpām āpattim āpanna" iti / evam āpattiṃ smārayati /
kathaṃ dharmaṃ smārayati / yathāpi tacchrutānugṛhitān dharmān ekākī na smarati, smartum icchati / tadyathā sūtraṃ geyaṃ vyākaraṇam iti vistareṇa pūrvavan na smarati tam enaṃ smārayati / utsmāraṇikāṃ vāsyānuprayacchati, āpṛcchanaparipṛcchanikāṃ vā / evaṃ dharmaṃ smārayati /
katham arthaṃ smārayati / yathāpi tadarthaṃ vismarati tam enaṃ smārayati / punar api pratinavīkaroti, uttānīkaroti, deśayati, saṃprakāśayati, yac cāpi kuśalam arthopasaṃhitaṃ brahmacaryopasaṃhitaṃ cirakṛtaṃ cirabhāṣitam apy anusmārayitā bhavati / evaṃ smārako bhavati //
(I)-C-IIl-9-a-(2)-iii Ms.58a7M, Sh.132-16, P.64b1, D.54b1, N.57a1, Co.58b1, Ch.418a8
katham avavādako bhavati / prāvivekye pratisaṃlayane yoge manasikāre śamathavipaśyanāyāṃ kālena kālam ānulomikam avavādaṃ pravartayati / kālena ca kālaṃ tatpratisaṃyuktāṃ kathāṃ karoti / tadyathā cetovinivaraṇasāṃpreyagāminīṃ śīlakathāṃ vā samādhikathāṃ vā prajñākathāṃ vā vimuktikathāṃ vā vimuktijñānadarśanakathāṃ vālpecchākathāṃ vā saṃtuṣṭikathāṃ vā prahāṇakathāṃ virāgakathāṃ nirodhakathām apacayakathām asaṃsargakathām daṃpratyayatāpratītyasamutpādānuIomāṃ kathāṃ karoti / evam avavādako bhavati //
(I)-C-IIl-9-a-(2)-iv Ms.58b2L, Sh.133-3, P.64b5, D.54b4, N.57a4, Co.58b4, Ch.418a15
katham anuśāsako bhavati / dharmeṇa vinayena śāstuḥ śāsane samanuśāsako ( Śbh I 222 ) bhavati / ācāryo vopādhyāyo vā sahadhārmiko vā gurur vā gurusthānīyo vānyatamānyatamasminn adhikaraṇe 'trisṛtaṃ vyatikrāntaṃ viditvā, kālena kālam avasādayati daṇḍakarmānuprayacchati pravāsayati cainaṃ / punar api ca dharmeṇa samaye pratisaṃstarasāmīcīsaṃjñapitiṃ pratigṛhṇāti saṃgrāhakaś ca bhavati / karaṇīye cākaraṇīye vādhyācārānadhyācārād adhyācīrṇe 'nadhyācīrṇe ca śāsty anuśāsti / evam anuśāsako bhavati //
(I)-C-IIl-9-a-(2)-v Ms.58b3M, Sh.133-13, P.64b8, D.54b6, N.57a7, Co.58b7, Ch.418a23
kathaṃ ca dharmadeśako bhavati / kālena kālaṃ pūrvakālakaraṇīyāṃ kathāṃ karoti, tadyathā dānakathāṃ śīlakathām svargakathām / kāmeṣv ādīnavaniḥsaraṇān vyavadānapakṣān dharmān vistareṇa saṃprakāśayati / kālena kālaṃ sāmutkarṣikīṃ caturāryasatyapratisaṃyuktāṃ kathāṃ kathayati / duḥkhaṃ vārabhya samudayaṃ vā nirodhaṃ vā mārgaṃ vā / sattvaparipākāya vā sattvavyavadānāya vā saddharmasya vā cirasthitaye / yuktaiḥ padavyañjanaiḥ sahitair ānulomikair ānucchavikair aupāyikaiḥ pratirūpaiḥ pradakṣiṇair nipakasyāṅgasaṃbhāraiḥ /
tāṃ ca punaḥ kathāṃ kālena karoti, satkṛtyānupūrvam anusaṃdhim anusahitaṃ harṣayan rocayan toṣayann utsāhayann anavasādayaṃs ca yuktāṃ sahitām avyavakīrṇāṃ dhārmikīṃ yathāparṣan maitracitto hitacitto 'nukampācitto 'niśrito lābhasatkāraśloke na cātmānam utkarṣayati, na parān paṃsayati / evaṃ dharmadeśako bhavati //
(I)-C-IIl-9-a-(3) Ms.58b6L, Sh.134-9, P.65a7, D.55a5, N.57b6, Co.59a5, Ch.418b7
yaś caibhir aṣṭābhir aṅgaiḥ samanvāgato bhavati, evaṃ ca kālena kālaṃ codako bhavati smārako 'vavādako 'nuśāsako dharmadeśakah, tasmāt sa kalyāṇamitra ity ucyate / ayaṃ tāvat kalyāṇamitratāyā vistaravibhāgaḥ//
(I)-C-IIl-9-b Ms.58b6R, Sh.134-14, P.65b1, D.55a6, N 57b7, Co.59a7, Ch.418b10
samāsārthaḥ punaḥ katamaḥ / saced ayaṃ mitrasuhṛdanukampaka ādita eva hitakāmo bhavati, sukhakāmaś ca / tac ca punar hitasukhaṃ yathābhūtaṃ prajānāti, aviparyasto bhavaty aviparītadṛṣṭiḥ / pratibalas ca bhavaty upāyakuśalaḥ yad utāsyaiva hitasukhasya samudāgamāyopasaṃhārāya / dakṣas ca bhavaty analasa utthānasaṃpanna ārabdhavīryajātīyaḥ, yad uta tam eva hitasukhopasaṃhāram ārabhya / ebhiś caturbhiḥ kāraṇaiḥ sarvākāraparipūrṇaḥ / samāsataḥ kalyāṇamitro veditavyaḥ / ayaṃ ca punaḥ kalyāṇamitratāyāḥ samāsārthaḥ /
yaś ca pūrvako vistaravibhāgo yaś cāyaṃ samāsārtha iyam ucyate kalyāṇamitratā //
(I)-C-IIl-10-a-(1) Ms.59a2R, Sh.135-6, W.*75-6, P.65b5, D.55b3, N.58a4, Co.59b3, Ch.418b19
saddharmaśravaṇacintanā katamā / saddharma ucyate buddhaiś ca buddhaśrāvakaiś ca sadbhiḥ samyaggataiḥ satpuruṣair ākhyāto deśita uttāno vivṛtaḥ saṃprakāśitaḥ /
sa punaḥ katamaḥ / tadyathā sūtraṃ geyaṃ vyākaraṇam iti vistareṇa pūrvavad dvādaśāṅgavacogatam saddharma ity ucyate //
(I)-C-IIl-10-a-(1)-i Ms.59a3M, Sh.136-1, W.*75-18, P.66a1, D.55b6, N.58a7, Co.59b6, Ch.418b23 tatra sūtraṃ katamat / yat tatra tatra bhagavatā tāṃs tān vineyāṃs tāni tāni vineyacāritāni cārabhya skandhapratisaṃyuktā vā kathā kṛtā, dhātupratisaṃyuktā vā kathā kṛtā, dhātusaṅgaṇapratisayuktā vā, āyatanapratisaṃyuktā vā, pratītyasamutpādapratisaṃyuktā vā, āhārasatyapratisaṃyuktā vā, śrāvakapratyekabuddhatathāgatapratisaṃyuktā vā, smṛtyupasthānasamyakprahāṇa rddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgāṅgapratisaṃyuktā vā, aśubhānāpānasmṛtiśikṣāvetyaprasādapratisaṃyuktā kathā kṛtā / sā ca kathā saṃgītikāraiḥ parigṛhya śāsanacirasthitaye yathāyogam ( Śbh I 228 ) anupūrveṇa racitānupūrveṇa samāyuktā pratirūpair nāmakāyapadakāyavyañjanakāyair, yad uta teṣāṃ teṣām arthānāṃ sūcanāya kuśalānām arthopasaṃhitānāṃ brahmacaryopasaṃhitānām / idam ucyate sūtram //
(I)-C-IIl-10-a-(1)-ii Ms.59a5R, Sh.137-3, W.'76-16, P.66a6, D.56a3, N.58b4, Co.60a4, Ch.418c5
geyaṃ katamat / yasyānte paryavasāne gāthābhigītā, yac ca sūtraṃ neyārtham / idam ucyate geyam //
(I)-C-IIl-10-(1)-iii Ms.59a6L, Sh.137-5, W.V6-20, P.66a7, D.56a4, N.58b5, Co.60a4, Ch.418c7
vyākaraṇaṃ katamat / yasmiñ chrāvakebhyo 'bhyatītakālagata upapattau vyākriyate, yac ca sūtraṃ nītārtham / idam ucyate vyākaraṇam //
(I)-C-IIl-10-(1)-iv Ms.59a6M, Sh.137-8, W.*76-26, P.66a8, D.56a4, N.58b5, Co.60a5, Ch.418c9
gāthā katamā / yā na gadyena bhāṣitā, api tu pādopanibandhena dvipadā vā tripadā vā catuṣpadā vā pañcapadā vā ṣaṭpadā vā / iyam ucyate gāthā //
(I)-C-IIl-10-a-(1)-v Ms.59a7L, Sh.137-11, W.*76-32, P.66b1, D.56a5, N.58b6, Co.60a6, Ch.418c12 udānaṃ katamat / yat pudgalasya nāma gotram aparikīrtayitvānuddiśya bhāṣitam āyatyāṃ vā saddharmacirasthitaye śāsanacirasthitaye ( Śbh I 230 ) ca / idam ucyate udānam //
(I)-C-IIl-10-a-(1)-vi Ms.5937M, Sh.138-2, W.*77-1, P.66b2, D.56a6, N.58b7, Co.60a7, Ch.418c14
nidānaṃ katamat / yat pudgalasya nāma gotraṃ parikīrtayitvoddiśya bhāṣitam, yac ca kiṃcid vinayapratisaṃyuktaṃ sotpattikaṃ sanidānaṃ prātimokṣasūtram / idam ucyate nidānam //
(I)-C-IIl-10-a-(1)-vii Ms.59b1L, Sh.138-6, W.*77-9, P.66b3, D.56a7, N.59a1, Co.60b1, Ch.418c17
avadānaṃ katamat / yat sadṛṣṭāntakam udāhṛtam, yena dṛṣṭāntena yasya prakṛtasyārthasya vyavadānaṃ bhavati / idam ucyate 'vadānam //
(I)-C-IIi-10-a-(1)-viii Ms.59b1M, Sh.138-9, W.*77-15, P.66b4, D.56b1, N.59a2, Co.66b1, Ch.418c18
vṛttakaṃ katamat / yat kiṃcit pūrvayogapratisaṃyuktam / idam ucyate vṛttakam //
(I)-C-IIl-10-a-(1)-ix Ms.59b1R, Sh.138-11, W.*77-20, P.66b5, D.56b1, N.59a2, Co.60b2, Ch.418c20
jātakaṃ katamat / yad atītam adhvānam upādāya tatra tatra bhagavataś cyutyupapādeṣu bodhisattvacaryā duṣkaracaryākhyātā / idam ucyate jātakam //
(I)-C-IIl-10-a-(1)-x Ms.59b2M, Sh.138-14, P.66b6, D.56b2, N.59a3, Co.60b4, Ch.418c22
vaipulyaṃ katamat / yatra bodhisattvānāṃ mārgo deśyate 'nuttarāyai samyaksaṃbodhaye daśabalānāvaraṇajñānasamudāgamāya / idam ucyate vaipulyam //
(I)-C-IIl-10-a-(1)-xi Ms.59b2R, Sh.139-1, W.*77-26, P.66b7, D.56b3, N.59a4, Co.60b4, Ch.418c25
adbhutā dharmāḥ katame / yatra buddhānāṃ ca buddhaśrāvakāṇāṃ ca bhikṣūṇāṃ ca bhikṣuṇīnāṃ ca śikṣamāṇānāṃ śrāmaṇerāṇāṃ śrāmaṇerikāṇām upāsakānām upāsikānāṃ sādhāraṇāsādhāraṇāś ca tadanyaprativiśiṣṭāś cāścaryādbhutasaṃmatā guṇaviśeṣā ākhyātāḥ / ima ucyante 'dbhutā dharmāḥ //
(I)-C-IIl-10-a-(1)-xii Ms.59b3R, Sh.139-7, W.*77-36, P.67a2, D.56b5, N.59a6, Co.60b6, Ch.419a1
upadeśāḥ katame / sarvamātṛkābhidharmaḥ sūtrāntaniṣkarṣaḥ sūtrāntavyākhyānam upadeśa ity ucyate //
(I)-C-IIl-10-a-(2) Ms.59b4L, Sh.139-10, W.*78-4, P.67a3, D.56b6, N.59a7, Co.60b6, Ch.419a3
tac caitad dvādaśāṅgavacogatam, asti sūtram, asti vinayaḥ asty abhidharmaḥ / tatra yat tāvad āha, sūtraṃ geyaṃ vyākaraṇaṃ gāthodānāvadānavṛttakajātakavaipulyādbhutadharmā iti, idaṃ tāvat sūtram / yat punar āha, nidānam iti, ayam ucyate vinayaḥ / yat punar āha, upadeśā iti, ayam ucyate 'bhidharmaḥ /
tac caitad dvādaśāṅgavacogataṃ piṭakatrayasaṃgṛhītaṃ sadbhiḥ samyaggatair deśitaṃ saddharma ity ucyate //
(I)-C-IIl-10-a-(3) Ms.59b5M, Sh.139-17, W.*78-12, P.67a7, D.57a1, N.59b3, Co.61a2, Ch.419a10
tasya śravaṇaṃ saddharmaśravaṇam / tat punaḥ katamat / yathāpīhaikatyaḥ sūtradharo vā bhavati, vinayadharo vā, mātṛkādharo vā, sūtravinayadharo vā, sūtrābhidharmadharo vā, vinayamātṛkādharo vā, sūtravinayamātṛkādharo vā / idam ucyate saddharmaśravaṇam /
tat punaḥ śravaṇaṃ dvividham / vyañjanaśravaṇam arthaśravaṇaṃ ca //
(I)-C-IIl-10-b-(1) Ms.59b6L,Sh.140-6,W.*78-18,**78-20f.67a8,D.57a3N.59b4,Co.61a4,Ch.419a17
cintanā katamā / yathāpīhaikatyas tān eva yathāśrutān dharmān ekākī rahogataḥ, ṣaḍ acintyāni sthānāni tadyathā, ātmacintāṃ sattvacintāṃ lokacintāṃ sattvānāṃ karmavipākacintāṃ dhyāyināṃ dhyāyiviṣayaṃ buddhānāṃ buddhaviṣayaṃ varjayitvā, svalakṣaṇataḥ sāmānyalakṣaṇataś ca cintayati //
(I)-C-IIl-10-b-(2) Ms.59b7L, Sh.140-12, W.*78-31, P.67b3, D.57a5, N.59b6, Co.61a6, Ch.419a22
sā punaś cintā dvividhā / gaṇanākārā saha gaṇanāyogena dharmāṇām / tulanākārā yuktyā guṇadoṣopaparīkṣaṇākārā / sacet skandhapratisaṃyuktāṃ deśanāṃ cintayati, saced anyatamānyatamāṃ pūrvanirdiṣṭāṃ deśanāṃ cintayati, ābhyāṃ dvābhyām ākārābhyāṃ cintayati //
(I)-C-IIMO-b-(2)-i Ms.59b7R, Sh.140-16, P.67b5, D.57a6, N.60a1, Co.61b1, Ch.419a27
yathā punaḥ katham iti / rūpam ucyate daśa rūpīṇy āyatanāni yac ca dharmāyatanaparyāpannaṃ rūpam sa ca rūpaskandhaḥ / tisro vedanā vedanāskandhaḥ / ṣaṭ saṃjñākāyāḥ saṃjñāskandhaḥ / ṣaṭ cetanākāyāh saṃskāraskandhaḥ / ṣaḍ vijñānakāyā vijñānaskandhaḥ / ity evaṃ gaṇanāsaṃkhyākārayā skandhadeśanāṃ cintayati / uttarottaraprabhedena yena vā punar asyāḥ saṃkhyāgaṇanākārāyāś cintāyā apramāṇaḥ praveśanayo veditavyaḥ //
(I)-C-IIl-10-b-(2)-ii Ms.60a2L, Sh.141-7, W.78-37, P.68a1, D.57b2, N.60a4, Co.61b3, Ch.419b5
kathaṃ yuktyupaparīkṣākārayā cintayā skandhadeśanāṃ cintayati / catasṛbhir yuktibhir upaparīkṣate /
katamābhiś catasṛbhiḥ / yad utāpekṣāyuktyā, kāryakaraṇayuktyā, upapattisādhanayuktyā, dharmatāyuktyā //
(I)-C-IIl-10-b-(2)-ii-(a) Ms.60a2R, Sh.141-11, W.*79-8, P.68a2, D.57b3, N.60a5, Co.61b4, Ch.419b8
apekṣāyuktiḥ katamā / dvividhāpekṣā, utpattyapekṣā prajñaptyapekṣā ca / tatrotpattyapekṣā yair hetubhir yaiḥ pratyayaiḥ skandhānāṃ prādurbhāvo bhavati, tasyāṃ skandhotpattau te hetavas te pratyayā apekṣyante / yair nāmakāyapadakāyavyañjanakāyaiḥ skandhānāṃ prajñaptir bhavati, tasyām ( Śbh I 238 ) skandhaprajñaptau te nāmakāyapadakāyavyañjanakāyā apekṣyante / iyam ucyate skandheṣūtpattyapekṣā prajñaptyapekṣā ca / yā cotpattyapekṣā yā ca prajñaptyapekṣā sā yuktir yoga upāyaḥ skandhotpattaye skandhaprajñaptaye / tasmād apekṣāyuktir ity ucyate //
(I)-C-IIl-10-b-(2)-ii-(b) Ms.60a4M, Sh.142-3, W.*79-15, P.68a7, D.57b6, N.60b1, Co.61b7, Ch.419b16
kāryakaraṇayuktiḥ katamā / yad utpannānāṃ skandhānāṃ svena hetunā svena pratyayena tasmiṃs tasmin svakāryakaraṇe viniyogaḥ / tadyathā, cakṣuṣā rūpāṇi draṣṭavyāni, śrotreṇa śabdāḥ śrotavyāḥ, yāvan manasā dharmā vijñeyā iti / rūpeṇa cakṣuṣo gocare 'vasthātavyam, śabdena śrotrasya, evaṃ yāvad dharmair manas iti / yad vā punar anyad apy evaṃbhāgīyaṃ, tatra tatra dharmāṇām anyonyaṃ kāryakaraṇe prati yuktir yoga upāyaḥ / iyam ucyate kāryakaraṇayuktiḥ //
(I)-C-IIl-10-b-(2)-ii-(c) Ms.60a5R, Sh.142-12, W.*79-17, P.68b3, D.58a1, N.60b4, Co.62a3, Ch.419b23
upapattisādhanayuktiḥ katamā / anityāḥ skandhā iti, pratītyasamutpannā duḥkhāḥ śūnyā anātmāna iti tribhiḥ pramāṇair upaparīkṣate / yad utāptāgamena pratyakṣeṇānumānena ca / ebhis tribhiḥ pramāṇair upapattiyuktaiḥ satāṃ hṛdayagrāhakair vyavasthāpanā sādhanā kriyate / yad uta skandhānityatāyā vā pratītyasamutpannatāyā vā duḥkhatāyā vā ( Śbh I 240 ) śūnyatāyā vanātmatāyā vā / iyam ucyata upapattisādhanayuktiḥ //
(I)-C-IIl-10-b-(2)-ii-(d) Ms.60a7L, Sh.143-4, W.*79-19, P.68b6, D.58a4, N.60b6, Co.62a5, Ch.419b28
dharmatāyuktiḥ katamā / kena kāraṇena tathābhūtā ete skandhāḥ, tathābhūto lokasaṃniveśaḥ / kena kāraṇena kharalakṣaṇā pṛthivī dravalakṣaṇā āpa uṣṇalakṣaṇaṃ tejaḥ samudīraṇalakṣaṇo vāyuḥ / kena kāraṇenānityāḥ skandhāḥ kena kāraṇena śāntaṃ nirvāṇam iti / tathā kena kāraṇena rūpaṇalakṣanaṃ rūpam, anubhavanalakṣaṇā vedanā, saṃjānanālakṣaṇā saṃjñā, abhisaṃskaraṇalakṣaṇāḥ saṃskārāḥ, vijānanālakṣaṇaṃ vijñānam iti / prakṛtir eṣāṃ dharmāṇām iyam, svabhāva eṣa īdṛśaḥ, dharmataiṣā / yaiva cāsau dharmatā saivātra yuktir yoga upāyaḥ / evaṃ vaitat syāt, anyathā vā, naiva vā syāt, sarvatraiva ca dharmataiva pratisaraṇaṃ dharmataiva yuktiḥ / cittanidhyāpanāya cittasaṃjñāpanāya / iyam ucyate dharmatāyuktiḥ /
evaṃ catasṛbhir yuktibhiḥ skandhadeśanopaparīkṣyate yāvat punar anyā kācid deśaneti //
(I)-C-IIl-10-b-(3) Ms.60b2M, Sh.143-18, P.69a4, D.58b1, N.61a4, Co.62b3, Ch.419c10
yaivam ābhyāṃ dvābhyām ākārābhyāṃ gaṇanāsaṃkhyākārayā ca yuktyupaparīkṣaṇākārayā ca samyagupanidhyāpanā tasyās tasyā deśanāyāḥ sā cintā //
(I)-C-IIl-10-c Ms.60b3L, Sh.143-21, P.69a5, D.58b2, N.61a5, Co.62b4, Ch.419c14
iyam ucyate saddharmaśravaṇacintā//
(I)-C-IIl-11-a Ms.60b3L, Sh.144-1, W.*80-12, P.69a6, D.58b2, N.61a5, Co.62b4, Ch.419c15
anantarāyaḥ katamaḥ / anantarāyo dvividhaḥ / adhyātmam upādāya bahirdhā ca / tatrādhyātmaṃ bahirdhā copādāyāntarāyaṃ vakṣyati / tadviparyayeṇānantarāyo veditavyaḥ //
(I)-C-IIl-11-a-(1) Ms.60b3M, Sh.144-5, P.69a7, D.58b3, N.61a6, Co.62b5, Ch.419c17
adhyātmam upādāyāntarāyaḥ katamaḥ / yathāpīhaikatyaḥ pūrvam eva kṛtapuṇyo na bhavati / so 'kṛtatvāt puṇyānāṃ na lābhī bhavati kālena kālam ānulomikānāṃ jīvitapariṣkārāṇām, yaduta cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇām / tīvrarāgo bhavaty āyatarāgaḥ, tīvradveṣa āyatadveṣaḥ, tīvramoha āyatamohaḥ / pūrvaṃ vānenābādhasaṃvartanīyāni karmāṇi kṛtāni bhavanti / yaddhetor ābādhabahulo bhavati / dṛṣṭa eva dharme viṣamacārī bhavati / yenāsyābhīkṣṇaṃ vāto vā kupyati pittaṃ vā śleṣmaṃ vā, viṣūcikā vā kāye saṃtiṣṭhate / bhojanaguruko bhavati bahvartho bahukṛtyo gaṇasaṃnipātabahulo bhavati / karmārāmo vā bhāṣyārāmo vā nidrārāmaḥ saṅgaṇikārāmaḥ saṃsargārāmaḥ prapañcārāmaḥ / ātmasaṃpragrāhakaś capalaḥ pramattaḥ kudeśavāsī vā / ity evaṃbhāgīyā antarāyā adhyātmam upādāya veditavyāḥ //
(I)-C-IIl-11-a-(2) Ms.60b6M, Sh.144-21, P.69b5, D.58b7, N.61b3, Co.63a2, Ch.419c29
bahirdhopādāyāntarāyāḥ katame / yathāpi tad asatpuruṣāpāśrayaḥ, yato na labhate kālena kālam ānulomikīm avavādānuśāsanīṃ, kudeśe vā vasati / yatrāsya vāsaṃ kalpayato divā vauvilako bhavati prabhūtaḥ, rātrau voccaśabdo mahāśabdo mahājanakāyasya nirghosaḥ / tīvrakaṭukaś ca vātātapasaṃsparśo manuṣyād amanuṣyād api bhayam / ayam evaṃbhāgīyo bahirdhopādāyāntarāyo veditavyaḥ / ayaṃ tāvad vistaravibhāgaḥ //
(I)-C-IIl-11-b Ms.60b7M, Sh.145-8, W/80-14, P.69b8, D.59a3, N.61b6, C0.63a4, Ch.420a7
samāsārthaḥ punaḥ katamaḥ / samāsatas trividho 'ntarāyaḥ / prayogāntarāyaḥ prāvivekyāntarāyaḥ pratisaṃlayanāntarāyaś ca /
(I)-C-IIl-11-b-(1) Ms.61a1L, Sh.145-11, P.70a1, D.59a3, N.61b6, Co.63a5, Ch.420a9
tatra prayogāntarāyaḥ katamaḥ / yenāntarāyeṇa samavahitena saṃmukhībhūtenāśakto bhavaty apratibalaḥ sarveṇa sarvaṃ kuśalapakṣaprayoge /
sa punaḥ katamaḥ / yad ābādhako bhavati duḥkhito bāḍhaglānaḥ / ( Śbh I 248 ) abhīkṣṇam asya vāto vā kupyate pittaṃ va śleṣmaṃ vā viṣūcikā vāsya kāye saṃtiṣṭhate / api tv asya daśaty ahir vṛściko vā śatapadī vā manuṣyo vainaṃ viheṭhayaty amanuṣyo vā / na ca lābhī bhavati cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇām / ayam evaṃbhāgīyaḥ prayogāntarāyo veditavyaḥ //
(I)-C-IIl-11-b-(2) Ms.61a2M, Sh.145-21, P.70a5, D.59a6, N.62a1, Co.63b1, Ch.420a16
prāvivekyāntarāyaḥ katamaḥ / yad bhojanaguruko bhavati / bahvartho bahukṛtyo bahukaraṇīyaḥ karmārāmaratiṃ rato bhavati / teṣu teṣv itikaraṇīyeṣu prasṛtamānasaḥ / bhāṣyārāmo bhavati / śaktaḥ pratibalaḥ san prāvivekye prahāṇe pratisaṃlayane bhāvanāyām uddeśasvādhyāyamātrakeṇa saṃtuṣṭaḥ / nidrārāmo bhavati / styānamiddhaparyavasthitaḥ kusīdajātīyo nidrāsukhaṃ pārśvasukhaṃ śayanasukhaṃ ca svīkaroti / saṅgaṇikārāmo bhavati / sārdhaṃ gṛhasthapravrajitai rājakathāṃ vā karoti, corakathāṃ vānnakathāṃ vā pānakathāṃ vā vastrakathāṃ vā veśyākathāṃ vā vīthīkathāṃ vā janapadamahāmātrākhyānakathāṃ vā lokākhyānakathāṃ vā samudrākhyānakathāṃ vā / ity evaṃbhāgīyayānarthopasaṃhitayā kathayā kālam atināmayati /
tatra cābhirato bhavaty abhīkṣṇañ ca gaṇasaṃnipātabahulo bhavati / teṣu teṣv adhikaraṇeṣu vyākṣiptamānaso bhavati vyākulamānasaḥ / ( Śbh I 250 ) saṃsargārāmo bhavati / gṛhasthapravrajitānām asamavahitānāṃ ca [mthoṅ bar 'dod ciṅ / phrad pa rnams daṅ 'bral bar mi 'dod pa daṅ] / prapañcārāmo bhavati / prapañcarato 'vakramaṇīyeṣu pūrvaṃgamaḥ prāvivekyeṣu nikṣiptadhuraḥ / ima evaṃbhāgīyā dharmāḥ pravivekāntarāyo veditavyaḥ / yaiḥ samavahitaiḥ saṃmukhībhūtair na sukaraṃ bhavaty araṇyavanaprasthāni prāntāni śayanāsanāny adhyāvasitum, araṇyāni vā vṛkṣamūlāni vā śūnyāgārāṇi vā //
(I)-C-III-11-b-(3) Ms.61a6M, Sh.147-2, P.70b6, D.59b5, N.62b2, Co.63b7, Ch.420b5
pratisaṃlayanāntarāyaḥ katamaḥ / tadyathā pratisaṃlayanam ucyate śamatho vipaśyanā ca / tatrāsti śamathāntarāyaḥ, asti vipaśyanāntarāyaḥ //
(I)-C-IIl-11-b-(3)-i Ms.61b1L, Sh.147-4, P.70b7, D.59b6, N.62b2, Co.64a1, Ch.420b7
tatra śamathāntarāyaḥ katamaḥ / pramādo 'deśavāsaś ca / yathāsya pramattasya styānamiddhaṃ vā cittaṃ paryavanahati, śamathamātraṃ vāsvādayati, līnatvāya vā cittam upanāmayati, andhakārāyitatvaṃ vā cetaso bhavati / yadrūpeṇa cādeśavāsena manuṣyakṛto vāmanuṣyakṛto vā parataḥ saṃghaṭṭo bhavati / yenāsya cittaṃ bahirdhā vikṣipyate / ayaṃ śamathāntarāyaḥ pratisaṃlayanāntarāyo veditavyaḥ //
(I)-C-IIl-11-b-(3)-ii Ms.61b2L, Sh.147-12, P.71a2, D.60a1, N.62b5, Co.64a4, Ch.420b13 vipaśyanāntarāyaḥ katamaḥ / yadutātmasaṃpragrāhaś cāpalyaṃ ca //
(I)-C-IIl-11-b-(3)-ii-(a) Ms.61b2M, Sh.147-14, P.71a2, D.60a1, N.62b5, Co.64a4, Ch.420b14
tatrātmasaṃpragraho yathāpi tad "aham asty uccakulaḥ pravrajito 'līnaḥ, anye ca bhikṣavo na tathe"ty ātmānam utkarṣayati saṃpragṛhṇāti, parāṃś ca paṃsayati / evam "ādhyakulapravrajito 'dīnaḥ", evam "abhirūpo darśanīyaḥ prāsādikaḥ", evaṃ "bahuśrutaḥ śrutādhāraḥ śrutasaṃnicayaḥ", evam "aham asmi kalyāṇavākyo vākkaraṇenopetaḥ, anye ca bhikṣavo na tathe"ty ātmānam utkarṣayati saṃpragṛhṇāti, parāṃś ca paṃsayati /
sa ātmānaṃ saṃpragṛhṇān ye te bhavanti bhikṣavaḥ sthavirā rātrijñā abhyavacīrṇabrahmacaryās tān na kālena kālaṃ paripṛcchati paripraśnī karoti / te cāsya na kālena kālam avivṛtāni ca sthānāni vivṛṇvanti, vivṛtāni ca sthānāny uttānīkurvanti, na ca gambhīram arthapadaṃ sādhu ca suṣṭhu ca prajñayā pratividhya saṃprakāśayanti yāvad eva jñānadarśanasya viśuddhaye / evamasya sa ātmasaṃpragraha āntarāyiko bhavati yaduta vipaśyanāyāḥ /
punar aparam alpamātrakasyāvaramātrakasya jñānadarśanamātrakasya sparśavihāramātrakasya lābhī bhavati / sa tena jñānamātrakeṇa darśanamātrakeṇa ( Śbh I 254 ) sparśavihāramātrakeṇātmānam utkarṣayati saṃpragṛhṇāti / sa ātmānaṃ saṃpragṛhṇaṃs tāvatā saṃtuṣṭo bhavati, nottari vyāyacchate / evam asyāntarāyaḥ kṛto bhavaty ātmasaṃpragraheṇa yaduta vipaśyanāyāḥ //
(I)-C-IIl-11-b-(3)-ii-(b) Ms.61b6M, Sh.148-13, P.71b3, D.60b1, N.63a5, Co.64b4, Ch.420b29
capalo vā punar anupaśāntendriyo bhavaty uddhatendriya unnatendriyaḥ / sa dūṣitacittī bhavati durbhāṣitabhāṣī duṣkṛtakarmakārī, na sthiraṃ dharmāṃś cintayati, na dṛḍhaṃ cintayati / yena vipaśyanāṃ na pūrayati na viśodhayati / evam asya cāpalyam antarāyo bhavati yaduta vipaśyanāyā iti //
(I)-C-IIl-11-b-(3)-iii Ms.62a1M, Sh.148-20, W.*80-19, P.71b6, D.60b3, N.63a7, Co.64b6, Ch.420c5 dvau dharmau śamathāntarāyau / yaduta pramādo 'deśavāsaś ca / dvau dharmau vipaśyanāntarāyau / yadutātmasaṃpragrahaś cāpalyam ca /
iti yaś ca śamathāntarāyaḥ / yaś ca vipaśyanāntarāyaḥ / ayam ucyate pratisaṃlayanāntarāyaḥ /
ayaṃ ca punar antarāyasya samāsārtha iti //
(I)-C-IIl-11-c Ms.62a2L, Sh.149-2, P.71b8, D.60b4, N.63b1, Co.64b7, Ch.420c9
yaś cāyaṃ samāsārtho yaś ca pūrvako vistaravibhāgas tad ekadhyam abhisaṃkṣipyāntarāya ity ucyate / asya cāntarāyasya viparyayeṇānantarāyo ( Śbh I 256 ) veditavya iti / ya eṣām antarāyāṇām abhāvo vigamo 'saṅgatir asamavadhanam / ayam ucyate 'nantarāyaḥ //
(I)-C-IIl-12-a Ms.62a3L, Sh.149-8, W.*80-30, P.72a2, D.60b5, N.63b3, Co.65a1, Ch.420c11
tyāgaḥ katamaḥ / yad dānam anavadyaṃ cittālaṃkārārthaṃ cittapariṣkārārthaṃ yogasaṃbhārārtham uttamārthasya prāptaye dadāti /
tatra ko dadāti / kutra dadāti / kiṃ dadāti / kena dadāti / kathaṃ dadāti / kasmād dadāti / yenāsya dānam anavadyaṃ bhavati //
(I)-C-IIl-12-a-(1) Ms.62a3L, Sh.151-1, P.72a4, D.60b7, N.63b4, Co.65a3, Ch.420c16
āha / dātā dānapatir dadāti / tatra katamo dātā katamo dānapatiḥ / yaḥ svair eva pāṇibhir dadāti, ayam ucyate dātā / yasya svakaṃ dīyate tac ca dātukāmasya nādātukāmasya, ayam ucyate dānapatiḥ //
(I)-C-IIl-12-a-(2) Ms.62a3L, Sh.151-5, W.*81-4, P.72a5, D.61a1, N.63b6, Co.65a4, Ch.420c18
tatra kutra dadāti / āha / caturṣu dadāti / duḥkhitāya, wpakāriṇe, iṣṭāya, viśiṣṭāya ca /
(I)-C-IIl-12-a-(2)-i Ms.62a4R, Sh.151-7, P.72a6, D.61a2, N.63b6, Co.65a5, Ch.420c19
tatra duḥkhitāyeti / kṛpaṇā vā, vanīyakā vā, adhvagā vā, yācanakā ( Śbh I 258 ) vā, andhā va, badhirā vā, anāthā vā, apratisaraṇā vā, upakaraṇavikalā iti / ye vā punar anye 'py evaṃbhāgīyāḥ / ima ucyante duḥkhitāḥ //
(I)-C-IIl-12-a-(2)-ii Ms.62a4R, Sh.151-11, P.72a8, D.61a3, N.64a1, Co.65a6, Ch.420c23
upakāriṇaḥ katame / tadyathā mātāpitaram, āpāyakaṃ, poṣakam, saṃvardhakam iti / ye vā punar aṭavīkāntarād uttārayanti, durbhikṣād vā, paracakrabhayād vā, bandhanād vā, ābādhād vā / hitopadeśakāś cāsya bhavanti, sukhopadeśakā hitasukhopasaṃhārakāḥ, utpannotpanneṣu cādhikaraṇeṣu sahāyakāḥ sahanandinaḥ sahaśokāḥ, āpatsu cainaṃ na parityajantīti / ye vā punar anye 'py evaṃbhāgīyāḥ / ima ucyanta upakāriṇaḥ //
(I)-C-IIl-12-a-(2)-iii Ms.62a6R, Sh.151-19, P.72b4, D.61a5, N.64a3, Co.65b1, Ch.421a1
iṣṭāḥ katame / ye saṃstutāḥ, yeṣām asyāntike bhavati prema vā gauravaṃ vā / bhaktivādo vā alaptakāḥ saṃstutakāḥ sapriyakāś ca bhavantīti / ye vā punar anye 'py evaṃbhāgīyāḥ / ima ucyanta iṣṭāḥ //
(I)-C-IIl-12-a-(2)-iv Ms.62a7M, Sh.151-23, P.72b5, D.61a7, N.64a4, Co.65b2, Ch.421a4
viśiṣṭāḥ katame / te śramaṇabrāhmaṇāḥ {MS śravaṇa-}, sādhurūpa saṃmatāḥ, avyābādhyāḥ, avyābādhyaratāḥ, vigatarāgāḥ, rāgavinayāya pratipannāḥ, vigatadveṣāḥ, dveṣavinayāya pratipannāḥ, vigatamohāḥ, mohavinayāya pratipannā iti / ye vā punar anye 'py evaṃbhāgīyāḥ ima ucyante viśiṣṭāḥ //
(I)-C-IIl-12-a-(3) Ms.62b1L, Sh.152-6, W.*81-10, P.72b8, D.61b1, N.64a6, Co.65b4, Ch.421a9
tatra kiṃ dadātīty āha / samāsataḥ sattvasaṃkhyātam asattvasaṃkhyātaṃ ca vastu dadāti /
(I)-C-IIl-12-a-(3)-i Ms.62b1M, Sh.152-8, P.72b8, D.61b2, N.64a7, Co.65b5, Ch.421a11
tatra sattvasaṃkhyātaṃ vastu katamat / tadyathā putradāraṃ dāsīdāsakarmakarapauruṣeyaṃ hastyaśvagaveḍakakukkuṭastrīpuruṣadārakadārikam iti / yad vā punar anyad apy evaṃbhāgīyaṃ vastu / adhyātmaṃ vā punar upādāya karacaraṇaśiromāṃsarudhiravasādīny anuprayacchati / idam api sattvasaṃkhyātaṃ dānaṃ yatra bodhisattvabodhāḥ saṃdṛśyante / asmiṃs tv arthe nedaṃ dānam abhipretam / yeṣu tu sattveṣv asyaiśvaryaṃ bhavati, vaśitā ca prabhaviṣṇutā ca, arhati ca tān sattvān pareṣāṃ pratipādayitum / pratipādayaṃś cātmānam anavadyaṃ karoti / na taddhetos tatpratyayaṃ pare manāṃsi pradūṣayanti / ye ca sattvāḥ pareṣu pratipāditās te na vyāpāditā bhavanti /
idam ucyate navadyam sattvasaṃkhyātavastudānam //
(I)-C-IIl-12-a-(3)-ii Ms.62b3R, Sh.152-21, P.73a6, D.61b6, N.64b4, Co.66a2, Ch.421a21
asattvasaṃkhyātaṃ vastu katamat / tadyathā dhanavastu dhānyavastu deśavastu //
(I)-C-IIl-12-a-(3)-ii-(a) Ms.62b4L, Sh.153-2, P.73a6, D.61b6, N.64b4, Co.66a2, Ch.421a23
tatra dhanavastu katamat / tadyathā maṇimuktāvaidūryaśaṃkhaśilāpravāḍāśmagarbhamusāragalvajātarūparajatalohitikādakṣiṇāvartam iti / yad vā punar anyad apy evaṃbhāgīyaṃ ratnaṃ vā hiraṇyaṃ vā rūpyaṃ vā vastraṃ vā bhāṇḍopaskaraṃ vā gandhajātaṃ vā mālyajātaṃ vā / idam ucyate dhanavastus //
(I)-C-IIl-12-a-(3)-ii-(b) Ms.62b5L, Sh.153-8, P.73b1, D.62a1, N.64b6, Co. 66a4, Ch.421a27
dhānyaṃ katamat / yat kiṃcid bhojyaṃ vā peyaṃ vā / tadyathā yavā vā, śālir vā, godhūmā vā, kolā vā, kulatthā vā, tilā vā, māṣā vā, ikṣuraso vā, [dar ba daṅ,] mṛdvīkāraso veti / yad vā punar anyad 9) apy evaṃbhāgīyam / idam ucyate dhānyam //
(I)-C-III-12-a-(3)-ii-(c) Ms.62b6L, Sh. 153-13, P.73b2, D.62a2, N.64b7, Co.66a5, Ch.421 b1
deśavastu katamat / tadyathā kṣetravastu, gṛhavastu, āpaṇavastu, puṇyaśālāvihārapratiṣṭhāpanam iti / yad vā punar anyad apy evaṃbhāgīyam / idam ucyate deśavastu /
tatra yac ca sattvāsattvasaṃkhyātaṃ vastu, idaṃ dadātīti //
(I)-C-IIl-12-a-(4) Ms.62b6R, Sh.153-18, P.73b4, D.62a4, N.65a2, Co.66a7, Ch.421b5
kena dadātīti / yā cālobhasahagatā cetanā cittābhisaṃskāro manaskarma / yac ca tatsamutthāpitaṃ kāyakarma vākkarma deyavastuparityāgāya svasantāne vā parasantāne vā / anena dadāti //
(I)-C-IIl-12-a-(5) Ms.62b7R, Sh.154-1, P.73b6, D.62a5, N.65a3, Co.66b1, Ch.421b7
tatra kathaṃ dadātīti / śraddhayā dadāti / āgamadṛṣṭiḥ phaladarśī ( Śbh I 266 ) satkṛtya dadāti / praṇatacittaḥ svahastaṃ dadāty anapaviddham / kālena dadāti yathaitat pareṣām upayogyaṃ syāt / parān anupahatya dadāti / dharmeṇa samayenāsāhasena samudānayitvā śuci dadāti / praṇītaṃ kalpikaṃ dadāti / yena na pare sāvadyā bhavanti, nātmā / abhīkṣṇaṃ dadāti / vinīya mātsaryamalaṃ saṃnidhimalaṃ ca dānaṃ dadāti / pūrvam eva dānāt sumanā dadaṃś cittaṃ prasādayati dattvā cāvipratisārī bhavati / evaṃ dadāti //
(I)-C-IIl-12-a-(6) Ms.63a2L, Sh.154-11, W.*81-16, P.74a3, D.62b1, N.65a7, Co.66b4, Ch.421b17
kasmād dadāti / āha / kāruṇyād vā dadāti yaduta duḥkhiteṣu / kṛtajñatayā dadāti yadutopakāriṣu / premṇā gauraveṇa bhaktyā dadāti yaduteṣṭeṣu / Iaukikalokottaraviśeṣaprārthanayā dadāti yaduta viśiṣṭeṣu / tasmād dadātīty ucyate //
(I)-C-IIl-12-b Ms.63a3L, Sh.154-16, P.74a5, D.62b3, N.65b1, Co.66b6, Ch.421b21
ebhir ākārair ato 'sya gṛhiṇo vā pravrajitasya vā cittālaṃkārārthaṃ cittapariṣkārārthaṃ yogasaṃbhārārtham uttamārthasya prāptaye tad dānam, anavadyaṃ bhavati /
ayam ucyate tyāgaḥ //
(I)-C-IIl-13-a Ms. 63aM3,Sh. 155-1, W.*81-26, P.74a7, D.62b4,N.65b3,Co.66b7,Ch.421b25
śramaṇālaṃkāraḥ katamaḥ / tadyathaikatyaḥ śrāddho bhavati, aśaṭhaḥ, alpābādhaḥ, ārabdhavīryajātīyaḥ, prājñaḥ, alpecchaḥ, saṃtuṣṭaḥ, supoṣaḥ, subharaḥ, dhutaguṇasamanvāgataḥ, prāsādikaḥ, mātrajñaḥ, satpuruṣadharmasamanvāgataḥ, paṇḍitaliṅgasamanvāgataḥ, kṣamaḥ, sūrataḥ, peśalaś ca bhavati //
(I)-C-IIl-13-a-(1) Ms.63aM4,Sh. 155-8, P.74b1, D.62b5, N.65b4, Co.67a2, Ch.421c5
kathaṃ śrāddho bhavati / prasādabahulo bhavati, avakalpanābahulaḥ, vimuktibahulaḥ, chandikaś ca kuśaleṣu dharmeṣu / sa śāstari prasīdati, na kāṅkṣati, na vicikitsati / śāstāraṃ satkaroti, gurukaroti, mānayati, pūjayati / satkṛtya gurukṛtya mānayitvā pūjayitvopaniśritya viharati / yathā śāstary evaṃ dharme sabrahmacāriṣu śikṣāyām avavādānuśāsanyāṃ pratisaṃstare 'pramāde samādhau / evaṃ śrāddho bhavati //
(I)-C-IIl-13-a-(2) Ms.63a5R,Sh.155-16, P.74b5, D.63a1, N.65b7, Co.67a5, Ch.421c12
katham aśaṭho bhavati / ṛjuko bhavati, ṛjukajātīyaḥ / yathābhūtam ātmānam āviṣkartā bhavati, śāstur antike vijñānāṃ ca sabramacāriṇām / evam aśaṭho bhavati //
(I)-C-IIl-13-a-(3) Ms.63a6M,Sh. 156-3, P.74b6, D.63a2, N.66a1, Co.67a6, Ch.421c14
katham alpābādho bhavati / arogajātīyaḥ samayā pācanyā grahaṇyā samanvāgato bhavati, nātyuṣṇayā, nātiśītayā, avyābādhayā, ṛtusukhayā/ yayāsyāśitapītakhāditāsvāditāni samyak sukhena paripākaṃ gacchanti / evam alpābādho bhavati //
(I)-C-IIl-13-a-(4) Ms.63a7L,Sh. 156-8, P.74b8, D.63a3, N.66a2, Co.67a7, Ch.421c18
katham ārabdhavīryajātīyo bhavati / sthāmavān viharati, vīryavān, utsāhī, dṛḍhaparākramaḥ, anikṣiptadhuraḥ kuśaleṣu dharmeṣu / dakṣaś ca bhavati, analasaḥ, utthānasaṃpannaḥ / kartā bhavati vijñānāṃ sabrahmacāriṇāṃ kāyena vaiyāpṛtyam / evam ārabdhavīryajātīyo bhavati //
(I)-C-IIl-13-a-(5) Ms.63b1L,Sh.156-13, P.75a2, D.63a4, N.66a4, Co.67b2, Ch.421c22
kathaṃ prājño bhavati / medhāsmṛtibuddhisaṃpanno bhavati / adhandhendriyaḥ, amūḍhendriyaḥ, aneḍakaḥ, ahastasaṃvācikaḥ pratibalaḥ subhāṣitadurbhāṣitānāṃ dharmāṇām artham ājñātum iti / sahajayāpi buddhyā ( Śbh I 272 ) samanvāgato bhavati / prāyogikayāpi buddhyā samanvāgato bhavati / evaṃ prājño bhavati //
Original text: Śrāvakabhūmi · Edition: Srāvakabhūmi, The First Chapter, Revised Sanskrit Text and Japanese Translation, ed. Śrāvakabhūmi Study Group (The Institute for Comprehensive Studies of Buddhism, Taisho University), Tokyo 1998 (Taisho University Sogo Bukkyo Kenyujo, 4). = Śbh I and Srāvakabhūmi, The Second Chapter with Asamāhitā bhūmiḥ, Śrutamayī bhūmiḥ, Cintāmayī bhūmiḥ, Revised Sanskrit Text and Japanese Translation, ed. Śrāva · Data entry Klaus Wille · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0