શ્રાવકભૂમિ · ભાગ 2140

(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-13-અ-(6) મ્સ્.63બ્1ર્,સ્હ્.156-19, પ્.75અ4, દ્.63અ6, ન્.66અ6, ચો.67બ્3, છ્.421ચ્26
કથમ્ અલ્પેચ્છો ભવતિ । યાવદ્ભિર્ ગુણૈઃ સમન્વાગતો ભવત્ય્ અલ્પેચ્છતામ્ આદિં કૃત્વા, તૈઃ પરતો જ્ઞાતું ન સમન્વેષતે, કશ્ચિન્ મે પરે ન જાનીયુઃ, "અલ્પેચ્છ" ઇતિ વા, "એવંગુણયુક્ત" ઇતિ । એવમ્ અલ્પેચ્છો ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-13-અ-(7) મ્સ્.63બ્2મ્,સ્હ્. 157-1, પ્.75અ6, દ્.63અ7, ન્.66અ7, ચો.67બ્5, છ્.421ચ્28
કથં સંતુષ્ટો ભવતિ । ઇતરેતરેણ ચીવરપિણ્ડપાતેન શયનાસનેન તુષ્ટો ભવતિ, સંતુષ્ટઃ । સો ઽલબ્ધ્વા ચીવરં લૂહં વા પ્રણીતં વા નોત્કણ્ઠતિ, ન પરિતસ્યતિ । લબ્ધ્વા ચ પુનર્ અરક્તઃ પરિભુઙ્ક્તે ઽસક્ત ઇતિ વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ । યથા ચીવરમ્ એવં પિણ્ડપાતઃ શયનાસનમ્ । એવં સંતુષ્ટો ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-13-અ-(8) મ્સ્.63બ્3મ્,સ્હ્. 157-7, પ્.75અ8, દ્.63બ્2, ન્.66બ્2, ચો.67બ્6, છ્.422અ5
કથં સુપોષો ભવ્તિ । આત્માસ્યૈકઃ પોષ્યો ભવતિ । ન તુ પરે, તદ્યથા દારકા વા મનુષ્યા વેતિ, યે વા પુનર્ અન્યે ઽપિ કે ચિદ્ । યેષામ્ અર્થાય યાન્ પર્યેષ્ટિમ્ આપદ્યેત, પરે ચૈનં દાયકદાનપતયો દુષ્પોષ્યમ્ ઇતિ પશ્યેરન્ । એવં સુપોષો ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-13-અ-(9) મ્સ્.63બ્4લ્,સ્હ્.157-12, પ્.75બ્2, દ્.63બ્3, ન્.66બ્3, ચો.68અ1, છ્.422અ7
કથં સુભરો ભવતિ । અલ્પેનાપિ યાપયતિ । લૂહેનાપિ યાપયતિ । એવં સુભરો ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-13-અ-(10) મ્સ્.63બ્4મ્,સ્હ્.157-14, w.* 82-1, પ્.75બ્3, દ્.63બ્3, ન્.66બ્4, ચો.68અ1, છ્.422અ9 કથં ધુતગુણસમન્વાગતો ભવતિ । પ્રાપ્તપિણ્ડપાતિકો ભવતિ, સાવદાનપિણ્ડપાતિકઃ । એકાસનિકઃ । ખલુપશ્ચાદ્ભક્તિકઃ । ત્રૈચીવરિકઃ । નામતિકઃ । પાંસુકૂલિકઃ । આરણ્યકઃ । વૃક્ષમૂલિકઃ । આભ્યવકાશિકઃ । શ્માશાનિકઃ । નૈષદ્યિકઃ । )યાથાસંસ્તરિકઃ । ત એતે પિણ્ડપાતં ચીવરં શયનાસનમ્ આરભ્ય દ્વાદશકા ધુતગુણા ભવન્તિ ત્રયોદશકા વા ।
તત્ર પિણ્ડપાતિકત્વં ભિદ્યમાનં દ્વિધા ભવતિ, પ્રાપ્તપિણ્ડપાતિકઃ સાવદાનપિણ્ડપાતિકશ્ ચ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-13-અ-(10)-ઇ મ્સ્.-,સ્હ્. 158-7, પ્.75બ્5, દ્.63બ્6, ન્.66બ્6, ચો.68અ4, છ્.422અ15
તત્ર પ્રાપ્તપિણ્ડપાતિકઃ કતમઃ । [ઽદ્રિસ્ પઽઇ ખ્યિમ્ દગ્ નસ્] યથાલબ્ધં યથોપસંપન્નં પિણ્ડપાતં પરિભુઙ્ક્તે ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-13-અ-(10)-ઇઇ મ્સ્.63બ્5ર્, સ્હ્.158-7,w.*82-13,પ્.75બ્7,દ્.63બ્6, ન્.66બ્7,ચો.68અ4,છ્.422અ 17
સાવદાનપિણ્ડપાતિકઃ કતમઃ । વેશ્માનુવેશ્ય કુલાનિ ભિક્ષિત્વા પર્યટિત્વા યથાલબ્ધં યથોપસંપન્નં પિણ્ડપાતં પરિભુઙ્ક્તે । નો ત્વ્ ઉચ્ચૈઃ શુણ્ડાં પ્રણિધાય કુલાન્ય્ ઉપસંક્રામતિ । "અતો ઽહં લપ્સ્યે પ્રણીતં ખાદનીયમ્ ભોજનીયં યાવદાપ્તમ્" ।
તત્ર પિણ્ડપાતિકત્વમ્ અવિશેષેણારભ્ય દ્વાદશ ભવન્તિ પ્રભેદં પુનર્ આરભ્ય ત્રયોદશ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-13-અ-(10)-ઇઇઇ મ્સ્.63બ્6ર્, સ્હ્.158-14, પ્.76અ1, દ્.64અ1, ન્.67અ2, ચો.68અ6, છ્.422અ21
તત્રૈકાસનિકત્વં કતમત્ । એકસ્મિન્ન્ આસને નિષણ્ણો યાવત્ પરિભોક્તવ્યં તાવત્ પરિભુઙ્ક્તે । વ્યુત્થિતશ્ ચ પુનસ્ તસ્માદ્ આસનાન્ ન પરિભુઙ્ક્તે । ઇદમ્ ઉચ્યતે એકાસનિકત્વમ્ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-13-અ-(10)-ઇવ્ મ્સ્.63બ્7મ્,સ્હ્.158-18, પ્.76અ2, દ્.64અ2, ન્.67અ3, ચો.68અ7, છ્.422અ23
ખલુપશ્ચાદ્ભક્તિકત્વં કતમત્ । ભોજનાર્થં નિષણ્ણસ્ તાવન્ ન પરિભુઙ્ક્તે, યાવત્ સર્વભોજનં પ્રતીચ્છતિ, યાવતા જાનાતિ શક્ષ્યામિ યાપયિતુમ્ । યતશ્ ચ પુનર્ જાનીતે "ન મે ઽત ઉત્તરિ ભોજનેન કૃત્યં ( શ્ભ્ ઇ 278 ) ભવિષ્યતી"તિ, તતઃ સર્વં પરિગૃહ્યારભતે પરિભોક્તુમ્ । એવં ખલુપશ્ચાદ્ભક્તિકો ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-13-અ-(10)-વ્ મ્સ્.64અ1મ્,સ્હ્.159-2, પ્.76અ4, દ્.64અ3, ન્.67અ4, ચો.68બ્1, છ્.422અ28
કથં ત્રૈચીવરિકો ભવતિ । ત્રિભિશ્ ચ ચીવરૈર્ યાપયતિ, સાંઘાટિના, ઉત્તરાસંગેન, અન્તર્વાસેન ચ । ત્રયાણાં ચીવરાણામ્ અતિરેકમ્ ઉત્તરં ન ધારયતિ । એવં ત્રૈચીવરિકો ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-13-અ-(10)-વિ મ્સ્.64અ1ર્,સ્હ્.159-6, પ્.76અ5, દ્.64અ5, ન્.67અ6, ચો.68બ્2, છ્.422બ્2
કથં નામતિકો ભવતિ । યત્ કિંચિચ્ ચીવરં ધારયતિ ત્રિચીવરં વા, અતિરેકચીવરં વા । સર્વં તદ્ ઔર્ણિકં ધારયતિ । ન ત્વ્ અન્યત્ । એવં નામતિકં ધારયતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-13-અ-(10)-વિઇ મ્સ્.64અ2મ્,સ્હ્.159-10, પ્.76અ6, દ્.64અ5, ન્.67અ6, ચો.68બ્3, છ્.422બ્5
કથં પાંસુકૂલિકો ભવતિ । યચ્ ચીવરં પરૈર્ મુક્તં ભવત્ય્ ઉચ્છિષ્ટં છોરિતં રથ્યાયાં વા, વીથ્યાં વા, ચત્વરે વા, શ્ર્ઙ્ગાટકે વા, પથિ વા, ઉત્પથે વા, ઉચ્ચારસંસૃષ્ટં વા પ્રસ્રાવસંસૃષ્ટં વા, ઉચ્ચારપ્રસ્રાવપૂયરુધિરખેટપ્રક્ષિતં વા । તતો યદ્ અશુચિ તદ્ અપનીય, સારમ્ આદાય, શોધયિત્વા સીવિત્વા વિવર્ણીકૃત્ય ધારયતિ । એવં પાંસુકૂલિકો ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-13-અ-(10)-વિઇઇ મ્સ્.64અ3મ્,સ્હ્.159-17, પ્.76બ્1, દ્.64અ6, ન્.67બ્1, ચો.68બ્5, છ્.422બ્9
કથમ્ આરણ્યકો ભવતિ । અરણ્યવનપ્રસ્થાનિ પ્રાન્તાનિ શયનાસનાન્ય્ અધ્યાવસતિ, યાનિ વ્યવકૃષ્ટાનિ ગ્રામનિગમાનામ્ । એવમ્ આરણ્યકો ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-13-અ-(10)-ઇx મ્સ્.64અ3ર્,સ્હ્. 159-20, પ્.76બ્2, દ્.64અ7, ન્.67બ્1, ચો.68બ્6, છ્.422બ્12
કથં વૃક્ષમૂલિકો ભવતિ । વૃક્ષમૂલે વાસં કલ્પયતિ વૃક્ષમૂલં નિશ્રિત્ય । એવં વૃક્સમૂલિકો ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-13-અ-(10)-x મ્સ્.64અ[મર્ગિન્],સ્હ્. 160-3, પ્.76બ્3, દ્.64બ્1, ન્.67બ્2, ચો.68બ્6, છ્.422બ્14
કથમ્ આભ્યવકાશિકો ભવતિ । અભ્યવકાશે વાસં કલ્પયતિ, અનવચ્છન્ને વિવૃતે દેશે । એવમ્ આભ્યવકાશિકો ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-13-અ-(10)-xઇ મ્સ્.64અ[મર્ગિન્],સ્હ્. 160-6, પ્.76બ્3, દ્.64બ્1, ન્.67બ્3, ચો.68બ્7, છ્.422બ્15
કથં શ્માશાનિકો ભવતિ । શ્મશાને વાસં કલ્પયતિ, યત્ર મૃતમૃતો જનકાયો ઽભિનિર્હ્રિયતે । એવં શ્માશાનિકો ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-13-અ-(10)-xઇઇ મ્સ્.64અ4લ્,સ્હ્. 160-9, પ્.76બ્4, દ્.64બ્2, ન્.67બ્3, ચો.68બ્7, છ્.422બ્17
કથં નૈષદ્યિકો ભવતિ । મઞ્ચે વા પીઠે વા તૃણસંસ્તરે વા નિષદ્યયા કાલમ્ અતિનામયતિ । નો તુ મઞ્ચં વા પીઠં વા કુડ્યં વા વૃક્ષમૂલં વા તૃણસંસ્તરં વા નિશ્રિત્ય પૃષ્ઠં વા પાર્શ્વં વા દદાતિ । એવં નૈષદ્યિકો ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-13-અ-(10)-xઇઇઇ મ્સ્.64અ5લ્,સ્હ્.160-15, પ્.76બ્5, દ્.64બ્3, ન્.67બ્4, ચો.69અ1, છ્.422બ્21
કથં યાથાસંસ્તરિકો ભવતિ । યસ્મિન્ તૃણસંસ્તરે વા પર્ણસંસ્તરે વા શય્યાં કલ્પયતિ । તૃણસંસ્તરં વા પર્ણસંસ્તરં વા સકૃદ્ યથૈવ સંસ્તૃતં ભવતિ તથૈવ શય્યાં કલ્પયતિ । નો તુ પુનર્ વિકોપયત્ય્ અભિસંસ્કરોતિ ચ । એવં યાથાસંસ્તરિકો ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-13-અ-(10)-અ મ્સ્.64અ5ર્,સ્હ્.160-20,w.82-18,**82-29, પ્.76બ્7, દ્.64બ્4, ન્.67બ્5, ચો.69અ2, છ્.422બ્24
કેનૈતે ધુતગુણા ઉચ્યન્તે । તદ્યથા, ઊર્ણા વા કર્પાસં વા યસ્મિન્ સમયે ધુતં ભવતિ સંકૃત્તં વિચૂર્ણં તસ્મિન્ સમયે મૃદુ ચ ભવતિ લઘુ ચ કર્મણ્યં ચ, યદુત સૂત્રાભિનિર્હારે વા તૂલાભિનિર્હારે વા ।

એવમ્ એવેહૈકત્યસ્ય પિણ્ડપાતપાતરાગેણ પિણ્ડપાતે ચિત્તં સક્તં ભવતિ સંસક્તં, ચીવરરાગેણ ચીવરે ચિત્તમ્ સક્તં ભવતિ સંસક્તમ્, શયનાસનરાગેણ શયનાસને ચિત્તં સક્તં ભવતિ સંસક્તમ્ । સ એભિર્ ધુતગુણૈર્ વિશોધયત્ય્ ઋજૂકરોતિ, મૃદુ કર્મણ્યમ્ આર્જવમ્ આસ્રવં વિધેયમ્, યદુત બ્રહ્મચર્યવાસાય ।

તેનોચ્યન્તે ધુતગુણા ઇતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-13-અ-(10)-બ્ મ્સ્.64બ્2મ્, સ્હ્.161-9,પ્.77અ3, દ્.64બ્7, ન્.68અ2, ચો.69અ5, છ્.422ચ્4
તત્ર પિણ્ડપાતરાગો દ્વિવિધો ઽન્તરાયઃ । પ્રણિતભોજનરાગઃ પ્રભૂતભોજનરાગશ્ ચ । તત્ર પ્રણીતભોજનરાગસ્ય પ્રહાણાય પિણ્ડપાતિકઃ । પ્રભૂતભોજનરાગસ્ય પ્રહાણાયૈકાસનિકઃ ખલુપશ્ચાદ્ભક્તિકશ્ ચ ભવતિ ।
ચીવરરાગો ત્રિવિધો ઽન્તરાયઃ । પ્રભૂતચીવરરાગશ્ ચીવરે મૃદુસંસ્પર્શરાગઃ પ્રણીતચીવરરાગશ્ ચ । તત્ર પ્રભૂતચીવરરાગસ્ય પ્રહાણાય ત્રૈચીવરિકો ભવતિ । ચીવરે મૃદુસંસ્પર્શરાગસ્ય પ્રહાણાય નામતિકો ભવતિ । પ્રણીતચીવરરાગસ્ય પ્રહાણાય પાંશુકૂલિકો ભવતિ ।
શયનાસનરાગશ્ ચતુર્વિધો ઽન્તરાયઃ । તદ્યથા સંસર્ગરાગઃ, પ્રતિશ્રયરાગઃ, પાર્શ્વસુખશયનસુખરાગઃ, આસ્તરણપ્રત્યાસ્તરણોપચ્છાદનરાગઃ । તત્ર સંસર્ગરાગસ્ય પ્રહાણાયારણ્યકો ભવતિ । પ્રતિશ્રયરાગસ્ય પ્રહાણાય વૃક્ષમૂલિક આભ્યવકાશિકઃ શ્માશાનિકો ભવતિ । અપિ ચ શ્માશાનિકત્વં મિથુનરાગસ્ય પ્રહાણાય ભવતિ । પાર્શ્વસુખશયનસુખરાગસ્ય પ્રહાણાય નૈષદ્યિકો ભવતિ । આસ્તરણપ્રત્યાસ્તરણોપચ્છાદનરાગસ્ય પ્રહાણાય યાથાસંસ્તરિકો ભવતિ । એવં ( શ્ભ્ ઇ 286 ) ધુતગુણસમન્વાગતો ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-13-અ-(11) મ્સ્.64બ્5લ્, સ્હ્.162-7, પ્.77બ્3, દ્.65અ5, ન્.68અ7, ચો.69બ્4, છ્.422ચ્18
કથં પ્રાસાદિકો ભવતિ । પ્રાસાદિકેનાભિક્રમપ્રતિક્રમેણ સમન્વાગતો ભવતિ, આલોકિતવ્યવલોકિતેન સંમિઞ્જિતપ્રસારિતેન સાંઘાટીચીવરપાત્રધારણેન । એવં પ્રાસાદિકો ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-13-અ-(12) મ્સ્.64બ્5ર્,સ્હ્.162-11, પ્.77બ્4, દ્.65અ6, ન્.68બ્1, ચો.69બ્5, છ્.422ચ્20
કથં માત્રજ્ઞો ભવતિ । ઇહ શ્રાદ્ધા બ્રાહ્મણગૃહપતયો સ્વર્થં પ્રવારયન્તિ, યદ્ ઉત ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારૈઃ । તત્ર પ્રતિગ્રહે માત્રાં જાનાતિ એવં માત્રજ્ઞો ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-13-અ-(13) મ્સ્.65અ1લ્,સ્હ્.162-15, પ્.77બ્6, દ્.65અ7, ન્.68બ્3, ચો.69બ્6, છ્.422ચ્22
કથં સત્પુરુષધર્મસમન્વાગતો ભવતિ । ઉચ્ચકુલપ્રવ્રજિતો વા સન્ન્ આઢ્યકુલપ્રવ્રજિતો વાભિરૂપો વા દર્શનીયઃ પ્રાસાદિકો બહુશ્રુતો વાક્કરણેનોપેતઃ । અન્યતમાન્યતમસ્ય વા જ્ઞાનમાત્રકસ્ય દર્શનમાત્રકસ્પર્શવિહારમાત્રકસ્ય લાભી સન્ન્ એતેન નાત્માનમ્ ઉત્કર્ષયતિ પરાંશ્ ચ પંસયતિ । [છોસ્ દઙ્ ર્જેસ્ સુ મ્થુન્ પઽઇ છોસ્ ઽબઽ źઇગ્ બ્સ્ગ્રુબ્ પર્ બ્ય બ ખો ન યિન્ પર્ રિગ્ નસ્ ।] નાન્યત્ર ( શ્ભ્ ઇ 288 ) ધર્માનુધર્મપ્રતિપન્નો ભવતિ । એવં સત્પુરુષધર્મસમન્વાગતો ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-13-અ-(14) મ્સ્.65અ2મ્,સ્હ્.162-22, પ્.78અ1, દ્.65બ્2, ન્.68બ્5, ચો.70અ1, છ્.422ચ્28
કથં પણ્ડિતલિઙ્ગસમન્વાગતો ભવતિ । કર્મલક્ષણો બાલઃ કર્મલક્ષણઃ પણ્ડિતઃ । યથા કથમ્ ઇતિ । બાલો દુશ્ચિન્તિતચિન્તી ભવતિ, દુર્ભાષિતભાસી દુષ્કૃતકર્મકારી । પણ્ડિતઃ પુનઃ સુચિન્તિતચિન્તી ભવતિ, સુભાષિતભાષી સુકૃતકર્મકારી । એવં પણ્ડિતલિઙ્ગસમન્વાગતો ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-13-અ-(15) મ્સ્.65અ3મ્,સ્હ્.163-6, પ્.78અ4, દ્.65બ્4, ન્.68બ્7, ચો.70અ3, છ્.423અ4
કથં ક્ષમો ભવતિ । આક્રુષ્ટો ન પ્રત્યાક્રોશતિ । રોષિતો ન પ્રતિરોષયતિ । તાડિતો ન પ્રતિતાડયતિ । ભણ્ડિતો ન પ્રતિભણ્ડયતિ । સ ચાયુષ્માન્ ક્ષમો ભવતિ શીતસ્યોષ્ણસ્ય જિઘત્સાયાઃ પિપાસાયા દંશમશકવાતાતપસરીસૃપસંસ્પર્શાણામ્, પરતો દુરુક્તાનાં દુરાગતાનાં વચનપથાનામ્ । શારીરિકાણાં વેદનાનાં દુઃખાનાં તીવ્રાણાં ખરાણાં કટુકાનામ્ અમન-આપાનાં પ્રાણહારિણીનાં ક્ષમો ભવત્ય્ અધિવાસનજાતીયઃ । એવં ક્ષમો ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-13-અ-(16) મ્સ્.65અ4ર્,સ્હ્.163-15, પ્.78અ7, દ્.65બ્6, ન્.69અ2, ચો.70અ5, છ્.423અ9
કથમ્ સૂરતો ભવતિ । યથાપિ તન્ મૈત્રેણ કાયકર્મણા સમન્વાગતો ભવતિ, મૈત્રેણ વાક્કર્મણા, મૈત્રેણ મનસ્કર્મણા, શાસ્તુર્ અન્તિકે વિજ્ઞાનાં ચ સબ્રહ્મચારિણામ્ । સાધારણપરિભોગી ચ ભવતિ, અપ્રતિભોગી ચ ભવત્ય્ અપ્રતિગુપ્તભોજી, લાભૈર્ ધાર્મિકૈર્ ધર્મપ્રતિલબ્ધૈઃ, ( શ્ભ્ ઇ 290 ) પાત્રગતૈઃ પાત્રપર્યાપન્નૈઃ। શીલસામાન્યગતશ્ ચ ભવતિ, દૃષ્ટિસામાન્યગતશ્ ચ । સ એભિઃ ષડ્ભિઃ સંરઞ્જનીયૈર્ ધર્મૈઃ સમન્વાગતઃ પ્રિયકરણૈર્ ગુરુકરણૈર્ અવિવાદકરણૈઃ, સુખસંવાસ્યો ભવતિ, અવિહેઠનજાતીયઃ । અભિનન્દન્તિ ચૈનં વિજ્ઞાઃ સબ્રહ્મચારિણ એકવ્યવસાયમ્ । એવમ્ સૂરતો ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-13-અ-(17) મ્સ્.65અ6ર્,સ્હ્. 164-3, પ્.78બ્3, દ્.66અ2, ન્.69અ5, ચો.70બ્5, છ્.423અ18
કથં પેશલો ભવતિ । વિગતભૃકુટિર્ ભવત્ય્ ઉત્તાનમુખવર્ણઃ, સ્મિતપૂર્વંગમઃ, પૂર્વાભિભાષી, પ્રિયવાદી, સંગ્રહશીલઃ, શુદ્ધસન્તાનઃ । એવં પેશલો ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-13-બ્ મ્સ્.65અ7મ્,સ્હ્. 164-6, પ્.78બ્5, દ્.66અ3, ન્.69અ6, ચો.70બ્3, છ્.423અ20
સ એભિર્ ધર્મૈઃ સમન્વાગતો ધર્મકામો ભવતિ, ગુણકામઃ । ન ઇઆભસત્કારકીર્તિશ્લોકકામઃ । ન સમારોપિકયા મિથ્યાદૃષ્ટ્યા સમન્વાગતો ભવતિ, નાપ્ય્ અપવાદિકયા । અસન્તં ધર્મં ન સમારોપયતિ । સન્તં ધર્મં નાપવદતિ । સ "યત્ તદ્ ભવતિ કવિતં કાવેયં ચિત્રાક્ષરં ચિહ્નપદવ્યઞ્જનં લોકાયતપ્રતિસંયુક્તમ્, તન્ નિરર્થકમ્" ઇતિ વિદિત્વા, આરાત્ પરિવર્જયતિ, ન તેનેયતે, ન તેન પ્રીયતે ।
ન ચોત્સદં પાત્રચીવરં ધારયતિ । ગૃહસ્થૈઃ સાર્ધં સંસર્ગં પરિવર્જયતિ ક્લેશવર્ધનમ્ । આર્યૈઃ સહ સંસર્ગં કરોતિ જ્ઞાનવિશોધકમ્ । ન ચ મિત્રકુલાનિ કરોતિ પ્રતિગૃહ્ણાતિ । "મા મે તતો નિદાનં ભવિષ્યત્ય્ અનેકપર્યાયેણ વ્યાક્ષેપાદ્ વ્યાપારો વા તેષાં વા પુનર્ વિપરિણામાદ્ અન્યથીભાવાદ્ ઉત્પત્સ્યન્તે શોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસા" ઇતિ ।
ઉત્પન્નોત્પન્નાંશ્ ચ ક્લેશોપક્લેશાન્ નાધિવાસયતિ, પ્રજહતિ, વિનોદયતિ, વ્યન્તીકરોતિ । "મા મે ઽતોનિદાનમ્ ઉત્પદ્યતે દૃષ્ટધાર્મિકં વા દુઃખં સાંપરાયિકં વે"તિ ।
શ્રદ્ધાદેયં ચ ન વિનિપાતયતિ, અચ્યુતશીલઃ, અભ્રષ્ટવ્રતઃ, શ્રદ્ધાદેયં પરિભુઙ્ક્તે । ન ચ શ્રદ્ધાદેયં પ્રતિક્ષિપતિ । ન શિક્ષાં પ્રત્યાખ્યાતિ ।
આત્મદોષાન્તરસ્ખલિતગવેષી વા ભવતિ । પ્રતિચ્છન્નકલ્યાણો વિવૃતપાપકઃ । પરદોષાન્તરસ્ખલિતેષુ નાભોગઃ । સંચિન્ત્ય ચાપત્તિર્ નાપદ્યતે જીવિતહેતોર્ અપિ । આપન્નશ્ ચ લઘુ લઘ્વ્ એવ યથાધર્મં ( શ્ભ્ ઇ 294 ) પ્રતિકરોતિ । ઇતિકરણીયેષુ ચ દક્ષો ભવત્ય્ અનલસઃ સ્વયંકારી । ન પરતઃ કાયપરિચર્યાં પર્યેષતે ।
બુદ્ધાનાં ચ બુદ્ધશ્રાવકાણાં ચાચિન્ત્યમ્ અનુભાવં, ગમ્ભીરાં ચ દેશનામ્ અધિમુચ્યતે, ન પ્રતિક્ષિપતિ, "તથાગતા એવ જાનકાઃ પશ્યકાઃ, નાહમ્" ઇતિ વિદિત્વા, ન ચ સ્વયંદૃષ્ટિપરામર્શસ્થાયી ભવત્ય્ અસમઞ્જસગ્રાહી દુઃપ્રતિનિઃસર્ગમન્ત્રી ।

સ એભિર્ ગુણૈર્ યુક્ત એવંવિહારી એવંશિક્ષમાણઃ શ્રમણાલંકારેણાલંકૃતઃ શોભતે । તદ્યથા કશ્ ચિદ્ એવ પુરુષો યુવા મણ્ડનજાતીયઃ કામોપભોગી સ્નાતાનુલિપ્તો ઽવદાતવસ્ત્રપ્રાવૃતો વિવિધૈર્ ભૂષણૈર્ અલંકૃતઃ શોભતે, તદ્યથા હર્ષૈર્ વા કેયૂરૈર્ વાઙ્ગુલિમુદ્રિકયા વા જાતરૂપરજતમાલયા વા । એવમ્ એવ સ એભિર્ વિવિધૈઃ શ્રમણાલંકારૈર્ ગુણૈર્ અલંકૃતો ભાસતે તપતિ વિરોચતે । તસ્માચ્ છ્રમણાલંકાર ઇત્ય્ ઉચ્યતે । અયમ્ ઉચ્યતે શ્રમણાલંકારઃ ॥
॥ ઉદ્દાનમ્ ॥
શ્રાદ્ધાશઠો ઽલ્પાબાધવીર્યં પ્રજ્ઞાલ્પેચ્છતા સંતુષ્ટિઃ ।
સુપોષતા સુભરતા ધુતપ્રાસાદિકમાત્રતા ।
સત્પુરુષઃ પણ્ડિતલિઙ્ગં ચ ક્ષાન્તિઃ સૌરત્યપેશલા ॥ [1]
સ્યાદ્ આત્મપરસંપત્તિચ્છન્દઃ શીલેન્દ્રિયસ્ તથા ।
ભોજનં ચૈવ જાગર્યા સંપ્રજાનદ્વિહારિતા ॥ [2]
તથા કલ્યાણમિત્રઃ સદ્ધર્મશ્રવણચિન્તના ।
અનન્તરાયસ્ ત્યાગશ્ ચ અલંકારેણ પશ્ચિમઃ ॥ [3]
લૌકિકં ચૈવ વૈરાગ્યં તથા લોકોત્તરેણ ચ ।
તયોશ્ ચૈવ હિ સંભારો ભૂમિર્ નૈષ્ક્રમ્યસંજ્ઞિતા ॥ [4]
॥ યોગાચારભૂમૌ શ્રાવકભૂમિસંગૃહીતાયાં પ્રથમં યોગસ્થાનમ્ ॥
(ઇઇ)-અ-ઇ મ્સ્.66અ2લ્, સ્હ્.169-1, w.83-13, પ્.80અ2, દ્.67અ4, ન્.70બ્2, ચો.71બ્2, છ્.424અ1
તત્ર કતિ પુદ્ગલા યે ઽસ્યાં નૈષ્ક્રમ્યભૂમૌ યથાદેશિતાયાં યથાપરિકીર્તિતાયાં નિષ્ક્રામન્તિ । કથં ચ પુદ્ગલાનાં વ્યવસ્થાનં ભવતિ । કતમદ્ આલમ્બનમ્ । કતમો ઽવવાદઃ । કતમા શિક્ષા । કતમે શિક્ષાનુલોમિકા ધર્માઃ । કતમો યોગભ્રંશઃ । કતમે યોગાઃ । કતમો મનસ્કારઃ । કતમદ્ યોગકરણીયમ્ । કતિ યોગાચારાઃ । કતમા યોગભાવના । કતમદ્ ભાવનાફલમ્ । કતિ પુદ્ગલપર્યાયાઃ । કતિ મારાઃ । કતિ મારકર્માણિ । કથમ્ આરમ્ભો વિફલો ભવતિ ॥

(ઇઇ)-અ-ઇઇ-1-અ મ્સ્.66અ3ર્, સ્હ્.169-14, w.84-1, પ્.80અ7, દ્.67અ7, ન્.70બ્5, ચો.71બ્7, છ્.424અ17
તત્ર પુદ્ગલા અષ્ટાવિંશતિઃ । કતમે ઽષ્ટાવિંશતિઃ । તદ્યથા મૃદ્વિન્દ્રિયઃ । તીક્ષ્ણેન્દ્રિયઃ । ઉત્સદરાગઃ । ઉત્સદદ્વેષઃ । ઉત્સદમોહઃ । ઉત્સદમાનઃ । ઉત્સદવિતર્કઃ । સમપ્રાપ્તઃ । મન્દરજસ્કજાતીયઃ । પ્રતિપન્નકઃ । ફલસ્થઃ । શ્રદ્ધાનુસારી । ધર્માનુસારી । શ્રદ્ધાધિમુક્તઃ । દૃષ્ટિપ્રાપ્તઃ । કાયસાક્ષી । સપ્તકૃદ્ભવપરમઃ । કુલંકુલઃ । એકવીચિકઃ । અન્તરાપરિનિર્વાયી । ઉપપદ્યપરિનિર્વાયી । અનભિસંસ્કારપરિનિર્વાયી । સાભિસંસ્કારપરિનિર્વાયી । ઊર્ધ્વંસ્રોતા । ( શ્ભ્ ઇઇ 4 ) સમયવિમુક્તઃ । અકોપ્યધર્મા । પ્રજ્ઞાવિમુક્તઃ । ઉભયતોભાગવિમુક્તશ્ ચેતિ ॥
(ઇઇ)-અ-ઇઇ-1-અ-(1) મ્સ્.66અ5મ્, સ્હ્.170-7, પ્.80બ્4, દ્.67બ્4, ન્.71અ2, ચો.72અ4, છ્.424અ25
તત્ર મૃદ્વિન્દ્રિયઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । યસ્ય પુદ્ગલસ્ય મૃદૂનીન્દ્રિયાણિ ધન્ધવાહીનિ મન્દવાહીનિ જ્ઞેયે વસ્તુનીતિ પૂર્વવત્ । સ પુનર્ દ્વિવિધો વેદિતવ્યઃ । આદિત એવ મૃદ્વિન્દ્રિયગોત્રો પરિભાવિતેન્દ્રિયશ્ ચ ॥
(ઇઇ)-અ-ઇઇ-1-અ-(2) મ્સ્.66અ6લ્, સ્હ્.170-12, પ્.80બ્6, દ્.67બ્5, ન્.71અ3, ચો.72અ5, છ્.424અ28
તીક્ષ્ણેન્દ્રિયઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । યસ્ય પુદ્ગલસ્ય તીક્ષ્ણાનીન્દ્રિયાણ્ય્ અધન્ધવાહીનિ ભવન્ત્ય્ અમન્દવાહીનિ જ્ઞેયે વસ્તુનીતિ પૂર્વવત્ । સ પુનર્ દ્વિવિધો વેદિતવ્યઃ । આદિત એવ તીક્ષ્ણેન્દ્રિયગોત્રઃ પરિભાવિતેન્દ્રિયશ્ ચ ॥
(ઇઇ)-અ-ઇઇ-1-અ-(3) મ્સ્.66અ6ર્, સ્હ્.170-17, પ્.80બ્7, દ્.67બ્6, ન્.71અ5, ચો.72અ6, છ્.424બ્4
રાગોત્સદઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । યેન પુદ્ગલેન પૂર્વમ્ અન્યાસુ જાતિષુ રાગ આસેવિતો ભાવિતો બહુલીકૃતઃ, સ તેન હેતુના તેન પ્રત્યયેનૈતર્હિ રઞ્જનીયે વસ્તુનિ તીવ્રરાગશ્ ચ ભવત્ય્ આયતરાગશ્ ચ । અયમ્ ઉચ્યતે રાગોત્સદઃ પુદ્ગલઃ ॥
(ઇઇ)-અ-ઇઇ-1-અ-(4) મ્સ્.66અ7મ્, સ્હ્.171-1, પ્.81અ1, દ્.67બ્7, ન્.71અ6, ચો.72બ્1, છ્.424બ્8
દ્વેષોત્સદઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । યેન પુદ્ગલેન દ્વેષઃ પૂર્વમ્ અન્યાસુ ( શ્ભ્ ઇઇ 6 ) જાતિષ્વ્ આસેવિતો ભાવિતો બહુલીકૃતઃ, તેન ચ હેતુના તેન પ્રત્યયેનૈતર્હિ દ્વેષણીયે વસ્તુનિ તીવ્રદ્વેષશ્ ચ ભવત્ય્ આયતદ્વેષશ્ ચ । અયમ્ ઉચ્યતે દ્વેષોત્સદઃ પુદ્ગલઃ ॥
(ઇઇ)-અ-ઇઇ-1-અ-(5) મ્સ્.66અ8લ્, સ્હ્.171-6, પ્.81અ3, દ્.68અ1, ન્.71અ7, ચો.72બ્2, છ્.424બ્11
મોહોત્સદઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । યેન પુદ્ગલેન પૂર્વમ્ અન્યાસુ જાતિષુ મોહ આસેવિતો ભાવિતો બહુલીકૃતઃ, તેન ચ હેતુના તેન પ્રત્યયેનૈતર્હિ મોહનીયે વસ્તુનિ તીવ્રમોહશ્ ચ ભવત્ય્ આયતમોહશ્ ચ । અયમ્ ઉચ્યતે મોહોત્સદઃ પુદ્ગલઃ ॥
(ઇઇ)-અ-ઇઇ-1-અ-(6) મ્સ્.66બ્1લ્, સ્હ્.171-11, પ્.81અ5, દ્.68અ3, ન્.71બ્2, ચો.72બ્3, છ્.424બ્15
માનોત્સદઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । યેન પુદ્ગલેન પૂર્વમ્ અન્યાસુ જાતિષુ માન આસેવિતો ભાવિતો બહુલીકૃતઃ, તેન ચ હેતુના તેન ચ પ્રત્યયેનૈતર્હિ મનનીયે વસ્તુનિ તીવ્રમાનશ્ ચ ભવત્ય્ આયતમાનશ્ ચ । અયમ્ ઉચ્યતે માનોત્સદઃ પુદ્ગલઃ॥
(ઇઇ)-અ-ઇઇ-1-અ-(7) મ્સ્.66બ્1ર્, સ્હ્.171-16, પ્.81અ7, દ્.68અ4, ન્.71બ્3, ચો.72બ્4, છ્.424બ્18
વિતર્કોત્સદઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । યેન પુદ્ગલેન પૂર્વમ્ અન્યાસુ જાતિષુ વિતર્ક આસેવિતો ભાવિતો બહુલીકૃતઃ, તેન ચ હેતુના તેનૈવ પ્રત્યયેનૈતર્હિ વિતર્કસ્થાનીયે વસ્તુનિ તીવ્રવિતર્કશ્ ચ ભવત્ય્ આયતવિતર્કશ્ ચ । અયમ્ ઉચ્યતે વિતર્કોત્સદઃ પુદ્ગલઃ ॥
(ઇઇ)-અ-ઇઇ-1-અ-(8) મ્સ્.66બ્2ર્, સ્હ્.171-21, પ્.81બ્1, દ્.68અ5, ન્.71બ્4, ચો.72બ્6, છ્.424બ્22
સમપ્રાપ્તઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । યેન પુદ્ગલેન પૂર્વમ્ અન્યાસુ જાતિષુ રાગો દ્વેષો મોહો માનો વિતર્કો નાસેવિતો ભાવિતો બહુલીકૃતઃ । ન ચૈતે ધર્મા આદીનવતો દૃષ્ટા વિદૂષિતાઃ સંતીરિતાઃ । સ તેન હેતુના તેન પ્રત્યયેન રઞ્જનીયે વા વસ્તુનિ દ્વેષણીયે મોહનીયે મન્યનીયે વિતર્કનીયે ન તીવ્રરાગો ભવતિ નાપ્ય્ આયતરાગઃ । ન ચાસ્ય ન સમુદાચરતિ રાગો યદુત તેન વસ્તુન । યથા રાગ એવં દ્વેષો મોહો માનો વિતર્કઃ । અયમ્ ઉચ્યતે સમપ્રાપ્તઃ પુદ્ગલઃ ॥
(ઇઇ)-અ-ઇઇ-1-અ-(9) મ્સ્.66બ્4લ્, સ્હ્.172-8, પ્.81બ્5, દ્.68બ્2, ન્.72અ1, ચો.73અ2, છ્.424બ્29
મન્દરજસ્કઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । યેન પુદ્ગલેન પૂર્વમ્ અન્યાસુ જાતિષુ ન રાગ આસેવિતો ભાવિતો બહુલીકૃતઃ । આદીનવતશ્ ચ બહુલં દૃષ્ટો ભવતિ વિદૂષિતઃ સંતીરિતઃ । સ તેન હેતુના તેન પ્રત્યયેનૈતર્હિ રઞ્જનીયે વસ્તુનિ સમવહિતે સંમુખીભૂતે ઽધિમાત્રે પ્રચુર ઉલ્બણે ધન્ધં રાગમ્ ઉત્પાદયતિ । મધ્યે પરીત્તે નૈવોત્પાદયતિ । યથા રાગ એવં દ્વેષો મોહો માનો વિતર્કો વેદિતવ્યઃ । અયમ્ ઉચ્યતે મન્દરજસ્કઃ પુદ્ગલઃ ॥
(ઇઇ)-અ-ઇઇ-1-અ-(10) મ્સ્.66બ્5ર્, સ્હ્.172-17, પ્.82અ1, દ્.68બ્4, ન્.72અ3, ચો.73અ5, છ્.424ચ્5
પ્રતિપન્નકઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । આહ । પ્રતિપન્નકાઃ પુદ્ગલાશ્ ચત્વારઃ । કતમે ચત્વારઃ । તદ્યથા સ્રોત-આપત્તિફલપ્રતિપન્નકઃ, સકૃદાગામિફલપ્રતિપન્નકઃ, અનાગામિફલપ્રતિપન્નકઃ, અર્હત્ત્વફલપ્રતિપન્નકશ્ ચ । અયમ્ ઉચ્યતે પ્રતિપન્નકઃ પુદ્ગલઃ ॥
(ઇઇ)-અ-ઇઇ-1-અ-(11) મ્સ્.66બ્6ર્, સ્હ્.173-2, પ્.82અ3, દ્.68બ્5, ન્.72અ5, ચો.73અ6, છ્.424ચ્8
ફલસ્થઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । આહ । સ્રોત-આપન્નઃ, સકૃદાગામી, અનાગામી, અર્હન્ । અયમ્ ઉચ્યતે ફલસ્થઃ પુદ્ગલઃ ॥
(ઇઇ)-અ-ઇઇ-1-અ-(12) મ્સ્.66બ્7લ્, સ્હ્.175-1, પ્.82અ5, દ્.68બ્7, ન્.72અ6, ચો.73બ્1, છ્.424ચ્11
શ્રદ્ધાનુસારી પુદ્ગલઃ કતમઃ । યઃ પુદ્ગલઃ પરતો ઽવવાદાનુશાસનીં પર્યેષતે । તદ્બલેન ચ પ્રતિપદ્યતે યદુત ફલસ્યાધિગમાય । નો તૂદ્ગૃહીતેષુ ધર્મેષુ પર્યવાપ્તેષુ ચિન્તિતેષુ તુલિતેષૂપપરીક્ષિતેષુ સ્વયમ્ એવ શક્તો ભવતિ પ્રતિબલસ્ તાન્ ધર્માન્ ભાવનાકારેણાનુસર્તુમ્ । નાન્યત્ર પુદ્ગલાનુસારિણ્યા શ્રદ્ધયા પ્રતિપદ્યતે । તસ્માચ્ છ્રદ્ધાનુસારીત્ય્ ઉચ્યતે ॥
(ઇઇ)-અ-ઇઇ-1-અ-(13) મ્સ્.66બ્8મ્, સ્હ્.175-8, પ્.82અ8, દ્.69અ2, ન્.72બ્1, ચો.73બ્3, છ્.424ચ્16
ધર્માનુસારી પુદ્ગલઃ કતમઃ । યઃ પુદ્ગલો યથાશ્રુતેષુ ધર્મેષુ પર્યવાપ્તેષુ ચિન્તિતેષુ તુલિતેષૂપપરીક્ષિતેષુ સ્વયમ્ એવ શક્તો ભવતિ પ્રતિબલસ્ તાન્ ધર્માન્ ભાવનાકારેણાનુસર્તુમ્ । નો તુ પરતો ઽવવાદાનુશાસનીં પર્યેષતે, યદુત ફલસ્યાધિગમાય । અયમ્ ઉચ્યતે ધર્માનુસારી પુદ્ગલઃ ॥
(ઇઇ)-અ-ઇઇ-1-અ-(14) મ્સ્.67અ1મ્, સ્હ્.175-14, પ્.82બ્2, દ્.69અ3, ન્.72બ્3, ચો.73બ્4, છ્.424ચ્20
શ્રદ્ધાધિમુક્તઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । આહ । સ એવ શ્રદ્ધાનુસારી પુદ્ગલો યસ્મિન્ સમયે શ્રામણ્યફલમ્ અધિગચ્છતિ સ્પર્શયતિ સાક્ષાત્કરોતિ પરતો ઽવવાદાનુશાસનીમ્ આગમ્ય, તસ્મિન્ સમયે શ્રદ્ધાધિમુક્ત ઇત્ય્ ઉચ્યતે ॥
(ઇઇ)-અ-ઇઇ-1-અ-(15) મ્સ્.67અ2લ્, સ્હ્.176-4, પ્.82બ્4, દ્.69અ4, ન્.72બ્4, ચો.73બ્6, છ્.424ચ્23
દૃષ્ટિપ્રાપ્તઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । આહ । સ એવ ધર્માનુસારી પુદ્ગલો યસ્મિન્ સમયે શ્રામણ્યફલમ્ અધિગચ્છતિ સ્પર્શયતિ સાક્ષાત્કરોતિ પરતો નાવવાદાનુશાસનીમ્ આગમ્ય, તસ્મિન્ સમયે દૃષ્ટિપ્રાપ્ત ઇત્ય્ ઉચ્યતે ॥
(ઇઇ)-અ-ઇઇ-1-અ-(16) મ્સ્.67અ2ર્, સ્હ્.177-3, પ્.82બ્5, દ્.69અ5, ન્.72બ્5, ચો.73બ્7, છ્.424ચ્25

કાયસાક્ષી પુદ્ગલઃ કતમઃ । યો ઽયં પુદ્ગલો ઽનુલોમપ્રતિલોમમ્ અષ્ટૌ વિમોક્ષાન્ સમાપદ્યતે વ્યુત્તિષ્ઠતે ચ । કાયેન ચ સાક્ષાત્કૃત્ય બહુલં વિહરતિ । ન ચ સર્વેણ સર્વમ્ આસ્રવક્ષયમ્ અનુપ્રાપ્નોતિ । અયમ્ ઉચ્યતે કાયસાક્ષી પુદ્ગલઃ ॥
(ઇઇ)-અ-ઇઇ-1-અ-(17) મ્સ્.67અ3મ્, સ્હ્.177-8, w.84-25, પ્.82બ્7, દ્.69અ7, ન્.72બ્7, ચો.74અ1, છ્.424ચ્27
સપ્તકૃદ્ભવપરમઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । યો ઽયં પુદ્ગલસ્ ત્રયાણામ્ સંયોજનાનાં પ્રહાણાત્ સત્કાયદૃષ્ટેઃ શીલવ્રતપરામર્શસ્ય વિચિકિત્સાયાઃ સ્રોત-આપન્નો ભવતિ । અવિનિપાતધર્મા નિયતઃ સંબોધિપરાયણઃ સપ્તકૃદ્ભવપરમઃ સપ્તકૃત્વો દેવાંશ્ ચ મનુષ્યાંશ્ ચ સંધાવ્ય સંસૃત્ય દુઃખસ્યાન્તં કરોતિ । અયમ્ ઉચ્યતે સપ્તકૃદ્ભવપરમઃ પુદ્ગલઃ ॥
(ઇઇ)-અ-ઇઇ-1-અ-(18) મ્સ્.67અ4મ્, સ્હ્.178-1, પ્.83અ2, દ્.69બ્2, ન્.73અ2, ચો.74અ3, છ્.425અ2
કુલંકુલઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । [સ્મ્રસ્ પ । રિગ્સ્ નસ્ રિગ્સ્ સુ સ્ક્યે બ નિ ગ્ઞિસ્ તે । લ્હઽઇ રિગ્સ્ નસ્ રિગ્સ્ સુ સ્ક્યે બ દઙ્ । મિઽઇ રિગ્સ્ નસ્ રિગ્સ્ સુ સ્ક્યે બઽઓ ॥ દે લ લ્હઽઇ રિગ્સ્ નસ્ રિગ્સ્ સુ સ્ક્યે બ નિ । લ્હ ર્નમ્સ્ ક્યિ રિગ્સ્ નસ્ રિગ્સ્ સુ મ્ત્સ્હમ્સ્ સ્બ્યર્ źઇઙ્ । ઽખોર્ નસ્ સ્દુગ્ બ્સ્ઙલ્ મ્થર્ બ્યેદ્ પ ગઙ્ યિન્ પઽઓ । દે લ મિઽઇ રિગ્સ્ નસ્ રિગ્સ્ સુ સ્ક્યે બ નિ । મિ ર્નમ્સ્ ક્યિ રિગ્સ્ નસ્ રિગ્સ્ સુ મ્ત્સ્હમ્સ્ સ્બ્યર્ źઇઙ્ । ઽખોર્ નસ્ સ્દુગ્ બ્સ્ઙલ્ મ્થર્ બ્યેદ્ પ ગઙ્ યિન્ પ સ્તે] । ઉભાવ્ અપિ સ્રોત-આપન્નૌ પુદ્ગલૌ વેદિતવ્યૌ ॥
(ઇઇ)-અ-ઇઇ-1-અ-(19) મ્સ્.67અ4ર્, સ્હ્.178-3, પ્.83અ5, દ્.69બ્4, ન્.73અ4, ચો.74અ6, છ્.425અ6
તત્રૈકવીચિકઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । યસ્ય સકૃદાગામિનઃ પુદ્ગલસ્યાનાગામિફલપ્રતિપન્નકસ્ય કામાવચરાણાં ક્લેશાનામ્ અધિમાત્રમધ્યક્લેશાઃ પ્રહીણા ભવન્તિ । મૃદુકાશ્ ચૈકે ઽવશિષ્ટા ભવન્તિ । સકૃચ્ ચ કામાવચરદેવભવમ્ અભિનિર્વર્ત્ય તત્રૈવ પરિનિર્વાતિ । ન પુનઃ સકૃદ્ આગચ્છતીમં લોકમ્ । અયમ્ ઉચ્યત એકવીચિકઃ પુદ્ગલઃ ॥

(ઇઇ)-અ-ઇઇ-1-અ-(20) મ્સ્.67અ5ર્, સ્હ્.178-10, પ્.83અ7, દ્.69બ્5, ન્.73અ6, ચો.74અ7, છ્.425અ11
અન્તરાપરિનિર્વાયી પુદ્ગલઃ કતમઃ । આહ । અન્તરાપરિનિર્વાયિણઃ પુદ્ગલાસ્ ત્રયઃ । એકો ઽન્તરાપરિનિર્વાયી પુદ્ગલશ્ ચ્યુતમાત્ર એવાન્તરાભવાભિનિર્વૃત્તિકાલે ઽન્તરાભવમ્ અભિનિર્વર્તયતિ । અભિનિર્વૃત્તે સમકાલમ્ એવ પરિનિર્વાતિ । તદ્યથા પરીત્તઃ શકલિકાગ્નિર્ ઉત્પન્ન એવ પરિનિર્વાતિ ।
દ્વિતીયો ઽન્તરાપરિનિર્વાયી પુદ્ગલો ઽન્તરાભવમ્ અભિનિર્વર્તયતિ । અભિનિર્વૃત્તે ઽન્તરાભવે તત્રસ્થ એવ કાલાન્તરેણ પરિનિર્વાતિ । નો તુ યેનોપપત્તિભવસ્ તેનાદ્યાપ્ય્ ઉપનતો ભવતિ । તદ્યથા, અયોગુડાનાં વાયઃસ્થાલાનાં વા દીપ્તાગ્નિસંપ્રતપ્તાનામ્ અયોઘનૈર્ હન્યમાનાનામ્ અયઃપ્રપાટિકોત્પતત્ય્ એવ પરિનિર્વાતિ ।
તૃતીયો ઽન્તરાપરિનિર્વાયી પુદ્ગલો ઽન્તરાભવમ્ અભિનિર્વર્ત્ય યેનોપપત્તિભવસ્ તેનોપનમતિ । ઉપનતશ્ ચ પુનર્ અનુપપન્ન એવ પરિનિર્વાતિ । તદ્યથાયસ્પ્રપાટિકોત્પત્ય પૃથિવ્યામ્ અપતિતૈવ પરિનિર્વાતિ ।
ત ઇમે ત્રયો ઽન્તરાપરિનિર્વાયિણઃ પુદ્ગલા એકધ્યમ્ અભિસંક્ષિપ્યાન્તરાપરિનિર્વાયી પુદ્ગલ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ॥
(ઇઇ)-અ-ઇઇ-1-અ-(21) મ્સ્.67બ્2મ્, સ્હ્.180-13, પ્.83બ્7, દ્.70અ4, ન્.73બ્5, ચો.74બ્6, છ્.425અ22
ઉપપદ્યપરિનિર્વાયી પુદ્ગલઃ કતમઃ । ય ઉપપન્નમાત્ર એવ પરિનિર્વાતિ । અયમ્ ઉચ્યત ઉપપદ્યપરિનિર્વાયી પુદ્ગલઃ ॥
(ઇઇ)-અ-ઇઇ-1-અ-(22) મ્સ્.67બ્2ર્, સ્હ્.180-15, પ્.84અ1, દ્.70અ5, ન્.73બ્6, ચો.74બ્7, છ્.425અ24
અનભિસંસ્કારપરિનિર્વાયી પુદ્ગલઃ કતમઃ । 13) યો ઽનભિસંસ્કારેણાપ્રયત્નેનાખેદેન માર્ગં સંમુખીકૃત્ય તત્રોપપન્નઃ પરિનિર્વાતિ । અયમ્ ઉચ્યતે ઽનભિસંસ્કારપરિનિર્વાયી પુદ્ગલઃ ॥
(ઇઇ)-અ-ઇઇ-1-અ-(23) મ્સ્.67બ્3લ્, સ્હ્.181-3, પ્.84અ2, દ્.70અ6, ન્.73બ્7, ચો. 75અ1, છ્.425અ27
સાભિસંસ્કારપરિનિર્વાયી પુદ્ગલઃ કતમઃ । યો ઽભિસંસ્કારેણ પ્રયત્નેન ખેદેન માર્ગં સંમુખીકૃત્ય તત્રોપપન્નઃ પરિનિર્વાતિ । અયમ્ ઉચ્યતે સાભિસંસ્કારપરિનિર્વાયી પુદ્ગલઃ ॥
(ઇઇ)-અ-ઇઇ-1-અ-(24) મ્સ્.67બ્3ર્, સ્હ્.181-7, પ્.84અ4, દ્.70અ7, ન્.74અ1, ચો. 75અ3, છ્.425અ29
ઊર્ધ્વંસ્રોતાઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । યઃ પુદ્ગલો ઽનાગામી પ્રથમે ધ્યાન ઉપપન્નઃ સ ન તત્રસ્થ એવ પરિનિર્વાતિ । અપિ તુ તસ્માચ્ ચ્યવિત્વોત્તરોત્તરમ્ ઉપપત્ત્યાયતનમ્ અભિનિર્વર્તયન્ યાવદ્ અકનિષ્ઠાન્ વા દેવાન્ ગચ્છતિ, નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનં વા । અયમ્ ઉચ્યત ઊર્ધ્વંસ્રોતાહ્ પુદ્ગલઃ ॥
(ઇઇ)-અ-ઇઇ-1-અ-(25) મ્સ્.67બ્4ર્, સ્હ્.182-6, પ્.84અ6, દ્.70બ્2, ન્.74અ3, ચો. 75અ4, છ્.425બ્5
સમયવિમુક્તઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । યો મૃદ્વિન્દ્રિયગોત્રઃ પુદ્ગલો લૌકિકેભ્યો દૃષ્ટધર્મસુખવિહારેભ્યઃ પરિહીયતે । ચેતયતિ વા મરણાય । અનુરક્ષતે વા વિમુક્તિમ્ । અત્યર્થાપ્રમાદચર્યામ્ અનુયુક્તો ભવતિ, યદુતૈતામ્ એવાપરિહાણિમ્ અધિપતિં કૃત્વા । તન્માત્રો વાસ્ય કુશલપક્ષો ભવતિ, નો તુ તેષાં તેષાં રાત્રિંદિવસાનાં ક્ષણલવમુહૂર્તાનામ્ અત્યયાદ્ અત્યર્થં વિશેષાય પરૈતિ । યાવન્ ન તીવ્રમ્ અભિયોગં કરોતિ । અયમ્ ઉચ્યતે સમયવિમુક્તઃ પુદ્ગલઃ ॥
(ઇઇ)-અ-ઇઇ-1-અ-(26) મ્સ્.67બ્6લ્, સ્હ્.183-1, પ્.84બ્2, દ્.70બ્4, ન્.74અ6, ચો. 75અ7, છ્.425બ્11
અકોપ્યધર્મા પુદ્ગલઃ કતમઃ । એતદ્વિપર્યયેણાકોપ્યધર્મા પુદ્ગલો વેદિતવ્યઃ ॥
(ઇઇ)-અ-ઇઇ-1-અ-(27) મ્સ્.67બ્6મ્, સ્હ્.183-3, પ્.84બ્3, દ્.70બ્5, ન્.74અ6, ચો. 75અ7, છ્.425બ્12
પ્રજ્ઞાવિમુક્તઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । યઃ પુદ્ગલઃ સર્વેણ સર્વમ્ આસ્રવક્ષયમ્ અનુપ્રાપ્નોતિ । નો ત્વ્ અષ્ટૌ વિમોક્ષાન્ કાયેન સાક્ષાત્કૃત્વોપસંપદ્ય વિહરતિ । અયમ્ ઉચ્યતે પ્રજ્ઞાવિમુક્તઃ પુદ્ગલઃ ॥
(ઇઇ)-અ-ઇઇ-1-અ-(28) મ્સ્.67બ્7લ્, સ્હ્.183-7, પ્.84બ્4, દ્.70બ્6, ન્.74બ્1, ચો.75બ્1, છ્.425બ્15
ઉભયતોભાગવિમુક્તઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । યઃ પુદ્ગલઃ સર્વેણ સર્વમ્ આસ્રવક્ષયમ્ અનુપ્રાપ્નોતિ । અષ્ટૌ વિમોક્ષાન્ કાયેન સાક્ષાત્કૃત્વોપસંપદ્ય વિહરતિ । તસ્ય ક્લેશાવરણાચ્ ચ ચિત્તં મુક્તં ભવતિ, વિમોક્ષાવરણાચ્ ચ । અયમ્ ઉચ્યત ઉભયતોભાગવિમુક્તઃ પુદ્ગલઃ ॥
(ઇઇ)-અ-ઇઇ-2-અ મ્સ્.68અ1મ્, સ્હ્.184-1, w.85-5, પ્.84બ્6, દ્.70બ્7, ન્.74બ્2, ચો.75બ્3, છ્.425બ્20
પુદ્ગલવ્યવસ્થાનં કતમત્ । એકાદશભિઃ પ્રભેદૈઃ પુદ્ગલવ્યવસ્થાનં વેદિતવ્યમ્ । કતમૈર્ એકાદશભિઃ । તદ્યથા ઇન્દ્રિયપ્રભેદેન, નિકાયપ્રભેદેન, ચરિતપ્રભેદેન, પ્રણિધાનપ્રભેદેન, પ્રતિપત્પ્રભેદેન, માર્ગફલપ્રભેદેન, પ્રયોગપ્રભેદેન, સમાપત્તિપ્રભેદેન, ઉપપત્તિપ્રભેદેન, પરિહાણિપ્રભેદેન, આવરણપ્રભેદેન ચ ॥
-ઇઇ-2-અ-(1) મ્સ્.68અ2લ્, સ્હ્.184-7, પ્.85અ1, દ્.71અ2, ન્.74બ્4, ચો.75બ્5, છ્.425બ્25
ઇન્દ્રિયપ્રભેદેન તાવત્ । મૃદ્વિન્દ્રિયતીક્ષ્ણેન્દ્રિયપુદ્ગલયોર્ વ્યવસ્થાનમ્ ॥
-ઇઇ-2-અ-(2) મ્સ્.68અ2લ્, સ્હ્. 184-9, પ્.85અ2, દ્.71અ3, ન્.74બ્5, ચો.75બ્5, છ્.425બ્27
નિકાયપ્રભેદેન સપ્તવિધં પુદ્ગલવ્યવસ્થાનમ્ । ભિક્ષુર્ ભિક્ષુણી શિક્ષમાણા શ્રામણેરઃ શ્રામણેર્ય્ ઉપાસક ઉપાસિકા ચ ॥
-ઇઇ-2-અ-(3) મ્સ્.68અ2મ્, સ્હ્. 184-12, પ્.85અ3, દ્.71અ3, ન્.74બ્6, ચો.75બ્6, છ્.425ચ્1
તત્ર ચરિતપ્રભેદેન સપ્તાનાં પુદ્ગલાનાં વ્યવસ્થાનમ્ । યો ઽયં રાગોત્સદઃ પુદ્ગલઃ સ રાગચરિતઃ । યો દ્વેષોત્સદઃ સ દ્વેષચરિતઃ । યો મોહોત્સદઃ સ મોહચરિતઃ । યો માનોત્સદઃ સ માનચરિતઃ । યો વિતર્કોત્સદઃ સ વિતર્કચરિતઃ । યઃ સમપ્રાપ્તઃ સ સમભાગચરિતઃ ।
યો મન્દરજસ્કઃ સ મન્દચરિતો વેદિતવ્યઃ ॥
-ઇઇ-2-અ-(3)-ઇ મ્સ્.68અ3મ્, સ્હ્.185-1, પ્.85અ6, દ્.71અ5, ન્.75અ1, ચો.76અ1, છ્.425ચ્8
તત્ર રાગચરિતસ્ય પુદ્ગલસ્ય કતમાનિ લિઙ્ગાનિ । ઇહ રાગચરિતઃ પુદ્ગલઃ પરીત્તે સર્વનિહીને રઞ્જનીયે વસ્તુનિ ઘનમ્ અધિમાત્રં રાગપર્યવસ્થાનમ્ ઉત્પાદયતિ । કઃ પુનર્ વાદો મધ્યપ્રણીતે । તચ્ ચ પુના રાગપર્યવસ્થાનં સંતત્યા ચિરકાલમ્ અવસ્થાપયતિ । દીર્ઘકાલમ્ અનુબદ્ધો ભવતિ ।
તેન પર્યવસ્થાનેન રઞ્જનીયૈર્ ધર્મૈર્ અભિભૂયતે । નો તુ શક્નોતિ રઞ્જનીયાન્ ધર્માન્ અભિભવિતુમ્ । સ્નિગ્ધેન્દ્રિયશ્ ચ ભવત્ય્ અખરેન્દ્રિયઃ, અકર્કશેન્દ્રિયઃ, અપરુષેન્દ્રિયઃ । નાત્યર્થં પરેષાં વિહેઠનજાતીયો યદુત કાયેન વાચા દુર્વિવેજ્યશ્ ચ ભવતિ દુઃસંવેજ્યશ્ ચ । હીનાધિમુક્તિકશ્ ચ ભવતિ । દૃઢકર્માન્તઃ । સ્થિરકર્માન્તઃ । દૃઢવ્રતઃ । સ્થિરવ્રતઃ । સહિષ્ણુશ્ ચ ભવત્ય્ ઉપકરણેષુ પરિષ્કારેષુ લોલુપજાતીયસ્ તદ્ગુરુકશ્ ચ, સૌમનસ્યબહુલશ્ ચ ભવત્ય્ આનન્દીબહુલો વિગતભૃકુટિર્ ઉત્તાનમુખવર્ણઃ સ્મિતપૂર્વંગમઃ । ઇત્ય્ એવંભાગીયાનિ રાગચરિતસ્ય પુદ્ગલસ્ય લિઙ્ગાનિ વેદિતવ્યાનિ ॥
-ઇઇ-2-અ-(3)-ઇઇ મ્સ્.68અ6લ્, સ્હ્.185-17, પ્.85બ્6, દ્.71બ્4, ન્.75અ6, ચો.76અ6, છ્.425ચ્19

તત્ર દ્વેષચરિતસ્ય પુદ્ગલસ્ય લિઙ્ગાનિ કતમાનિ । ઇહ દ્વેષચરિતઃ પુદ્ગલો ( શ્ભ્ ઇઇ 26 ) દ્વેષણીયે વસ્તુનિ પરીત્તેન પ્રતિઘવસ્તુનિમિત્તેન ઘનં પ્રભૂતં પ્રતિઘપર્યવસ્થાનમ્ ઉત્પાદયતિ । કઃ પુનર્ વાદો મધ્યાધિમાત્રેણ । તસ્ય ચ પ્રતિઘપર્યવસ્થાનસ્ય દીર્ઘકાલં સંતતિમ્ અવસ્થાપયતિ । ચિરકાલમ્ અનુબદ્ધો ભવતિ । પ્રતિઘપર્યવસ્થાનેન સ દ્વેષણીયૈર્ ધર્મૈર્ અભિભૂયતે । નો તુ દ્વેષણીયાન્ ધર્માઞ્ છક્નોત્ય્ અભિભવિતુમ્ । રૂક્ષેન્દ્રિયશ્ ચ ભવતિ । ખરેન્દ્રિયઃ કર્કશેન્દ્રિયઃ પરુષેન્દ્રિયશ્ ચ ભવતિ । અત્યર્થં ચ પરેષાં વિહેઠનજાતીયો ભવતિ યદુત કાયેન વાચા । સુવિવેજ્યશ્ ચ ભવતિ સુસંવેજ્યઃ । ધ્વાઙ્ક્ષો ભવતિ મુખરઃ, પ્રગલ્ભઃ, અનધિમુક્તિબહુલઃ । ન દૃઢકર્મન્તો ન સ્થિરકર્મન્તો ન દૃઢવ્રતો ન સ્થિરવ્રતઃ । દૌર્મનસ્યબહુલશ્ ચ ભવત્ય્ ઉપાયાસબહુલઃ । અક્ષમો ભવત્ય્ અસહિષ્ણુઃ, વિલોમનજાતીયઃ, અપ્રદક્ષિણગ્રાહી દુષ્પ્રત્યાનેયજાતીયઃ, ઉપનાહબહુલઃ । ક્રૂરાશયશ્ ચણ્ડશ્ ચ ભવત્ય્ આદાશી પ્રત્યક્ષરવાદી સો ઽલ્પમાત્રમ્ અપ્ય્ ઉક્તઃ સન્ન્ અભિષજ્યતે, કુપ્યતિ, વ્યાપદ્યતે મદ્ગુઃ પ્રતિતિષ્ઠતિ કોપં સંજનયતિ । વિકૃતભૃકુટિશ્ ચ ભવતિ । અનુત્તાનમુખવર્ણઃ, પરસંપત્તિદ્વેષ્ટા, ઈર્ષ્યાબહુલઃ । ઇત્ય્ એવંભાગીયાનિ દ્વેષચરિતસ્ય પુદ્ગલસ્ય લિઙ્ગાનિ વેદિતવ્યાનિ ॥
-ઇઇ-2-અ-(3)-ઇઇઇ મ્સ્.68બ્1ર્, સ્હ્.186-16, પ્.86અ7, દ્.72અ3, ન્.75બ્6, ચો.76બ્5, છ્.426અ4
તત્ર કતમાનિ મોહચરિતસ્ય પુદ્ગલસ્ય લિઙ્ગાનિ । ઇહ મોહચરિતઃ પુદ્ગલો મોહસ્થાનીયે વસ્તુનિ પરીત્તે ઘનં પ્રભૂતં મોહપર્યવસ્થાનમ્ ઉત્પાદયતિ । પ્રાગ્ એવ મધ્યાધિમાત્રે । દીર્ઘં ચ કાલં તસ્ય મોહપર્યવસ્થાનસ્ય સંતતિમ્ અવસ્થાપયતિ । તેન ચ અનુબદ્ધો ભવતિ । સ મોહનીયૈર્ ધર્મૈર્ અભિભૂયતે । નો તુ મોહનીયાન્ ધર્માઞ્ છક્નોત્ય્ અભિભવિતુમ્ । ધન્ધેન્દ્રિયશ્ ચ ભવતિ । જડેન્દ્રિયશ્ ચ ભવતિ, મન્દેન્દ્રિયશ્ ચ શિથિલકાયકર્માન્તઃ, શિથિલવાક્કર્માન્તઃ, દુશ્ચિન્તિતચિન્તી, દુર્ભાષિતભાષી, દુષ્કૃતકર્મકારી, અલસો ઽનુત્થાનસંપન્નઃ, મન્દભાષી, દુર્મેધઃ, મુષિતસ્મૃતિઃ, અસંપ્રજાનદ્વિહારી, વામગ્રાહી, દુર્વિવેજ્યઃ, દુઃસંવેજ્યઃ, હીનાધિમુક્તિકઃ । જડ એડમૂકો હસ્તસંવાચિકઃ । અપ્રતિબલઃ સુભાષિતદુર્ભાષિતાનાં ધર્માણામ્ અર્થમ્ આજ્ઞાતુમ્ । પ્રત્યયહાર્યશ્ ચ ભવતિ પરહાર્યઃ પરપ્રણેયઃ । ઇત્ય્ એવંભાગીયાનિ મોહચરિતસ્ય પુદ્ગલસ્ય લિઙ્ગાનિ વેદિતવ્યાનિ ॥
-ઇઇ-2-અ-(3)-ઇવ્ મ્સ્.68બ્4મ્, સ્હ્.187-13, પ્.86બ્7, દ્.72બ્1, ન્.76અ5, ચો.77અ4, છ્.426અ16
તત્ર કતમાનિ માનચરિતસ્ય પુદ્ગલસ્ય લિઙ્ગાનિ । ઇહ માનચરિતઃ પુદ્ગલો માનસ્થાનીયે વસ્તુનિ પરીત્તે ઽપિ ઘનં પ્રભૂતમ્ં માનપર્યવસ્થાનમ્ ઉત્પાદયતિ । કઃ પુનર્ વાદો મધ્યાધિમાત્રે । તસ્ય ચ માનપર્યવસ્થાનસ્ય ( શ્ભ્ ઇઇ 30 ) દીર્ઘકાલં સંતતિમ્ અવસ્થાપયતિ । તેન ચાનુબદ્ધો ભવતિ । સ માનસ્થાનીયૈર્ ધર્મૈર્ અભિભૂયતે । નો તુ માનસ્થાનીયાન્ ધર્માઞ્ છક્નોત્ય્ અભિભવિતુમ્ । ઉદ્ધતેન્દ્રિયશ્ ચ ભવત્ય્ ઉન્નતેન્દ્રિયશ્ ચ કાયમણ્ડનાનુયોગમ્ અનુયુક્તશ્ ચ ભવતિ। અધિમાત્રમ્ ઉન્નતાં ચ વાચં ભાષતે નાવનતામ્ । માતાપિતૃજ્ઞાતિગુરુસ્થાનીયાનાં ચ ન કાલેન કાલં યથાનુરૂપામ્ અપચિતિં કર્તા ભવતિ । સ્તબ્ધો ભવતિ, અપ્રણતકાયો નાભિવાદનવન્દનપ્રત્યુત્થાનાઞ્જલિસામીચીકર્મશીલઃ । આત્મપ્રગ્રાહકો ભવત્ય્ આત્મોત્કર્ષપરપંસકઃ । લાભકામઃ સત્કારકામઃ કીર્તિશબ્દશ્લોકકામઃ । ઉત્પ્લાવનાભાણ્ડો દુર્વિવેજ્યશ્ ચ ભવતિ દુઃસંવેજ્યઃ । ઉદારાધિમુક્તિશ્ ચ ભવતિ । મન્દકારુણ્યઃ । અધિમાત્રં ચાત્મસત્ત્વજીવપોષપુરુષપુદ્ગલદૃષ્ટિમન્યુબહલો ભવતિ, ઉપનાહી ચ । ઇત્ય્ એવંભાગીયાનિ માનચરિતસ્ય પુદ્ગલસ્ય લિઙ્ગાનિ વેદિતવ્યાનિ ॥
-ઇઇ-2-અ-(3)-વ્ મ્સ્.68બ્8ર્, સ્હ્.188-15, પ્.87અ7, દ્.72બ્7, ન્.76બ્4, ચો.77બ્3, છ્.426બ્1

તત્ર કતમાનિ વિતર્કચરિતસ્ય પુદ્ગલસ્ય લિઙ્ગાનિ । ઇહ વિતર્કચરિતઃ પુદ્ગલો વિતર્કસ્થાનીયે વસ્તુનિ પરીત્તે ઽપિ ઘનં પ્રભૂતં વિતર્કપર્યવસ્થાનમ્ ઉત્પાદયતિ । કઃ પુનર્ વાદો મધ્યાધિમાત્રે । તચ્ ચ પર્યવસ્થાનં દીર્ઘકાલમ્ અવસ્થાપયતિ । તેન ચાનુબદ્ધો ( શ્ભ્ ઇઇ 32 ) ભવતિ । સ વિતર્કસ્થાનીયૈર્ ધર્મૈર્ અભિભૂયતે । નો તુ વિતર્કસ્થાનીયાન્ ધર્માઞ્ છક્નોત્ય્ અભિભવિતુમ્ । અસ્થિરેન્દ્રિયશ્ ચ ભવતિ ચપલેન્દ્રિયશ્ ચઞ્ચલેન્દ્રિયો વ્યાકુલેન્દ્રિયઃ । ત્વરિતકાયકર્માન્તસ્ ત્વરિતવાક્કર્માન્તઃ । દુર્વિવેજ્યો દુઃસંવેજ્યઃ । પ્રપઞ્ચારામઃ પ્રપઞ્ચરતઃ । કાઙ્ક્ષાબહુલો વિચિકિત્સાબહુલઃ । છન્દિકશ્ ચ ભવત્ય્ અસ્થિરવ્રતો ઽનિશ્ચિતવ્રતઃ । અસ્થિરકર્માન્તો ઽનિશ્ચિતકર્માન્તઃ । શંકાબહુલઃ પ્રમુષિતસ્મૃતિઃ । વિવેકાનભિરતો વિક્ષેપબહુલઃ । લોકચિત્રેષુ છન્દરાગાનુસૃતઃ, દક્ષો ઽનલસ ઉત્થાનસંપન્નઃ । ઇત્ય્ એવંભાગીયાનિ વિતર્કચરિતસ્ય પુદ્ગલસ્ય લિઙ્ગાનિ વેદિતવ્યાનિ ।
ઇદં ચરિતપ્રભેદેન પુદ્ગલવ્યવસ્થાનં વેદિતવ્યમ્ ॥
-ઇઇ-2-અ-(4) મ્સ્.69અ3લ્, સ્હ્.189-11, પ્.87બ્8, દ્.73અ6, ન્.77અ3, ચો.78અ2, છ્.426બ્14
તત્ર81 પ્રણિધાનપ્રભેદેન પુદ્ગલવ્યવસ્થાનમ્ । અસ્તિ પુદ્ગલઃ શ્રાવકયાને કૃતપ્રણિધાનઃ, અસ્તિ પ્રત્યેકબુદ્ધયાને, અસ્તિ મહાયાને । તત્ર યો ઽયં પુદ્ગલઃ શ્રાવકયાને કૃતપ્રણિધાનઃ સ સ્યાચ્ છ્રાવકગોત્રઃ, સ્યાત્ પ્રત્યેકબુદ્ધગોત્રઃ, સ્યાન્ મહાયાનગોત્રઃ । તત્ર યો ઽયં પુદ્ગલઃ પ્રત્યેકાયાં બોધૌ કૃતપ્રણિધાનઃ સો ઽપિ સ્યાત્ પ્રત્યેકબુદ્ધગોત્રઃ, સ્યાચ્ છ્રાવકગોત્રઃ, સ્યાન્ મહાયાનગોત્રઃ । તત્ર યો ઽયં પુદ્ગલો મહાયાને કૃતપ્રણિધાનઃ સો ઽપિ સ્યાચ્ છ્રાવકગોત્રઃ, સ્યાત્ પ્રત્યેકબુદ્ધગોત્રઃ, સ્યાન્ મહાયાનગોત્રઃ ।
તત્ર યો ઽયં શ્રાવકગોત્રઃ પુદ્ગલઃ પ્રત્યેકાયાં બોધાવ્ અનુત્તરાયાં વા સમ્યક્સંબોધૌ કૃતપ્રણિધાનઃ, સ શ્રાવકગોત્રત્વાદ્ અવશ્યમ્ અન્તે કાલે ( શ્ભ્ ઇઇ 34 ) તત્પ્રણિધાનં વ્યાવર્ત્ય શ્રાવકયાનપ્રણિધાન એવાવતિષ્ઠતે । એવં પ્રત્યેકબુદ્ધયાનગોત્રો મહાયાનગોત્રો વેદિતવ્યઃ ।
તત્ર ભવત્ય્ એષાં પુદ્ગલાનાં પ્રણિધાનસંચારઃ પ્રણિધાનવ્યતિકરઃ । નો તુ ગોત્રસંચારઃ, ગોત્રવ્યતિકરઃ । અસ્મિંસ્ ત્વ્ અર્થે શ્રાવકયાનપ્રણિધાનાઃ શ્રાવકગોત્રાશ્ ચૈતે પુદ્ગલા વેદિતવ્યાઃ । એવં પ્રણિધાનપ્રભેદેન પુદ્ગલવ્યવસ્થાનં ભવતિ ॥
-ઇઇ-2-અ-(5) મ્સ્.69અ6લ્, સ્હ્.190-8, છોઇ.162-6, પ્.88બ્1, દ્.73બ્5, ન્.77બ્2, ચો.78બ્1, છ્.426ચ્2
કથં પ્રતિપત્પ્રભેદેન પુદ્ગલવ્યવસ્થાનં ભવતિ । એષાં યથોદ્દિષ્ટાનાં યથાપરિકીર્તિતાનાં પુદ્ગલાનાં ચતસૃભિઃ પ્રતિપદ્ભિર્ નિર્યાણં ભવતિ । કતમાભિશ્ ચતસૃભિઃ । અસ્તિ પ્રતિપદ્ દુઃખા ધન્ધાભિજ્ઞા। અસ્તિ પ્રતિપદ્ દુઃખા ક્ષિપ્રાભિજ્ઞા । અસ્તિ પ્રતિપત્ સુખા ધન્ધાભિજ્ઞા । અસ્તિ પ્રતિપત્ સુખા ક્ષિપ્રાભિજ્ઞા ।
તત્ર મૃદ્વિન્દ્રિયસ્ય પુદ્ગલસ્ય મૌલધ્યાનાલાભિનો યા પ્રતિપદ્ ઇયમ્ ઉચ્યતે દુઃખા ધન્ધાભિજ્ઞા । તત્ર તીક્ષ્ણેન્દ્રિયસ્ય પુદ્ગલસ્ય મૌલધ્યાનાલાભિનો યા પ્રતિપદ્ ઇયમ્ ઉચ્યતે દુઃખા ક્ષિપ્રાભિજ્ઞા । તત્ર મૃદ્વિન્દ્રિયસ્ય પુદ્ગલસ્ય મૌલધ્યાનલાભિનો યા પ્રતિપદ્ ઇયમ્ ઉચ્યતે સુખા ધન્ધાભિજ્ઞા । તત્ર તીક્ષ્ણેન્દ્રિયસ્ય પુદ્ગલસ્ય મૌલધ્યાનલાભિનો યા પ્રતિપદ્ ઇયમ્ ઉચ્યતે સુખા ક્ષિપ્રાભિજ્ઞા । એવં પ્રતિપત્પ્રભેદેન પુદ્ગલવ્યવસ્થાનં વેદિતવ્યમ્ ।
-ઇઇ-2-અ-(6) મ્સ્.69અ8મ્, સ્હ્.190-22, પ્.88બ્7, દ્.74અ1, ન્.77બ્6, ચો.78બ્5, છ્.426ચ્13
તત્ર કથં માર્ગફલપ્રભેદેન પુદ્ગલવ્યવસ્થાનં વેદિતવ્યમ્ । તદ્યથા ચતુર્ણાં પ્રતિપન્નકાનાં સ્રોત-આપત્તિફલપ્રતિપન્નકસ્ય, સકૃદાગામિફલપ્રતિપન્નકસ્ય, અનાગામિફલપ્રતિપન્નકસ્ય, અર્હત્ત્વફલપ્રતિપન્નકસ્ય । ( શ્ભ્ ઇઇ 36 ) ચતુર્ણાં ચ ફલસ્થાનાં, સ્રોત-આપન્નસ્ય, સકૃદાગામિનો, ઽનાગામિનો, ઽર્હતશ્ ચ । યે પ્રતિપન્નકમાર્ગે વર્તન્તે તે પ્રતિપન્નકાસ્ તેષાં પ્રતિપન્નકમાર્ગેણ વ્યવસ્થાનમ્ । યે તત્ફલશ્રામણ્યફલવ્યવસ્થિતાસ્ તેષાં માર્ગફલવ્યવસ્થાનમ્ । એવં માર્ગફલપ્રભેદેન પુદ્ગલવ્યવસ્થાનં ભવતિ ॥
-ઇઇ-2-અ-(7) મ્સ્.69બ્1ર્, સ્હ્.191-10, પ્.89અ4, દ્.74અ5, ન્.78અ3, ચો.79અ2, છ્.426ચ્22
કથં પ્રયોગપ્રભેદેન પુદ્ગલવ્યવસ્થાનં ભવતિ । તદ્યથા શ્રદ્ધાનુસારિધર્માનુસારિણા । નો યઃ પુદ્ગલઃ શ્રદ્ધાનુસારેણ પ્રયુક્તઃ સ શ્રદ્ધાનુસારી । યો ધર્મેષુ અપરપ્રત્યયવિનયાનુસારેણ પ્રયુક્તઃ સ ધર્માનુસારી । એવં પ્રયોગપ્રભેદેન પુદ્ગલવ્યવસ્થાનં ભવતિ ॥
-ઇઇ-2-અ-(8) મ્સ્.69બ્2ર્, સ્હ્.191-15, પ્.89અ6, દ્.74અ7, ન્.78અ5, ચો.79અ3, છ્.426ચ્27
તત્ર કથમ્ સમાપત્તિપ્રભેદેન પુદ્ગલવ્યવસ્થાનં ભવતિ । તદ્યથા કાયસાક્ષ્ય્ અષ્ટૌ વિમોક્ષાન્ કાયેન સાક્ષાત્કૃત્વોપસંપદ્ય વિહરતિ । ન ચ સર્વેણ સર્વમ્ આસ્રવક્ષયમ્ અનુપ્રાપ્તો ભવતિ । રૂપી રૂપાણિ પશ્યતિ । અધ્યાત્મમ્ અરૂપસંજ્ઞી બહિર્ધા રૂપાણિ પશ્યતિ । શુભં વિમોક્ષં ( શ્ભ્ ઇઇ 38 ) કાયેન સાક્ષાત્કૃત્વોપસંપદ્ય વિહરતિ । અકાશાનન્ત્યાયતનમ્, વિજ્ઞ્ સ્નાનન્ત્યાયતનમ્, આકિઞ્ચન્યાયતનમ્, નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનમ્, )સંજ્ઞાવેદયિતનિરોધમ્ અનુલોમપ્રતિલોમં સમાપદ્યતે ચ, વ્યુત્તિષ્ઠતે ચ । એવં સમાપત્તિપ્રભેદેન પુદ્ગલવ્યવસ્થાનં ભવતિ ॥
-ઇઇ-2-અ-(9) મ્સ્.69બ્4લ્, સ્હ્.192-3, પ્.89બ્3, દ્.74બ્3, ન્.78બ્1, ચો.79અ7, છ્.427અ6
કથમ્ ઉપપત્તિપ્રભેદેન પુદ્ગલવ્યવસ્થાનં ભવતિ । તદ્યથા સપ્તકૃદ્ભવપરમસ્ય, કુલંકુલસ્ય, એકવીચિકસ્ય, અન્તરાપરિનિર્વાયિણઃ, ઉપપદ્યપરિનિર્વાયિણઃ, અનભિસંસ્કારપરિનિર્વાયિણઃ, સાભિસંસ્કારપરિનિર્વાયિણઃ, ઊર્ધ્વંસ્રોતસશ્ ચ । એવમ્ ઉપપત્તિપ્રભેદેન પુદ્ગલવ્યવસ્થાનં ભવતિ ॥
-ઇઇ-2-અ-(10) મ્સ્.69બ્5લ્, સ્હ્.192-7, પ્.89બ્6, દ્.74બ્5, ન્.78બ્3, ચો.79બ્2, છ્.427અ10
કથં પરિહાણિપ્રભેદેન પુદ્ગલવ્યવસ્થાનં ભવતિ । તદ્યથા સમયવિમુક્તસ્યાર્હતો યો ભવ્યો દૃષ્ટધર્મસુખવિહારેભ્યઃ પરિહાણાય । અપરિહાણિપ્રભેદેન પુનર્ વ્યવસ્થાનમ્ । અકોપ્યધર્મકસ્યાર્હતો યો ન ભવ્યો દૃષ્ટધર્મસુખવિહારેભ્યઃ પરિહાણાય । એવમ્ અપરિહાણિપ્રભેદેન પુદ્ગલવ્યવસ્થાનં ભવતિ ॥
-ઇઇ-2-અ-(11) મ્સ્.69બ્6લ્, સ્હ્.192-13, પ્.90અ1, દ્.74બ્7, ન્.78બ્5, ચો.79બ્4, છ્.427અ14
તત્ર કથમ્ આવરણપ્રભેદેન પુદ્ગલવ્યવસ્થાનં ભવતિ । તદ્યથા પ્રજ્ઞાવિમુક્તસ્યોભયતોભાગવિમુક્તસ્યાર્હતઃ । તત્ર પ્રજ્ઞાવિમુક્તો ઽર્હન્ ક્લેશાવરણવિમુક્તઃ, ન સમાપત્ત્યાવરણાત્ । ઉભયતોભાગવિમુક્તસ્ ત્વ્ અર્હન્ ક્લેશાવરણાચ્ ચ વિમુક્તઃ સમાપત્ત્યાવરણાચ્ ચ । તસ્માદ્ ઉભયતોભાગવિમુક્ત ( શ્ભ્ ઇઇ 40 ) ઇત્ય્ ઉચ્યતે । એવમ્ આવરણપ્રભેદેન પુદ્ગલવ્યવસ્થાનં ભવતિ ॥
-ઇઇ-2-બ્ મ્સ્.69બ્7લ્, સ્હ્.192-19, પ્.90અ4, દ્.75અ2, ન્.79અ1, ચો.79બ્6, છ્.427અ20
એભિઃ પ્રભેદૈર્ યથોદ્દિષ્ટૈર્ યથોદ્દિષ્ટાનાં પુદ્ગલાનાં યથાક્રમં વ્યવસ્થાનં વેદિતવ્યમ્ ॥
(ઇઇ)-અ-ઇઇ-3 મ્સ્.69બ્7મ્, સ્હ્.192-21, સ.4-2, w.86-1, પ્.90અ5, દ્.75અ3, ન્.79અ2, ચો.79બ્7, છ્.427અ22

તત્રાલમ્બનં કતમત્ । આહ । ચત્વાર્ય્ આલમ્બનવસ્તૂનિ । કતમાનિ ચત્વારિ । વ્યાપ્ય્ આલમ્બનમ્, ચરિતવિશોધનમ્ આલમ્બનમ્, કૌશલ્યાલમ્બનમ્, ક્લેશવિશોધનં ચાલમ્બનમ્ ॥
-ઇઇ-3-અ-(1) મ્સ્.69બ્7ર્, સ્હ્.193-4, સ.4-6, પ્.90અ6, દ્.75અ4, ન્.79અ3, ચો.80અ1, છ્.427અ24
તત્ર વ્યાપ્ય્ આલમ્બનં કતમત્ । આહ । તદ્ અપિ ચતુર્વિધમ્ । તદ્યથા અવિકલ્પં પ્રતિબિમ્બમ્, નિર્વિકલ્પં પ્રતિબિમ્બં, વસ્તુપર્યન્તતા, કાર્યપરિનિષ્પત્તિશ્ ચ ॥
-ઇઇ-3-અ-(1)-ઇ મ્સ્.69બ્8મ્, સ્હ્.193-7, સ.4-10, પ્.90અ8, દ્.75અ5, ન્.79અ4, ચો.80અ2, છ્.427અ27
તત્ર સવિકલ્પં પ્રતિબિમ્બં કતમત્ । યથાપીહૈકત્યઃ સદ્ધર્મશ્રવણં વાવવાદાનુશાસનીં વા નિશ્રિત્ય, દૃષ્ટં વા, શ્રુતં વા, પરિકલ્પિતં વોપાદાય જ્ઞેયવસ્તુસભાગં પ્રતિબિમ્બમ્ સમાહિતભૂમિકૈર્ વિપશ્યનાકારૈર્ વિપશ્યતિ, વિચિનોતિ, પ્રવિચિનોતિ, પરિવિતર્કયતિ, પરિમીમાંસાં આપદ્યતે ।
તત્ર જ્ઞેયં વસ્તુ । તદ્યથાશુભા વા, મૈત્રી વા, ઇદંપ્રત્યયતાપ્રતીત્યસમુત્પાદો વા, ધાતુપ્રભેદો વા, આનાપાનસ્મૃતિર્ વા, સ્કન્ધકૌશલ્યં વા, ધાતુકૌશલ્યમ્ આયતનકૌશલ્યં, પ્રતીત્યસમુત્પાદકૌશલ્યં, સ્થાનાસ્થાનકૌશલ્યમ્, અધોભૂમીનામ્ ઔદારિકત્વં, ઉપરિભૂમીનાં શાન્તત્વં, દુઃખસત્યમ્, સમુદયસત્યં, નિરોધસત્યં, માર્ગસત્યમ્ । ઇદમ્ ઉચ્યતે જ્ઞેયં વસ્તુ ।
તસ્યાસ્ય જ્ઞેયવસ્તુનો ઽવવાદાનુશાસનીં વાગમ્ય, સદ્ધર્મશ્રવણમ્ વા, તન્નિશ્રયેણ સમાહિતભૂમિકં મનસ્કારં સંમુખીકૃત્ય, તાન્ એવ ધર્માન્ ( શ્ભ્ ઇઇ 44 ) અધિમુચ્યતે તદ્ એવ જ્ઞેયં વસ્ત્વ્ અધિમુચ્યતે । તસ્ય તસ્મિન્ સમયે પ્રત્યક્ષાનુભાવિક ઇવાધિમોક્ષઃ પ્રવર્તતે જ્ઞેયવસ્તુનિ । ન તજ્ જ્ઞેયં વસ્તુ પ્રત્યક્ષીભૂતં ભવતિ સમવહિતં સંમુખીભૂતમ્ । ન ચ પુનર્ અન્યત્ તજ્જાતીયં દ્રવ્યમ્ । અપિ ત્વ્ અધિમોક્ષાનુભવઃ સ તાદૃશો મનસ્કારાનુભવઃ સમાહિતભૂમિકઃ, યેન તસ્ય જ્ઞેયસ્ય વસ્તુનો ઽનુસદૃશં તદ્ ભવતિ પ્રતિભાસમ્ । યેન તદ્ ઉચ્યતે જ્ઞેયવસ્તુસભાગં પ્રતિબિમ્બમ્ ઇતિ । યદ્ અયં યોગી સન્તીરયંસ્ તસ્મિન્ પ્રકૃતે જ્ઞેયે વસ્તુનિ પરીક્ષ્યે ગુણદોષાવધારણં કરોતિ । ઇદમ્ ઉચ્યતે સવિકલ્પં પ્રતિબિમ્બમ્ ॥
-ઇઇ-3-અ-(1)-ઇઇ મ્સ્.70અ4લ્, સ્હ્. 194-21, સ.6-4, w.86-9, પ્.91અ4, દ્.75બ્5, ન્.79બ્5, ચો.80બ્3, છ્.427બ્15
નિર્વિકલ્પં પ્રતિબિમ્બં કતમત્ । ઇહાયં યોગી પ્રતિબિમ્નનિમિત્તમ્ ઉદ્ગૃહ્ય ન પુનર્ વિપશ્યતિ, વિચિનોતિ, પ્રતિવિચિનોતિ, પરિવિતર્કયતિ, પરિમીમાંસામ્ આપદ્યતે । અપિ તુ તદ્ એવાલમ્બનમ્ અમુક્તો શમથાકારેણ તચ્ ચિત્તં શમયતિ । યદુત નવાકારયા ચિત્તસ્થિત્યાધ્યાત્મમ્ એવ ચિત્તં સ્થાપયતિ, સંસ્થાપયતિ, અવસ્થાપયતિ, ઉપસ્થાપયતિ, દમયતિ, શમયતિ, વ્યુપશમયતિ, એકોતીકરોતિ, સમાધત્તે । તસ્ય તસ્મિન્ સમયે નિર્વિકલ્પં ( શ્ભ્ ઇઇ 46 ) તત્ પ્રતિબિમ્બમ્ આલમ્બનં ભવતિ । યત્રાસાવ્ એકાંશેનૈકાગ્રાં સ્મૃતિમ્ અવસ્થાપયતિ, તદ્ આલમ્બનમ્ । નો તુ વિપશ્યતિ, વિચિનોતિ, પ્રતિવિચિનોતિ, પરિવિતર્કયતિ, પરિમીમાંસામ્ આપદ્યતે ।
તચ્ ચ પ્રતિબિમ્બં પ્રતિબિમ્બમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । [તિઙ્ ઙે ઽદ્zઇન્ ગ્યિ મ્ત્સ્હન્ મ દઙ્ । તિઙ્ ઙે ઽદ્zઇન્ ગ્યિ સ્પ્યોદ્ યુલ્ ગ્યિ યુલ્ દઙ્ । તિઙ્ ઙે ઽદ્zઇન્ ગ્યિ થબ્સ્ દઙ્ । તિઙ્ ઙે ઽદ્zઇન્ ગ્યિ સ્ગો દઙ્ । યિદ્ લ બ્યેદ્ પઽઇ ર્તેન્ દઙ્ । નઙ્ દુ ર્નમ્ પર્ ર્તોગ્ પઽઇ લુસ્ દઙ્ । સ્નઙ્ બ્ર્ઞન્ źએસ્ ક્યઙ્ બ્ય સ્તે] । ઇતીમાનિ તસ્ય જ્ઞેયવસ્તુસભાગસ્ય પ્રતિબિમ્બસ્ય પર્યાયનામાનિ વેદિતવ્યાનિ ॥
-ઇઇ-3-અ-(1)-ઇઇઇ મ્સ્.70અ6લ્, સ્હ્.195-13, સ.7-6, પ્.91બ્3, દ્.76અ3, ન્.80અ3, ચો,81અ1, છ્.427બ્28
વસ્તુપર્યન્તતા કતમા । યાલમ્બનસ્ય યાવદ્ભાવિકતા યથાવદ્ભાવિકતા ચ ।
તત્ર યાવદ્ભાવિકતા કતમા । યસ્માત્ પરેણ નાસ્તિ રૂપસ્કન્ધો વા, વેદનાસ્કન્ધો વા, સંજ્ઞાસ્કન્ધો વા, સંસ્કારસ્કન્ધો વા, વિજ્ઞાનસ્કન્ધો વેતિ સર્વસંસ્કૃતવસ્તુસંગ્રહઃ પઞ્ચભિર્ ધર્મૈઃ । સર્વધર્મસંગ્રહો ધાતુભિર્ આયતનૈઃ સર્વજ્ઞેયવસ્તુસંગ્રહશ્ ચાર્યસત્યૈઃ । ઇયમ્ ઉચ્યતે યાવદ્ભાવિકતા ।
તત્ર યથાવદ્ભાવિકતા કતમા । યાલમ્બનસ્ય ભૂતતા તથતા । ચતસૃભિર્ યુક્તિભિર્ યુક્ત્યુપેતતા । યદુતાપેક્ષાયુક્ત્યા, કાર્યકારણયુક્ત્યા, ઉપપત્તિસાધનયુક્ત્યા, ધર્મતાયુક્ત્યા ચ । ઇતિ યા ચાલમ્બનસ્ય યાવદ્ભાવિકતા યા ચ ( શ્ભ્ ઇઇ 48 ) યથાવદ્ભાવિકતા તદ્ એકધ્યમ્ અભિસંક્ષિપ્ય વસ્તુપર્યન્તતેત્ય્ ઉચ્યતે ॥
-ઇઇ-3-અ-(1)-ઇવ્ મ્સ્.70બ્1ર્, સ્હ્.196-12, સ.8-8, પ્.92અ1, દ્.76અ7, ન્.80બ્1, ચો.81અ5, છ્.427ચ્8
તત્ર કાર્યપરિનિષ્પત્તિઃ કતમા । યદ્ અસ્ય યોગિન આસેવનાન્વયાદ્ ભાવનાન્વયાદ્ બહુલીકારાન્વયાચ્ છમથવિપશ્યનાયા યહ્ પ્રતિબિમ્બાલમ્બનો મનસ્કારઃ સ પરિપૂર્યતે । તત્પરિપૂર્યાશ્ ચાશ્રયઃ પરિવર્તતે । સર્વદૌષ્ઠુલ્યાનિ ચ પ્રતિપ્રશ્રભ્યન્તે । આશ્રયપરિવૃત્તેશ્ ચ પ્રતિબિમ્બમ્ અતિક્રમ્ય તસ્મિન્ન્ એવ જ્ઞેયે વસ્તુનિ નિર્વિકલ્પં પ્રત્યક્ષં જ્ઞાનદર્શનમ્ ઉત્પદ્યતે । પ્રથમધ્યાનસમાપત્તુઃ પ્રથમધ્યાનલાભિનઃ પ્રથમધ્યાનગોચરે, દ્વિતીયતૃતીયચતુર્થધ્યાનસમાપત્તુશ્ ચતુર્થધ્યાનલાભિનશ્ ચતુર્થધ્યાનગોચરે, આકાશાનન્ત્યાયતનવિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનાકિઞ્ચન્યાયતનનૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમાપત્તુસ્ તૈઇઆભિનસ્ તદ્ગોચરે । ઇયમ્ ઉચ્યતે કાર્યપરિનિષ્પત્તિઃ ॥

તાન્ય્ એતાનિ ભવન્તિ ચત્વાર્ય્ આલમ્બનવસ્તૂનિ સર્વત્રગાનિ સર્વેષ્વ્ આલમ્બનેષ્વ્ અનુગતાનિ । અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નૈઃ સમ્યક્સમ્બુદ્ધૈર્ દેશિતાનિ । તેનૈતદ્ વ્યાપ્ય્ આલમ્બનમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ।
અપિ ચૈતદ્ આલમ્બનમ્ શમથપક્ષ્યં વિપશ્યનાપક્ષ્યં સર્વવસ્તુકમ્ ભૂતવસ્તુકં, હેતુફલવસ્તુકં ચ । તેન તદ્ વ્યાપીત્ય્ ઉચ્યતે । યત્ તાવદ્ ત્ આહ "સવિકલ્પં પ્રતિબિમ્બમ્" ઇતીદમ્ અત્ર વિપશ્યનપક્ષ્યસ્ય । યત્ પુનર્ આહ "નિર્વિકલ્પં પ્રતિબિમ્બમ્" ઇતીદમ્ અત્ર શમથપક્ષ્યસ્ય । યત્ પુનર્ આહ "વસ્તુપર્યન્તતે" તીદમ્ અત્ર સર્વવસ્તુકતાયા ભૂતવસ્તુકતાયાશ્ ચ । યદ્ આહ "કાર્યપરિનિષ્પત્તિર્" ઇતીદમ્ અત્ર હેતુફલસંબન્ધસ્ય ॥
-ઇઇ-3-અ-(2)-ઇ મ્સ્.70બ્5ર્, સ્હ્.197-17, સ.9-13, w.86-32, પ્.92બ્5, દ્.77અ1, ન્.81અ3, ચો.81બ્7, છ્.427ચ્27
યથોક્તં ભગવતાયુષ્મન્તં રેવતમ્ આરભ્ય ।
"એવમ્ અનુશ્રૂયતે", આયુષ્માન્ રેવતો ભગવન્તં પ્રશ્નમ્ અપ્રાક્ષીત્ ।
"કિયતિ, ભદન્ત, ભિક્ષુર્ યોગી યોગાચાર આલમ્બને ચિત્તમ્ ઉપનિબધ્નાતિ. કતમસ્મિન્ન્ આલમ્બને ચિત્તમ્ ઉપનિબધ્નાતી"તિ । "કથં પુનર્ આલમ્બને ચિત્તમ્ ઉપનિબદ્ધં સૂપનિબદ્ધં ભવતિ" ॥
-ઇઇ-3-અ-(2)-ઇઇ-(અ) મ્સ્.70બ્6મ્, સ્હ્. 198-4, સ.10-4, w.ઽ86-37, પ્.92બ્8, દ્.77અ2, ન્.81અ4, ચો.82અ2, છ્.428અ3
ભગવાન્ આહ । "સાધુ, સાધુ, રેવત, સાધુ ખલુ ત્વં રેવત, એતમ્ અર્થં પૃચ્છસિ । તેન હિ શૃણુ સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ મનસિકુરુ, ભાષિષ્યે । ઇહ, રેવત, ભિક્ષુર્ યોગી યોગાચારશ્ ચરિતં વા વિશોધયિતુકામઃ, કૌશલ્યં વા કર્તુકામઃ, આસ્રવેભ્યો વા ચિત્તં વિમોચયિતુકામઃ, અનુરૂપે ચાલમ્બને ચિત્તમ્ ઉપનિબધ્નાતિ, પ્રતિરૂપે ચ સમ્યગ્ એવ ચોપનિબધ્નાતિ, તત્ર ચાનિરાકૃતધ્યાયી ભવતિ ।
કથમ્ અનુરૂપ આલમ્બને ચિત્તમ્ ઉપનિબધ્નાતિ । સચેદ્ રેવત, ભિક્ષુર્ યોગી યોગાચારો રાગચરિત એવ સન્ન્ અશુભાલમ્બને ચિત્તમ્ ઉપનિબધ્નાતિ । એવમ્ અનુરૂપ આલમ્બને ચિત્તમ્ ઉપનિબધ્નાતિ, દ્વેષચરિતો વા પુનર્ મૈત્ર્યામ્ । મોહચરિતો વેદંપ્રત્યયતાપ્રતીત્યસમુત્પાદે, માનચરિતો વા ધાતુપ્રભેદે । સચેદ્ રેવત, સ ભિક્ષુર્ યોગી યોગાચારો વિતર્કચરિત એવ સન્ન્ આનાપાનસ્મૃતૌ ( શ્ભ્ ઇઇ 52 ) ચિત્તમ્ ઉપનિબધ્નાતિ । એવં સો ઽનુરૂપ આલમ્બને ચિત્તમ્ ઉપનિબધ્નાતિ ।
સચેત્ સ રેવત, ભિક્ષુઃ સંસ્કારાણાં સ્વલક્ષણે સંમૂધ આત્મસત્ત્વજીવજન્તુપોષપુદ્ગલવસ્તુસંમૂઢઃ સ્કન્ધકૌશલ્યે ચિત્તમ્ ઉપનિબધ્નાતિ । હેતુસંમૂધો ધાતુકૌશલ્યે, પ્રત્યયસંમૂધ આયતનકૌશલ્યે, અનિત્યદુઃખાનાત્મસંમૂઢઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્થાનાસ્થાનકૌશલ્યે, કામધાતોર્ વા વૈરાગ્યં કર્તુકામઃ, કામાનામ્ ઔદારિકત્વે રૂપાણાં શાન્તત્વે, રૂપેભ્યો વા વૈરાગ્યં કર્તુકામો રૂપાણામ્ ઔદારિકત્વ આરૂપ્યશાન્તતાયાં ચ ચિત્તમ્ ઉપનિબધ્નાતિ । સર્વત્ર વા સત્કાયાન્ નિર્વેત્તુકામઃ, વિમોક્તુકામઃ, દુઃખસત્યે સમુદયસત્યે, નિરોધસત્યે, માર્ગસત્યે ચિત્તમ્ ઉપનિબધ્નાતિ । એવં હિ, રેવત, ભિક્ષુર્ યોગી યોગચારો ઽનુરૂપ આલમ્બને ચિત્તમ્ ઉપનિબધ્નાતિ ॥
-ઇઇ-3-અ-(2)-2-ઇઇ-(બ્) મ્સ્.71અ5મ્, સ્હ્.199-(9), સ.11-13, પ્.93બ્7, દ્.77બ્5, ન્.82અ1, ચો.82બ્5, છ્.428અ28
કથં ચ રેવત, ભિક્ષુર્ યોગી યોગાચારઃ પ્રતિરૂપ આલમ્બને ચિત્તમ્ ઉપનિબધ્નાતિ । ઇહ રેવત, ભિક્ષુર્ યદ્ યદ્ એવ જ્ઞેયં વસ્તુ વિચેતુકામો ભવતિ, પ્રવિચેતુકામઃ પરિવિતર્કયિતુકામઃ પરિમીમાંસયિતુકામઃ, તચ્ ચ તેન પૂર્વમ્ એવ દૃષ્ટં વા ભવતિ, શ્રુતં વા મતં વા વિજ્ઞાતં વા । સ તદ્ એવ દૃષ્ટમ્ અધિપતિં કૃત્વા શ્રુતં મતં વિજ્ઞાતમ્ અધિપતિં કૃત્વા સમાહિતભૂમિકેન મનસ્કારેણ મનસિકરોતિ । વિકલ્પયત્ય્ અધિમુચ્યતે । સ ન તદ્ એવ જ્ઞેયં વસ્તુ સમવહિતં સંમુખીભૂતં પશ્યત્ય્ અપિ તુ તત્પ્રતિરૂપકમ્ અસ્યોત્પદ્યતે તત્પ્રતિભાસં વા, જ્ઞાનમાત્રં વા, દર્શનમાત્રં વા, પ્રતિસ્મૃતમાત્રં વા યદાલમ્બનમ્ અયં ભિક્ષુર્ યોગી યોગાચારઃ કાલેન કાલં ચિત્તમ્ સંશમયતિ, કાલેન કાલમ્ અધિપ્રજ્ઞે ધર્મવિપશ્યનાયાં ( શ્ભ્ ઇઇ 54 ) યોગં કરોતિ । એવં હિ સ રેવત, ભિક્ષુર્ યોગી યોગાચારઃ પ્રતિરૂપ આલમ્બને ચિત્તમ્ ઉપનિબધ્નાતિ ॥
-ઇઇ-3-અ-(2)-2-ઇઇ-(ચ્) મ્સ્.71અ7ર્, સ્હ્.199-(19), સ.12-13, પ્.94અ6, દ્.78અ3, ન્.82અ6, ચો.83અ3, છ્.428બ્10
કથં ચ રેવત, ભિક્ષુર્ યોગી યોગાચારઃ સમ્યગ્ એવાલમ્બને ચિત્તમ્ ઉપનિબધ્નાતિ । સચેદ્ અયં રેવત, ભિક્ષુર્ યોગી યોગાચાર આલમ્બને ચિત્તમ્ ઉપનિબધ્નાતિ યાવદ્ અનેન જ્ઞેયં જ્ઞાતવ્યં ભવતિ, તચ્ ચ યથાભૂતમ્ અવિપરીતમ્ । એવં હિ, રેવત, ભિક્ષુર્ યોગી યોગાચારઃ સમ્યગ્ એવાલમ્બને ચિત્તમ્ ઉપનિબધ્નાતિ ॥
-ઇઇ-3-અ-(2)-2-ઇઇ-(દ્) મ્સ્.71અ8મ્, સ્હ્.200-2, સ.13-6, પ્.94બ્1, દ્.78અ5, ન્.82બ્1, ચો.83અ5, છ્.428બ્15
કથં ચ રેવત, ભિક્ષુર્ યોગી યોગાચારો ઽનિરાકૃતધ્યાયી ભવતિ । સચેત્ સ રેવત, ભિક્ષુર્ યોગી યોગાચાર એવમ્ આલમ્બને સમ્યક્ પ્રયુજ્યમાનઃ સાતત્યપ્રયોગી ચ ભવતિ સત્કૃત્યપ્રયોગી ચ કાલેન ચ કાલં શમથનિમિત્તં ભાવયતિ પ્રગ્રહનિમિત્તમ્ ઉપેક્ષાનિમિત્તમ્ આસેવનાન્વયાદ્ ભાવનાન્વયાદ્ બહુલીકારાન્વયાત્ સર્વદૌષ્ઠુલ્યાનાં પ્રતિપ્રશ્રબ્ધેર્ આશ્રયપરિશુદ્ધિમ્ અનુપ્રાપ્નોતિ સ્પર્શયતિ સાક્ષાત્કરોતિ । જ્ઞેયવસ્તુપ્રત્યવેક્ષતયા ચાલમ્બનપરિશુદ્ધિં રાગવિરાગાચ્ ચિત્તપરિશુદ્ધિમ્ અવિદ્યાવિરાગાજ્ જ્ઞાનપરિશુદ્ધિમ્ અધિગચ્છતિ સ્પર્શયતિ સાક્ષાત્કરોતિ । એવં હિ, સ રેવત, ભિક્ષુર્ ( શ્ભ્ ઇઇ 56 ) યોગી યોગાચારો ઽનિરાકૃતધ્યયી ભવતિ ।
યતશ્ ચ રેવત, ભિક્ષુર્ અસ્મિન્ન્ આલમ્બને ચિત્તમ્ ઉપનિબધ્નાતિ, એવં ચાલમ્બને ચિત્તમ્ ઉપનિબધ્નાતિ, એવમ્ અસ્ય તચ્ ચિત્તમ્ આલમ્બને સૂપનિબદ્ધં ભવતિ" ॥
-ઇઇ-3-અ-(3)-ઇ મ્સ્.71બ્2ર્, સ્હ્.200-18, સ.13-6, પ્.94બ્7, દ્.78બ્2, ન્.82બ્6, ચો.83બ્3, છ્.428બ્27
તત્ર ગાથા ।
નિમિત્તેષુ ચરન્ યોગી સર્વભૂતાર્થવેદકઃ ।
બિમ્બધ્યાયી સાતતિકઃ પારિશુદ્ધિં નિગચ્છતિ ॥
તત્ર યત્ તાવદ્ આહ "નિમિત્તેષુ ચરન્ યોગી"ત્ય્ અનેન તાવચ્ છમથનિમિત્તે પ્રગ્રહનિમિત્ત ઉપેક્ષાનિમિત્તે સતતકારિતા સત્કૃત્યકારિતા ચાખ્યાતા । યત્ પુનર્ આહ "સર્વભૂતાર્થવેદક" ઇત્ય્ અનેન વસ્તુપર્યન્તતાખ્યાતા । યત્ પુનર્ આહ "બિમ્બધ્યાયી સાતતિક" ઇત્ય્ અનેન સવિકલ્પં નિર્વિકલ્પં ચ પ્રતિબિમ્બમ્ આખ્યાતમ્ । યત્ પુનર્ આહ "પારિશુદ્ધિં નિગચ્છતી"ત્ય્ અનેન કાર્યપરિનિષ્પત્તિર્ આખ્યાતા ॥
પુનર્ અપિ ચોક્તં ભગવતા ।
ચિત્તનિમિત્તસ્ય કોવિદઃ પ્રવિવેકસ્ય ચ વિન્દતે રસમ્ ।
ધ્યાયી નિપકઃ પ્રતિસ્મૃતો ભુઙ્ક્તે પ્રીતિસુખં નિરામિષમ્ ॥
તત્ર યત્ તાવદ્ આહ "ચિત્તનિમિત્તસ્ય કોવિદ" ઇત્ય્ અનેન સવિકલ્પં નિર્વિકલ્પં ચ પ્રતિબિમ્બં નિમિત્તશબ્દેનાખ્યાતમ્, વસ્તુપર્યન્તતા કોવિદશબ્દેન । યત્ પુનર્ આહ "પ્રવિવેકસ્ય ચ વિન્દતે રસમ્" ઇત્ય અનેનાલમ્બને સમ્યક્ ( શ્ભ્ ઇઇ 58 ) પ્રયુક્તસ્ય પ્રહાણારામતા ભાવનારામતા ચાખ્યાતા । યત્ પુનર્ આહ "ધ્યાયી નિપકઃ પ્રતિસ્મૃત" ઇત્ય્ અનેન શમથવિપશ્યનાયા ભાવનાસાતત્યમ્ આખ્યાતમ્ । યત્ પુનર્ આહ "ભુઙ્ક્તે પ્રીતિસુખં નિરામિષમ્" ઇત્ય્ અનેન કાર્યપરિનિષ્પત્તિર્ આખ્યાતા ।

તદ્ એવં સત્ય્ એતદ્ વ્યાપ્ય્ આલમ્બનમ્ આપ્તાગમવિશુદ્ધં વેદિતવ્યં યુક્તિપતિતં ચ । ઇદમ્ ઉચ્યતે વ્યાપ્ય્ આલમ્બનમ્ ॥
-ઇઇ-3-બ્ મ્સ્.71બ્6ર્, સ્હ્.202-3, પ્.95બ્2, દ્.79અ2, ન્.83અ6, ચો.83અ3, છ્.428ચ્18
તત્ર ચરિતવિશોધનમ્ આલમ્બનં કતમત્ । તદ્યથા, અશુભા, મૈત્રી, ઇદંપ્રત્યયતાપ્રતીત્યસમુત્પાદઃ, ધાતુપ્રભેદઃ, આનાપાનસ્મૃતિશ્ ચ ॥
-ઇઇ-3-બ્-(1)-ઇ
તત્રાશુભા કતમા । આહ । ષડ્વિધાશુભા । તદ્યથા પ્રત્યશુભતા, દુઃખાશુભતા, અવરાશુભતા, આપેક્ષિક્ય્ અશુભતા, ક્લેશાશુભતા, પ્રભંગુરાશુભતા ચ ॥
-ઇઇ-3-બ્-(1)-ઇ-(અ) મ્સ્.72અ1લ્, સ્હ્.203-1, પ્.95બ્5, દ્.79અ5, ન્.83બ્1, ચો.84અ5, છ્.428ચ્22
તત્ર પ્રત્યશુભતા કતમા । આહ । પ્રત્યશુભતાધ્યાત્મમ્ ઉપાદાય બહિર્ધા ચોપાદાય વેદિતવ્યા ॥
-ઇઇ-3-બ્-(1)-ઇ-(અ)
તત્રાધ્યાત્મમ્ ઉપાદાય । તદ્યથા કેશા, રોમાણિ, નખા, દન્તા, રજઃ, ( શ્ભ્ ઇઇ 60 ) મલં, ત્વક્, માંસં, અસ્થિ, સ્નાયુ, સિરા, )વૃક્કા, હૃદયં, પ્લીહકં, ક્લોમમ્, અન્ત્રાણિ, અન્ત્રગુણઃ, આમાશયં, પક્વાશયં, યકૃત્, પુરીષમ્, અશ્રુ, સ્વેદઃ, ખેટઃ, શિઙ્ઘાણકં, વસા, લસીકા, મજ્જા, મેદઃ, પિત્તં, શ્લેષ્મા, પૂયઃ, શોણિતમ્, મસ્તકં, મસ્તકલુઙ્ગં, પ્રસ્રાવઃ ॥
-ઇઇ-3-બ્-(1)-ઇ-(અ) મ્સ્.7232લ્, સ્હ્.203-11, પ્.96અ2, દ્.79અ7, ન્.83બ્5, ચો.84બ્1, છ્.428ચ્28
તત્ર બહિર્ધોપાદાયાશુભા કતમા । તદ્યથા વિનીલકં વા, વિપૂયકં વા, વિપટુમકં વા, વ્યાધ્માતકં વા, વિખાદિતં વા, વિલોહિતકં વા, વિક્ષિપ્તકં વા, અસ્થિ વા, શઙ્કલિકા વા, અસ્થિશઙ્કલિકા વા, ઉચ્ચારકૃતં વા, પ્રસ્રાવકૃતં વા, ખેટકૃતં વા, શિઙ્ઘાણકકૃતં વા, રુધિરમ્રક્ષિતં વા, પૂયમ્રક્ષિતં વા, ગૂથકઠિઇઇઅં વા, સ્યન્દનિકા વા । ઇત્ય્ એવંભાગીયા બહિર્ધોપાદાય પ્રત્યશુભતા વેદિતવ્યા । યા ચાધ્યાત્મમ્ ઉપાદાય યા ચ બહિર્ધોપાદાયાશુભતા, ઇયમ્ ઉચ્યતે પ્રત્યશુભતા ॥
-ઇઇ-3-બ્-(1)-ઇ-(બ્)
તત્ર દુઃખાશુભતા કતમા । યદ્ દુઃખવેદનીયં સ્પર્શં પ્રતીત્યોત્પદ્યતે કાયિકચૈતસિકમ્ અસાતં વેદયિતં વેદનાગતમ્ ઇયમ્ ઉચ્યતે દુઃખાશુભતા ॥
-ઇઇ-3-બ્-(1)-(ચ્) મ્સ્.72અ4લ્, સ્હ્.204-6, પ્.96અ7, દ્.79બ્4, ન્.84અ2, ચો.84બ્5, છ્.429અ7

તત્રાવરાશુભતા કતમા । યત્ સર્વનિહીનં વસ્તુ, સર્વનિહીનો ધાતુસ્ તદ્યથા કામધાતુઃ, યસ્માત્ પુનર્ હીનતરશ્ ચાવરતરશ્ ચ પ્રતિક્રુષ્ટતરશ્ ચાન્યો ધાતુર્ નાસ્તિ । ઇયમ્ ઉચ્યત અવરાશુભતા ॥
-ઇઇ-3-બ્-(1)-ઇ-(દ્)
તત્રાપેક્ષિક્ય્ અશુભતા કતમા । તદ્યથા તદ્ એકત્યં વસ્તુ શુભમ્ અપિ સદ્ અન્યચ્ છુભતરમ્ અપેક્ષ્યાશુભતઃ ખ્યાતિ । તદ્યથારૂપ્યાન્ અપેક્ષ્ય રૂપધાતુર્ અશુભતઃ ખ્યાતિ । સત્કાયનિરોધં નિર્વાણમ્ અપેક્ષ્ય યાવદ્ ભવાગ્રમ્ અશુભત્વે સંખ્યાં ગચ્છતિ । ઇયમ્ એવંભાગીયાપેક્ષિક્ય્ અશુભતા ॥
-ઇઇ-3-બ્-(1)-(એ) મ્સ્.72અ5મ્, સ્હ્.204-16, પ્.96બ્4, દ્.79બ્7, ન્.84અ5, ચો.85અ1, છ્.429અ15
તત્ર ક્લેશાશુભતા કતમા । ત્રૈધાતુકાવચરાણિ સર્વાણિ સંયોજનબન્ધનાનુશયોપક્લેશપર્યવસ્થાનાનિ ક્લેશાશુભતેત્ય્ ઉચ્યતે ॥
-ઇઇ-3-બ્-(1)-ઇ-(f)
તત્ર પ્રભંગુરાશુભતા કતમા । યા પઞ્ચાનામ્ ઉપાદાનસ્કન્ધાનામ્ અનિત્યતા, અધ્રુવતા, અનાશ્વાસિકતા, વિપરિણામધર્મતા । ઇયમ્ ઉચ્યતે પ્રભંગુરાશુભતા ।
ઇતીયમ્ અશુભતા રાગચરિતસ્ય વિશુદ્ધય આલમ્બનમ્ ॥
-ઇઇ-3-બ્-(1 )-ઇઇ મ્સ્.72અ6મ્, સ્હ્.204-21, પ્.96બ્7, દ્.80અ1, ન્.84અ7, ચો.85અ3, છ્.429અ19
તત્ર રાગસ્ તદ્યથા અધ્યાત્મં કામેષુ કામચ્છન્દઃ કામરાગઃ, બહિર્ધા કામેષુ મૈથુનચ્છન્દો મૈથુનરાગઃ, વિષયચ્છન્દો વિષયરાગઃ, ( શ્ભ્ ઇઇ 64 ) રૂપચ્છન્દો રૂપરાગઃ, સત્કાયચ્છન્દઃ સત્કાયરાગશ્ ચેત્ય્ અયં પઞ્ચવિધો રાગઃ । તસ્ય પઞ્ચવિધસ્ય રાગસ્ય પ્રહાણાય પ્રતિવિનોદનાયાસમુદાચારાય ષડ્વિધાશુભતાલમ્બનમ્ ॥
-લ્।-3-બ્-(1)-ઇઇ-(અ)
તત્રાધ્યાત્મમ્ ઉપાદાય પ્રત્યશુભતાલમ્બનેનાધ્યાત્મં કામેષુ કામચ્છન્દાત્ કામરાગાચ્ ચિત્તં વિશોધયતિ ॥
-ઇઇ-3-બ્-(1 )-ઇઇ-(બ્)-1,-2,-3,-4 મ્સ્.72અ7ર્, સ્હ્.205-9, પ્.97અ3, દ્.80અ4, ન્.84બ્3, ચો.85અ7, છ્.429અ25
તત્ર બહિર્ધોપાદાય પ્રત્યશુભતાલમ્બનેન બહિર્ધા કામેષુ મૈથુનચ્છન્દાદ્ મૈથુનરાગાચ્ ચતુર્વિધા રાગપ્રતિસંયુક્તાદ્ વર્ણરાગસંસ્થાનરાગસ્પર્શરાગોપચારરાગપ્રતિસંયુક્તાચ્ ચિત્તં વિશોધયતિ ।
તત્ર યદા વિનીલકં વા, વિપૂયકં વા, વિપટુમકં વા, વ્યાધ્માતકં વા, વિખાદિતકં વા મનસિકરોતિ, તદા વર્ણરાગાચ્ ચિત્તં વિશોધયતિ ।
યદા પુનર્ વિલોહિતકં મનસિકરોતિ, તદા સંસ્થાનરાગાચ્ ચિત્તં વિશોધયતિ ।
યદા પુનર્ અસ્થિ વા શઙ્કલિકાં વાસ્થિશઙ્કલિકાં વા મનસિકરોતિ, તદા સ્પર્શરાગાચ્ ચિત્તં વિશોધયતિ ।
યદા વિક્ષિપ્તકં મનસિકરોતિ, તદોપચારરાગાચ્ ચિત્તં વિશોધયતિ ।
એવં સ મૈથુનરાગાચ્ ચિત્તં વિશોધયતિ ॥
-ઇઇ-3-બ્-(1)-ઇઇ-(બ્)-1ઽ,-2ઽ,-3ઽ,-4ઽ મ્સ્.72બ્1ર્, સ્હ્.205-20, પ્.97બ્1, દ્.80બ્1, ન્.84બ્7, ચો.85બ્4, છ્.429બ્6
અત એવ ભગવતા બહિર્ધોપાદાય પ્રત્યશુભતા સા ચતસૃષુ શિવપથિકાસુ વ્યવસ્થાપિતા । યા યૈવાનેન શિવપથિકા દૃષ્ટા ભવતિ । એકાહમૃતા વા સપ્તાહમૃતા વા કાકૈઃ કુરરૈઃ ખાદ્યમાના ગૃધ્રૈઃ શ્વભિઃ સૃગાલૈઃ ।
તત્ર તત્રેમમ્ એવ કાયમ્ ઉપસંહરતિ । અયમ્ અપિ મે કાય એવંભાવી, એવંભૂતઃ, એવંધર્મતામ્ અનતીતઃ ઇતિ । અનેન તાવદ્ વિનીલકમ્ ઉપાદાય યાવદ્ વિખાદિતકમ્ આખ્યાતમ્ ।
યત્ પુનર્ આહ "યાનેન શિવપથિકા દૃષ્ટા ભવતિ । અપગતત્વઙ્માંસશોણિતસ્નાયૂપનિબદ્ધે"ત્ય્ અનેન વિલોહિતકમ્ આખ્યાતમ્ ।
યત્ પુનર્ આહ । "યાન્ય્ એવ શિવપથિકાસ્થાનાનિ દૃષ્ટાનિ ભવન્તી"તિ [દેસ્ નિ રુસ્ ગોઙ્ દઙ્ । કેઙ્ રુસ્ દઙ્ । રુસ્ પઽઇ કેઙ્ રુસ્ બ્સ્તન્ તો ।]
યત્ પુનર્ આહ । "[દેસ્ લગ્ પઽઇ રુસ્ પ દગ્ ક્યઙ્ લોગ્સ્ શિગ્ । ર્કઙ્ પઽઇ રુસ્ પ દગ્ ક્યઙ્ લોગ્સ્ શિગ્ । લોઙ્ બુઽઇ રુસ્ પ દગ્ ક્યઙ્ લોગ્સ્ શિગ્ । પુસ્ મોઽઇ રુસ્ પ દગ્ ક્યઙ્ લોગ્સ્ શિગ્ (દ્., ચો. અદ્દ્ લ) । ર્ત્સિબ્ લોગ્સ્ ક્યિ રુસ્ પ દગ્ દઙ્ । દ્પુઙ્ પઽઇ રુસ્ પ દગ્ દઙ્ । લગ્ ઙર્ ગ્યિ રુસ્ પ દઙ્] । પૃષ્ઠીવંશઃ, હનુચક્રમ્, દન્તમાલા, શિરઃકપાલં, તથા ભિન્નપ્રતિભિન્નાનિ, એકવાર્ષિકાણિ દ્વિવાર્ષિકાણિ યાવત્ સપ્તવાર્ષિકાણિ શ્વેતાનિ શંખનિભાનિ, કપોતવર્ણાનિ પાંસુચૂર્ણવ્યતિમિશ્રાણિ દૃષ્ટાનિ ભવન્તી"ત્ય્ અનેન વિક્ષિપ્તકમ્ આખ્યાતમ્ । એવં પ્રત્યશુભતાલમ્બનેન બહિર્ધોપાદાય ચતુર્વિધા રાગપ્રતિસંયુક્તાદ્ મૈથુનરાગાચ્ ચિત્તં વિશોધયતિ ॥
-ઇઇ-3-બ્-(1)-ઇઇ-ચ્,-દ્,-એ મ્સ્.72બ્4ર્, સ્હ્.206-19, પ્.98અ3, દ્.81અ1, ન્.85અ7, ચો.86અ3, છ્.429બ્24
તત્ર દુઃખતાશુભતાલમ્બનેનાવરાશુભતાલમ્બનેન ચ વિષયપ્રતિસંયુક્તાત્ કામરાગાચ્ ચિત્તં વિશોધયતિ ।
તત્રોપેક્ષાશુભતાલમ્બનેન રૂપરાગાચ્ ચિત્તં વિશોધયતિ" ।
તત્ર ક્લેશાશુભતાલમ્બનેન પ્રભંગુરાશુભતાલમ્બનેન ચા ભવાગ્રમ્ ઉપાદાય સત્કાયછન્દરાગાચ્ ચિત્તં વિશોધયતિ ।
ઇદં તાવદ્ રાગચરિતસ્ય ચરિતવિશોધનમ્ આલમ્બનમ્ । સંભવં પ્રત્ય્ એતદ્ ઉચ્યતે । સર્વં સર્વાકારમ્ અશુભતાલમ્બનં સંગૃહીતં ભવતિ । અસ્મિંસ્ ત્વ્ અર્થે પ્રત્યશુભતૈવાભિપ્રેતા । તદન્યા ત્વ્ અશુભતા તદન્યસ્યાપિ ચરિતસ્ય વિશુદ્ધય આલમ્બનમ્ ॥
-ઇઇ-3-બ્-(2) મ્સ્.72બ્6મ્, સ્હ્.207-7, મૈ.277, પ્.98અ8, દ્.81અ4, ન્.85બ્4, ચો.86અ7, છ્.429ચ્3
તત્ર મૈત્રી કતમા । યો મિત્રપક્ષે વા, અમિત્રપક્ષે વા, ઉદાસીનપક્ષે વા, હિતાધ્યાશયમ્ ઉપસ્થાપ્ય મૃદુમધ્યાધિમાત્રસ્ય સુખસ્યોપસંહારાયાધિમોક્ષઃ સમાહિતભૂમિકઃ । તત્ર યો મિત્રપક્ષો ઽમિત્રપક્ષ ઉદાસીનપક્ષશ્ ચેદમ્ આલમ્બનમ્ । તત્ર યો હિતાધ્યાશયઃ, સુખોપસંહારાય ચાધિમોક્ષઃ સમાહિતભૂમિકો ઽયમ્ આલમ્બક ઇતિ । યચ્ ચાલમ્બનં યશ્ ચાલમ્બકસ્ તદ્ એકધ્યમ્ અભિસંક્ષિપ્ય મૈત્રીત્ય્ ઉચ્યતે ॥
તત્ર યત્ તાવદ્ આહ "મૈત્રીસહગતેન ચિત્તેને"ત્ય્ અનેન તાવત્ ત્રિષુ પક્ષેષુ મિત્રપક્ષે, અમિત્રપક્ષે, ઉદાસીનપક્ષે હિતાધ્યાશય આખ્યાતઃ ।
યત્ પુનર્ આહ "અવૈરેણાસપત્નેનાવ્યાબાધેને"ત્ય્ અનેન તસ્યૈવ હિતાધ્યાશયસ્ય ત્રિવિધં લક્ષણમ્ આખ્યાતમ્ । તત્રાવૈરતયા હિતાધ્યાશયઃ, ( શ્ભ્ ઇઇ 70 ) સા પુનર્ અવૈરતા દ્વાભ્યાં પદાભ્યામ્ આખ્યાતા, અસપત્નતયા, અવ્યાબાધતયા ચ । તત્રાપ્રત્યનીકભાવસ્થાનાર્થેનાસપત્નતા । અપકારાવિચેષ્ટનાર્થેનાવ્યાબાધતા ।
યત્ પુનર્ આહ । "વિપુલેન મહદ્ગતેનાપ્રમાણેને"ત્ય્ અનેન મૃદુમધ્યાધિમાત્રસ્ય સુખસ્યોપસંહાર આખ્યાતઃ કામાવચરસ્ય, પ્રથમદ્વિતીયધ્યાનભૂમિકસ્ય વા, તૃતીયધ્યાનભૂમિકસ્ય વા ।
યત્ પુનર્ આહ । "અધિમુચ્ય સ્ફરિત્વોપસંપદ્ય વિહરતી"ત્ય્ અનેન સુખોપસંહારાયાધિમોક્ષઃ સમાહિતભૂમિક આખ્યાતઃ સ પુનર્ એષ સુખોપસંહારો હિતાધ્યાશયપરિગૃહીત આધિમોક્ષિકમનસ્કારાનુગતઃ ।
અદુઃખાસુખિતે મિત્રપક્ષે, અમિત્રપક્ષે, ઉદાસીનપક્ષે સુખકામે વેદિતવ્યઃ ।
યસ્ તુ દુઃખિતો વાદુઃખિતો વા પુનર્ મિત્રપક્ષો ઽમિત્રપક્ષ ઉદાસીનપક્ષો વા । તત્ર યો દુઃખિતઃ સ કરુણાયા આલમ્બનમ્ । યઃ સુખિતઃ સ મુદિતાયા આલમ્બનમ્, ઇયમ્ ઉચ્યતે મૈત્રી ।
તત્ર વ્યાપાદચરિતઃ પુદ્ગલો મૈત્રીં ભાવયન્ સત્ત્વેષુ યો વ્યાપાદસ્ તં પ્રતનૂકરોતિ । વ્યાપાદાચ્ ચિત્તં પરિશોધયતિ ॥
-ઇઇ-3-બ્-(3) મ્સ્.73અ4મ્, સ્હ્. 210-3, પ્.99અ7, દ્.81બ્7, ન્.86અ7, ચો.87અ3, છ્.430અ4

તત્રેદંપ્રત્યયતાપ્રતીત્યસમુત્પાદઃ કતમઃ । યત્ ત્રિષ્વ્ અધ્વસુ સંસ્કારમાત્રં ધર્મમાત્રં વસ્તુમાત્રં હેતુમાત્રં ફલમાત્રં યુક્તિપતિતં યદુતાપેક્ષાયુક્ત્યા કાર્યકરણયુક્ત્યોપપત્તિસાધનયુક્ત્યા ધર્મતાયુક્ત્યા ચ, ધર્માણામ્ એવ ધર્માહારકત્વં નિષ્કારકવેદકત્વં ચ । ઇદમ્ ઉચ્યત ( શ્ભ્ ઇઇ 72 ) ઇદંપ્રત્યયતાપ્રતીત્યસમુત્પાદાલમ્બનમ્ । યદ્ આલમ્બનં મનસિકુર્વન્ મોહાધિકઃ પુદ્ગલો મોહચરિતો મોહં પ્રજહાતિ તનૂકરોતિ મોહચરિતાચ્ ચિત્તં વિશોધયતિ ॥
-ઇઇ-3-બ્-(4) મ્સ્.73અ5લ્, સ્હ્.211-1, પ્.99બ્3, દ્.82અ3, ન્.86બ્3, ચો.87અ6, છ્.430અ12
તત્ર ધાતુપ્રભેદઃ કતમઃ । તદ્યથા ષડ્ધાતવઃ પૃથિવીધાતુર્ અબ્ધાતુસ્ તેજોધાતુર્ વાયુધાતુર્ આકાશધાતુર્ વિજ્ઞાનધાતુશ્ ચ ॥
-ઇઇ-3-બ્-(4)-ઇ મ્સ્.73અ6મ્, સ્હ્.211-4, પ્.99બ્4, દ્.82અ3, ન્.86બ્4, ચો.87અ6, છ્.430અ13
તત્ર પૃથિવીધાતુર્ દ્વિવિધઃ । આધ્યાત્મિકો બાહ્યશ્ ચ ।
તત્રાધ્યાત્મિકો યદ્ અસ્મિન્ કાયે ઽધ્યાત્મં પ્રત્યાત્મં ખક્ખટમ્ ખરગતમ્ ઉપગતમ્ ઉપાદત્તમ્ ।
બાહ્યઃ પુનઃ પૃથિવીધાતુર્ યદ્ બાહ્યં ખક્ખટં ખરગતમ્ અનુપગતમ્ અનુપાદત્તમ્ ।
સ પુનર્ આધ્યાત્મિકપૃથિવીધાતુઃ કતમઃ । તદ્યથા કેશા, રોમાણિ, નખા, દન્તા, રજઃ, મલં, ત્વક્, માંસમ્, અસ્થિ, સ્નાયુ, સિરા, વૃક્કા, હૃદયં, પ્લીહકં, ક્લોમકમ્, અન્ત્રાણિ, અન્ત્રગુણાઃ, આમાશયઃ, પક્વાશયઃ, યકૃત્, પુરીષમ્ । અયમ્ ઉચ્યત આધ્યાત્મિકઃ પૃથિવીધાતુઃ ।
સ પુનર્ બાહ્યઃ પૃથિવીધાતુઃ કતમઃ । કાષ્ઠાનિ વા, લોષ્ટાનિ વા, શર્કરા વા, કઠિઇઇઆ વા, વૃક્ષા વા, પર્વતાગ્રા વેતિ, યો વા પુનર્ અન્યો ઽપ્ય્ એવંભાગીયઃ । અયમ્ ઉચ્યતે બાહ્યઃ પૃથિવીધાતુઃ ॥
-ઇઇ-3-બ્-(4)-ઇઇ મ્સ્.73બ્1ર્, સ્હ્.213-2, પ્.100અ2, દ્.82અ7, ન્ 87અ1, ચો.87બ્3, છ્.430અ21
અબ્ધાતુઃ કતમઃ । અબ્ધાતુર્ દ્વિવિધઃ । આધ્યાત્મિકો બાહ્યશ્ ચ ।
તત્રાધ્યાત્મિકો ઽબ્ધાતુઃ " કતમઃ । યદ્ અધ્યાત્મં પ્રત્યાત્મં સ્નેહઃ સ્નેહગતમ્ આપો ઽબ્ગતમ્ ઉપગતમ્ ઉપાદત્તમ્ । તદ્યથા અશ્રુ, સ્વેદઃ, ખેતઃ, શિંઘાણકઃ, વસા, લસીકા, મજ્જા, મેદઃ, પિત્તં, શ્લેષ્મા, પૂયઃ, શોણિતં, મસ્તકમ્, મસ્તકલુંગમ્, પ્રસ્રાવઃ । અયમ્ ઉચ્યત આધ્યાત્મિકો ઽબ્ધાતુઃ ।
બાહ્યો ઽબ્ધાતુઃ કતમઃ । યદ્ બાહ્યમ્ આપો ઽબ્ગતમ્, સ્નેહઃ સ્નેહગતમ્ અનુપગતમ્ અનુપાદત્તમ્ । તત્ પુનર્ ઉત્સો વા, સરાંસિ વા, તડાગા વા, નદ્યો વા, પ્રસ્રવણાનિ વેતિ, યો વા પુનર્ અન્યો ઽપ્ય્ એવંભાગીયઃ । અયમ્ ઉચ્યતે બાહ્યો ઽબ્ધાતુઃ ॥
-ઇઇ-3-બ્-(4)-ઇઇઇ મ્સ્.73બ્3મ્, સ્હ્.214-3, પ્.100અ7, દ્.82બ્3, ન્.87અ4, ચો.87બ્6, છ્.430બ્1
તેજોધાતુઃ કતમઃ । તેજોધાતુર્ દ્વિવિધ આધ્યાત્મિકો બાહ્યશ્ ચ ।
તત્રાધ્યાત્મિકસ્ તેજોધાતુઃ કતમઃ । યદ્ અધ્યાત્મં પ્રત્યાત્મં તેજસ્ તેજોગતમ્ ઊષ્મોષ્માગતમ્ ઉપગતમ્ ઉપાદત્તમ્ । તદ્યથા યદ્ અસ્મિન્ કાયે તેજો યેનાયં કાય આતપ્યતે, સંતપ્યતે, પરિતપ્યતે । યેન ચાશિતપીતખાદિતસ્વાદિતં સમ્યક્ સુખેન પરિપાકં ગચ્છતિ । યસ્ય ચોત્સદત્વાજ્ જ્વારિતો જ્વારિત ઇતિ સંખ્યાં ગચ્છતિ । અયમ્ ઉચ્યત આધ્યાત્મિકસ્ તેજોધાતુઃ ।
બાહ્યસ્ તેજોધાતુઃ કતમઃ । યદ્ બાહ્યં તેજસ્ તેજોગતમ્ ઊષ્મોષ્માગતમ્ અનુપગતમ્ અનુપાદત્તમ્ । તત્ પુનર્ યન્ મનુષ્યા અરણીસહગતકેભ્યો ગોમયચૂર્ણેભ્યઃ સમન્વેષન્તે । યદ્ ઉત્પન્નં ગ્રામમ્ અપિ દહતિ, ( શ્ભ્ ઇઇ 76 ) ગ્રામપ્રદેશમ્ અપિ, નગરં વા, નગરપ્રદેશં વા, જનપદં વા, જનપદપ્રદેશં વા, દ્વીપં વા, કક્ષં વા, દાવં વા, કાષ્ઠં વા, તૃણં વા, ગોમયં વા દહન્ પરૈતીતિ, યો વા પુનર્ અન્યો ઽપ્ય્ એવંભાગીયઃ । અયમ્ ઉચ્યતે બાહ્યસ્ તેજોધાતુઃ ॥
-ઇઇ-3-બ્-(4)-ઇવ્ મ્સ્.73બ્6લ્, સ્હ્.215-7, w.87-20, પ્.100બ્6, દ્.82બ્7, ન્.87બ્2, ચો.88અ4, છ્.430બ્11
તત્ર વાયુધાતુઃ કતમઃ । વાયુધાતુર્ દ્વિવિધઃ, આધ્યાત્મિકો બાહ્યશ્ ચ ।
તત્રાધ્યાત્મિકો વાયુધાતુર્ યદ્ અપ્ય્ અધ્યાત્મં પ્રત્યાત્મં વાયુર્ વાયુગતં લઘુત્વં સમુદીરણત્વમ્ ઉપગતમ્ ઉપાદત્તમ્ । સ પુનઃ કતમઃ । સન્ત્ય્ અસ્મિન્ કાય ઊર્ધ્વંગમા વાયવઃ, અધોગમા વાયવઃ, પાર્શ્વશયા વાયવઃ, કુક્ષિશયા વાયવઃ, પૃષ્ઠિશયા વાયવઃ વાય્વષ્ઠીલા વાયવઃ, ક્ષુરકપિપ્પલકશસ્ત્રકા વાયવઃ, વિષૂચિકા વાયવઃ, આશ્વાસપ્રશ્વાસા વાયવઃ, અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગાનુસારિણો વાયવઃ । અયમ્ ઉચ્યત આધ્યાત્મિકો વાયુધાતુઃ ।
બાહ્યો વાયુધાતુઃ કતમઃ । યદ્ બાહ્યં વાયુર્ વાયુગતં લઘુત્વં, સમુદીરણત્વમ્ અનુપગતમ્ અનુપાદત્તમ્ । સ પુનઃ કતમઃ । સન્તિ બહિર્ધા પૂર્વા વાયવઃ, દક્ષિણા વાયવઃ, ઉત્તરા વાયવઃ, પશ્ચિમા વાયવઃ, સરજસો વાયવઃ, અરજસો વાયવઃ, પરીત્તા મહદ્ગતા વાયવઃ, વિશ્વા વાયવઃ, વૈરમ્ભા વાયવઃ, વાયુમણ્ડલકવાયવઃ । ભવતિ ચ સમયો યસ્મિન્ મહાન્ વાયુસ્કન્ધઃ સમુદાગતો વૃક્ષાગ્રાન્ અપિ ( શ્ભ્ ઇઇ 78 ) પાતયતિ, કુડ્યાગ્રાન્ અપિ પાતયતિ, પર્વતાગ્રાન્ અપિ પાતયતિ । પાતયિત્વા નિરુપાદાનો નિર્ગચ્છતિ । યં સત્ત્વાશ્ ચીવરકર્ણકેન વા પર્યેષન્તે, તાલવૃન્તેન વા, વિધમનકેન વેતિ, યો વા પુનર્ અન્યો ઽપ્ય્ એવંભાગીયઃ । અયમ્ ઉચ્યતે બાહ્યો વાયુધાતુઃ ॥
-ઇઇ-3-બ્-(4)-વ્ મ્સ્.74અ2ર્, સ્હ્.217-1, પ્.101અ7, દ્.83અ7, ન્.88અ1, ચો.88બ્3, છ્.430બ્26
આકાશધાતુઃ કતમઃ । યચ્ ચક્ષુઃસૌષિર્યં વા, શ્રોત્રસૌષિર્યં વા, ઘ્રાણસૌષિર્યં વા, મુખસૌષિર્યં વા, કણ્ઠસૌષિર્યં વેતિ, યેન વાભ્યવહરતિ, યત્ર વાભ્યવહરતિ, યેન વાભ્યવહ્રિયતે, અધોભાગેન પ્રઘરતીતિ, યો વા પુનર્ અન્યો ઽપ્ય્ એવંભાગીયઃ । અયમ્ ઉચ્યત આકાશધાતુઃ ॥
-ઇઇ-3-બ્-(4)-વિ મ્સ્.74અ3ર્, સ્હ્.218-6, પ્.101બ્1, દ્.83બ્1, ન્.88અ3, ચો.88બ્4, છ્.430બ્28
વિજ્ઞાનધાતુઃ કતમઃ । યચ્ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનોવિજ્ઞાનમ્ । તત્ પુનશ્ ચિત્તં મનો વિજ્ઞાનં ચ । અયમ્ ઉચ્યતે વિજ્ઞાનધાતુઃ ॥
-ઇઇ-3-બ્-(4)ઽ મ્સ્.74અ4લ્, સ્હ્.218-9, પ્.101બ્2, દ્.83બ્2, ન્.88અ4, ચો.88બ્4, છ્.430ચ્1
તત્ર માનચરિતઃ પુદ્ગલ ઇમં ધાતુપ્રભેદં મનસિકુર્વન્ કાયે પિણ્ડસંજ્ઞાં વિભાવયતિ, અશુભસંજ્ઞાં ચ પ્રતિલભતે, ન ચ પુનસ્ તેનોન્નતિં ગચ્છતિ, માનં પ્રતનૂકરોતિ । તસ્માચ્ ચરિતાચ્ ચિત્તં ( શ્ભ્ ઇઇ 80 ) વિશોધયતિ । અયમ્ ઉચ્યતે ધાતુપ્રભેદઃ । માનચરિતસ્ય પુદ્ગલસ્ય ચરિતવિશોધનમ્ આલમ્બનમ્ ॥
-ઇઇ-3-બ્-(5) મ્સ્.74અ5લ્, સ્હ્.219-1, w.88-15, પ્.101બ્5, દ્.83બ્4, ન્.88અ6, ચો.88બ્7, છ્.430ચ્5
તત્રાનાપાનસ્મૃતિઃ કતમા । આશ્વાસપ્રશ્વાસાલમ્બના સ્મૃતિર્ ઇયમ્ ઉચ્યત આનાપાનસ્મૃતિઃ ॥
-ઇઇ-3-બ્-(5)-ઇ-(અ) મ્સ્.74અ5મ્, સ્હ્.220-1, w.*86-16, પ્. 101 બ્6, દ્.83બ્4, ન્.88અ6, ચો. 89અ1, છ્.430ચ્7
તત્ર દ્વાવ્ આશ્વાસૌ । કતમૌ દ્વૌ । આશ્વાસો ઽન્તરાશ્વાસશ્ ચ । દ્વૌ પ્રશ્વાસૌ । કતમૌ દ્વૌ । પ્રશ્વાસો ઽન્તરપ્રશ્વાસશ્ ચ ।
તત્રાશ્વાસો યઃ પ્રશ્વાસસમનન્તરમ્ અન્તર્મુખો વાયુઃ પ્રવર્તતે યાવન્ નાભીપ્રદેશાત્ ।
તત્રાન્તરાશ્વાસો ય ઉપરતે ઽસ્મિન્ન્ આશ્વાસે ન તાવત્ પ્રશ્વાસ ઉત્પદ્યતે, યદન્તરાલે વિશ્રામસ્થાનસહગત ઇત્વરકાલીનસ્ તદનુસદૃશો વાયુર્ ઉત્પદ્યતે । અયમ્ ઉચ્યતે ઽન્તરાશ્વાસઃ ।
યથાશ્વાસો ઽન્તરાશ્વાસશ્ ચૈવં પ્રશ્વાસો ઽન્તરપ્રશ્વાસશ્ ચ વેદિતવ્યઃ ।

તત્રાયં વિશેષો બહિર્મુખો વાયુઃ પ્રવર્તત ઇતિ વક્તવ્યમ્, નાભીદેશમ્ ઉપાદાય, યાવન્ મુખાગ્રાન્ નાસિકાગ્રાત્, તતો વા પુનર્ બહિઃ ॥
-ઇઇ-3-બ્-(5)-ઇ-(બ્) મ્સ્.74અ7ર્, સ્હ્.220-15, w.88-38, પ્.102અ3, દ્.84અ1, ન્.88બ્3, ચો.89અ5, છ્.430ચ્16
દ્વાવ્ આશ્વાસપ્રશ્વાસનિદાનૌ । કતમૌ દ્વૌ । તદાક્ષેપકં ચ કર્મ, નાભીપ્રદેશસૌષિર્યં ચ, તતો વા પુનર્ ઉત્તરિ યત્ કાયસૌષિર્યમ્ ॥
-ઇઇ-3-બ્-(5)-ઇ-(ચ્) મ્સ્.74બ્1લ્, સ્હ્.221-1, w.89-4, પ્.102અ4, દ્.84અ2, ન્.88બ્4, ચો.89અ6, છ્.430ચ્18
દ્વાવ્ આશ્વાસપ્રશ્વાસયોઃ સંનિશ્રયૌ । કતમૌ દ્વૌ । કાયશ્ ચિત્તં ચ । તત્ કસ્ય હેતોઃ । કાયસંનિશ્રિતાશ્ ચિત્તસંનિશ્રિતાશ્ ચાશ્વાસપ્રશ્વાસાઃ પ્રવર્તન્તે । તે ચ યથાયોગં સચેત્ કાયસંનિશ્રિતા એવ પ્રવર્તેરન્, અસંજ્ઞિસમાપન્નાનાં, નિરોધસમાપન્નાનામ્ અસંજ્ઞિસત્ત્વેષુ દેવેષૂપપન્નાનાં સત્ત્વાનાં પ્રવર્તેરન્ । સચેચ્ ચિત્તસંનિશ્રિતા એવ પ્રવર્તેરન્, તેનારૂપ્યસમાપન્નોપપન્નાનામ્ સત્ત્વાનાં પ્રવર્તેરન્ ।
સચેત્ કાયસંનિશ્રિતાશ્ ચિત્તસંનિશ્રિતાઃ પ્રવર્તેરંસ્ તે ચ ન યથાયોગં, તેન ચતુર્થધ્યાનસમાપન્નોપપન્નાનામ્ સત્ત્વાનાં કલલગતાનાં ચાર્બુદગતાનાં પેશીગતાનામ્ સત્ત્વાનાં પ્રવર્તેરન્ । ન ચ પ્રવર્તન્તે । તસ્માદ્ આશ્વાસપ્રશ્વાસાઃ કાયસંનિશ્રિતાશ્ ચિત્તસંનિશ્રિતાશ્ ચ પ્રવર્તન્તે તે ચ યથાયોગમ્ ॥

-ઇઇ-3-બ્-(5)-ઇ-(દ્) મ્સ્.74બ્3મ્, સ્હ્.221-16, w.90-1, પ્.102બ્3, દ્.84અ6, ન્.89અ2, ચો.89બ્3, છ્.430ચ્26
દ્વે આશ્વાસપ્રશ્વાસયોર્ ગતી । કતમે દ્વે । આશ્વાસયોર્ અધોગતિઃ, પ્રશ્વાસયોર્ ઊર્ધ્વગતિઃ ॥
-ઇઇ-3-બ્-(5)-ઇ-(એ) મ્સ્.74બ્3ર્, સ્હ્.221-18, w.90-4, પ્.102બ્4, દ્.84અ7, ન્.89અ3, ચો.89બ્4, છ્.430ચ્28
દ્વે આશ્વાસપ્રશ્વાસયોર્ ભૂમી । કતમે દ્વે । ઔદારિકં ચ સૌષિર્યં, સૂક્ષ્મં ચ સૌષિર્યમ્ ।
તત્રૌદારિકં સૌષિર્યં નાભીપ્રદેશમ્ ઉપાદાય યાવન્ મુખનાસિકાદ્વારમ્ । મુખનાસિકાદ્વારમ્ ઉપાદાય યાવન્ નાભીપ્રદેશસૌષિર્યમ્ ।
સૂક્ષ્મસૌષિર્યં કતમત્ । સર્વકાયગતાનિ રોમકૂપાનિ ॥
-ઇઇ-3-બ્-(5)-ઇ-(f) મ્સ્.74બ્4મ્, સ્હ્.222-3, w.90-15, પ્.102બ્6, દ્.84બ્2, ન્.89અ4, ચો.89બ્6, છ્.431અ3
ચત્વાર્ય્ આશ્વાસપ્રશ્વાસાનાં પર્યાયનામાનિ । કતમાનિ ચત્વારિ । વાયવઃ, આનાપાનાઃ, આશ્વાસપ્રશ્વાસાઃ, કાયસંસ્કારાશ્ ચેતિ । તત્રાન્યૈર્ વાયુભિઃ ( શ્ભ્ ઇઇ 84 ) સાધારણં પર્યાયનામૈકં યદુત વાયુર્ ઇતિ । અસાધારણાનિ તદન્યાનિ ત્રીણિ ॥
-ઇઇ-3-બ્-(5)-ઇ-(ગ્) મ્સ્.74બ્5લ્, સ્હ્.222-8, w.*90-19, પ્.102બ્8, દ્.84બ્3, ન્.89અ6, ચો.89બ્7, છ્.431અ6
દ્વાવ્ અપક્ષાલાવ્ આશ્વાસપ્રાશ્વાસપ્રયુક્તસ્ય । કતમૌ દ્વૌ । અતિશિથિલપ્રયોગતા ચ, અત્યવષ્ટબ્ધપ્રયોગતા ચ ।
તત્રાતિશિથિલપ્રયોગતયા કૌસીદ્યપ્રાપ્તસ્ય સ્ત્યાનમિદ્ધં વા ચિત્તં પર્યવનહતિ, બહિર્ધા વા વિક્ષિપ્યતે । તથાત્યવષ્ટબ્ધપ્રયુક્તસ્ય કાયવૈષમ્યમ્ વોત્પદ્યતે ચિત્તવૈષમ્યં વા ।
કથં કાયવૈષમ્યમ્ ઉત્પદ્યતે । બલાભિનિગ્રહેણાશ્વાસપ્રશ્વાસાન્ અભિનિષ્પીડયતઃ કાયે વિષમા વાયવઃ પ્રવર્તન્તે । યે ઽસ્ય તત્પ્રથમતસ્ તેષુ તેષ્વ્ અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગેષુ સ્ફુરન્તિ । યે સ્ફુરકા ઇત્ય્ ઉચ્યન્તે । તે પુનઃ સ્ફુરકા વાયવો વિવર્ધમાના રુજકા ભવન્તિ । યે ઽસ્ય તેષુ તેષ્વ્ અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગેષુ રુજામ્ ઉત્પાદયન્તિ । ઇદમ્ ઉચ્યતે કાયવૈષમ્યમ્ ।
કથં ચિત્તવૈષમ્યમ્ ઉત્પદ્યતે । ચિત્તં વાસ્ય વિક્ષિપ્યતે । પ્રગાઢેન વા દૌર્મનસ્યોપાયાસેનાભિભૂયતે । એવં ચિત્તવૈષમ્યમ્ ઉત્પદ્યતે ॥
-ઇઇ-3-બ્-(5)-ઇઇ મ્સ્.75અ1મ્, સ્હ્.223-1, w.90-24, પ્.103અ6, દ્.84બ્7, ન્.89બ્3, ચો.90અ5, છ્.431અ17
અસ્યાઃ ખલ્વ્ આનાપાનસ્મૃતેઃ પઞ્ચવિધઃ પરિચયો વેદિતવ્યઃ । તદ્યથા ગણનાપરિચયઃ સ્કન્ધાવતારપરિચયઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદાવતારપરિચયઃ સત્યાવતારપરિચયઃ ષોડશાકારપરિચયશ્ ચ ॥
-ઇઇ-3-બ્-(5)-ઇઇ-(અ) મ્સ્.75અ2લ્, સ્હ્.223-5, w.90-31, પ્.103અ8, દ્.85અ2, ન્.89બ્5, ચો.90અ6, છ્.431અ21
તત્ર ગણનાપરિચયઃ કતમઃ । સમાસતશ્ ચતુર્વિધો ગણનાપરિચયઃ ( શ્ભ્ ઇઇ 86 ) । તદ્યથૈકૈકગણના, દ્વયૈકગણના, અનુલોમગણના, પ્રતિલોમગણના ચ ॥
-ઇઇ-3-બ્-(5)-ઇઇ-(અ)-(1) મ્સ્.75અ2ર્, સ્હ્.223-8, પ્.103બ્1, દ્.85અ3, ન્.89બ્6, ચો.90અ7, છ્.431અ24
તત્રૈકૈકગણના કતમા । યદાશ્વાસઃ પ્રવિષ્ટો ભવતિ, તદાશ્વાસપ્રશ્વાસાલમ્બનોપનિબદ્ધયા સ્મૃત્યૈકમ્ ઇતિ ગણયતિ । યદાશ્વાસે નિરુદ્ધે પ્રશ્વાસ ઉત્પદ્ય નિર્ગતો ભવતિ તદા દ્વિતીયં ગણયતિ, એવં યાવદ્ દશ ગણયતિ । એષા હિ ગણના સંખ્યા નાતિસંક્ષિપ્તા નાતિવિસ્તરા । ઇયમ્ ઉચ્યત એકૈકગણના ॥
-ઇઇ-3-બ્-(5)-ઇઇ-(અ)-(2) મ્સ્.75અ3ર્, સ્હ્.223-14, પ્.103બ્4, દ્.85અ4, ન્.89બ્7, ચો.90બ્2, છ્.431અ28
દ્વયૈકગણના કતમા । યદાશ્વાસઃ પ્રવિષ્ટો ભવતિ નિરુદ્ધશ્ ચ પ્રશ્વાસ ઉત્પન્નો ભવતિ નિર્ગતશ્ ચ, તદૈકમ્ ઇતિ ગણયતિ । અનેન ગણનાયોગેન યાવદ્ દશ ગણયતિ । ઇયમ્ ઉચ્યતે દ્વયૈકગણના । આશ્વાસં ચ પ્રશ્વાસં ચેદં દ્વયમ્ એકધ્યમ્ અભિસંક્ષિપ્યૈકમ્ ઇતિ ગણયતિ, તેનોચ્યતે દ્વયૈકગણના ॥
-ઇઇ-3-બ્-(5)-ઇઇ-(અ)-(3) મ્સ્.75અ4ર્, સ્હ્.223-20, પ્.103બ્6, દ્.85અ6, ન્.90અ2, ચો.90બ્4, છ્.431બ્3
અનુલોમગણના કતમા । અનયૈવૈકૈકગણનયા દ્વયૈકગણનયા વાનુલોમં યાવદ્ દશ ગણયતિ । ઇયમ્ ઉચ્યતે ઽનુલોમગણના ॥
-ઇઇ-3-બ્-(5)-ઇઇ-(અ)-(4) મ્સ્.75અ5લ્, સ્હ્.224-2, પ્. 103બ્7, દ્.85અ6, ન્.90અ3, ચો.90બ્4, છ્.431 બ્6
પ્રતિલોમગણના કતમા । પ્રતિલોમં દશ ઉપાદાય નવાષ્ટૌ સપ્ત ષટ્ પઞ્ચ યાવદ્ એકં ગણયતિ । ઇયમ્ ઉચ્યતે પ્રતિલોમગણના ।
યદા સ એકૈકગણનાં નિશ્રિત્ય દ્વયૈકગણનાં વા, અનુલોમગણનાયાં, પ્રતિલોમગણનાયાં ચ કૃતપરિચયો ભવતિ, ન ચાસ્યાન્તરાચ્ ચિત્તં વિક્ષિપ્યતે, અવિક્ષિપ્તચિત્તશ્ ચ ગણયતિ, તદાસ્યોત્તરગણનાવિશેષો વ્યપદિશ્યતે ॥
-ઇઇ-3-બ્-(5)-ઇઇ-(અ)-(5) મ્સ્.75અ6લ્, સ્હ્.224-10, પ્.104અ2, દ્.85બ્1, ન્.90અ5, ચો.90બ્6, છ્.431બ્12
કતમો ગણનાવિશેષઃ । એકૈકગણનયા વા, દ્વયૈકગણનયા વા, દ્વયમ્ એકં કૃત્વા ગણયતિ । તત્ર દ્વયૈકગણનયા ચત્વાર આશ્વાસપ્રશ્વાસા એકં ( શ્ભ્ ઇઇ 88 ) ભવતિ, એકૈકગણનયા પુનર્ આશ્વાસઃ પ્રશ્વાસશ્ " ચૈકં ભવતિ । એવં યાવદ્ દશ ગણયતિ । એવમ્ ઉત્તરોત્તરવૃદ્ધ્યા યાવચ્ છતમ્ અપ્ય્ એકં કૃત્વા ગણયતિ । તદા શતૈકગણનયાનુપૂર્વેણ યાવદ્ દશ ગણયતિ । એવમ્ અસ્ય ગણનાપ્રયુત્કસ્ય યાવદ્ દશૈકં કૃત્વા ગણયતિ । યાવચ્ ચ દશ પરિપૂરયતિ । તયા દશૈકગણનયા ન ચાસ્યાન્તરાચ્ ચિત્તં વિક્ષિપ્યતે । ઇયતા તેન ગણનાપરિચયઃ કૃતો ભવતિ ।
તસ્ય ચ ગણનાપ્રયુક્તસ્ય સચેદ્ અન્તરાચ્ ચિત્તં વિક્ષિપ્યતે, તદા પુનઃ પ્રતિનિવર્ત્યાદિતો ગણયિતુમ્ આરભતે ઽનુલોમં વા, પ્રતિલોમં વા । યદા ચાસ્ય ગણનાપરિચયાત્ તચ્ ચિત્તં સ્વરસેનૈવ વાહિમાર્ગસમારૂઢમ્ આશ્વાસપ્રશ્વાસાલમ્બનોપનિબદ્ધમ્ અવ્યવચ્છિન્નં નિરન્તરં, પ્રવર્તમાન આશ્વાસે પ્રવૃત્તિગ્રાહકમ્, નિરુદ્ધ આશ્વાસે નિવૃત્તિગ્રાહકં પ્રશ્વાસશૂન્યાવસ્થાગ્રાહકં, પ્રવૃત્તે પ્રશ્વાસે પ્રવૃત્તિગ્રાહકં, નિવૃત્તે પુનર્ નિવૃત્તિગ્રાહકમ્ આશ્વાસશૂન્યાવસ્થાગ્રાહકમ્ અવિકંપ્યમ્ અવિચલમ્ અવિક્ષેપાકારમ્, સાભિરામં ચ પ્રવર્તતે ।
ઇયતા ગણનાભૂમિસમતિક્રમો ભવતિ । પુનસ્ તદાગણયિતવ્યં ભવતિ । નાન્યત્રાશ્વાસપ્રશ્વાસાલમ્બનં ચિત્તમ્ ઉપનિબધ્યતે । આશ્વાસપ્રશ્વાસા અનુગન્તવ્યાશ્ ચાભિલક્ષયિતવ્યાશ્ ચ સાન્તરાશ્વાસપ્રશ્વાસાઃ સપ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યવસ્થાઃ । અયમ્ ઉચ્યતે ગણનાપરિચયઃ ॥
મ્સ્.75બ્2લ્, સ્હ્.225-12, પ્.104બ્6, દ્.86અ2, ન્.90બ્6, ચો,91બ્1, છ્.431ચ્4
સ ખલ્વ્ એષ ગણનાપરિચયો મૃદ્વિન્દ્રિયાણાં વ્યપદિશ્યતે । તેષામ્ એતદ્ ( શ્ભ્ ઇઇ 90 ) વ્યાક્ષેપસ્થાનં ભવતિ ચિત્તસ્થિતયે ચિત્તનિરતયે । અન્યથા ગણનામ્ અન્તરેણ તેષાં સ્ત્યાનમિદ્ધં વા ચિત્તં પર્યવનહેત, બહિર્ધા વા ચિત્તં વિક્ષિપ્યેત, ગણનાપ્રયુક્તાનાં તુ તેષામ્ એતન્ ન ભવતિ ।
યે તુ તીક્ષ્ણેન્દ્રિયાઃ પટુબુદ્ધયસ્ તેષાં પુનર્ ગણનાપ્રયોગેણ પ્રિયારોહતા ભવતિ । તત્રોપદિષ્ટા એવં ગણનાપ્રયોગં લઘુ લઘ્વ્ એવ પ્રતિવિધ્યન્તિ, ન ચ તેનાભિરમન્તે । તે પુનર્ આશ્વાસપ્રશ્વાસાલમ્બનાં સ્મૃતિમ્ ઉપનિબધ્ય યત્ર ચ પ્રવર્તન્તે યાવચ્ ચ પ્રવર્તન્તે, યથા ચ પ્રવર્તન્તે, યદા ચ પ્રવર્તન્તે, તત્ સર્વમ્ અનુગચ્છત્ય્ ઉપલક્ષયત્ય્ ઉપસ્થિતયા સ્મૃત્યા । અયમ્ એવંરૂપસ્ તેષાં પ્રયોગઃ ।

તસ્ય ચ પ્રયોગસ્યાસેવનાન્વયાદ્ ભાવનાન્વયાદ્ બહુલીકારાન્વયાત્ કાયપ્રસ્રબ્ધિર્ ઉત્પદ્યતે, ચિત્તપ્રસ્રબ્ધિશ્ ચ । એકાગ્રતાં ચ સ્પૃશત્ય્ આલમ્બનાભિરતિં ચ નિર્ગચ્છતિ ॥
-ઇઇ-3-બ્-(5)-ઇઇ-(બ્) મ્સ્.75બ્4મ્, સ્હ્.226-5, w.90-36, પ્.105અ4, દ્.86અ7, ન્.91અ4, ચો.91બ્5, છ્.431ચ્16
સ એવં કૃતપરિચયો ગ્રાહ્યગ્રાહકવસ્તુમનસિકારેણ સ્કન્ધાન્ અવતરતિ । કથં ચ પુનર્ અવતરતિ । યે ચાશ્વાસપ્રશ્વાસા યશ્ ચૈષામ્ આશ્રયકાયસ્ તં મનસિકુર્વન્ રૂપસ્કન્ધમ્ અવતરતિ । યા તેષામ્ આશ્વાસપ્રશ્વાસાનાં તદ્ગ્રાહિકયા સ્મૃત્યા સંપ્રયુક્તાનુભાવના સ વેદનાસ્કન્ધ ઇત્ય્ અવતરતિ । યા સંજાનના સ સંજ્ઞાસ્કન્ધ ઇત્ય્ અવતરતિ । યા ચાસૌ સ્મૃતિર્ યા ચ ચેતના, યા ચ તત્ર પ્રજ્ઞા, અયં સંસ્કારસ્કન્ધ ઇત્ય્ અવતરતિ । યચ્ ( શ્ભ્ ઇઇ 92 ) ચિત્તં મનો વિજ્ઞાનમ્ અયં વિજ્ઞનસ્કન્ધ ઇત્ય્ અવતરતિ । યા તદ્બહુલવિહારિતા એવં સ્કન્ધેષ્વ્ અવતીર્ણસ્યાયમ્ ઉચ્યતે સ્કન્ધાવતારપરિચયઃ ॥
-ઇઇ-3-બ્-(5)-ઇઇ-(ચ્) મ્સ્.75બ્6લ્, સ્હ્.226-17, પ્.105બ્1, દ્.86બ્3, ન્.91અ7, ચો.92અ1, છ્.431ચ્26
યદા ચાનેન સ્કન્ધમાત્રં દૃષ્ટં ભવતિ પરિજ્ઞાતં સંસ્કારમાત્રં વસ્તુમાત્રં તદા સ એષામ્ એવ સંસ્કારાણાં પ્રતીત્યસમુત્પાદમ્ અવતરતિ । કથં ચ પુનર્ અવતરતિ । સ એવં સમન્વેષતે પર્યેષતે, "ઇતીમ આશ્વાસપ્રશ્વાસાઃ કિમાશ્રિતાઃ કિંપ્રત્યયાઃ" । તસ્યૈવં ભવતિ । "કાયાશ્રિતા એત આશ્વાસપ્રશ્વાસાઃ કાયપ્રત્યયાશ્ ચિત્તાશ્રિતાશ્ ચિત્તપ્રત્યયાશ્ ચ" ।
"કાયઃ પુનશ્ ચિત્તં ચ કિંપ્રત્યયં ચ । સ "કાયશ્ ચિત્તં ચ જીવિતેન્દ્રિયપ્રત્યયમ્" ઇત્ય્ અવતરતિ । "જીવિતેન્દ્રિયં પુનઃ કિંપ્રત્યયમ્" । સ પૂર્વસંસ્કારપ્રત્યયં જીવિતેન્દ્રિયમ્ ઇત્ય્ અવતરતિ ।
"પૂર્વકઃ સંસ્કારઃ કિંપ્રત્યયઃ । સ "પૂર્વકઃ સંસ્કારો ઽવિદ્યાપ્રત્યય" ઇત્ય્ અવતરતિ । ઇતિ હ્ય્ અવિદ્યાપ્રત્યયઃ પૂર્વકઃ સંસ્કારઃ, પૂર્વસંસ્કારપ્રત્યયં જીવિતેન્દ્રિયં, જીવિતેન્દ્રિયપ્રત્યયઃ કાયશ્ ચિત્તં ચ, કાયચિત્તપ્રત્યયા આશ્વાસપ્રશ્વાસાઃ । તત્રાવિદ્યાનિરોધાત્ સંસ્કારનિરોધઃ । સંસ્કારનિરોધાજ્ જીવિતેન્દ્રિયનિરોધઃ । જીવિતેન્દ્રિયનિરોધાત્ ( શ્ભ્ ઇઇ 94 ) કાયચિત્તનિરોધઃ । કાયચિત્તનિરોધાદ્ આશ્વાસપ્રશ્વાસનિરોધઃ। એવમ્ અસૌ પ્રતીત્યસમુત્પાદમ્ અવતરતિ । સ તદ્બહુલવિહારી પ્રતીત્યસમુત્પાદાવતારે કૃતપરિચય ઇત્ય્ ઉચ્યતે । અયમ્ ઉચ્યતે પ્રતીત્યસમુત્પાદાવતારપરિચયઃ ॥

-ઇઇ-3-બ્-(5)-ઇઇ-(દ્) મ્સ્.76અ1મ્, સ્હ્.228-1, પ્.106અ2, દ્.87અ2, ન્.91બ્7, ચો.92અ7, છ્.432અ12
સ એવં પ્રતીત્યસમુત્પાદે કૃતપરિચયો "ય એતે સંસ્કારાઃ પ્રતીત્યસમુત્પન્ના અનિત્યા એત" ઇત્ય્ અવતરતિ । "અનિત્યત્વાદ્ અભૂત્વા ચ ભવન્તિ ભૂત્વા પ્રતિવિગચ્છન્તિ । પુનર્ એતે ઽભૂત્વા ભવન્તિ ભૂત્વા ચ પ્રતિવિગચ્છન્તિ તે જાતિધર્માણઃ, જરાધર્માણઃ, વ્યાધિધર્માણઃ, મરણધર્માણઃ । યે જાતિજરાવ્યાધિમરણધર્માણસ્ તે દુઃખાઃ, યે દુઃખાસ્ તે ઽનાત્માનઃ, અસ્વતન્ત્રાઃ, સ્વામિવિરહિતાઃ" । એવં સો ઽનિત્યદુઃખશૂન્યાનાત્માકારૈર્ દુઃખસત્યમ્ અવતીર્ણો ભવતિ । તસ્યૈવં ભવતિ । "યા કાચિદ્ એષાં સંસ્કારાણામ્ અભિનિર્વૃત્તિર્ દુઃખભૂતા રોગભૂતા ગણ્ડભૂતા સર્વાસૌ તૃષ્ણાપ્રત્યયા । યત્ પુનર્ અસ્યા દુઃખજનિકાયાસ્ તૃષ્ણાયા અશેષપ્રહાણમ્ એતચ્ છાન્તમ્ એતત્ પ્રણીતમ્ એવં ચ મે જાનત એવં બહુલવિહારિણસ્ તૃષ્ણાયા અશેષપ્રહાણં ભવિષ્યતી"તિ । એવં હિ સમુદયસત્યં નિરોધસત્યં માર્ગસત્યમ્ અવતીર્ણો ભવતિ । સ તદ્બહુલવિહારી યદા સત્યાન્ય્ અભિસમાગચ્છતિ । અયમ્ અસ્યોચ્યતે સત્યાવતારપરિચયઃ ।
તસ્યૈવમ્ સત્યેષુ કૃતપરિચયસ્ય દર્શનપ્રહાતવ્યેષુ ક્લેશેષુ પ્રહીણેષુ ભાવનાપ્રહાતવ્યા અવશિષ્ટા ભવન્તિ ॥
-ઇઇ-3-બ્-(5)-ઇઇ-(એ) મ્સ્.76અ4 લ્, સ્હ્.228-19, પ્.106બ્3, દ્.87બ્1, ન્.92અ6, ચો.92બ્6, છ્.432અ28
યેષાં પ્રહાણાય ષોડશાકારપરિચયં કરોતિ । કતમે પુનઃ ષોડશાકારાઃ । ( શ્ભ્ ઇઇ 96 ) તદ્યથા સ્મૃત આશ્વસન્ "સ્મૃત આશ્વસિમી"તિ શિક્ષતે । સ્મૃતઃ પ્રશ્વસન્ "પ્રશ્વસિમી"તિ શિક્ષતે । દીર્ઘમ્ હ્રસ્વં સર્વકાયપ્રતિસંવેદ્ય્ આશ્વસન્ "સર્વકાયપ્રતિસંવેદ્ય્ આશ્વસિમી"તિ શિક્ષતે । સર્વકાયપ્રતિસંવેદી પ્રશ્વસન્ "સર્વકાયપ્રતિસંવેદી પ્રશ્વસિમી"તિ શિક્ષતે । પ્રસ્રભ્ય કાયસંસ્કારાન્ આશ્વસન્ "પ્રસ્રભ્ય કાયસંસ્કારાન્ આશ્વસિમી"તિ શિક્ષતે । પ્રસ્રભ્યકાયસંસ્કારાન્ પ્રશ્વસન્ "પ્રસ્રભ્ય કાયસંસ્કારાન્ પ્રશ્વસિમી"તિ શિક્ષતે । પ્રીતિપ્રતિસંવેદી સુખપ્રતિસંવેદી શિક્ષતે । ચિત્તસંસ્કારપ્રતિસંવેદી પ્રસ્રભ્ય ચિત્તસંસ્કારાન્ આશ્વસન્ "પ્રસ્રભ્ય ચિત્તસંસ્કારાન્ આશ્વસિમી"તિ શિક્ષતે । પ્રસ્રભ્ય ચિત્તસંસ્કારાન્ પ્રશ્વસન્ "પ્રસ્રભ્ય ચિત્તસંસ્કારાન્ પ્રશ્વસિમી"તિ શિક્ષતે । ચિત્તપ્રતિસંવેદી । અભિપ્રમોદયંશ્ ચિત્તં સમાદધંશ્ ચ્ર્ત્તં વિમોચયંશ્ ચિત્તમ્ આશ્વસન્ "વિમોચયંશ્ ચિત્તમ્ આશ્વસિમી"તિ શિક્ષતે । વિમોચયંશ્ ચિત્તં પ્રશ્વસન્ "વિમોચયંશ્ ચિત્તં પ્રશ્વસિમી"તિ શિક્ષતે । અનિત્યાનુદર્શી, પ્રહાણાનુદર્શી, વિરાગાનુદર્શી, નિરોધાનુદર્શ્ય્ આશ્વસન્ "નિરોધાનુદર્શ્ય્ આશ્વસિમી"તિ શિક્ષતે । નિરોધાનુદર્શી પ્રશ્વસન્ નિરોધાનુદર્શી પ્રશ્વસિમીતિ ( શ્ભ્ ઇઇ 98 ) શિક્ષતે ॥
-ઇઇ-3-બ્-(5)-ઇઇ-(f) મ્સ્.76અ7મ્, સ્હ્.231-9, પ્.107અ7, દ્.88અ3, ન્.93અ1, ચો.93અ7, છ્.432બ્28
કઃ પુનર્ એષાં વિભાગ આકારાણામ્ । સ શૈક્ષો દૃષ્ટપદો લાભી ભવતિ ચતુર્ણાં સ્મૃત્યુપસ્થાનાનામ્ । આશ્વાસપ્રશ્વાસાલમ્બનં ચ મનસ્કારમ્ આરભતે ઽવશિષ્ટાનાં સંયોજનાનાં પ્રહાણાય । તેનાહ "સ્મૃત આશ્વસન્ ઽસ્મૃત આશ્વસિમીઽતિ શિક્ષતે, સ્મૃતઃ પ્રશ્વસન્ ઽપ્રશ્વસિમીઽતિ શિક્ષતે" ।
યદાશ્વાસં વા પ્રશ્વાસં વાલમ્બતે તદા "દીર્ઘમ્ આશ્વસિમિ પ્રશ્વસિમી"તિ શિક્ષતે ।
યદાન્તરાશ્વાસમ્ અન્તરપ્રશ્વાસં વાલમ્બનીકરોતિ તદા "હ્રસ્વમ્ આશ્વસિમિ પ્રશ્વસિમી"તિ શિક્ષતે । તથા હ્ય્ આશ્વાસપ્રશ્વાસા દીર્ઘાઃ પ્રવર્તન્તે, અન્તરાશ્વાસા અન્તરપ્રશ્વાસાશ્ ચ હ્રસ્વાઃ । તે યથૈવ પ્રવર્તન્તે તથૈવોપલક્ષયતિ જાનાતિ ।
યદા સૂક્ષ્મસૌષિર્યગતાન્ આશ્વાસપ્રશ્વાસાન્ રોમકૂપાનુપ્રવિષ્ટાન્ કાયે ઽધિમુચ્યતે, આલમ્બનીકરોતિ તદા સર્વકાયપ્રતિસંવેદી ભવતિ ।
યસ્મિન્ વા પુનઃ સમયે નિરુદ્ધ આશ્વાસે ઽન્તરાશ્વાસે ચ । આશ્વાસપ્રશ્વાસશૂન્યામ્ આશ્વાસપ્રશ્વાસાપેતામ્ અવસ્થામ્ આલમ્બનીકરોતિ । ( શ્ભ્ ઇઇ 100 ) નિરુદ્ધે ચ પ્રશ્વાસે ઽન્તરપ્રશ્વાસે ચ । અનુત્પન્ન આશ્વાસે ઽન્તરાશ્વાસે ચ । પ્રશ્વાસાશ્વાસશૂન્યાં તદ્વ્યપેતાં તદ્વ્યવહિતાં રિક્તામ્ અવસ્થામ્ આલમ્બનીકરોતિ । તસ્મિન્ સમયે પ્રસ્રભ્ય કાયસંસ્કારાન્ આશ્વસન્, "પ્રસ્રભ્ય કાયસંસ્કારાન્ આશ્વસિમી"તિ શિક્ષતે । પ્રસ્રભ્ય કાયસંસ્કારાન્ પ્રશ્વસન્, "પ્રસ્રભ્ય કાયસંસ્કારાન્ પ્રશ્વસિમી"તિ શિક્ષતે ।
અપિ તુ ખલુ તસ્યાસેવનાન્વયાદ્ ભાવનાન્વયાદ્ બહુલીકારાન્વયાત્ । યે ખરા દુઃસંસ્પર્શા આશ્વાસપ્રશ્વાસાઃ પૂર્વમ્ અકૃતપરિચયસ્ય પ્રવૃત્ત ભવન્તિ । કૃતપરિચયસ્ય અન્યે ચ મૃદવઃ સુખસંસ્પર્શાઃ પ્રવર્તન્તે । તેનાહ "પ્રસ્રભ્ય કાયસંસ્કારાન્ આશ્વસિમીતિ શિક્ષતે" ।
સ ચૈવમ્ આનાપાનસ્મૃતિપ્રયોગેણ ચ યુક્તઃ સચેલ્ લાભી ભવતિ પ્રથમસ્ય વા ધ્યાનસ્ય દ્વિતીયસ્ય વા તસ્મિન્ સમયે પ્રીતિપ્રતિસંવેદ્ય્ આશ્વસન્, "પ્રીતિપ્રતિસંવેદ્ય્ આશ્વસિમી"તિ શિક્ષતે ।
સચેત્ પુનર્ લાભી ભવતિ નિષ્પ્રીતિકસ્ય તૃતીયસ્ય ધ્યાનસ્ય સ તસ્મિન્ સમયે સુખપ્રતિસંવેદી ભવતિ । તૃતીયાચ્ ચ ધ્યાનાદ્ ઊર્ધ્વમ્ આનાપાનસ્મૃતિસંપ્રયોગો નાસ્તિ । યેન યાવત્ તૃતીયધ્યાનાત્ પરિકીર્તિતમ્ સંગૃહીતમ્ ।
તસ્યૈવં પ્રીતિપ્રતિસંવેદિનો વા સુખપ્રતિસંવેદિનો વા સચેત્ કદાચિત્ કર્હચિત્ સ્મૃતિસંપ્રમોષાદ્ ઉત્પદ્યતે । "અસ્મી"તિ વા, "અયમ્ અહમ્ અસ્મી"તિ વા, "ભવિષ્યામી"તિ વા, "ન ભવિષ્યામી"તિ વા, "રૂપી ભવિષ્યામ્ય્ અરૂપી ભવિષ્યામિ" ( શ્ભ્ ઇઇ 102 ) । "સંજ્ઞી, અસંજ્ઞી, નૈવસંજ્ઞીનાસંજ્ઞી ભવિષ્યામી"તિ, એવમ્ સંમોહસંજ્ઞાચેતનાસહગતમ્ ઇઞ્જિતં મન્યિતપ્રપઞ્ચિતાભિસંસ્કૃતં તૃષ્ણાગતમ્ ઉત્પદ્યતે । સ તદ્ ઉત્પન્નં લઘુ લઘ્વ્ એવ પ્રજ્ઞયા પ્રતિવિધ્યતિ નાધિવાસયતિ પ્રજહાતિ વિનોદયતિ વ્યન્તીકરોતિ । એવં ચિત્તસંસ્કારપ્રતિસંવેદી "પ્રસ્રભ્ય ચિત્તસંસ્કારાન્ આશ્વસિમી"ત્ય્ આશ્વસન્ "પ્રસ્રભ્ય ચિત્તસંસ્કારાન્ આશ્વસિમી"તિ શિક્ષતે ।
સચેત્ પુનર્ લાભી ભવતિ મૌલાનાં પ્રથમદ્વિતીયતૃતીયાનાં ધ્યાનાનાં સ ચાવશ્યમ્ અનાગમ્યસ્ય પ્રથમધ્યાનસામન્તકસ્ય લાભી ભવતિ । સ તં નિશ્રિત્યોત્પન્નં સ્વં ચિત્તં પ્રત્યવેક્ષતે । સરાગં વા વિગતરાગં વા સદ્વેષં વા વિગતદ્વેષં વા સમોહં વિગતમોહં, સંક્ષિપ્તં વિક્ષિપ્તં લીનં પ્રગૃહીતમ્ ઉદ્ધતમ્ અનુદ્ધતં વ્યુપશાન્તં અવ્યુપશાન્તં સમાહિતમ્ અસમાહિતં સુભાવિતમ્ અસુભાવિતં વિમુક્તં ચિત્તમ્ અવિમુક્તં ચિત્તમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ પ્રતિસંવેદયતિ । તેનાહ ચિત્તપ્રતિસંવેદી ।
સ યદા સ્ત્યાનમિદ્ધનિવરણેન ચિત્તં નિવૃતં ભવત્ય્ અધ્યાત્મમ્ સંશમયતસ્ તદાન્યતમાન્યતમેન પ્રસદનીયેનાલમ્બનેન સંદર્શયતિ સમાદાપયતિ સમુત્તેજયતિ સંપ્રહર્ષયતિ । તેનાહાભિપ્રમોદયંશ્ ( શ્ભ્ ઇઇ 104 ) ચિત્તમ્ ।
યદા પુનર્ ઔદ્ધત્યનિવરણેન કૌકૃત્યનિવરણેન નિવૃતં પશ્યત્ય્ અભિસંપ્રગૃહ્ણતસ્ તદાન્યતમાન્યતમેન પ્રસદનીયેનાલમ્બનેન સંદર્શયત્ય્ અધ્યાત્મમ્ અવસ્થાપયતિ શમયતિ સમાધત્તે । તેનાહ સમાદધંશ્ ચિત્તમ્ ।
યદા ચ તચ્ ચિત્તમ્ આસેવનાન્વયાદ્ ભાવનાન્વયાદ્ બહુલીકારાન્વયાન્ નિવરણસમુદાચારાદ્ દૂરીકૃતં ભવતિ નિવરણેભ્યો વિશોધિતમ્ । તેનાહ વિમોચયંશ્ ચિત્તમ્ આશ્વસન્ "વિમોચયંશ્ ચિત્તમ્ આશ્વસિમી"તિ શિક્ષતે ।

તસ્ય નિવરણેભ્યો વિમુક્તચેતસો માર્ગભાવનાયા આન્તરાયિકેભ્યો ઽનુશયા અવશિષ્ટા ભવન્તિ પ્રહાતવ્યાઃ । સ તેષાં પ્રહાણાય માર્ગં સંમુખીકરોતિ । યદુત સંસ્કારાનિત્યતામ્ એવ સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ યોનિશઃ પ્રત્યવેક્સતે । તેનાહ અનિત્યાનુદર્શી ।
તેન ચ પૂર્વં પ્રથમદ્વિતીયતૃતીયધ્યાનસન્નિશ્રયેણાનાગમ્યસંનિશ્રયેણ વા પુનઃ શમથયોગઃ કૃતઃ । એતર્હ્ય્ અનિત્યાનુદર્શી વિપશ્યનાયાં યોગં કરોતિ । એવમ્ અસ્ય તચ્ ચિત્તં શમથવિપશ્યનાપરિભાવિતં ધાતુષુ વિમુચ્યતે યદુતાનુશયેભ્યઃ ।
કતમે ધાતવઃ । યશ્ ચ પ્રહાણધાતુર્ યશ્ ચ વિરાગધાતુર્ યશ્ ચ નિરોધધાતુઃ । તત્ર સર્વસંસ્કારાણાં દર્શનપ્રહાતવ્યાનાં પ્રહાણાત્ ( શ્ભ્ ઇઇ 106 ) પ્રહાણધાતુઃ । સર્વસંસ્કારાણાં ભાવનાપ્રહાતવ્યાનાં પ્રહાણાદ્ વિરાગધાતુઃ । સર્વોપધિનિરોધાન્ નિરોધધાતુઃ । સ એવં ત્રીન્ ધાતુઞ્ શાન્તતો મનસિકુર્વન્ ક્ષેમત આરોગ્યતઃ શમથવિપશ્યનાં ભાવયતિ । યેનાસ્યાસેવનાન્વયાદ્ ભાવનાન્વયાદ્ બહુલીકારાન્વયાદ્ અવશિષ્ટેભ્યો ભાવનાપ્રહાતવ્યેભ્યઃ ક્લેશેભ્યશ્ ચિત્તં વિમુચ્યતે । તેનાહ પ્રહાણાનુદર્શી, વિરાગાનુદર્શી, નિરોધાનુદર્શ્ય્ આશ્વસન્ "નિરોધાનુદર્શ્ય્ આશ્વસિમી"તિ શિક્ષતે ।
એવમ્ અયં દર્શનભાવનાપ્રહાતવ્યેષુ ક્લેશેષુ પ્રહીણેષ્વ્ અર્હન્ ભવતિ ક્ષીણાસ્રવઃ, નાસ્ત્ય્ અસ્યાત ઉત્તરિ કરણીયમ્ । ભવતિ કૃતો ઽસ્ય પરિચયઃ । અયમ્ અસ્યોચ્યતે ષોડશાકારઃ પરિચયઃ । યશ્ ચાયં પઞ્ચવિધઃ પરિચય ઇયમ્ અસ્યોચ્યત આનાપાનસ્મૃતિઃ ।
યત્ર વિતર્કચરિતઃ પુદ્ગલઃ પ્રયુજ્યમાનઃ પ્રિયારોહતયા પ્રયુજ્યતે । સવ્યાપારં ચૈતદ્ આલમ્બનં સવ્યાક્ષેપમ્ અધ્યાત્મં પ્રત્યાત્મમ્ આસન્નાસન્નં, યેનાસ્ય તત્ર પ્રયુજ્યમાનસ્ય યો વિતર્કસંક્ષોભઃ સ ન ભવતિ । ત્વરિતત્વરિતં ચ ચિત્તમ્ આલમ્બને સંતિષ્ઠતે, અભિરમતે । ઇદં પઞ્ચમં વિતર્કચરિતસ્ય પુદ્ગલસ્ય ચરિતવિશોધનમ્ આલમ્બનમ્ ॥
-ઇઇ-3-ચ્ મ્સ્.77અ7ર્, સ્હ્. 237-6, w.*91-24, પ્.111અ3, દ્.91અ3, ન્.96અ2, ચો.96અ6, છ્.433ચ્1
તત્ર કૌશલ્યાલમ્બનં કતમત્ । તદ્યથા સ્કન્ધકૌશલ્યં ધાતુકૌશલ્યમ્ આયતનકૌશલ્યં પ્રતીત્યસમુત્પાદકૌશલ્યં સ્થાનાસ્થાનકૌશલ્યમ્ ॥
-ઇઇ-3-ચ્-(1) મ્સ્.77અ8મ્, સ્હ્.237-9, પ્.111અ4, દ્.91અ4, ન્.96અ3, ચો.96અ7, છ્.433ચ્4
તત્ર કતમે સ્કન્ધાઃ, કતમત્ સ્કન્ધકૌશલ્યમ્ । આહ । પઞ્ચ સ્કન્ધાઃ રૂપસ્કન્ધો વેદનાસ્કન્ધઃ સંજ્ઞાસ્કન્ધઃ સંસ્કારસ્કન્ધો વિજ્ઞાનસ્કન્ધશ્ ચ ।
તત્ર રૂપસ્કન્ધઃ કતમઃ । યત્ કિઞ્ચિદ્ રૂપં સર્વં તચ્ ચત્વારિ મહાભૂતાનિ ચત્વારિ મહાભૂતાન્ય્ ઉપાદાય । તત્ પુનર્ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નમ્ આધ્યાત્મિકં વા બાહ્યં વૌદારિકં વા સૂક્ષ્મં વા હીનં વા પ્રણીતં વા દૂરે વાન્તિકે વા ।
તત્ર વેદનાસ્કન્ધઃ કતમઃ । સુખવેદનીયં વા સ્પર્શં પ્રતીત્ય, દુઃખવેદનીયં વા, અદુઃખાસુખવેદનીયં વા । ષડ્ વેદનાકાયાશ્ ચક્ષુઃસંસ્પર્શજા વેદના શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનઃસંસ્પર્શજા વેદના ।
તત્ર સંજ્ઞાસ્કન્ધઃ કતમઃ । તદ્યથા સનિમિત્તસંજ્ઞા, અનિમિત્તસંજ્ઞા, પરીત્તસંજ્ઞા, મહદ્ગતસંજ્ઞા, અપ્રમાણસંજ્ઞા, નાસ્તિ કિઞ્ચિદ્ ઇત્ય્ આકિઞ્ચન્યાયતનસંજ્ઞા । ષટ્ સંજ્ઞાકાયાશ્ ચક્ષુઃસંસ્પર્શજા સંજ્ઞા શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનઃસંસ્પર્શજા સંજ્ઞા ।
સંસ્કારસ્કન્ધઃ કતમઃ । ષટ્ ચેતનાકાયાશ્ ચક્ષુઃસંસ્પર્શજા ચેતના, શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનઃસંસ્પર્શજા ચેતના । વેદનાં ચ સંજ્ઞાં ચ સ્થાપયિત્વા યે તદન્યે ચૈતસિકા ધર્માઃ ।
તત્ર વિજ્ઞાનસ્કન્ધઃ કતમઃ । યચ્ ચિત્તં મનો વિજ્ઞાનમ્ । તે પુનઃ ષડ્ વિજ્ઞાનકાયાઃ । ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનોવિજ્ઞાનમ્ ।
સા ચૈષા વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારસ્ તચ્ ચૈતદ્ વિજ્ઞાનમ્ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નમ્ આધ્યાત્મિકં વા બાહ્યં વેતિ વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ । ઇમ ઉચ્યન્તે સ્કન્ધાઃ ।
સ્કન્ધકૌશલ્યં કતમત્ । ય એતાન્ યથોદ્દિષ્ટાન્ ધર્માન્ નાનાત્મકતયા ( શ્ભ્ ઇઇ 110 ) ચ જાનાતિ બહ્વાત્મકતયા ચ, ન ચ તતઃ પરમ્ ઉપલભતે વિકલ્પયતિ વા । ઇદમ્ ઉચ્યતે સમાસતઃ સ્કન્ધકૌશલ્યમ્ ।
તત્ર કતમા નાનાત્મકતા સ્કન્ધાનામ્ । અન્ય એવ રૂપસ્કન્ધો ઽન્યો વેદનાસ્કન્ધ એવમ્ અન્યો યાવદ્ વિજ્ઞાનસ્કન્ધઃ । ઇયં નાનાત્મકતા ।
તત્ર કતમા બહ્વાત્મકતા । યો રૂપસ્કન્ધો ઽનેકવિધો બહુનાનાપ્રકારઃ, ભૂતભૌતિકભેદેનાતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાદિકેન ચ પ્રકારભેદેન । ઇયમ્ ઉચ્યત અનેકાત્મકતા રૂપસ્કન્ધસ્ય । એવમ્ અવશિષ્ટાનામ્ સ્કન્ધાનાં યથાયોગં વેદિતવ્યમ્ ।
કિં ચ ન તસ્માત્ પરમ્ ઉપલભતે વિકલ્પયતિ । સ્કન્ધમાત્રમ્ ઉપલભતે વસ્તુમાત્રમ્ । નો તુ સ્કન્ધવ્યતિરેકેણાત્માનમ્ ઉપલભતે નિત્યધ્રુવમ્ અવિપરિણામધર્મકમ્ । નાપ્ય્ આત્મીયં, કિંચિદ્ ઇદં નોપલભતે, ન વિકલ્પયતિ તસ્માત્ પરેણ ॥
-11-3-0(2) મ્સ્.77બ્6લ્, સ્હ્.244-12, પ્.112અ6, દ્.92અ3, ન્.97અ2, ચો.97અ5, છ્.434અ3
તત્ર કતમે ધાતવઃ । કતમદ્ ધાતુકૌશલ્યમ્ । આહ । અષ્ટાદશ ધાતવઃ । ચક્ષુર્ધાતૂ રૂપધાતુશ્ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતુઃ શ્રોત્રધાતુઃ શબ્દધાતુઃ શ્રોત્રવિજ્ઞાનધાતુર્ ઘ્રાણધાતુર્ ગન્ધધાતુર્ ઘ્રાણવિજ્ઞાનધાતુર્ જિહ્વાધાતૂ રસધાતુર્ જિહ્વાવિજ્ઞાનધાતુઃ કાયધાતુઃ સ્પ્રષ્ટવ્યધાતુઃ કાયવિજ્ઞાનધાતુર્ મનોધાતુર્ ધર્મધાતુર્ મનોવિજ્ઞાનધાતુઃ । ઇમ ઉચ્યન્તે ધાતવઃ ।

તત્ર કતમદ્ ધાતુકૌશલ્યમ્ । યત્ પુનર્ એતાન્ અષ્ટાદશ ધર્માન્ સ્વકાત્ સ્વકાદ્ ધાતોઃ સ્વકસ્વકાદ્ બીજાત્ સ્વકસ્વકાદ્ ગોત્રાજ્ જાયન્તે નિર્વર્તન્તે પ્રાદુર્ભવન્તીતિ જાનાતિ રોચયન્ન્ ઉપનિધ્યાતિ । ઇદમ્ ઉચ્યતે ધાતુકૌશલ્યમ્ । યદ્ અષ્ટાદશાનાં ધર્માણામ્ સ્વકસ્વકાદ્ ધાતોઃ પ્રવૃત્તિં જાનાતિ તદ્ એવમ્ સતિ હેતુપ્રત્યયકૌશલ્યમ્ એતદ્ યદુત ધાતુકૌશલ્યમ્ ॥
-ઇઇ-3-ચ્-(3) મ્સ્.77બ્8મ્, સ્હ્.245-12, પ્.112બ્3, દ્.92અ7, ન્.97અ6, ચો.97બ્1, છ્.434અ11
તત્ર કતમાન્ય્ આયતનાનિ । કતમદ્ આયતનકૌશલ્યમ્ । આહ । દ્વાદશાયતનાનિ, ચક્ષુરાયતનમ્, રૂપાયતનમ્, શ્રોત્રાયતનમ્, શબ્દાયતનમ્, ઘ્રાણાયતનમ્, ગન્ધાયતનમ્, જિહ્વાયતનમ્, રસાયતનમ્, કાયાયતનમ્, સ્પ્રષ્ટવ્યાયતનમ્, મન-આયતનમ્, ધર્માયતનં ચ । ઇમાન્ય્ ઉચ્યન્ત આયતનાનિ ।
કતમદ્ આયતનકૌશલ્યમ્ । તત્ર ચક્ષુર્ અધિપતી રૂપાણ્ય્ આલમ્બનં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્ય સસંપ્રયોગસ્યોત્પત્તયે, સમનન્તરનિરુદ્ધં ચ મનઃ સમનન્તરપ્રત્યયઃ । તત્ર શ્રોત્રમ્ અધિપતિઃ શબ્દ આલમ્બનં સમનન્તરનિરુદ્ધં ચ મનઃ સમનન્તરપ્રત્યયઃ શ્રોત્રવિજ્ઞાનસ્ય સસંપ્રયોગસ્યોત્પત્તયે । એવં યાવન્ મનઃસમનન્તરં તજ્જો મનસ્કારો ઽધિપતિપ્રત્યયો ધર્મ આલમ્બનં મનોવિજ્ઞાનસ્ય સસંપ્રયોગસ્યોત્પત્તયે, ઇતિ ત્રિભિઃ પ્રત્યયૈઃ સમનન્તરપ્રત્યયેન આલમ્બનપ્રત્યયેન અધિપતિપ્રત્યયેન ચ ષણ્ણાં વિજ્ઞાનકાયાનાં પ્રવૃત્તિર્ ભવતિ સસંપ્રયોગાણામ્ ઇતિ । યદ્ એવમ્ આધ્યાત્મિકબાહ્યેષ્વ્ આયતનેષુ પ્રત્યયકૌશલ્યમ્ । ઇદમ્ ઉચ્યત આયતનકૌશલ્યમ્ ॥
-ઇઇ-3-ચ્-(4) મ્સ્.78અ3લ્, સ્હ્.247-10, પ્.113અ3, દ્.92બ્5, ન્.97બ્5, ચો.97બ્7, છ્.434અ22
તત્ર કતમઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ, કતમત્ પ્રતીત્યસમુત્પાદકૌશલ્યમ્ । આહ । અવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારાઃ, સંસ્કારપ્રત્યયં વિજ્ઞાનમ્, વિજ્ઞાનપ્રત્યયં નામરૂપમ્ । વિસ્તરેણ યાવત્ । એવમ્ અસ્ય કેવલસ્ય મહતો દુઃખસ્કન્ધસ્ય સમુદયો ભવતિ । અયમ્ ઉચ્યતે પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ ।
યત્ પુનર્ ધર્મા એવ ધર્માન્ અભિસ્પન્દયન્તિ ધર્મા એવ ધર્માન્ પરિસ્પન્દયન્તિ । સંસ્કારા એવ ધર્માણામ્ આહારકાઃ, તે ચ હેતુસમુત્પન્નત્વાત્ ( શ્ભ્ ઇઇ 114 ) પ્રતીત્યસમુત્પન્નત્વાદ્ અભૂત્વા ભવન્તિ ભૂત્વા ચ પ્રતિવિગચ્છન્તિ । તસ્માદ્ અનિત્યા એતે સંસ્કારાઃ । યે પુનર્ અનિત્યાસ્ તે જાતિધર્માણો જરાધર્માણો વ્યાધિધર્માણો મરણધર્માણઃ શોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસધર્માણઃ । તે જરાધર્મિત્વાદ્ યાવદ્ ઉપાયાસધર્મિત્વાદ્ દુઃખાઃ । યે વા પુનર્ દુઃખા, અસ્વતન્ત્રા, દુર્બલાસ્ ત અનાત્માન ઇતિ । યદ્ એભિર્ આકારૈઃ પ્રતીત્યસમુત્પન્નેષુ ધર્મેષ્વ્ અનિત્યજ્ઞાનમ્, દુઃખજ્ઞાનમ્, નૈરાત્મ્યજ્ઞાનમ્ । ઇદમ્ ઉચ્યતે પ્રતીત્યસમુત્પાદકૌશલ્યમ્ ॥
-ઇઇ-3-ચ્-(5) મ્સ્.78અ6લ્, સ્હ્.249-3, પ્.113બ્5, દ્.93અ5, ન્.98અ6, ચો.98અ7, છ્.434બ્6
સ્થાનાસ્થાનકૌશલ્યં પુનઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદકૌશલ્યવિશેષ એવ વેદિતવ્યમ્ ॥
તત્રાયં વિશેષઃ । સ્થાનાસ્થાનકૌશલ્યેનાવિષમહેતુકતાં જાનાતિ । અસ્તિ કુશલાકુશલાનાં કર્મણાં ફલવિપાકઃ । કુશલાનાં પુનર્ ઇષ્ટઃ ફલવિપાકઃ । અકુશલાનામ્ અનિષ્ટ ઇતિ । યદ્ એવં જ્ઞાનમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે સ્થાનાસ્થાનકૌશલ્યમ્ ।
તચ્ ચૈતત્ પઞ્ચસ્થાનકૌશલ્યં સમાસતઃ સ્વલક્ષણકૌશલ્યં ભવતિ સામાન્યલક્ષણકૌશલ્યં ચ । તત્ર સ્કન્ધકૌશલ્યેન સ્વલક્ષણકૌશલ્યમ્ આખ્યાતમ્ અવશિષ્ટૈઃ સામાન્યલક્ષણકૌશલ્યમ્ । ઇદમ્ ઉચ્યતે કૌશલ્યાલમ્બનમ્ ॥
-ઇઇ-3-દ્-(1) મ્સ્.78બ્1ર્, સ્હ્.249-12, w.*91-33, પ્.114અ1, દ્.93બ્1, ન્.98બ્2, ચો.98બ્3, છ્.434બ્14
તત્ર ક્લેશવિશોધનમ્ આલમ્બનં કતમત્ । આહ । અધોભૂમીનામ્ ઔદારિકત્વમ્ ઉપરિભૂમીનાં શાન્તત્વં ચ । તદ્યથા કામધાતૌ પ્રથમધ્યાનસ્ય એવં યાવન્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસ્ય ।
તત્ર કતમા ઔદારિકતા । ઔદારિકતા દ્વિવિધા । સ્વભાવૌદારિકતા સંખ્યૌદારિકતા ચ ।
તત્ર સ્વભાવૌદારિકતા કામધાતાવ્ અપિ પઞ્ચસ્કન્ધાઃ સંવિદ્યન્તે પ્રથમે તુ ધ્યાને । યે કામાવચરાસ્ તે સાદીનવતરાશ્ ચ દુઃખવિહારતરાશ્ ચ, ( શ્ભ્ ઇઇ 116 ) અલ્પકાવસ્થાયિતરાશ્ ચ, હીનતરાઃ પ્રતિક્રુષ્ટતરાશ્ ચ । ઇયમ્ એષામ્ સ્વભાવૌદારિકતા । પ્રથમે તુ ધ્યાને ન તથા તેન તે શાન્તતરાઃ પ્રણીતતરા ઇત્ય્ ઉચ્યન્તે ।
તત્ર સંખ્યૌદારિકતા કતમા । કામાવચરો રૂપસ્કન્ધઃ પ્રભૂતતરઃ પરિજ્ઞેયઃ પ્રહાતવ્ય એવં યાવદ્ વિજ્ઞાનસ્કન્ધઃ । ઇયમ્ ઉચ્યતે સંખ્યૌદારિકતા । એવમ્ ઉપરિમાસુ ભૂમિષુ સ્વભાવૌદારિકતા સંખ્યૌદારિકતા ચ યથાયોગં વેદિતવ્યાઃ ।
ઇયં તૂપરિમાસુ ભૂમિષુ યાવદ્ આકિંચન્યાયતનાત્ તદૌદારિકતા વેદિતવ્યાઃ, સર્વા અધરિમા ભૂમયો દુઃખવિહારતરાશ્ ચ અલ્પાયુષ્કતરાશ્ ચ । નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનં પુનઃ શાન્તમ્ એવ, ઉપરિ શ્રેષ્ઠતરાયા ભૂમેર્ અભાવાત્ ।
તત્ર સમાસત આદીનવાર્થ ઔદારિકતાર્થઃ । યસ્યાં યસ્યાં ભૂમૌ પ્રભૂતતરમ્ આદીનવં ભવતિ, સા આદીનવત ઔદારિકેત્ય્ ઉચ્યતે ।
યસ્યાં તુ યસ્યાં ભૂમાવ્ અલ્પતરમ્ આદીનવં ભવતિ, સા આદીનવતઃ શાન્તેત્ય્ ઉચ્યતે । ઇદં લૌકિકાનાં લૌકિકેન માર્ગેણ ક્લેશવિશોધનમ્ આલમ્બનમ્, તથાપિ તસ્યાધરિમાં ભૂમિમ્ આદીનવતઃ પશ્યતઃ । રોગતઃ, અયોગક્ષેમતઃ, ઉપરિમાં ચ ભૂમિં શાન્તતઃ । ય અધોભૂમિકાઃ ક્લેશા યાવદ્ આકિંચન્યાયતનભૂમિકાઃ કામધાતુમ્ ઉપાદાય તે પ્રહીયન્તે । ન ત્વ્ અત્યન્તતઃ પ્રહીયન્તે । તે પુનર્ એવ તે પ્રતિસંધિકા ભવન્તિ ॥
-ઇઇ-3-દ્-(2)-ઇ મ્સ્.78બ્6મ્, સ્હ્.251-11, પ્.114બ્6, દ્.94અ3, ન્.99અ4, ચો.99અ4, છ્.434ચ્9
લોકોત્તરેણ વા પુનર્ માર્ગેણ ક્લેશવિશોધનમ્ આલમ્બનં ચતુર્વિધં તદ્યથા દુઃખસત્યં સમુદયસત્યં નિરોધસત્યં માર્ગસત્યં ચ ।
તત્ર દુઃખસત્યં કતમત્ । તદ્યથા જાતિર્ દુઃખં જરા દુઃખં વ્યાધિર્ મરણમ્ અપ્રિયસંપ્રયોગઃ પ્રિયવિનાભાવ ઇચ્છાવિઘાતશ્ ચ । સંક્ષેપતઃ પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધા દુઃખમ્ ।
તત્ર સમુદય આર્યસત્યં તૃષ્ણા પૌનર્ભવિકી નન્દીરાગસહગતા તત્રતત્રાભિનન્દિની ।
તત્ર નિરોધ આર્યસત્યં યદ્ અસ્યા એવ તૃષ્ણાયા અશેષપ્રહાણમ્ ।
માર્ગસત્યમ્ આર્યાષ્ટાઙ્ગો માર્ગઃ ।
તત્ર કૃષ્ણપક્ષં શુક્લપક્ષં ચોપાદાય હેતુફલવ્યવસ્થાનેન ચતુઃસત્યવ્યવસ્થાનમ્ । તત્ર દુઃખસત્યં ફલમ્ । સમુદયસત્યં હેતુઃ । નિરોધસત્યં ફલમ્ । માર્ગસત્યં હેતુઃ પ્રાપ્તયે સ્પર્શનાયૈ ।
તત્ર દુઃખસત્યં વ્યાધિસ્થાનીયં તત્ પ્રથમતઃ પરિજ્ઞેયમ્ । સમુદયસત્યં વ્યાધિનિદાનસ્થાનીયં તચ્ ચાન્તરં પરિવર્જયિતવ્યમ્ । નિરોધસત્યમ્ આરોગ્યસ્થાનીયં તચ્ ચ સ્પર્શયિતવ્યં સાક્ષાત્કર્તવ્યમ્ । માર્ગસત્યં ભૈષજ્યસ્થાનીયં તચ્ ચાસેવિતવ્યં ભાવયિતવ્યં બહુલીકર્તવ્યમ્ ॥
-ઇઇ-3-દ્-(2)-ઇઇ મ્સ્.79અ3મ્, સ્હ્. 253"11, પ્.115અ7, દ્.94બ્3, ન્.99બ્4, ચો.99બ્3, છ્.434ચ્23
ભૂતં ચૈતત્ તથા અવિતથા અવિપરીતમ્ અવિપર્યસ્તં દુઃખં દુઃખાર્થેન, યાવન્ માર્ગો માર્ગાર્થેન તસ્માત્ સત્યમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । સ્વલક્ષણં ચ ન વિસંવદતિ । તદ્દર્શનાચ્ ચાવિપરીતા બુદ્ધયઃ પ્રવર્તન્તે । તેન સત્યમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ॥

-ઇઇ-3-દ્-(2)-ઇઇઇ મ્સ્.79અ4લ્, સ્હ્.254-5, પ્.115બ્1, દ્.94બ્4, ન્.99બ્5, ચો.99બ્5, છ્.434ચ્26
કસ્માત્ પુનર્ એતાન્ય્ આર્યાણામ્ એવ સત્યાનિ ભવન્તિ । આર્યા એતાનિ સત્યાન્ય્ એવ સમાનાનિ સત્યતો જાનન્તિ પશ્યન્તિ યથાભૂતમ્ । બાલાસ્ તુ ન જાનન્તિ, ન પશ્યન્તિ યથાભૂતમ્ । તસ્માદ્ આર્યસત્યાનીત્ય્ ઉચ્યન્તે । બાલાનામ્ એતદ્ ધર્મતયા સત્યં નાવબોધેન । આર્યાણાં તૂભયથા ॥
-ઇઇ-3-દ્-(2)-ઇવ્-(અ) મ્સ્.79અ4ર્, સ્હ્.254-10, પ્.115બ્4, દ્.94બ્6, ન્.99બ્7, ચો.99બ્6, છ્.435અ1
તત્ર જાતિદુઃખમ્ ઇતિ જાયમાનસ્ય દુઃખા વેદનોત્પદ્યતે કાયિકચૈતસિકી, ન તુ જાતિર્ એવ દુઃખં દુઃખનિદાનમ્ સા એવં યાવદ્ ઇચ્છાવિઘાતો દુઃખમ્ ઇતિ, ઇચ્છાવિઘાતનિદાનં દુઃખમ્ ઉત્પદ્યતે કાયિકચૈતસિકમ્, ન ત્વ્ ઇચ્છાવિઘાત એવ દુઃખં દુઃખનિદાનં પુનઃ સ ઇતિ પેયાલમ્ ।
સંક્ષેપતઃ પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધા દુઃખમ્ ઇત્ય્ એભિર્ જાત્યાદિભિઃ પર્યાયૈર્ દુઃખદુઃખતૈવ પરિદીપિતા ।
તત્ર વિપરિણામદુઃખતા સંસ્કારદુઃખતા ચાવશિષ્ટા સા પુનઃ પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધદુઃખતયા પરિદીપિતા ભવતિ । તથા હિ પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધાસ્ ત્રિવેદનાપરિગતાસ્ તે તથોક્તાયા દુઃખદુઃખતાયા ભાજનભૂતાઃ । યા ચ નોક્તા વિપરિણામદુઃખતા સંસ્કારદુઃખતા ચ સાપ્ય્ એષ્વ્ એવ દ્રષ્ટવ્યા ।
કેન પુનઃ કારણેન ભગવતા દુઃખદુઃખતૈવ પરિકીર્તિતા સ્વશબ્દેન, વિપરિણામદુઃખતા સંસ્કારદુઃખતા પુનઃ પર્યાયેણ । તથા હિ દુઃખદુઃખતાયામ્ આર્યાણાં બાલાનાં ચ તુલ્યા દુઃખતાબુદ્ધિઃ પ્રવર્તતે । સંવેજિકા અત્યર્થં દુઃખદુઃખતા પૂર્વમ્ અકૃતપ્રજ્ઞાનામ્ એવં ચ દેશ્યમાને સુખમ્ અવતારો ભવતિ સત્યેષુ વિનેયાનામ્ ॥
-ઇઇ-3-દ્-(2)-ઇવ્-(બ્) મ્સ્.79અ7ર્, સ્હ્.256-4, પ્.116અ4, દ્.95અ4, ન્.100અ6, ચો.99બ્6, છ્.435અ16
તત્ર ત્રિવિધાયા દુઃખતાયાઃ કથં વ્યવસ્થાનં ભવતિ । યત્ તાવદ્ દુઃખં જાતિર્ દુઃખં યાવદ્ ઇચ્છાવિઘાતો દુઃખમ્ ઇત્ય્ અનેન સાધિષ્ઠાના દુઃખા વેદના આખ્યાતા સા ચ દુઃખદુઃખતા । ઇદં દુઃખદુઃખતાયા વ્યવસ્થાનમ્ ।
યે યે વા પુનર્ એતદ્ વિપક્ષા ધર્માસ્ તથા યૌવનં જરાયાઃ, વ્યાધેર્ આરોગ્યમ્, જીવિતં મરણસ્ય, પ્રિયસંપ્રયોગો ઽપ્રિયસંપ્રયોગસ્ય, અપ્રિયવિનાભાવઃ પ્રિયવિનાભાવસ્ય, ઇચ્છાસંપત્તિર્ ઇચ્છાવિઘાતસ્ય । યે ચ દુઃખાયાં વેદનાયાં પ્રવૃત્તાઃ ક્લેશાઃ સાધિષ્ઠાનાઃ, યે ચારોગ્યાદિષુ સુખસ્થાનીયેષુ ધર્મેષુ તન્નિર્જાતાયાં ચ વેદનાયાં યે પ્રવૃત્તાઃ ક્લેશાઃ । ઇયમ્ ઉચ્યતે વિપરિણામદુઃખતા ।
તત્ર સુખા વેદના સાધિષ્ઠાના, અનિત્યતયા પરિણમન્તી અન્યથીભાવાધિપતેયં દુઃખં વિદધાતિ । ક્લેશાઃ પુનઃ સર્વત્ર પ્રવૃત્તાઃ પર્યવસ્થાનત એવ દુઃખા ભવન્તિ । વિપરિણામશ્ ચ સ ચેતસસ્ તસ્માદ્ વિપરિણામદુઃખતેત્ય્ ઉચ્યતે । યથોક્તં ભગવતા, "અવદીર્ણવિપરિણતેન ચિત્તેન માતૃગ્રામસ્ય હસ્તગ્રહણં ચે"તિ વિસ્તરઃ । યથા ચોક્તં "કામચ્છન્દપર્યવસ્થિતઃ કામચ્છન્દપર્યવસ્થાનપ્રત્યયં તજ્જં ચૈતસિકં દુઃખદૌર્મનસ્યં પ્રતિસંવેદયતે" । એવં વ્યાપાદસ્ત્યાનમિદ્ધૌદ્ધત્યકૌકૃત્યવિચિકિત્સાપર્યવસ્થિતસ્ તદ્ અનેનાગમેનાપ્તેન પરમાપ્તેન ક્લેશેષુ દુઃખાર્થો ઽપિ લભ્યતે વિપરિણામાર્થો ઽપિ । તેનોચ્યતે ક્લેશવિપરિણામદુઃખતેતિ, ઇદં વિપરિણામદુઃખતાયા વ્યવસ્થાનં ।

સંસ્કારદુઃખતા પુનઃ સર્વત્રગા ઉપાદાનસ્કન્ધેષુ । સંક્ષેપતસ્ તુ યા ચ દુઃખદુઃખતા, યા ચ ક્લેશસંગૃહીતા વિપરિણામદુઃખતા, યા ચ ( શ્ભ્ ઇઇ 124 ) સાધિષ્ઠાનસુખવેદનાસંગૃહિતા તાં સ્થાપયિત્વા યે તદન્યે સ્કન્ધા અદુઃખાસુખસહગતાસ્ તન્નિર્જાતાસ્ તદુત્પત્તિપ્રત્યયાસ્ તસ્ય ચોત્પન્નસ્ય સ્થિતિભાજનાઃ । ઇયમ્ ઉચ્યતે સંસ્કારદુઃખતા ।
યે સ્કન્ધા અનિત્યા ઉદયવ્યયયુક્તાઃ સોપાદાનાસ્ ત્રિવેદનાભિર્ અનુષક્તા દૌષ્ઠુલ્યોપગતા અયોગક્ષેમપતિતા અવિનિર્મુક્તા દુઃખદુઃખતાયા વિપરિણામદુઃખતાયા અસ્વવશવર્તિનશ્ ચ । ઇયમ્ ઉચ્યતે સંસ્કારદુઃખતયા દુઃખતા । ઇદં સંસ્કારદુઃખતાયા વ્યવસ્થાનમ્ ।
તત્ર તૃષ્ણા પ્રાર્થનાભિલાષો ઽભિનન્દનેતિ પર્યાયાઃ । સા પુનઃ પ્રાર્થના ત્રિભિર્ મુખૈઃ પ્રવૃત્તા તદ્યથા પુનર્ભવપ્રાર્થના, વિષયપ્રાર્થના ચ । તત્ર યા પુનર્ભવપ્રાર્થના સા પૌનર્ભવિકી તૃષ્ણા । વિષયપ્રાર્થના પુનર્ દ્વિવિધા । પ્રાપ્તેષુ વિષયેષુ સૌમનસ્યાધ્યવસાનસહગતા, અપ્રાપ્તેષુ ચ વિષયેષુ સંયોગાભિલાષસહગતા । તત્ર યા પ્રાપ્તેષુ વિષયેષુ સૌમનસ્યાધ્યવસાનસહગતા નન્દીરાગસહગતેત્ય્ ઉચ્યતે । યા પુનર્ અપ્રાપ્તેષુ વિષયેષુ સંયોગાભિલાષસહગતા તત્રતત્રાભિનન્દિનીત્ય્ ઉચ્યતે ।
નિરોધો ઽપિ દ્વિવિધઃ । ક્લેશનિરોધો, ઉપક્લેશનિરોધશ્ ચ ।
માર્ગો ઽપિ દ્વિવિધઃ । શૈક્ષો ઽશૈક્ષશ્ ચ ।
ઇદમ્ આલમ્બનં ક્લેશવિશોધનં લોકોત્તરેણ માર્ગેણ વેદિતવ્યમ્ ॥
-ઇઇ-3-એ મ્સ્.79બ્7મ્, સ્હ્.258-11, પ્.117બ્3, દ્.96અ5, ન્.101બ્1, ચો.101અ5, છ્.435બ્21
તેનાહ ચતુર્વિધમ્ આલમ્બનમ્ । વ્યાપ્યાલમ્બનં ચરિતવિશોધનં કૌશલ્યાલમ્બનં ક્લેશવિશોધનં ચેતિ ।
(ઇઇ)-અ-ઇઇ-4-અ મ્સ્.79બ્7ર્, સ્હ્.258-13, w.ઽ91-37, પ્.117બ્4, દ્.96અ6, ન્.101બ્2, ચો.101અ6, છ્.435બ્23
તત્રાવવાદઃ કતમઃ । ચતુર્વિધો ઽવવાદઃ । અવિપરીતાવવાદઃ, અનુપૂર્વાવવાદઃ, આગમાવવાદઃ, અધિગમાવવાદશ્ ચ ।
તત્રાવિપરીતાવવાદઃ કતમઃ । યદ્ અવિપરીતં ધર્મમ્ અર્થં ચ દેશયતિ ગ્રાહયતિ ભૂતં યદ્ અસ્ય નિર્યાતિ સમ્યગ્દુઃખક્ષયાય દુઃખસ્યાન્તક્રિયાયૈ । અયમ્ ઉચ્યતે ઽવિપરીતાવવાદઃ ।
અનુપૂર્વાવવાદઃ કતમઃ । યત્ કાલેન ધર્મં દેશયતિ । ઉત્તાનોત્તાનાનિ સ્થાનાનિ તત્પ્રથમતો ગ્રાહયતિ વાચયતિ, તતઃ પશ્ચાદ્ ગમ્ભીરાણિ, પ્રથમસ્ય વા સત્યસ્યાભિસમયાય તત્પ્રથમતો ઽવવદતે, તતઃ પશ્ચાત્ સમુદયનિરોધમાર્ગસત્યસ્ય, પ્રથમસ્ય ધ્યાનસ્ય સમાપત્તયે તત્પ્રથમતો ઽવવદતે । તતઃ પશ્ચાદ્ અન્યાસાં ધ્યાનસમાપત્તીનામ્ । અયમ્ એવંભાગીયો ઽનુપૂર્વાવવાદો વેદિતવ્યઃ । તત્રાગમાવવાદો યથા તેન ગુરૂણામ્ અન્તિકાદ્ આગમિતં ભવતિ, ગુરુસ્થાનીયાનાં યોગજ્ઞાનામ્ આચાર્યાણામ્ ઉપાધ્યાયસ્ય વા, તથાગતસ્ય વા, તથાગતશ્રાવકસ્ય વા તથૈવાનેનાન્યૂનમધિકં કૃત્વા પરાન્ અવવદતે । અયમ્ ઉચ્યત આગમાવવાદઃ ।
તત્રાધિગમાવવાદો યથાનેન તે ધર્મા અધિગતા ભવન્તિ । સ્પર્શિતાઃ સાક્ષાત્કૃતા, એકાકિના વ્યવકૃષ્ટવિહારિણા । તથૈવ પરેષાં પ્રાપ્તયે । સ્પર્શનાયૈ સાક્ષાત્ક્રિયાયા અવવદતે । અયમ્ ઉચ્યતે ઽધિગમાવવાદઃ ॥
-ઇઇ-4-બ્ મ્સ્.80અ3મ્, સ્હ્.260-15, પ્.118અ7, દ્.96બ્6, ન્.102અ2, ચો.101બ્5, છ્.435ચ્9
અસ્તિ પુનઃ સર્વાકારપરિપૂર્ણો ઽવવાદઃ । સ પુનઃ કતમઃ । યસ્ ત્રિભિઃ પ્રાતિહાર્યૈર્ અવવદતિ । ઋદ્ધિપ્રાતિહાર્યેણ, આદેશનાપ્રાતિહાર્યેણ, અનુશાસ્તિપ્રાતિહાર્યેણ ।
ઋદ્ધિપ્રાતિહાર્યેણ, અનેકવિધં ઋદ્ધિવિષયમ્ ઉપદર્શયત્ય્ આત્મનિ ચ બહુમાનં જનયતિ પરેષામ્ । યથા તેન બહુમાનજાતાઃ શ્રોત્રાવધાનેન ( શ્ભ્ ઇઇ 128 ) યોગે મનસિકાર આદરજાતા ભવન્તિ । તત્ર દેશનાપ્રાતિહાર્યેણ ચિત્તચરિતઆ સમન્વેષ્ય અનુશાસ્તિપ્રાતિહાર્યેણ યથેન્દ્રિયમ્, યથાચરિતમ્, યથાવતારં ધર્મદેશનાં દેશયતિ, પ્રતિપત્તૌ સમનુશાસ્તિ । તેનાયં પ્રાતિહાર્યત્રયસંગૃહીતઃ સર્વાકારપરિપૂર્ણાવવાદો ભવતિ ॥
(ઇઇ)-અ-ઇઇ-5-અ-(1) મ્સ્.80અ5મ્, સ્હ્.261-8, w.*92-4, પ્.118બ્5, દ્.97અ2, ન્.102અ6, ચો.102અ1, છ્.435ચ્20
તત્ર શિક્ષા કતમા । આહ । તિસ્રઃ શિક્ષાઃ । અધિશીલંશિક્ષા, અધિચિત્તમ્ અધિપ્રજ્ઞંશિક્ષા ।
તત્રાધિશીલંશિક્ષા કતમા । યથાપિ તચ્ "છીલવાન્ વિહરતી"તિ વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ ।
તત્રાધિચિત્તંશિક્ષા વિવિક્તં કામૈર્ વિવિક્તં પાપકૈર્ અકુશલૈર્ ધર્મૈઃ સવિતર્કં સવિચારં વિવેકજં પ્રીતિસુખં ચ પ્રથમં ધ્યાનં યાવચ્ ચતુર્થં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ । ઇયમ્ અધિચિત્તંશિક્ષા । અપિ ખલુ સર્વ આરૂપ્યાસ્ તદન્યાશ્ ચ સમાધિસમાપત્તયો ઽધિચિત્તંશિક્ષેત્ય્ ઉચ્યતે । અપિ તુ ધ્યાનાનિ નિશ્રિત્ય તત્પ્રથમતઃ સત્યાભિસમયો ન્યામાવક્રાન્તિર્ ભવતિ । ન તુ સર્વેણ સર્વં વિના ધ્યાનૈસ્ તસ્માત્ પ્રધાનાનિ ધ્યાનાનિ કૃત્વાધિચિત્તંશિક્ષેત્ય્ ઉક્તાનિ ।
તત્રાધિપ્રજ્ઞંશિક્ષા યચ્ ચતુર્ષ્વ્ આર્યસત્યેષુ યથાભૂતં જ્ઞાનં ॥
-ઇઇ-5-અ-(2) મ્સ્.80અ7મ્, સ્હ્.263-1, પ્.119અ5, દ્.97અ7, ન્.102બ્4, ચો.102અ6, છ્.436અ7
કેન કારણેન તિસ્ર એવ શિક્ષા ન તત ઊર્ધ્વમ્ । આહ । સમાધિપ્રતિષ્ઠાર્થેન જ્ઞાનસન્નિશ્રયાર્થેન કૃત્યકરણાર્થેન ચ ।
તત્ર સમાધિપ્રતિષ્ઠાર્થેનાધિશીલંશિક્ષા । તથા હિ શીલં પ્રતિષ્ઠાય ચિત્તૈકાગ્રતાં સ્પૃશતિ ચિત્તસમાધિમ્ ।
તત્ર જ્ઞાનસન્નિશ્રયાર્થેનાધિચિત્તંશિક્ષા । તથા હિ સમાહિતચિત્તસ્યૈકાગ્રતાસ્મૃત્યા જ્ઞેયે વસ્તુનિ યથાભૂતં જ્ઞાનદર્શનં પ્રવર્તતે ।
તત્ર કૃત્યકરણાર્થેનાધિપ્રજ્ઞંશિક્ષા । તથા હિ સુવિશુદ્ધેન જ્ઞાનદર્શનેન ક્લેશપ્રહાણમ્ સાક્ષાત્કરોતિ । એષ હિ સ્વાર્થ એતત્ પરમં કૃત્યં ( શ્ભ્ ઇઇ 132 ) યદુત ક્લેશપ્રહાણં તત ઉત્તરિકરણીયં પુનર્ નાસ્તિ । તેનૈતાસ્ તિસ્ર એવ શિક્ષાઃ ॥
-ઇઇ-5-અ-(3) મ્સ્.80બ્1મ્, સ્હ્.263-13, છોઇ.157-6, પ્.119બ્2, દ્.97બ્4, ન્.103અ1, ચો.102બ્2, છ્.436અ17
કાઃ પુનર્ આસાં શિક્ષાણામ્ આનુપૂર્વી । સુવિશુદ્ધશીલસ્ય અવિપ્રતિસારઃ । અવિપ્રતિસારિણઃ પ્રામોદ્યં પ્રીતિઃ પ્રસ્રબ્ધિઃ સુખમ્, સુખિતસ્ય ચિત્તસમાધિઃ સમાહિતચિત્તો યથાભૂતં પ્રજાનાતિ યથાભૂતં પશ્યતિ । યથાભૂતં જાનન્ પશ્યન્ નિર્વિદ્યતે નિર્વિણ્ણો વિરજ્યતે । વિરક્તો વિમુચ્યતે । વિમુક્તો ઽનુપાદાય પરિનિર્વાતિ । એવમ્ ઇમાનિ શીલાનિ ભાવિતાન્ય્ અગ્રતાયામ્ ઉપનયન્તિ । યદુતાનુપાદાય પરિનિર્વાણમ્ । ઇયમ્ આસાં શિક્ષાણામ્ આનુપૂર્વી ॥
-ઇઇ-5-અ-(4) મ્સ્.80બ્2ર્, સ્હ્.264-5, પ્.119બ્7, દ્.97બ્7, ન્.103અ4, ચો.102બ્5, છ્.436અ24
તત્ર કેન કારણેનાધિશીલં શિક્ષા અધિશીલમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે, એવમ્ અધિચિત્તમ્ અધિપ્રજ્ઞમ્ । અધિકારાર્થેનાધિકાર્થેન ચ ।
તત્ર કથમ્ અધિકારાર્થેન । અધિચિત્તમ્ અધિકૃત્ય યચ્ છીલં સા અધિશીલં શિક્ષા । અધિપ્રજ્ઞમ્ અધિકૃત્ય યશ્ ચિત્તસમાધિઃ, સા અધિચિત્તંશિક્ષા । ક્લેશપ્રહાણમ્ અધિકૃત્ય યજ્ જ્ઞાનં દર્શનમ્, સા અધિપ્રજ્ઞંશિક્ષા । એવમ્ અધિકારાર્થેન ।
કથમ્ અધિકાર્થેન । યા ચાધિશીલંશિક્ષા યા ચાધિચિત્તં યા ચાધિપ્રજ્ઞંશિક્ષા એતાઃ શિક્ષા અસ્મિન્ન્ એવ શાસને, અસાધારણા ઇતો બાહ્યૈઃ । એવમ્ અધિકાર્થેન ॥
-ઇઇ-5-અ-(5) મ્સ્.80બ્4મ્, સ્હ્.264-16, છોઇ.*158-5, પ્.120અ5, દ્.98અ4, ન્.103બ્1, ચો.103અ2, છ્.436બ્3

અસ્તિ પુનર્ અધિચિત્તંશિક્ષા યા અધિપ્રજ્ઞંશિક્ષાયા આવાહિકા, અસ્ત્ય્ અધિપ્રજ્ઞંશિક્ષા યા અધિચિત્તંશિક્ષાયા આવાહિકા । તદ્યથા આર્યશ્રાવકો ઽલાભી મૌલાનાં ધ્યાનાનામ્, શૈક્ષો દૃષ્ટપદઃ, તતઃ પશ્ચાદ્ ભાવનાપ્રહાતવ્યાનાં ( શ્ભ્ ઇઇ 134 ) ક્લેશાનાં પ્રહાણાય પ્રયુજ્યમાનઃ સ્મૃતિસંબોધ્યઙ્ગં ભાવયતિ યાવદ્ ઉપેક્ષાસંબોધ્યઙ્ગમ્ । ઇયમ્ અધિપ્રજ્ઞંશિક્ષા અધિચિત્તંશિક્ષાયા આવાહિકા । અધિચિત્તં પુનઃ શિક્ષાં અધિપ્રજ્ઞાયા આવાહિકા પૂર્વમ્ એવોક્તા ।
તત્રાસ્ત્ય્ અધિશીલં શિક્ષા નાધિચિત્તમ્, નાધિપ્રજ્ઞમ્ । અસ્ત્ય્ અધિશીલમ્ અધિચિત્તમ્, નાધિપ્રજ્ઞમ્ । ન ત્વ્ અસ્ત્ય્ અધિપ્રજ્ઞંશિક્ષા યા વિનાધિશીલેનાધિચિત્તેન ચ । અતો યત્રાધિપ્રજ્ઞંશિક્ષા તત્ર તિસ્રઃ શિક્ષા વેદિતવ્યાઃ । ઇદં તાવચ્ છિક્ષાવ્યવસ્થાનં તત્ર યોગિના યોગપ્રયુક્તેન શિક્ષિતવ્યમ્ ॥
-ઇઇ-5-અ-(6) મ્સ્.80બ્6ર્, સ્હ્.265-9, પ્.120બ્5, દ્.98બ્1, ન્.103બ્6, ચો.103અ6 છ્.436બ્14
તત્ર ત્રયઃ પુદ્ગલાઃ સત્યાન્ય્ અભિસમાગચ્છન્તિ । કતમે ત્રયઃ । તદ્યથા । અવીતરાગો યદ્ભૂયો વીતરાગઃ, વીતરાગશ્ ચ । તત્ર સર્વેણ સર્વમ્ અવીતરાગઃ સત્યાન્ય્ અભિસમાગચ્છન્ સહસત્યાભિસમયાત્ સ્રોત-આપન્નો ભવતિ । યદ્ભૂયો વીતરાગઃ પુનઃ સત્યાન્ય્ અભિસમાગચ્છન્ સહસત્યાભિસમયાત્ સકૃદાગામી ભવતિ । વીતરાગઃ સત્યાન્ય્ અભિસમાગચ્છન્ સહસત્યાભિસમયાદ્ અનાગામી ભવતિ ॥
-ઇઇ-5-બ્ મ્સ્.80બ્7ર્, સ્હ્.266-1, પ્.121અ1, દ્.98બ્4, ન્.104અ2, ચો.103બ્2, છ્.436બ્19
ત્રીણીન્દ્રિયાણિ । અનાજ્ઞાતમ્ આજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયમ્ આજ્ઞેન્દ્રિયમ્ આજ્ઞાતવત ઇન્દ્રિયમ્ । એષામ્ ઇન્દ્રિયાણાં કથં વ્યવસ્થાનં ભવતિ । અનભિસમિતાનાં સત્યાનામ્ અભિસમયાય પ્રયુક્તસ્યાનાજ્ઞાતમ્ આજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયવ્યવસ્થાનમ્ । અભિસમિતવતઃ શૈક્ષસ્યાજ્ઞેન્દ્રિયવ્યવસ્થાનમ્ । કૃતકૃત્યસ્યાશૈક્ષસ્યાર્હત આજ્ઞાતાવીન્દ્રિયવ્યવસ્થાનમ્ ॥
-ઇઇ-5-ચ્ મ્સ્.81અ1લ્, સ્હ્.267-5, પ્.121અ4, દ્.98બ્6, ન્.104અ4, ચો.103બ્3, છ્.436બ્25

ત્રીણિ વિમોક્ષમુખાનિ । તદ્યથા શૂન્યતા અપ્રણિહિતમ્ આનિમિત્તમ્ ।
એષાં ત્રયાણાં વિમોક્ષમુખાનાં કથં વ્યવસ્થાનં ભવતિ । આહ । દ્વયમ્ ઇદં સંસ્કૃતમ્ અસંસ્કૃતં ચ ।
તત્ર સંસ્કૃતં ત્રૈધાતુકપ્રતિસંયુક્તાઃ પઞ્ચ સ્કન્ધાઃ, અસંસ્કૃતં પુનર્ નિર્વાણમ્ । ઇદમ્ ઉભયં યચ્ ચ સંસ્કૃતમ્, યચ્ ચાસંસ્કૃતમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે સત્ । યત્ પુનર્ ઇદમ્ ઉચ્યત આત્મા વા, સત્ત્વો વા, જીવો વા, જન્તુર્ વા, ઇદમ્ અસત્ ।
તત્ર સંસ્કૃતે દોષદર્શનાદ્ આદીનવદર્શનાદ્ અપ્રણિધાનં ભવતિ । અપ્રણિધાનાચ્ ચાપ્રણિહિતં વિમોક્ષમુખં વ્યવસ્થાપ્યતે ।
નિર્વાણે પુનસ્ તત્ર પ્રણિધાનવતઃ પ્રણિધાનં ભવતિ । શાન્તદર્શનં પ્રણીતદર્શનં નિઃસરણદર્શનં ચ, નિઃસરણદર્શનાચ્ ચ પુનર્ આનિમિત્તં વિમોક્ષમુખં વ્યવસ્થાપ્યતે ।
તત્રાસત્ય્ અસંવિદ્યમાને નૈવ પ્રણિધાનં નાપ્રણિધાનં ભવતિ । તદ્ યથૈવાસત્ તથૈવાસદ્ ઇતિ જાનતઃ પશ્યતઃ શૂન્યતાવિમોક્ષમુખં વ્યવસ્થાપ્યતે । એવં ત્રયાણાં વિમોક્ષમુખાનાં વ્યવસ્થાનં ભવતિ ॥
(ઇઇ)-અ-ઇઇ-6-અ-(1) મ્સ્.81અ3ર્, સ્હ્.268-12, પ્.121બ્3, દ્.99અ4, ન્.104બ્2, ચો.103બ્7, છ્.436ચ્11
તત્ર કતમે શિક્ષાનુલોમિકા ધર્માઃ । આહ । દશ શિક્ષાવિલોમા ધર્માઃ । તેષાં પ્રતિપક્ષેણ દશ શિક્ષાનુલોમિકા વેદિતવ્યાઃ ।
તત્ર કતમે દશ શિક્ષાવિલોમા ધર્માઃ । તદ્યથા માતૃગ્રામઃ શિશુર્ ઉદારવર્ણો રઞ્જનીયઃ શિક્ષાપ્રયુક્તસ્ય કુલપુત્રસ્યાધિમાત્રમ્ અન્તરાયકરઃ પરિપન્થકઃ । સત્કાયપર્યાપન્નેષુ સંસ્કારેષુ નિયન્તિઃ । આલસ્યમ્, કૌસીદ્યમ્ । સત્કાયદૃષ્ટિઃ કવડંકારાહારમ્ ઉપાદાય રસરાગો લોકાખ્યાનકથાસ્વ્ અનેકવિધાસુ બહુનાનાપ્રકારાસુ ચિત્રાસુ છન્દરાગાનુનયઃ, ધર્મચિન્તાયોગમનસિકારાપક્ષાલઃ ।
સ પુનઃ કતમઃ । તદ્યથા કાઙ્ક્ષા વિમતિર્ વિચિકિત્સા રત્નેષુ વા સત્યેષુ વા સ્કન્ધેષુ વા કર્મફલે વા પ્રહાણપ્રયુક્તસ્ય ચ કાયદૌષ્ઠુલ્યઃ શૈથિલિકસ્ય શમથવિપશ્યનાપક્ષાલમનસિકારઃ સ્ત્યાનમિદ્ધેન વા ચિત્તાભિભવશ્ ચિત્તાભિસંક્ષેપઃ । અન્વારબ્ધવીર્યસ્ય વા કાયિકક્લમશ્ ચૈતસિકોપાયાસઃ । અતિલીનવીર્યસ્ય વિશેષાસંપ્રાપ્તિઃ કુશલપક્ષપર્યાદાનમ્ । લાભેન વા યશસા વા પ્રશંસયા વા અન્યતમાન્યતમેન વા સુખલવમાત્રત્વેન નન્દીસૌમનસ્યમ્ ઔદ્ધત્યમ્ અવ્યુપશમ ઔદ્બિલ્યમ્ ઉત્પ્લાવિતત્વમ્ । સત્કાયનિરોધે નિર્વાણ ઉત્ત્રાસશ્ છમ્ભિતત્વમ્ । અમાત્રયા ભાષ્યપ્રયોગઃ, અત્યભિજલ્પઃ, ધર્મ્યામ્ અપિ કથાં કથયતા વિગૃહ્યકથામ્ આરમ્ભાનુયોગઃ । પૂર્વદૃષ્ટશ્રુતાનુભૂતેષુ વિષયેષ્વ્ અનેકવિધેષુ બહુનાનાપ્રકારેષુ ચિત્તવિસારશ્ ચિત્તાક્ષેપઃ । અચિન્ત્યેષુ ચ સ્થાનેષુ નિધ્યાયિતત્વમ્ । ઇમે ધર્મચિન્તાયોગમનસિકારાપક્ષાલા વેદિતવ્યાઃ । ( શ્ભ્ ઇઇ 140 )
ધ્યાનસમાપત્તિસુખાસ્વાદનતા, આનિમિત્તં સમાપત્તુકામસ્ય સંસ્કારનિમિત્તાનુસારિતા । સ્પૃષ્ટસ્ય શારીરિકાભિર્ વેદનાભિર્ દુઃખાભિર્ યાવત્ પ્રાણહારિણીભિર્ જીવિતનિયન્તિર્ જીવિતાશા, તદાશાનુગતસ્ય શોચના, ક્લામ્યના, પરિદેવના । ઇતીમે દશ શિક્ષાવિલોમા ધર્માઃ ॥
-ઇઇ-6-અ-(2) મ્સ્.81બ્2ર્, સ્હ્.270-3, પ્.122અ8, દ્.99બ્6, ન્.105અ5, ચો.104બ્2, છ્.437અ6
કતમે દશ શિક્ષાપદાનાં વિલોમાનાં ધર્માણાં પ્રતિપક્ષેણ શિક્ષાનુલોમિકા ભવન્તિ । તદ્યથા । અશુભસંજ્ઞા । અનિત્યસંજ્ના । અનિત્યે દુઃખસંજ્ઞા । દુઃખે ઽનાત્મસંજ્ઞા । આહારે પ્રતિકૂલસંજ્ઞા । સર્વલોકે ઽનભિરતિસંજ્ઞા । આલોકસંજ્ઞા । વિરાગસંજ્ઞા । નિરોધસંજ્ઞા । મરણસંજ્ઞા । ઇતીમા દશ સંજ્ઞા આસેવિતા ભાવિતા બહુલીકૃતા દશવિધસ્ય શિક્ષાપરિપન્થકસ્ય દશાનાં શિક્ષાવિલોમાનાં ધર્માણાં પ્રહાણાય સંવર્તન્તે ।
તત્ર ધર્માલોકઃ, અર્થાલોકઃ, શમથાલોકઃ, વિપશ્યનાલોકશ્ ચ । એતાન્ આલોકાન્ અધિપતિં કૃત્વા આલોકસંજ્ઞા । અસ્મિન્ન્ અર્થ અભિપ્રેતા ધર્મચિન્તાયોગમનસિકારાઃ પરિપન્થસ્ય પ્રહાણાય ॥
-ઇઇ-6-બ્ મ્સ્.81બ્4ર્, સ્હ્.270-15, w.*92-12, છોઇ.158-12, પ્.122બ્5, દ્.100અ3, ન્.105બ્2, ચો.104બ્6, છ્.437અ15
તત્રાપરે દશ શિક્ષાનુલોમિકા ધર્મા વેદિતવ્યાઃ । કતમે દશ । તદ્યથા પૂર્વકો હેતુઃ । આનુલોમિક ઉપદેશઃ । યોનિશઃ પ્રયોગઃ । સાતત્યસત્કૃત્યકારિતા । તીવ્રચ્છન્દતા । યોગબલાધાનતા । કાયચિત્તદૌષ્ઠુલ્યપ્રતિપ્રસ્રબ્ધિઃ । અભીક્ષ્ણપ્રત્યવેક્ષા । અપરિતમના । નિરભિમાનતા ચ ।
તત્ર પૂર્વકો હેતુઃ કતમઃ । યઃ પૂર્વમ્ ઇન્દ્રિયપરિપાક ઇન્દ્રિયસમુદાગમશ્ ચ ।
તત્રાનુલોમિક ઉપદેશો ય ઉપદેશો ઽવિપરીતશ્ ચાનુપૂર્વિકશ્ ચ ।
તત્ર યોનિશઃ પ્રયોગો યથૈવાવવાદિતસ્ તથૈવ પ્રયુજ્યતે । તથા પ્રયુજ્યમાનઃ સમ્યગ્દૃષ્ટિમ્ ઉત્પાદયતિ ।
તત્ર સાતત્યસત્કૃત્યકારિતા યદ્રૂપેણ પ્રયોગેણ અવન્ધ્યં ચ કાલં કરોતિ કુશલપક્ષેણ । ક્ષિપ્રમ્ એવ કુશલપક્ષં સમુદાનયતિ ।
તત્ર તીવ્રચ્છન્દતા યથાપિ તદ્ ઉત્તરે વિમોક્ષસ્પૃહામ્ ઉત્પાદયતિ । "કદાસ્વિદ્ અહં તદ્ આયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરિષ્યામિ યદ્ આર્યા આયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરન્તી"તિ ।
તત્ર યોગબલાધાનતા દ્વાભ્યાં કારણાભ્યાં યોગબલાધાનપ્રાપ્તો ભવતિ । પ્રકૃત્યૈવ ચ તીક્ષ્ણેન્દ્રિયતયા, દીર્ઘકાલાભ્યાસપરિચયેન ચ ।
તત્ર કાયચિત્તદૌષ્ઠુલ્યપ્રતિપ્રસ્રબ્ધિર્ યથાપિ તચ્ છ્રાન્તકાયસ્ય ક્લાન્તકાયસ્યોત્પદ્યતે કાયદૌષ્ઠુલ્યં ચિત્તદૌષ્ઠુલ્યમ્ । તદ્ ઈર્યાપથાન્તરકલ્પનયા પ્રતિપ્રસ્રમ્ભયતિ । અતિવિતર્કિતેનાતિવિચારિતેનોત્પદ્યતે કાયચિત્તદૌષ્ઠુલ્યમ્, તદાધ્યાત્મં ચેતઃ શમથાનુયોગેન પ્રતિપ્રસ્રમ્ભયતિ ।
ચિત્તાભિસંક્ષેપેણ ચિત્તલયેન સ્ત્યાનમિદ્ધપર્યવસ્થાનેનોત્પદ્યતે કાયચિત્તદૌષ્ઠુલ્યમ્ । તદ્ અધિપ્રજ્ઞં ધર્મવિપશ્યનયા, પ્રસદનીયેન ચ મનસ્કારેણ પ્રસ્રમ્ભયતિ । પ્રકૃત્યૈવ ચાપ્રહીણક્લેશસ્ય ક્લેશપક્ષં કાયચિત્તદૌષ્ઠુલ્યમ્ અવિગતં ભવતિ । સદાનુષક્તં તત્ સમ્યઙ્માર્ગભાવનયા પ્રતિપ્રસ્રમ્ભયતિ ।
તત્રાભીક્ષ્ણપ્રત્યવેક્ષા અભીક્ષ્ણં શીલાન્ય્ આરભ્ય કુકૃતં પ્રત્યવેક્ષતે સુકૃતં ચ । અકૃતં ચ પ્રત્યવેક્ષતે, કૃતં ચ । કુકૃતાચ્ ચાકૃતાદ્ વ્યાવર્તતે । સુકૃતાચ્ ચાકૃતાન્ ન પ્રત્યુદાવર્તતે । કુકૃતાચ્ ચ કૃતાત્ પ્રત્યુદાવર્તતે । સુકૃતાચ્ ચ કૃતાન્ ન પ્રત્યુદાવર્તતે । તથા ક્લેશાનાં પ્રહીણાપ્રહીણાનાં મીમાંસામનસ્કારમ્ અધિપતિં કૃત્વા અભીક્ષ્ણં પ્રત્યવેક્ષતે ।
તત્ર પ્રહીણતાં જ્ઞાત્વા [યિદ્ બ્દે બર્ ઽગ્યુર્ લ । મ સ્પઙ્સ્ બર્ શેસ્ ન] પુનઃ પુનસ્ તમ્ એવ માર્ગં ભાવયતિ ।
તત્રાપરિતમના । યત્ કાલાન્તરેણ જ્ઞાતવ્યં દ્રષ્ટવ્યં પ્રાપ્તવ્યં તદ્ અજાનતો ઽપશ્યતો ઽનધિગચ્છતઃ પરિતમના ઉત્પદ્યતે, ચૈતસિકઃ ક્લમઃ, ચૈતસિકો વિઘાતઃ । તામ્ ઉત્પન્નાં નાધિવાસયતિ પ્રજહાતિ ।
તત્ર નિરભિમાનતા । અધિગમે પ્રાપ્તૌ સ્પર્શનાયાં નિરભિમાનો ભવતિ । અવિપરીતગ્રાહી, પ્રાપ્તે પ્રાપ્તસંજ્ઞી, અધિગતે ઽધિગતસંજ્ઞી સાક્ષાત્કૃતે સાક્ષત્કૃતસંજ્ઞી ।
ઇતીમે દશ ધર્માઃ શિક્ષાકામસ્ય યોગિન આદિમધ્યપર્યવસાનમ્ ઉપાદાય શિક્ષામ્ અનુલોમયન્તિ, ન વિલોમયન્તિ । તેનોચ્યન્તે શિક્ષાનુલોમિકા ઇતિ ॥
(ઇઇ)-અ-ઇઇ-7-અ મ્સ્.82અ5ર્, સ્હ્.273-1, w.92-23, પ્.124અ4, દ્.101અ4, ન્.106બ્3, ચો.105બ્6, છ્.437બ્23

તત્ર કતમો યોગભ્રંશઃ । આહ । ચત્વારો યોગભ્રંશાઃ । કતમે ચત્વારઃ । અસ્તિ યોગભ્રંશ આત્યન્તિકઃ । અસ્તિ તાવત્કાલિકઃ । અસ્તિ પ્રાપ્તિપરિહાણિકઃ । અસ્તિ મિથ્યાપ્રતિપત્તિકૃતઃ ॥
-ઇઇ-7-અ-(1),-(2),-(3) મ્સ્.82અ6મ્, સ્હ્.273-5, પ્.124અ4, દ્.101અ5, ન્.106બ્4, ચો.105બ્7, છ્.437બ્26
તત્રાત્યન્તિકો યોગભ્રંશો ઽગોત્રસ્થાનાં પુદ્ગલાનાં વેદિતવ્યઃ । તે હ્ય્ અપરિનિર્વાણધર્મકત્વાદ્ અત્યન્તપરિભ્રષ્ટા એવ યોગાદ્ ભવન્તિ ।
તત્ર તાવત્કાલિકઃ । તદ્યથા ગોત્રસ્થાનાં પરિનિર્વાણધર્મકાણાં પ્રત્યયવિકલાનામ્, તે હિ દૂરમ્ અપિ પરમ્ અપિ ગત્વા અવશ્યમ્ એવ પ્રત્યયાન્ આસાદયિષ્યન્તિ । યોગં ચ સંમુખીકૃત્ય ભાવયિત્વા પરિનિર્વાસ્યન્તિ । તેનૈષ તેષાં તાવત્કાલિક એવ યોગભ્રંશો ભવતિ ।
તત્ર પ્રાપ્તિપરિહાણિકો યોગભ્રંશઃ । યથાપીહૈકત્યે પ્રાપ્તાદ્ અધિગતાજ્ જ્ઞાનદર્શનસ્પર્શવિહારાત્ પરિહીયન્તે ॥
-ઇઇ-7-અ-(4) મ્સ્.82અ7ર્, સ્હ્.273-15, પ્.124બ્2, દ્.101બ્1, ન્.107અ1, ચો.106અ3, છ્.437ચ્5
તત્ર મિથ્યાપ્રતિપત્તિકૃતો યોગભ્રંશઃ । યથાપીહૈકત્યો ઽયોનિશઃ પ્રયુજ્યમાનો નારાધકો ભવતિ યોગસ્ય, નારાધયતિ ન્યાય્યં ધર્મં કુશલમ્ । યથાપીહૈકત્યો બહુક્લેશો ભવતિ, પ્રભૂતરજસ્કજાતીયઃ પટુવિજ્ઞાનશ્ ચ ભવતિ પટુબુદ્ધિઃ સહજયા બુદ્ધ્યા સમન્વાગતઃ સ શ્રુતમ્ ઉદ્ગૃહ્ણાતિ શ્રુતં પર્યવાપ્નોત્ય્ અલ્પં વા, પ્રભૂતં વા । અરણ્યે વા પુનર્ વિહરતિ, આગતાગતાનાં ચ ગૃહિપ્રવ્રજિતાનામ્, ઋજુકાનામ્, ઋજુકજાતીયાનાં ( શ્ભ્ ઇઇ 148 ) ધર્મદેશનયા ચિત્તમ્ આરાધયતિ કુહનાનુચરિતયા ચ ચેષ્ટયા કાયવાક્પ્રતિસંયુક્તયા । તસ્ય તેન હેતુભાવેન તેન પ્રત્યયેનોત્પદ્યતે લાભસત્કારશ્લોકઃ । સ જ્ઞાતો ભવતિ મહાપુણ્યો લાભી ભવતિ ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણામ્, સત્કૃતશ્ ચ ભવતિ, ગુરુકૃતઃ, રાજ્ઞાં રાજમાત્રાણામ્, યાવત્ સાર્થવાહાનામ્, અર્હત્સંમતઃ । તસ્યાન્વાવર્તન્તે શ્રાવકાઃ, ગૃહિણઃ, પ્રવ્રજિતા અપિ, અન્વાવૃત્તેષુ ગ્રેધં નિગમયત્ય્ આવર્તતે બાહુલ્યાય ।
તસ્યૈવં ભવતિ । "સન્તિ મે શ્રાવકાઃ, ગૃહિપ્રવ્રજિતા યે, મયિ સંભાવના જાતા યેષામ્ અર્હત્સંમતસ્ તે ચેન્ મામ્ ઉપસંક્રમ્ય યોગે મનસિકારે શમથવિપશ્યનાયાં પ્રશ્નં પૃચ્છેયુઃ । તેષાં ચાહં પૃષ્ટો વ્યાકુર્યાં ન જાનામીત્ય્ એવં સતિ યા સંભાવના સા ચ હીયેત્, ન ચ સ્યામ્ અર્હત્સંમતઃ, યન્ ન્વ્ અહં સ્વયમ્ એવ ચિન્તયિત્વા તુલયિત્વોપપરીક્ષ્ય યોગં વ્યવસ્થાપયેયમ્" । સ એતમ્ એવાર્થમ્ અધિપતિં કૃત્વા લાભસત્કારાભિગૃદ્ધ એકાકી રહોગતઃ સ્વયમ્ એવ ચિન્તયિત્વા તુલયિત્વોપપરીક્ષ્ય યોગં વ્યવસ્થાપયતિ ।
સ ચાસ્ય યોગો ન સૂત્રે ઽવતરતિ ન વિનયે સંદૃશ્યતે । ધર્મતાં ચ વિલોમયતિ । સ યે તે ભિક્ષવઃ સૂત્રધરા, વિનયધરા, માતૃકાધરાસ્ તેષં તદ્ યોગસ્થાનં વિનિગૂહતિ ન પ્રકાશયતિ । યે ઽપ્ય્ અસ્ય શ્રવકા ( શ્ભ્ ઇઇ 150 ) ભવન્તિ ગૃહિણઃ, પ્રવ્રજિતાશ્ ચ, તાન્ અપિ યોગપ્રતિગુપ્તય આજ્ઞાપયતિ ।
તત્ કસ્ય હેતોઃ । "મા હૈવ તે સૂત્રધરા, વિનયધરા, માતૃકાધરા, એતદ્ યોગસ્થાનં શ્રુત્વા સૂત્રે ઽવતારયેયુઃ, તચ્ ચ નાવતરેત્ । વિનયે સંદર્શયેયુઃ, તચ્ ચ ન સંદૃશ્યેત્ । ધર્મતયા ઉપપરીક્ષેયુઃ, તચ્ ચ ધર્મતાં વિરોધયેત્ । તે ચ તતો નિદાનમ્ અપ્રતીતા ભવેયુર્ અપ્રતીતવચનૈશ્ ચ માં ચોદયેયુઃ । અધિકરણાનિ ચોત્પાદયેયુઃ" ।

"એવમ્ અહં પુનર્ અપિ ન સત્કૃતઃ સ્યાં ન ગુરુકૃતઃ, રાજ્ઞાં રાજામાત્રાણાં યાવદ્ ધનિનાં શ્રેષ્ઠિનાં સાર્થવાહાનામ્, ન ચ પુનર્ લાભી સ્યાં ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણામ્" ઇતિ ।
સ તામ્ એવ લાભસત્કારકામતામ્ અધિપતિં કૃત્વા અધર્મે ધર્મસંજ્ઞી, વિનિધાય સંજ્ઞાં રુચિમ્ અધર્મં ધર્મતો દીપયતિ સંપ્રકાશયતિ ।
તત્ર યે ઽસ્ય દૃષ્ટ્યનુમતમ્ આપદ્યન્તે તે ઽપ્ય્ અધર્મે ધર્મસંજ્ઞિનો ભવન્તિ મન્દત્વાન્ મોમુહત્વાત્ તે ઽધર્મે ધર્મસંજ્ઞિનો યથાનુશિષ્ટા અપિ પ્રતિપદ્યમાના મિથ્યાપ્રતિપન્ના એવ તે વેદિતવ્યાઃ । અયમ્ એવંરૂપો મિથ્યાપ્રતિપત્તિકૃતો યોગભ્રંશઃ સદ્ધર્મપ્રતિરૂપકો હ્ય્ અસદ્ધર્મઃ સદ્ધર્મસ્યાન્તર્ધાનાય ।
ઇતીમે ચત્વારો યોગભ્રંશા ધ્યાયિના ભિક્ષુણા યોગાચારેણ પરિજ્ઞેયા વર્જયિતવ્યાઃ ॥
(ઇઇ)-અ-ઇઇ-8-અ મ્સ્-82બ્7મ્, સ્હ્.275-23, w.92-31, છોઇ.163-1, પ્.125બ્8, દ્.102બ્2, ન્.108અ3, ચો.107અ4, છ્.438અ16
તત્ર યોગઃ કતમઃ । આહ । ચતુર્વિધો યોગઃ । તદ્યથા શ્રદ્ધા છન્દો વીર્યમ્ ઉપાયશ્ ચ ॥
-ઇઇ-8-અ-(1) મ્સ્.82બ્7ર્, સ્હ્.276-2, w.92-32, છોઇ.163-9, પ્.126અ1, દ્.102બ્3, ન્.108અ3, ચો.107અ4, છ્.438અ17
તત્ર શ્રદ્ધા દ્વ્યાકારા દ્વિવિધાધિષ્ઠાના, અભિસંપ્રત્યયાકારા પ્રસાદાકારા ચ, ધર્મયુક્તિવિચારણાધિષ્ઠાના પુદ્ગલાનુભાવાધિમુક્ત્યધિષ્ઠાના ચ ॥
-ઇઇ-8-અ-(2) મ્સ્.82બ્8લ્, સ્હ્.276-5, w।92-35, છોઇ.163-10, 7, પ્.126અ2, દ્.102બ્4, ન્.108અ4, ચો.107અ5, છ્.438અ20
છન્દો ઽપિ ચતુર્વિધઃ । તદ્યથા પ્રાપ્તયે યથાપીહૈકત્ય ઉત્તરે વિમોક્ષસ્પૃહામ્ ઉત્પાદયતિ, વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ । પરિપૃચ્છાયૈ યથાપીહૈકત્યઃ સ્પૃહામ્ ઉત્પાદયત્ય્ આરામં ગમનાય, વિજ્ઞાનાં સબ્રહ્મચારિણાં યોગજ્ઞાનામ્ અન્તિકમ્ અશ્રુતસ્ય શ્રવણાય, શ્રુતસ્ય ચ પર્યવદાનાય । સંભારસમુદાગમાય ચ્છન્દો યથાપીહૈકત્યઃ શીલસંવરપારિશુદ્ધયે, ઇન્દ્રિયસંવરપારિશુદ્ધયે, ભોજને માત્રજ્ઞતાયામ્, જાગરિકાનુયોગે, સંપ્રજાનદ્વિહારિતાયામ્ ઉત્તરોત્તરાં સ્પૃહામ્ ઉત્પાદયતિ । અનુયોગાય ચ્છન્દો યથાપીહૈકત્યઃ સાતત્યપ્રયોગતાયાં સત્કૃત્યપ્રયોગતાયાં ચ માર્ગભાવનાયાં સ્પૃહામ્ ઉત્પાદયત્ય્ અભિલાષં કર્તુકામતામ્ । ઇત્ય્ અયં ચતુર્વિધશ્ છન્દઃ । યદુત પ્રાપ્તયે પરિપૃચ્છનાયૈ સંભારસમુદાગમાય અનુયોગાય ચ ॥
-ઇઇ-8-અ-(3) મ્સ્.83અ1ર્, સ્હ્.276-20, w.*93-1, છોઇ.164-8, પ્.126અ8, દ્.102બ્7, ન્.108બ્1, ચો.107બ્2, છ્.438બ્1
તત્ર વીર્યમ્ અપિ ચતુર્વિધં તદ્યથા શ્રવણાય, ચિન્તનાયૈ, ભાવનાયૈ, આવરણપારિશુદ્ધયે ચ ।
તત્ર શ્રવણાય વીર્યં । યદ્ અશ્રુતં ચ શૃણ્વતઃ, પર્યવદાપયતઃ, ચેતસો ઽભ્યુત્સાહઃ, અવિન્યસ્તપ્રયોગતા । એવં યથાશ્રુતાનાં ધર્માણામ્ એકાકિનો રહોગતસ્યાર્થમ્, ચિન્તયતસ્ તુલયત ઉપપરીક્ષમાણસ્ય । એવં પ્રતિસંલયનપ્રવિષ્ટસ્ય કાલેન કાલં શમથવિપશ્યનાં ભાવયતઃ । એવમ્ અહોરાત્રાનુયુક્તસ્ય ચંક્રમનિષદ્યાભ્યાં નિવરણેભ્યશ્ ચિત્તં વિશોધયતઃ, યશ્ ચેતસો ઽભ્યુત્સાહઃ, અવિન્યસ્તપ્રયોગતા ॥
-ઇઇ-8-અ-(4) મ્સ્.83અ3મ્, સ્હ્.277-10, w.*93-3, છોઇ.165-1, પ્.126બ્5, દ્.103અ4, ન્.108બ્5, ચો.107બ્5, છ્.438બ્9
તત્રોપાયો ઽપિ ચતુર્વિધઃ । તદ્યથા શીલસંવરમ્ ઇન્દ્રિયસંવરમ્ અધિપતિં કૃત્વા સૂપસ્થિતસ્મૃતિતા તથા ચોપસ્થિતસ્મૃતેર્ અપ્રમાદશ્ ચેતસ આરક્ષા । કુશલાનાં ધર્માણાં નિષેવણા । તથા વાપ્રમત્તસ્યાધ્યાત્મં ચેતઃશમથયોગઃ । અધિપ્રજ્ઞં ચ ધર્મવિપશ્યના ॥
સ ચાયં યોગશ્ ચતુર્વિધઃ । ષોડશાકારો ભવતિ ॥
-ઇઇ-8-બ્ મ્સ્.83અ4મ્, સ્હ્.277-16, w.93-23, છોઇ.165-10, પ્.126બ્8, દ્.103અ6, ન્.108બ્7, ચો.107બ્7, છ્.438બ્13
તત્ર શ્રદ્ધયા પ્રાપ્તવ્યમ્ અર્થમ્ અભિસંપ્રત્યેતિ । પ્રાપ્તિમ્ ( શ્ભ્ ઇઇ 156 ) અભિસંપ્રત્યયાત્ કર્તુકામતામ્ ઉત્પાદયતિ કુશલેષુ ધર્મેષુ । સ એવં કર્તુકામો ઽહોરાત્રાનુયુક્તો વિહરતિ । ઉત્સાહી દૃઢપરાક્રમઃ । તચ્ ચ વીર્યમ્ ઉપાયપરિગૃહીતમ્ અપ્રાપ્તસ્ય પ્રાપ્તયે, અનધિગતસ્યાધિગમાય અસાક્ષાત્કૃતસ્ય સાક્ષાત્ક્રિયાયૈ સંવર્તતે । તસ્માદ્ ઇમે ચત્વારો ધર્મા યોગ ઇત્ય્ ઉચ્યતે41 ॥
(ઇઇ)-અ-ઇઇ-9-અ મ્સ્.83અ5ર્, સ્હ્.278-1, w.94-1, પ્.127અ3, દ્.103બ્1, ન્.109અ2, ચો.108અ2,છ્.438બ્19
તત્ર મનસિકારઃ કતમઃ । ચત્વારો મનસ્કારાઃ । કતમે ચત્વારઃ । તદ્યથા બલવાહનઃ, સચ્છિદ્રવાહનઃ, નિશ્છિદ્રવાહનઃ, અનાભોગવાહનશ્ ચ ॥
-ઇઇ-9-અ-(1) મ્સ્.83અ6ર્, સ્હ્.278-8, w.94-3, પ્.127અ4, દ્.103બ્2, ન્.109અ3, ચો.108અ3, છ્.438બ્21
તત્ર બલવાહનો મનસ્કારઃ કતમઃ । તદ્યથા આદિકર્મિકસ્યાધ્યાત્મમ્ એવ ચિત્તં સ્થાપયતઃ સંસ્થાપયતશ્ ચ ધર્માન્ પ્રવિચિન્વતઃ, યાવન્ મનસ્કારં ન પ્રાપ્નોતિ, તાવદ્ અસ્ય બલવાહનો મનસ્કારો ભવતિ । બલાદ્ અવષ્ટભ્ય તચ્ ચિત્તમ્ એકાગ્રતાયામ્ અવસ્થાપયતિ । તેનોચ્યતે બલવાહન ઇતિ ॥
-ઇઇ-9-અ-(2) મ્સ્.83અ7મ્, સ્હ્.279-5, w.94-8, પ્. 127અ6, દ્. 103બ્3, ન્. 109અ5, ચો. 108અ4, છ્.438બ્25
તત્ર સચ્છિદ્રવાહનો મનસ્કારઃ કતમઃ । યો લબ્ધમનસ્કારસ્યોર્ધ્વં લૌકિકેન માર્ગેણ ગચ્છતો લોકોત્તરેણ વા યો લક્ષણપ્રતિસંવેદી મનસ્કારઃ । તથા હિ સમાધિસ્ તત્ર ચિન્તયા વ્યવકીર્યતે, નૈકાન્તેન ભાવનાકારેણ પ્રવર્તતે ॥
-ઇઇ-9-અ-(3) મ્સ્.83અ8લ્, સ્હ્.279-10, w.94-11, પ્.127બ્1, દ્.103બ્5, ન્.109અ6, ચો.108અ5, છ્.438બ્28
તત્ર નિશ્છિદ્રવાહનો મનસ્કારઃ કતમઃ । લક્ષણપ્રતિસંવેદિનો મનસ્કારાદ્ ઊર્ધ્વં યાવત્ પ્રયોગનિષ્ઠાન્ મનસિકારાત્ ॥
-ઇઇ-9-અ-(4) મ્સ્.83અ8મ્, સ્હ્.279-12, w.94-13, પ્.127બ્2, દ્.103બ્5, ન્.109અ7, ચો.108અ6, છ્.438ચ્1
તત્રાનાભોગવાહનો મનસ્કારઃ કતમઃ । યઃ પ્રયોગનિષ્ઠાફલો મનસ્કારઃ ॥
-ઇઇ-9-બ્-(1),(2),(3),(4) મ્સ્.83અ8ર્, સ્હ્.279-14, પ્.127બ્3, દ્.103બ્6, ન્.109અ7, ચો.108અ7, છ્.438ચ્3
અપરે ચત્વારો મનસ્કારાઃ । તદ્યથા આનુલોમિકઃ, પ્રાતિપક્ષિકઃ, પ્રસદનીયઃ, પ્રત્યવેક્ષણીયશ્ ચ ।
તત્રાનુલોમિકો મનસ્કારઃ । યેનાલમ્બનં વિદૂષયતિ સમ્યક્પ્રયોગં ચારભતે, નો તુ ક્લેશં પ્રજહાતિ ।
તત્ર પ્રાતિપક્ષિકઃ । યેન ક્લેશં પ્રજહાતિ ।
તત્ર પ્રસદનીયઃ । યેન લીનં ચિત્તં પ્રગ્રાહકૈર્ નિમિત્તૈર્ અભિપ્રમોદયતિ સંપ્રહર્ષયતિ પ્રગૃહ્ણાતિ ।
તત્ર પ્રત્યવેક્ષણીયો મનસ્કારઃ । તદ્યથા મીમાંસામનસ્કારઃ, યમ્ અધિપતિં કૃત્વા પ્રહીણાપ્રહીણતાં ક્લેશાનાં પ્રત્યવેક્ષતે ॥
-ઇઇ-9-ચ્ મ્સ્.83બ્2લ્, સ્હ્.280-4, પ્. 127બ્8, દ્. 104અ2, ન્. 109બ્4, ચો. 108બ્3, છ્.438ચ્10
તત્રાલમ્બનં મનસિકુર્વતા કતિ નિમિત્તાનિ મનસિકર્તવ્યાનિ ભવન્તિ । આહ । ચત્વારિ । તદ્યથાલમ્બનનિમિત્તં નિદાનનિમિત્તં પરિવર્જનીયં નિમિત્તં નિષેવણીયં ચ નિમિત્તમ્ ॥
-ઇઇ-9-ચ્-(1) મ્સ્.83બ્2ર્, સ્હ્.280-7, પ્.128અ1, દ્.104અ3, ન્.109બ્5, ચો.108બ્4, છ્.438ચ્12
તત્રાલમ્બનનિમિત્તમ્ । યજ્ જ્ઞેયવસ્તુસભાગં પ્રતિબિમ્બં પ્રતિભાસઃ ॥
-ઇઇ-9-ચ્-(2) મ્સ્.83બ્3લ્, સ્હ્.280-10, પ્.128અ2, દ્.104અ3, ન્.109બ્5, ચો.108બ્4, છ્.438ચ્13

તત્ર નિદાનનિમિત્તમ્ । તદ્યથા સમાધિસંભારોપચયઃ, આનુલોમિક ( શ્ભ્ ઇઇ 162 ) ઉપદેશઃ, ભાવનાસહગતસ્ તીવ્રચ્છન્દઃ સંવેજનીયેષુ ધર્મેષુ સંવેગઃ, વિક્ષેપાવિક્ષેપપરિજ્ઞાવધાનમ્, પરતશ્ ચાસંઘટ્ટો મનુષ્યકૃતો વામનુષ્યકૃતો વા શબ્દકૃતો વા વ્યાયામકૃતો વા । તથા વિપશ્યનાપૂર્વંગમો ઽધ્યાત્મં ચિત્તાભિસંક્ષેપ ઉત્તપ્તતરાયા વિપશ્યનાયા ઉત્તરત્ર નિદાનનિમિત્તમ્ । તથા શમથપૂર્વંગમા વિપશ્યના ઉત્તપ્તતરસ્ય શમથસ્યોત્તરત્ર નિદાનનિમિત્તમ્ ॥

-ઇઇ-9-ચ્-(3)-ઇ,ઇઇ,ઇઇઇ,ઇવ્ મ્સ્.83બ્4મ્, સ્હ્.280-19, પ્.128અ6, દ્.104અ6, ન્.110અ1, ચો.108બ્6, છ્.438ચ્19
તત્ર પરિવર્જનીયનિમિત્તં ચતુર્વિધમ્ । તદ્યથા લયનિમિત્તમ્ ઔદ્ધત્યનિમિત્તં સઙ્ગનિમિત્તં વિક્ષેપનિમિત્તં ચ ।
તત્ર લયનિમિત્તમ્ । યેનાલમ્બનનિમિત્તેન નિદાનનિમિત્તેન ચિત્તં લીનત્વાય પરૈતિ ।
તત્ર ઔદ્ધત્યનિમિત્તમ્ । યેનાલમ્બનનિમિત્તેન નિદાનનિમિત્તેન ચિત્તમ્ ઉદ્ધન્યતે ।
તત્ર સઙ્ગનિમિત્તમ્ । યેનાલમ્બનનિમિત્તેન નિદાનનિમિત્તેન ચિત્તમ્ આલમ્બને રજ્યતે સંરજ્યતે સંક્લિશ્યતે ।
તત્ર વિક્ષેપનિમિત્તમ્ । યેનાલમ્બનનિમિત્તેન નિદાનનિમિત્તેન ચિત્તં બહિર્ધા વિક્ષિપ્યતે ।
તાનિ પુનર્ નિમિત્તાનિ યથા સમાહિતાયાં ભૂમૌ ॥
-ઇઇ-9-દ્ મ્સ્.83બ્6લ્, સ્હ્.281-8, પ્.128બ્2, દ્.104બ્2, ન્.110અ4, ચો.109અ2, છ્.438ચ્26
એભિર્ મનસ્કારૈર્ આલમ્બનમ્ અધિમુચ્યતઃ કત્ય્ અધિમોક્ષા ભવન્તિ । આહ । નવાધિમોક્ષાઃ । તદ્યથા પ્રભાસ્વરશ્ ચાપ્રભાસ્વરશ્ ચ જડઃ પટુઃ પરીત્તો મહદ્ગતો ઽપ્રમાણઃ પરિશુદ્ધો ઽપરિશુદ્ધશ્ ચેતિ ।
તત્ર પ્રભાસ્વરો ઽધિમોક્ષઃ । ય આલોકનિમિત્તે સૂદ્ગૃહીત આલોકસહગતઃ ।
તત્રાપ્રભાસ્વરો ઽધિમોક્ષઃ । તદ્યથા આલોકનિમિત્તે ઽનુદ્ગૃહીતે ઽન્ધકારસહગતઃ ।
તત્ર જડો ઽધિમોક્ષઃ । યો મૃદ્વિન્દ્રિયસન્તાનપતિતઃ ।
તત્ર પટુર્ અધિમોક્ષઃ । યસ્ તીક્ષ્ણેન્દ્રિયસન્તાનપતિતઃ ।
તત્ર પરીત્તો ઽધિમોક્ષઃ । યઃ પરીત્તશ્રદ્ધાછન્દસહગતઃ પરીત્તાલમ્બનશ્ ચ । ઇતિ મનસ્કારપરીત્તતયા ચાલમ્બનપરીત્તતયા ચ પરીત્તો ઽધિમોક્ષઃ ।
તત્ર મહદ્ગતો ઽધિમોક્ષઃ । તદ્યથા યો મહદ્ગતશ્રદ્ધાછન્દસહગતઃ, મહદ્ગતં વાલમ્બનમ્ અધિમુચ્યતે યો ઽધિમોક્ષઃ । ઇતિ મનસ્કારમહદ્ગતતયા ચાલમ્બનમહદ્ગતતયા ચ મહદ્ગતો ઽધિમોક્ષઃ ।
તત્રાપ્રમાણો ઽધિમોક્ષઃ । અપ્રમાણશ્રદ્ધાછન્દસહગતઃ, અનન્તમ્ વા અપર્યન્તમ્ આલમ્બનમ્ અધિમુચ્યતે યો ઽધિમોક્ષઃ । ઇતિ મનસ્કારાપ્રમાણતયા ચાલમ્બનાપ્રમાણતયા ચાપ્રમાણો ઽધિમોક્ષઃ ।
તત્ર પરિશુદ્ધો ઽધિમોક્ષઃ । યઃ સુભાવિતઃ પરિનિષ્પન્નઃ પર્યવસાનગતઃ ।
અપરિશુદ્ધો વા પુનઃ યો ન સુભાવિતો ન પરિનિષ્પન્નો ન પર્યવસાનગતઃ ॥
(ઇઇ)-અ-ઇઇ-10 મ્સ્.84અ1ર્, સ્હ્.283-2, w.*95-4, પ્.129અ3, દ્.104બ્7, ન્.110બ્4, ચો.109બ્2, છ્.439અ16
તત્ર કતિ યોગસ્ય યોગકરણીયાનિ । આહ । ચત્વારિ । કતમાનિ ચત્વારિ । તદ્યથાશ્રયનિરોધઃ, આશ્રયપરિવર્તઃ, આલમ્બનપરિજ્ઞાનમ્, આલમ્બનાભિરતિશ્ ચ ।
તત્રાશ્રયનિરોધઃ પ્રયોગમનસિકારભાવનાનુયુક્તસ્ય યો દૌષ્ઠુલ્યસહગત આશ્રયઃ સો ઽનુપૂર્વેણ નિરુધ્યતે, પ્રસ્રબ્ધિસહગતશ્ ચાશ્રયઃ પરિવર્તતે । અયમ્ આશ્રયનિરોધો ઽયમ્ આશ્રયપરિવર્તો યોગકરણીયમ્ ।
તત્રાલમ્બનપરિજ્ઞાનમ્ આલમ્બનાભિરતિશ્ ચ । અસ્ત્ય્ આલમ્બનપરિજ્ઞાનમ્ આલમ્બનાભિરતિર્ આશ્રયનિરોધપરિવર્તપૂર્વંગમમ્, યચ્ ચાલમ્બનપરિજ્ઞાનમ્ આલમ્બનાભિરતિં ચાધિપતિં કૃત્વાશ્રયો નિરુધ્યતે પરિવર્તતે ચ । અસ્ત્ય્ આલમ્બનપરિજ્ઞાનમ્ આલમ્બનાભિરતિર્ આશ્રયવિશુદ્ધિપૂર્વંગમમ્ આશ્રયશુદ્ધિમ્ અધિપતિં કૃત્વા સુવિશુદ્ધમ્ આલમ્બનજ્ઞાનં કાર્યપરિનિષ્પત્તિકાલે પ્રવર્તતે, અભિરતિશ્ ચ ।
તેનોચ્યતે ચત્વારિ યોગસ્ય યોગકરણીયાનીતિ ॥
(ઇઇ)-અ-ઇઇ-11-અ-(1),(2),(3) મ્સ્.84અ4ર્, સ્હ્.284-4, w.95-11, પ્.129બ્2, દ્.105અ5, ન્.111અ2, ચો.109બ્6, છ્.439બ્1
તત્ર કતિ યોગાચારાઃ । આહ । ત્રયઃ । તદ્યથા આદિકર્મિકઃ, કૃતપરિચયઃ, અતિક્રાન્તમનસ્કારશ્ ચ ।
તત્રાદિકર્મિકો યોગાચારો મનસ્કારાદિકર્મિકઃ ક્લેશવિશુદ્ધ્યાદિકર્મિકશ્ ચ ।
તત્ર મનસ્કારાદિકર્મિકસ્ તત્પ્રથમકર્મિક એકાગ્રતાયાં યાવન્ મનસ્કારં ન પ્રાપ્નોતિ ચિત્તૈકાગ્રતાં ન સ્પૃશતિ ।
તત્ર ક્લેશવિશુદ્ધ્યાદિકર્મિકઃ । અધિગતે ઽપિ મનસ્કારે ક્લેશસ્ય ચિત્તં વિશોધયિતુકામસ્ય યૈઇઅક્ષણપ્રતિસંવેદિનો મનસ્કારસ્યારમ્ભઃ પ્રતિગ્રહશ્ ચાભ્યાસઃ । અયં ક્લેશવિશુદ્ધ્યાદિકર્મિકઃ ।
તત્ર કૃતપરિચયઃ કતમઃ । લક્ષણપ્રતિસંવેદિનં મનસ્કારમ્ સ્થાપયિત્વા તદન્યેષુ ષટ્સુ મનસ્કારેષુ પ્રયોગનિષ્ઠાપર્યન્તેષુ કૃતપરિચયો ભવતિ ।
તત્રાતિક્રાન્તમનસ્કારઃ પ્રયોગનિષ્ઠાફલે મનસ્કારે વેદિતવ્યઃ । અતિક્રાન્તો ઽસૌ ભવતિ પ્રયોગભાવનામનસ્કારમ્, સ્થિતો ભવતિ ભાવનાફલે । તસ્માદ્ અતિક્રાન્તમનસ્કાર ઇત્ય્ ઉચ્યતે ॥
-11-11-બ્-(1),(2),(3) મ્સ્.84અ7મ્, સ્હ્.284-23, પ્.130અ1, દ્.105બ્3, ન્.111અ7, ચો.110અ3, છ્.439બ્15
અપિ ચ કુશલં ધર્મચ્છન્દમ્ ઉપાદાય પ્રયુજ્યમાનો યાવન્ નિર્વેધભાગીયાનિ કુશલમૂલાનિ નોત્પાદયતિ તાવદ્ આદિકર્મિકો ભવતિ ।
યદા પુનર્ નિર્વેધભાગીયાન્ય્ ઉત્પાદયતિ, તદ્યથા ઊષ્મગતાનિ મૂર્ધાનઃ ( શ્ભ્ ઇઇ 170 ) સત્યાનુલોમાઃ ક્ષાન્તયો લૌકિકા અગ્રધર્માઃ, તદા કૃતપરિચયો ભવતિ ।
યદા પુનઃ સમ્યક્ત્વં ન્યામમ્ અવક્રામતિ સત્યાન્ય્ અભિસમાગચ્છત્ય્ અપરપ્રત્યયો ભવત્ય્ અનન્યનેયઃ શાસ્તુઃ શાસને, તદાતિક્રાન્તમનસ્કારો ભવતિ । પરપ્રત્યયં મનસ્કારમ્ અતિક્રમ્યાપરપ્રત્યયે સ્થિતઃ । તસ્માદ્, અતિક્રાન્તમનસ્કાર ઇત્ય્ ઉચ્યતે ॥
(ઇઇ)-અ-ઇઇ-12-અ-(1) મ્સ્.84બ્1લ્, સ્હ્.285-11, w.96-14, પ્.130અ6, દ્.105બ્6, ન્.111બ્4, ચો.110અ6, છ્.439બ્22
તત્ર યોગભાવના કતમા । આહ । દ્વિવિધા । તદ્યથા સંજ્ઞાભાવના બોધિપક્ષ્યા ભાવના ચ ।
તત્ર સંજ્ઞાભાવના કતમા । તદ્યથા લૌકિકમાર્ગપ્રયુક્તઃ સર્વાસ્વ્ અધરિમાસુ ભૂમિષ્વ્ આદીનવસંજ્ઞાં ભાવયતિ । નિર્વાણાય વા પુનઃ પ્રયુક્તઃ પ્રહાણધાતૌ વિરાગધાતૌ નિરોધધાતૌ શાન્તદર્શી પ્રહાણસંજ્ઞાં વિરાગસંજ્ઞાં નિરોધસંજ્ઞાં ચ ભાવયતિ । શમથાય વા પુનઃ પ્રયુક્ત ઊર્ધ્વમધઃસંજ્ઞાં શમથપક્ષ્યાં ભાવયતિ । વિપશ્યનાયાં પ્રયુક્તઃ પશ્ચાત્પુરઃસંજ્ઞાં વિપશ્યનાપક્ષ્યાં ભાવયતિ ॥
-ઇઇ-12-અ-(2) મ્સ્.84બ્2ર્, સ્હ્.287-2, પ્.130બ્1, દ્.106અ2, ન્.111બ્7, ચો.110બ્1, છ્.439બ્28
તત્રોર્ધ્વમધઃસંજ્ઞી ઇમમ્ એવ કાયં યથાસ્થિતં યથાપ્રણિહિતમ્ ઊર્ધ્વં પાદતલાદ્ અધઃ કેશમસ્તકાત્ પૂર્ણં નાનાવિધસ્યાશુચેઃ પ્રત્યવેક્ષતે । સન્ત્ય્ અસ્મિન્ કાયે કેશા રોમાણીતિ પૂર્વવત્ ।
તત્ર પશ્ચાત્પુરઃસંજ્ઞી । યથાપિ તદ્ એકત્યેન પ્રત્યવેક્ષણાનિમિત્તમ્ એવ સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ સૂદ્ગૃહીતં ભવતિ સુમનસીકૃતમ્ સુજુષ્ટં સુપ્રતિવિદ્ધમ્ । તદ્યથા સ્થિતો નિષણ્ણં પ્રત્યવેક્ષતે, નિષણ્ણો વા નિપન્નમ્, પુરતો વા ગચ્છન્તં પૃષ્ઠતો ગચ્છન્ પ્રત્યવેક્ષતે । સા ખલ્વ્ એષા ત્રૈયધ્વિકાનાં સંસ્કારાણાં પ્રતીત્યસમુત્પન્નાનાં વિપશ્યનાકારા પ્રત્યવેક્ષા પરિદીપિતા ।

તત્ર યત્ તાવદ્ આહ "સ્થિતો નિષણ્ણં પ્રત્યવેક્ષત" ઇત્ય્ અનેન પરિદીપિતં વર્તમાનેન મનસ્કારેણ_ અનાગતં જ્ઞેયં પ્રત્યવેક્ષતે । વર્તમાનાપિ ( શ્ભ્ ઇઇ 174 ) મનસ્કારાવસ્થા ઉત્પન્ના "સ્થિતે"ત્ય્ ઉચ્યતે । અનાગતા પુનર્ જ્ઞેયાવસ્થા અનુત્પન્નત્વાદ્ ઉત્પાદાભિમુખત્વાચ્ ચ "નિષણ્ણે"ત્ય્ ઉચ્યતે ।
યત્ પુનર્ આહ "નિષણ્ણો વા નિપન્નં પ્રત્યવેક્ષત" ઇત્ય્ અનેન પ્રત્યુત્પન્નેન મનસ્કારેણાતીતસ્ય જ્ઞેયસ્ય પ્રત્યવેક્ષણા પરિદીપિતા । પ્રત્યુત્પન્ના હિ મનસ્કારાવસ્થા નિરોધાભિમુખા "નિષણ્ણે"ત્ય્ ઉચ્યતે । અતીતા પુનર્ નિરુદ્ધત્વાજ્ જ્ઞેયાવસ્થા "નિપન્ને"ત્ય્ ઉચ્યતે ।
યત્ પુનર્ આહ "પુરતો વા ગચ્છન્તં પૃષ્ઠતો ગચ્છન્ પ્રત્યવેક્ષત" ઇત્ય્ અનેન પ્રત્યુત્પન્નેન મનસ્કારેણાનન્તરનિરુદ્ધસ્ય મનસ્કારસ્ય પ્રત્યવેક્ષા પરિદીપિતા । તત્ર ય ઉત્પન્નોત્પન્નો મનસિકારો ઽનન્તરનિરુદ્ધહ્ સ પુરતો યાયી ।
તત્ર યો ઽનન્તરોત્પન્નો ઽનન્તરોત્પન્નો મનસ્કારો નવનવો ઽનન્તરનિરુદ્ધસ્યાનન્તરનિરુદ્ધસ્ય ગ્રાહકઃ સ પૃષ્ઠતો યાયી ।
તત્ર શમથં ચ વિપશ્યનાં ચ ભાવયંસ્ તદુભયપક્ષ્યામ્ આલોકસંજ્ઞાં ભાવયતિ । ઇયં સંજ્ઞાભાવના ॥
ઇઇ-12-બ્ મ્સ્.84બ્7મ્, સ્હ્.288-19, w.*97-1, પ્.131અ5, દ્.106બ્3, ન્.112બ્2, ચો.111અ2, છ્.439ચ્18
તત્ર બોધિપક્ષ્યભાવના કતમા । યઃ સપ્તત્રિંશતાં બોધિપક્ષ્યાણાં ધર્માણામ્ અભ્યાસઃ પરિચય આસેવના ભાવના બહુલીકાર ઇયમ્ ઉચ્યતે બોધિપક્ષ્યભાવના । તદ્યથા ચતુર્ણામ્ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનામ્, ચતુર્ણાં ( શ્ભ્ ઇઇ 176 ) સમ્યક્પ્રહાણાનામ્, ચતુર્ણામ્ ઋદ્ધિપાદાનામ્, પઞ્ચનામ્ ઇન્દ્રિયાણામ્, પઞ્ચાનાં બલાનામ્, સપ્તાનાં બોધ્યઙ્ગાનામ્, આર્યાષ્ટાઙ્ગસ્ય માર્ગસ્ય ।
કાયસ્મૃત્યુપસ્થાનસ્ય વેદનાચિત્તધર્મસ્મૃત્યુપસ્થાનસ્ય ।
અનુત્પન્નાનાં પાપકાનામ્ અકુશલાનાં ધર્માણામ્ અનુત્પાદાય ચ્છન્દૈઃ જનયતિ વ્યાયચ્છતે વીર્યમ્ આરભતે ચિત્તં પ્રગૃહ્ણાતિ પ્રદધાતીતિ સમ્યક્પ્રહાણસ્ય, ઉત્પન્નાનાં પાપકાનામ્ અકુશલાનાં ધર્માણાં પ્રહાણાય, અનુત્પન્નાનાં કુશલાનાં ધર્માણામ્ ઉત્પાદાય, ઉત્પન્નાનાં કુશલાનાં ધર્માણામ્ સ્થિતયે ઽસંમોષાય ભાવનાપરિપૂરયે ભૂયોભાવવૃદ્ધિવિપુલતાયૈ છન્દં જનયતિ વ્યાયચ્છતે વીર્યમ્ આરભતે ચિત્તં પ્રગૃહ્ણાતિ પ્રદધાતીતિ સમ્યક્પ્રહાણસ્ય ।
છન્દસમાધિપ્રહાણસંસ્કારસમન્વાગતસ્ય ઋદ્ધિપાદસ્ય, વીર્યચિત્તમીમાંસાસમાધિપ્રહાણસંસ્કારસમન્વાગતસ્ય ઋદ્ધિપાદસ્ય ।
શ્રદ્ધાવીર્યસ્મૃતિસમાધિપ્રજ્ઞેન્દ્રિયસ્ય ।
શ્રદ્ધાવીર્યસ્મૃતિસમાધિપ્રજ્ઞાબલાનામ્ ।
સ્મૃતિસંબોધ્યઙ્ગસ્ય ધર્મપ્રવિચયવીર્યપ્રીતિપ્રશ્રબ્ધિસમાધ્યુપેક્ષાસંબોધ્યઙ્ગસ્ય ચ ।
સમ્યગ્દૃષ્ટેઃ સમ્યક્સંકલ્પસ્ય સમ્યગ્વાક્કર્માન્તાજીવાનામ્ સમ્યગ્વ્યાયામસ્ય સમ્યક્સ્મૃતેઃ સમ્યક્સમાધેશ્ ચ ॥
-ઇઇ-12-બ્-(1)-ઇ-(અ) મ્સ્.85અ3ર્, સ્હ્.291-5, w.97-22, પ્.132અ1, દ્.107અ4, ન્.113અ3, ચો.111બ્3, છ્.440અ13
તત્ર કતમઃ કાયઃ । કતમા કાયે કાયાનુપશ્યના । કતમા સ્મૃતિઃ । કતમાનિ સ્મૃતેર્ ઉપસ્થાનાનિ । આહ ।
કાયઃ પઞ્ચત્રિંશતિવિધઃ । તદ્યથા આધ્યાત્મિકો બાહ્યશ્ ચ, ઇન્દ્રિયસંગૃહીતો ઽનિન્દ્રિયસંગૃહીતશ્ ચ, સત્ત્વસંખ્યાતો ઽસત્ત્વસંખ્યાતશ્ ચ, દૌષ્ઠુલ્યસહગતઃ પ્રશ્રબ્ધિસહગતશ્ ચ, ભૂતકાયો ભૌતિકકાયશ્ ચ, નામકાયો રૂપકાયશ્ ચ, નારકસ્ તૈર્યગ્યોનિકઃ પૈતૃવિષયિકો માનુષ્યકો દિવ્યશ્ ચ, સવિજ્ઞાનકો ઽવિજ્ઞાનકો વા, અન્તઃકાયો બહિઃકાયશ્ ચ, વિપરિણતો ઽવિપરિણતશ્ ચ, સ્ત્રીકાયઃ પુરુષકાયઃ પણ્ડકકાયશ્ ચ, મિત્રકાયો ઽમિત્રકાય ઉદાસીનકાયશ્ ચ, હીનકાયો મધ્યકાયઃ પ્રણીતકાયશ્ ચ, દહ્રકાયો યૂનકાયો વૃદ્ધકાયશ્ ચ । અયં તાવત્ કાયસ્ય પ્રભેદઃ ॥
-ઇઇ-12-બ્-(1)-ઇ-(બ્) મ્સ્.85અ5ર્, સ્હ્.292-11, પ્.132અ7, દ્.107બ્1, ન્.113અ7, ચો.111બ્7, છ્.440અ21
તત્રાનુપશ્યના ત્રિવિધા । યા કાયમ્ અધિપતિં કૃત્વા શ્રુતમયી વા પ્રજ્ઞા ચિન્તામયી વા ભાવનામયી વા, યયા પ્રજ્ઞયા સર્વં કાયં સર્વાકારં સમ્યગ્ એવોપપરીક્ષતે સંતીરયત્ય્ અનુપ્રવિશત્ય્ અનુબુધ્યતે ॥
-ઇઇ-12-બ્-(1)-ઇ-(ચ્) મ્સ્.85અ6મ્, સ્હ્.292-15, પ્.132બ્1, દ્.107બ્2, ન્.113બ્1, ચો.112અ1, છ્.440અ23
તત્ર સ્મૃતિર્ યદ્ અસ્ય કાયમ્ અધિપતિં કૃત્વા યે ધર્મા ઉદ્ગૃહીતાસ્ તેષામ્ એવ ચ ધર્માણાં યો ઽર્થશ્ ચિન્તિતો યે ચ ભાવનયા સાક્ષાત્કૃતાઃ, તત્ર વ્યઞ્જને ચાર્થે ચ સાક્ષાત્ક્રિયાયાં ચ તચ્ચેતસો ઽસંમોષઃ, "સૂદ્ગૃહીતા વા મ એતે ધર્માઃ", "ન વે"તિ, "સૂપલક્ષિતા વા તત્ર તત્ર પ્રજ્ઞયા", "ન વે"તિ, "સુસંસ્પર્શિતાઃ તત્ર તત્ર વિમુક્ત્યા", "ન વે"તિ સ્મૃતિર્ ઉપસ્થિતા ભવતિ । ( શ્ભ્ ઇઇ 180 ) ઇદં સ્મૃતેર્ ઉપસ્થાનમ્ ॥
-ઇઇ-12-બ્-(1)-ઇ-(દ્) મ્સ્.85અ7મ્, સ્હ્.293-6, પ્. 132બ્5, દ્. 107બ્5, ન્. 113બ્4, ચો. 112અ3, છ્.440અ29
અપિ ચ સ્મૃત્યારક્ષાયૈ સ્મૃતેર્ ઉપસ્થાનં વિષયાસંક્લેશાયાલમ્બનોપનિબન્ધાય ચ ।
તત્ર સ્મૃત્યારક્ષા યથોક્તં પૂર્વમ્ એવ્"આરક્ષિતસ્મૃતિર્ ભવતિ નિપકસ્મૃતિર્" ઇતિ ।
તત્ર વિષયાસંક્લેશાય । યથોક્તં "સ્મૃત્યારક્ષિતમાનસઃ સમાવસ્થાચારકો" "ન નિમિત્તગ્રાહી નાનુવ્યઞ્જનગ્રાહી" યાવદ્ વિસ્તરેણ "રક્ષતિ મન-ઇન્દ્રિયં મન-ઇન્દ્રિયેણ સંવરમ્ આપદ્યતે" ।
તત્રાલમ્બનોપનિબન્ધાય । યથોક્તં ચતુર્વિધ આલમ્બને સ્મૃતિમ્ ઉપનિબધ્નતઃ । તદ્યથા વ્યાપિન્ય્ આલમ્બને ચરિતવિશોધને કૌશલ્યાલમ્બને ક્લેશવિશોધને વા ।
એભિસ્ ત્રિભિર્ આકારૈર્ યા સૂપસ્થિતસ્મૃતિતા, ઇદમ્ ઉચ્યતે સ્મૃતેર્ ઉપસ્થાનમ્ ॥
-ઇઇ-12-બ્-(1)-ઇઇ મ્સ્.85બ્1ર્, સ્હ્.293-18, પ્.133અ3, દ્.108અ1, ન્.114અ1, ચો.112બ્7, છ્.440બ્8
તત્ર વેદના કતમા । તદ્યથા સુખા દુઃખા અદુઃખાસુખા ચ વેદના । તત્ર સુખાપિ કાયિકી દુઃખાપ્ય્ અદુઃખાસુખાપિ । યથા કાયિકી, એવં ચૈતસિકી । સુખાપિ સામિષા દુઃખાપ્ય્ અદુઃખાસુખાપિ । એવં નિરામિષાપિ, એવં ગર્ધાશ્રિતા, નૈષ્ક્રમ્યાશ્રિતા વેદના સુખાપિ દુઃખાપ્ય્ અદુઃખાસુખાપિ ।
સૈષા એકવિંશતિવિધા વેદના ભવતિ, નવવિધા વા ॥
-ઇઇ-12-બ્-(1)-ઇઇઇ મ્સ્.85બ્2ર્, સ્હ્.294-7, w.97-39, પ્.133અ7, દ્.108અ4, ઇમ્.114અ4, ચો.113અ2, છ્. 440બ્13
તત્ર ચિત્તં કતમત્ । તદ્યથા સરાગં ચિત્તં વિગતરાગં સદ્વેષં વિગતદ્વેષં સમોહં વિગતમોહં સંક્ષિપ્તં વિક્ષિપ્તં લીનં પ્રગૃહીતમ્ ઉદ્ધતમ્ અનુદ્ધતં વ્યુપશાન્તમ્ અવ્યુપશાન્તં સમાહિતમ્ અસમાહિતં સુભાવિતમ્ અસુભાવિતં સુવિમુક્તં ચિત્તમ્ અસુવિમુક્તં ચિત્તમ્ । તદ્ એતદ્ અભિસમસ્ય વિંશતિવિધં ચિત્તં ભવતિ ॥
-ઇઇ-12-બ્-(1)-ઇવ્ મ્સ્.85બ્3ર્, સ્હ્.294-13, પ્.133બ્2, દ્.108અ6, ન્.114અ7, ચો.112બ્5, છ્.440બ્18
તત્ર ધર્માઃ કતમે । રાગો રાગવિનયશ્ ચ, દ્વેષો દ્વેષવિનયશ્ ચ, મોહો મોહવિનયશ્ ચ, સંક્ષેપો વિક્ષેપો લયઃ પ્રગ્રહ ઔદ્ધત્યમ્ અનૌદ્ધત્યં વ્યુપશમો ઽવ્યુપશમઃ, સુસમાહિતતા ન સુસમાહિતતા સુભાવિતમાર્ગતા ન સુભાવિતમાર્ગતા સુવિમુક્તતા ન સુવિમુક્તતા ચ । ઇતીમે કૃષ્ણશુક્લપક્ષવ્યવસ્થિતા વિંશતિધર્મા વેદિતવ્યાઃ સંક્લેશવ્યવદાનપક્ષ્યાઃ ॥
-ઇઇ-12-બ્-(1)-ઇઇઽ મ્સ્.85બ્5લ્, સ્હ્.295-8, પ્.133બ્6, દ્.108બ્2, ન્.114બ્3, ચો.112બ્7, છ્.440બ્23

તત્ર સુખા વેદના યત્ સુખવેદનીયમ્ સ્પર્શં પ્રતીત્યોત્પદ્યતે સાતં વેદિતં વેદનાગતમ્ । સા પુનર્ યા પઞ્ચવિજ્ઞાનસંપ્રયુક્તા સા કાયિકી, યા પુનર્ મનોવિજ્ઞાનસંપ્રયુક્તા સા ચૈતસિકી ।
યથા સુખવેદનીયમ્ એવં દુઃખવેદનીયમ્ અદુઃખાસુખવેદનીયમ્ સ્પર્શં પ્રતીત્યોત્પદ્યતે ઽસાતં નૈવ સાતં નાસાતં વેદિતં વેદનાગતમ્ । ઇદમ્ ઉચ્યતે દુઃખા અદુઃખાસુખા વેદના । સા પુનર્ યા પઞ્ચવિજ્ઞાનકાયસંપ્રયુક્તા સા કાયિકી, યા મનોવિજ્ઞાનસંપ્રયુક્તા સા ચૈતસિકી ।
યા નિર્વાણાનુકૂલા નૈર્વેધિકી અત્યન્તનિષ્ઠતાયા અત્યન્તવિમલતાયા અત્યન્તબ્રહ્મચર્યપર્યવસાનાયૈ સંવર્તતે સા નિરામિષા । યા પુનર્ ધાતુપતિતા ભવપતિતા સા સામિષા । યા પુના રૂપારૂપ્યપ્રતિસંયુક્તા વૈરાગ્યાનુકૂલા વા સા નૈષ્ક્રમ્યાશ્રિતા । યા પુનઃ કામપ્રતિસંયુક્તા ન ચ વૈરાગ્યાનુકૂલા સા ગર્ધાશ્રિતા ॥
-ઇઇ-12-બ્-(1)-ઇઇઇઽ મ્સ્.85બ્7ર્, સ્હ્.296-13, પ્.134અ6, દ્.109અ1, ન્.115અ1, ચો.113અ6, છ્.440ચ્5
તત્ર સરાગં ચિત્તં યદ્ રઞ્જનીયે વસ્તુનિ રાગપર્યવસ્થિતમ્ । વિગતરાગં યદ્ રાગપર્યવસ્થાનાપગતમ્ । સદ્વેષં યદ્ દ્વેષણીયે વસ્તુનિ દ્વેષપર્યવસ્થિતમ્ । વિગતદ્વેષં યદ્ દ્વેષપર્યવસ્થાનાપગતમ્ । તત્ર સંમોહં યન્ મોહનીયે વસ્તુનિ મોહપર્યૌઅસ્થિતમ્ । વિગતમોહં યદ્ મોહપર્યવસ્થાનાપગતમ્ ।

તાન્ય્ એતાનિ ષટ્ ચિત્તાનિ ચારસહગતાનિ વેદિતવ્યાનિ । તત્ર ત્રીણિ સંક્લેશપક્ષ્યાણિ ત્રીણિ સંક્લેશપ્રાતિપક્ષિકાણિ ।
તત્ર સંક્ષિપ્તચિત્તં યચ્ છમથાકારેણાધ્યાત્માલમ્બનોપનિબદ્ધમ્ । વિક્ષિપ્તં યદ્ બહિર્ધા પઞ્ચસુ કામગુણેષ્વ્ અનુવિસૃતમ્ ।
તત્ર લીનં ચિત્તં યત્ સ્ત્યાનમિદ્ધસહગતમ્ । પ્રગૃહીતં યત્ પ્રસદનીયેનાલમ્બનેન સંપ્રહર્ષિતમ્ । ઉદ્ધતં ચિત્તં યદ્ અતિસંપ્રગ્રહાદ્ ઔદ્ધત્યપર્યવસ્થિતમ્ । અનુદ્ધતં ચિત્તં યત્ પ્રગ્રહકાલે ચાભિસંક્ષેપકાલે ચોપેક્ષાપ્રાપ્તમ્ ।
તત્ર વ્યુપશાન્તં ચિત્તં યન્ નિવરણેભ્યો વિમુક્તમ્ । અવ્યુપશાન્તં પુનર્ યદ્ અવિમુક્તમ્ ।
તત્ર સમાહિતં ચિત્તં યન્ નિવરણવિમોક્ષાન્ મૌલધ્યાનપ્રવિષ્ટમ્ । અસમાહિતં યદ્ અપ્રવિષ્ટમ્ ।
તત્ર સુભાવિતં ચિત્તં યત્ તસ્યૈવ સમાધેર્ દીર્ઘકાલપરિચયાન્ નિકામલાભી ભવત્ય્ અકૃચ્છ્રલાભ્ય્ આશુસંપત્તા । તત્ર ન સુભાવિતમ્ ચિત્તમ્ એતદ્વિપર્યયેણ વેદિતવ્યમ્ ।
તત્ર સુવિમુક્તં ચિત્તં યત્ સર્વતશ્ ચાત્યન્તતશ્ ચ વિમુક્તમ્ । ન સુવિમુક્તં ચિત્તં યન્ ન સર્વતો નાપ્ય્ અત્યન્તતો વિમુક્તમ્ ।
ઇતીમાનિ ચતુર્દશ ચિત્તાનિ વિહારગતાનિ વેદિતવ્યાનિ । તત્ર નિવરણવિશુદ્ધિભૂમિમ્ આરભ્ય વિહારગતાન્ય્ અષ્ટૌ ચિત્તાનિ । સંક્ષિપ્તં વિત્ક્ષિપ્તં યાવદ્ વ્યુપશાન્તમ્ અવ્યુપશાન્તમ્ ઇતિ । ક્લેશવિશુદ્ધિં પુનર્ આરભ્ય વિહારગતાનિ ષટ્ ચિત્તાનિ । યાવત્ સુવિમુક્તં ચિત્તં ન સુવિમુક્તમ્ ઇતિ ।
યત્ પુનઃ સત્ય્ અધ્યાત્મં નિવરણે "અસ્તિ મે નિવરણમ્" ઇતિ જાનાતિ, અસતિ નિવરણે "નાસ્તિ મે નિવરણમ્" ઇતિ જનાતિ । યથા ચાનુત્પન્નસ્ય નિવરણસ્યોત્પાદો ભવતિ તદ્ અપિ પ્રજાનાતિ, યથા ચોત્પન્નસ્ય વિગમો ભવતિ તદ્ અપિ પ્રજાનાતિ ।
તત્ર સતિ ચક્ષુઃસંયોજને યાવન્ મનઃસંયોજને "અસ્તિ મે યાવન્ મનઃસમ્યોજનમ્" ઇતિ, અસતિ યાવન્ મનઃસંયોજને "નાસ્તિ મે યાવન્ મનઃસંયોજનમ્" ઇતિ પ્રજાનાતિ । યથા ચાનુત્પન્નસ્ય યાવન્ મનઃસંયોજનસ્યોત્પાદો ભવતિ તદ્ અપિ પ્રજાનાતિ, યથા ચોત્પન્નસ્ય નિરોધો ભવતિ તદ્ અપિ પ્રજાનાતિ ।
સત્ય્ અધ્યાત્મમ્ સ્મૃતિસંબોધ્યઙ્ગે "અસ્તિ મે સ્મૃતિસંબોધ્યઙ્ગમ્" ઇતિ પ્રજાનાતિ, અસતિ "નાસ્તિ મે" પ્રજાનાતિ । યથા ચાનુત્પન્નસ્ય સ્મૃતિસંબોધ્યઙ્ગસ્યોત્પાદો ભવતિ તદ્ અપિ પ્રજાનાતિ, યથા ચોત્પન્નસ્ય સ્થિતિર્ ભવત્ય્ અસંમોષો ભાવનાપરિપૂરિભૂયોભાવવૃદ્ધિવિપુલતા તદ્ અપિ પ્રજાનાતિ ।
યથા સ્મૃતિસંબોધ્યઙ્ગમ્ એવં ધર્મપ્રવિચયવીર્યપ્રીતિપ્રશ્રબ્ધિસમાધ્યુપેક્ષાસંબોધ્યઙ્ગં વેદિતવ્યમ્ ઇતિ ॥
-ઇઇ-12-બ્-(1)-ઇવ્ઽ મ્સ્.86અ7મ્, સ્હ્.299-13, પ્.135બ્4, દ્.110અ2, ન્.116અ4, ચો.114અ7, છ્.441અ13
યદ્ એવં સ્વભાવનિદાનાદીનવપ્રતિપક્ષાકારૈઃ સંક્લિષ્ટધર્મપરિજ્ઞાનમ્ ઇદં શરીરં ધર્મસ્મૃત્યુપસ્થાનસ્ય ॥
-ઇઇ-12-બ્-(1)-વ્ મ્સ્.86અ7ર્, સ્હ્.299-15, પ્.135બ્5, દ્.110અ3, ન્.116અ5, ચો.114અ7, છ્.441અ14
યથા કાયે કાયાનુપશ્યના સ્મૃત્યુપસ્થાનમ્ ઉક્તમ્ એવં વેદનાયાં ચિત્તે ધર્મેષુ યથાયોગં વેદિતવ્યમ્ ।
તત્ર કથમ્ અધ્યાત્મં કાયે કાયાનુદર્શી વિહરતિ, કથં બહિર્ધા, કથમ્ અધ્યાત્મબહિર્ધા ।
યદા અધ્યાત્મં પ્રત્યાત્મં સત્ત્વસંખ્યાતે કાયે કાયાનુપશ્યી વિહરતિ, એવમ્ અધ્યાત્મં કાયે કાયાનુદર્શી વિહરતિ ।
યદા બહિર્ધા અસત્ત્વસંખ્યાતં રૂપમ્ આલમ્બનીકરોતિ, એવં બહિર્ધા કાયે કાયાનુદર્શી વિહરતિ ।
યદા બહિર્ધા પરક્યં સત્ત્વસંખ્યાતં રૂપમ્ આલમ્બનીકરોતિ, એવમ્ અધ્યાત્મબહિર્ધા કાયે કાયાનુદર્શી વિહરતિ ।
તત્રાધ્યાત્મં રૂપમ્ ઉપાદાય સ્વક્યં સત્ત્વસંખ્યાતં યા ઉત્પન્ના વેદના ચિત્તં ધર્માસ્ તાન્ આલમ્બનીકુર્વન્ન્ અધ્યાત્મં વેદનાસુ ચિત્તે ધર્મેષુ ધર્માનુદર્શી વિહરતિ ।
બાહ્યમ્ અસત્ત્વસંખ્યાતં રૂપમ્ ઉપાદાય યા ઉત્પન્ના વેદના ચિત્તં ધર્માસ્ તાન્ આલમ્બનીકુર્વન્ બહિર્ધા વેદનાયાં ચિત્તે ધર્મેષુ ધર્માનુદર્શી વિહરતિ ।
બહિર્ધા બાહ્યં રૂપં સત્ત્વસંખ્યાતમ્ ઉપાદાય યા ઉત્પન્ના વેદના ચિત્તં ધર્માસ્ તાન્ આલમ્બનીકુર્વન્ન્ અધ્યાત્મબહિર્ધા વેદનાયાં ચિત્તે ધર્મેષુ ધર્માનુદર્શી વિહરતિ ॥
-ઇઇ-12-બ્-(1)-વ્-(અ) મ્સ્.86બ્2ર્, સ્હ્.300-15, પ્.136અ5, દ્.110બ્2, ન્.116બ્4, ચો.114બ્6, છ્.441અ29
અપરઃ પર્યાયઃ । ઇન્દ્રિયસંગૃહીતં રૂપમ્ આલમ્બનીકુર્વન્ન્ અધ્યાત્મં કાયે કાયાનુપશ્યી વિહરતિ । અનિન્દ્રિયસંગૃહીતં રૂપમ્ અનુપગતમ્ અનુપાદત્તમ્ આલમ્બનીકુર્વન્ બહિર્ધા કાયે કાયાનુદર્શી વિહરતિ । અનિન્દ્રિયસંગૃહીતમ્ એવ રૂપમ્ અધ્યાત્મમ્ ઉપગતમ્ ઉપાદત્તં રૂપમ્ આલમ્બનીકુર્વન્ન્ અધ્યાત્મબહિર્ધા કાયે કાયાનુપશ્યી વિહરતિ । એવં પૂર્વં ત્રિવિધં રૂપમ્ ઉપાદાય યા ઉત્પન્ના વેદના ચિત્તં ધર્માસ્ તાન્ યથાયોગમ્ આલમ્બનીકુર્વંસ્ તથાદર્શી વિહરતીતિ વેદિતવ્યમ્ ॥
-ઇઇ-12-બ્-0)-વ્-(બ્) મ્સ્.86બ્4લ્, સ્હ્.301-6, પ્.136બ્1, દ્.110બ્4, ન્.116બ્6, ચો.115અ1, છ્.441બ્6
અપરઃ પર્યાયઃ । યત્ સમાહિતભૂમિકં પ્રશ્રબ્ધિસહગતં રૂપમ્ આલમ્બનીકરોત્ય્ એવમ્ અધ્યાત્મં કાયે કાયાનુદર્શી વિહરતિ । યત્ સ્વક્યમ્ એવાધ્યાત્મમ્ અસમાહિતભૂમિકં દૌષ્ઠુલ્યસહગતં રૂપમ્ આલમ્બનીકરોત્ય્ એવં બહિર્ધા કાયે કાયાનુપશ્યી વિહરતિ । પરક્યં દૌષ્ઠુલ્યસહગતં પ્રશ્રબ્ધિસહગતં ચ રૂપમ્ આલમ્બનીકુર્વન્ન્ અધ્યાત્મબહિર્ધા ( શ્ભ્ ઇઇ 192 ) કાયે કાયાનુદર્શી વિહરત્ય્ એવં તદ્ ઉપાદાયોત્પન્ના વેદના ચિત્તં ધર્મા યથાયોગં વેદિતવ્યાઃ ॥
-ઇઇ-12-બ્-(1)-વ્-(ચ્) મ્સ્.86બ્5મ્, સ્હ્.301-14, પ્.136બ્5, દ્.110બ્7, ન્.117અ2, ચો.115અ4, છ્.441બ્13
અપરઃ પર્યાયઃ । અધ્યાત્મં ભૂતરૂપમ્ આલમ્બનીકુર્વન્ન્ અધ્યાત્મં કાયે કાયાનુદર્શી વિહરતિ । બાહ્યં ભૂતરૂપમ્ આલમ્બનીકુર્વન્ બહિર્ધા કાયે કાયાનુદર્શી વિહરતિ । તચ્ ચ ભૂતરૂપમ્ ઉપાદાય યદ્ ઉત્પન્નમ્ ઇન્દ્રિયવિષયસંગૃહીતમ્ ઉપાદાયરૂપં ચાલમ્બનીકુર્વન્ન્ અધ્યાત્મબહિર્ધા કાયે કાયાનુદર્શી વિહરતિ । એવં તદ્ ઉપાદાય યા ઉત્પન્ના વેદના ચિત્તં ધર્માસ્ તે ઽપિ યથાયોગં વેદિતવ્યાઃ ॥
-ઇઇ-12-બ્-(1)-વ્-(દ્) મ્સ્.86બ્6ર્, સ્હ્.301-21, પ્.136બ્8, દ્.111અ2, ન્.117અ5, ચો.115અ6, છ્.441બ્19
અપરઃ પર્યાયઃ । યદા સવિજ્ઞાનકં કાયમ્ અધ્યાત્મમ્ આલમ્બનીકરોત્ય્ એવમ્ અધ્યાત્મં કાયે કાયાનુદર્શી વિહરતિ । અવિજ્ઞાનકં રૂપં સત્ત્વસંખ્યાતં વિનીલકાદિષ્વ્ અવસ્થાસ્વ્ આલમ્બનીકુર્વન્ બહિર્ધા કાયે કાયાનુદર્શી વિહરતિ । અવિજ્ઞાનકસ્ય ચ રૂપસ્યાતીતે કાલે સવિજ્ઞાનતાં સવિજ્ઞાનકસ્ય ચ રૂપસ્યાનાગતે કાલે ઽવિજ્ઞાનતાં તુલ્યધર્મતાં સમધર્મતામ્ આલમ્બનીકુર્વન્ન્ અધ્યાત્મબહિર્ધા કાયે કાયાનુદર્શી વિહરતિ ।
એવં તદ્ ઉપાદાય યા ઉત્પન્ના વેદના ચિત્તં ધર્માસ્ તે ઽપિ યથાયોગં વેદિતવ્યાઃ ॥
અપરઃ પર્યાયઃ । આત્મનો ઽન્તઃકાયં કેશરોમનખાદિભિર્ આકારૈર્ આલમ્બનીકુર્વન્ન્ અધ્યાત્મં કાયે કાયાનુદર્શી વિહરતિ । પરેષામ્ અન્તઃકાયં કેશરોમનખાદિભિર્ આકારૈર્ આલમ્બનીકુર્વન્ બહિર્ધા કાયે કાયાનુદર્શી વિહરતિ । આત્મનશ્ ચ બહિઃકાયમ્ અવિપરિણતં વિનીલકાદિભિર્ આકારૈઃ ( શ્ભ્ ઇઇ 194 ) પરેષાં ચ બહિઃકાયં વિપરિણતમ્ અવિપરિણતં ચ વિનીલકાદિભિર્ આકારૈસ્ તુલ્યધર્મતયાલમ્બનીકુર્વન્ન્ અધ્યાત્મબહિર્ધા કાયે કાયાનુદર્શી વિહરતિ ।

તદ્ ઉપાદાય યા ઉત્પન્ના વેદના ચિત્તં ધર્માસ્ તે ઽપિ યથાયોગં વેદિતવ્યાઃ ।
ઇત્ય્ એવંભાગીયાઃ કાયવેદનાચિત્તધર્મપ્રભેદેન બહવઃ પર્યાયા વેદિતવ્યાઃ । ઇમે તુ કતિપયાઃ પર્યાયાઃ સંપ્રકાશિતાઃ ॥
મ્સ્.87અ2લ્, સ્હ્.303-4, w.*98-5, પ્.137બ્2, દ્.111બ્2, ન્.117બ્5, ચો.115બ્5, છ્.441ચ્6
તત્ર ચતુર્ણાં વિપર્યાસાનાં પ્રતિપક્ષેણ ભગવતા ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ વ્યવસ્થાપિતાનિ ।
તત્રાશુચૌ શુચીતિ વિપર્યાસપ્રતિપક્ષેણ કાયસ્મૃત્યુપસ્થાનં વ્યવસ્થાપિતમ્ । તથા હિ ભગવતા કાયસ્મૃત્યુપસ્થાનભાવનાયામ્ અશુભાપ્રતિસમ્યુક્તાશ્ ચતસ્રઃ શિવપથિકા દેશિતાઃ, યા અસ્ય બહુલંકુર્વન્મનસિકુર્વતઃ, અશુચૌ શુચીતિ વિપર્યાસઃ પ્રહીયતે ।
તત્ર દુઃખે સુખમ્ ઇતિ વિપર્યાસપ્રતિપક્ષેણ વેદનાસ્મૃત્યુપસ્થાનં વ્યવસ્થાપિતમ્ । વેદનાસુ વેદનાનુદર્શી વિહરન્ "યત્ કિંચિદ્ વેદિતમ્ ઇદમ્ અત્ર દુઃખસ્યે"તિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ, એવમ્ અસ્ય યો દુઃખે સુખમ્ ઇતિ વિપર્યાસઃ સ પ્રહાયતે ।
તત્ર અનિત્યે નિત્યમ્ ઇતિ વિપર્યાસપ્રતિપક્ષેણ ચિત્તસ્મૃત્યુપસ્થાનં વ્યવસ્થાપિતમ્ । તસ્ય સરાગાદિચિત્તપ્રભેદેન તેષાં તેષાં રાત્રિંદિવસાનામ્ અત્યયાત્ ક્ષણલવમુહૂર્તાનામ્ અનેકવિધાનાં બહુનાનાપ્રકારતાં ( શ્ભ્ ઇઇ 196 ) ચિત્તસ્યોપલભ્ય યો ઽનિત્યે નિત્યમ્ ઇતિ વિપર્યાસઃ સ પ્રહીયતે ।

તત્રાનાત્મન્ય્ આત્મેતિ વિપર્યાસપ્રતિપક્ષેણ ધર્મસ્મૃત્યુપસ્થાનં વ્યવસ્થાપિતમ્ । તસ્ય યેષામ્ આત્મદૃષ્ટ્યાદિકાનાં સંક્લેશાનાં સદ્ભાવાદ્ યેષામ્ અનાત્મદૃષ્ટ્યાદિકાનાં કુશલાનાં ધર્માણામ્ અસદ્ભાવાત્ સ્કન્ધેષ્વ્ આત્મદર્શનં ભવતિ, નાન્યસ્ય, સ્વલક્ષણતઃ સામાન્યલક્ષણતશ્ ચ ધર્માન્ ધર્માનુદર્શિનો યથાભૂતં પશ્યતઃ, યો ઽનાત્મન્ય્ આત્મેતિ વિપર્યાસઃ સ પ્રહીયતે ॥
-ઇઇ-12-બ્-(1)-વ્-(f) મ્સ્.87અ6લ્, સ્હ્.305-1, પ્.138અ4, દ્.112અ1, ન્.118અ6, ચો.116અ5, છ્.441ચ્22
અપરઃ પર્યાયઃ । પ્રાયેણ હિ લોક એવં પ્રવૃત્તઃ । સ્કન્ધેષુ સ્કન્ધમાત્રં ધર્મમાત્રં યથાભૂતમ્ અપ્રજાનન્ યથા "કાય આશ્રિતઃ, યદાશ્રિતશ્ ચ સુખદુઃખમ્ ઉપભુઞ્જે", ધર્માધર્માભ્યામ્ સંક્લિશ્યતે વ્યવદાયતે ચ । તત્રાત્મન આશ્રયવસ્તુસંમોહાપનયનાર્થં કાયસ્મૃત્યુપસ્થાનં વ્યવસ્થાપિતમ્ । તસ્યૈવાત્મનો ઽનુભવનવસ્તુસંમોહાપનયનાર્થં વેદનાસ્મૃત્યુપસ્થાનં વ્યવસ્થાપિતમ્ । યત્રૈવ ચ તે ચિત્તે મનસિ વિજ્ઞાન આત્મગ્રાહેણ સંમૂઢા આત્મવસ્તુસંમોહાપનયનાર્થેન ચિત્તસ્મૃત્યુપસ્થાનં વ્યવસ્થાપિતમ્ । તસ્યૈવ ચ ચિત્તસંક્લેશવ્યવદાનવસ્તુસંમોહાપનયનાર્થં ધર્મસ્મૃત્યુપસ્થાનં વ્યવસ્થાપિતમ્ ॥
-ઇઇ-12-બ્-(1)-વ્-(ગ્) મ્સ્.87અ7ર્, સ્હ્.305-10, w.98-22, પ્.138બ્2, દ્.112અ5, ન્.118બ્3, ચો.116બ્2, છ્.441ચ્29
અપરઃ પર્યાયઃ । યત્ર ચ કર્મ કરોતિ, યદર્થં ચ કરોતિ, યશ્ ચ કર્મ કરોતિ, યેન ચ કરોતિ, તત્ સર્વમ્ એકધ્યમ્ અભિસંક્ષિપ્ય ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ વ્યવસ્થાપિતાનિ, તત્ર કાયે કરોતિ વેદનાર્થં ચિત્તં કુશલાકુશલૈર્ ધર્મૈઃ ॥
-ઇઇ-12-બ્-(1)-વ્-(હ્) મ્સ્.87બ્1ર્, સ્હ્.306-4, પ્.138બ્4, દ્.112અ7, ન્.118બ્4, ચો.116બ્4, છ્.442અ5
અપરઃ પર્યાયઃ । યત્ર ચ સંક્લિશ્યતે વિશુધ્યતે યતશ્ ચ યશ્ ચ યેન ક્લિશ્યતે વિશુધ્યતે, તદ્ એકધ્યમ્ અભિસંક્ષિપ્ય ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ વ્યવસ્થાપિતાનિ, તત્ર કાયે સંક્લિશ્યતે વિશુધ્યતે ચ વેદનાભ્યશ્ ચિત્તં ધર્મૈઃ સંક્લિશ્યતે વિશુધ્યતે ચ ॥
-ઇઇ-12-બ્-(1)-વિ મ્સ્.87બ્2મ્, સ્ઃ 306-10, પ્.138બ્7, દ્.112બ્2, ન્.118બ્7, ચો.116બ્6, છ્.442અ10
તત્ર સ્મૃત્યુપસ્થાનમ્ ઇતિ કો ઽર્થઃ । આહ । યત્ર ચ સ્મૃતિમ્ ઉપસ્થાપયતિ યેન ચ સ્મૃતિમ્ ઉપસ્થાપયતિ તદ્ ઉચ્યતે સ્મૃત્યુપસ્થાનમ્ । યત્ર સ્મૃતિમ્ ઉપસ્થાપયતિ તદ્ આલમ્બનસ્મૃત્યુપસ્થાનમ્ । યેન સ્મૃતિમ્ ઉપસ્થાપયતિ તત્ર યા પ્રજ્ઞા સ્મૃતિશ્ ચ સમાધિસંગ્રાહિકા તત્ સ્વભાવસ્મૃત્યુપસ્થાનમ્ । તદન્યે તત્સંપ્રયુક્તાશ્ ચિત્તચૈતસિકા ધર્માઃ સંસર્ગસ્મૃત્યુપસ્થાનમ્ ।
અપિ ચ કાયવેદનાચિત્તધર્માધિપતેયો યો માર્ગઃ સમુત્પન્નઃ કુશલઃ સાસ્રવો ઽનાસ્રવશ્ ચ તત્ સ્મૃત્યુપસ્થાનમ્ । સ પુનઃ શ્રુતમયશ્ ચિન્તામયો ભાવનામયશ્ ચ । તત્ર શ્રુતચિન્તામયઃ સાસ્રવ એવ, ભાવનામયઃ સ્યાત્ સાસ્રવઃ સ્યાદ્ અનાસ્રવઃ ॥
-ઇઇ-12-બ્-(2) મ્સ્.87બ્4મ્, સ્હ્.307-5, પ્.139અ5, દ્.112બ્6, ન્.119અ4, ચો.117અ3, છ્.442અ26
સ એવં ચતુર્ષુ સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ કૃતપરિચય ઔદારિકૌદારિકં વિપર્યાસમ્ અપનીય કુશલાકુશલધર્માભિજ્ઞઃ । તદનન્તરમ્ "અનુત્પન્નાનાઇઃ પાપકાનામ્ અકુશલાનાં ધર્માણામ્ અનુત્પાદાય, ઉત્પન્નાનાં પ્રહાણાય, અનુત્પન્નાનાં કુશલાનાં ધર્માણામ્ ઉત્પાદાય, ઉત્પન્નાનામ્ સ્થિતય" ઇતિ વિસ્તરેણ પૂર્વવદ્ યાવચ્ ચિત્તં પ્રગૃહ્ણાતિ પ્રદધાતિ ॥
-ઇઇ-12-બ્-(2)-ઇ-(અ) મ્સ્.87બ્5મ્, સ્હ્.307-12, પ્.139અ8, દ્.113અ2, ન્.119અ6, ચો.117અ5, છ્442બ્2
તત્ર કતમે પાપકા અકુશલા ધર્માઃ । યત્ કામાવચરં ક્લિષ્ટં કાયકર્મ વાક્કર્મ મનસ્કર્મ કાયવાઙ્મનોદુશ્ચરિતસંગૃહીતમ્, યે ચ તત્સમુત્થાપકાઃ ક્લેશાસ્ તે પુનર્ યે ઽસમવહિતા અસંમુખીભૂતાસ્ તે ઽનુત્પન્નાઃ, યે સમવહિતાઃ સંમુખીભૂતાસ્ ત ઉત્પન્નાઃ ।
તત્ર કુશલા ધર્મા યે તત્પ્રાતિપક્ષિકા ધર્મા દુશ્ચરિતપ્રાતિપક્ષિકા નિવરણપ્રાતિપક્ષિકાઃ સંયોજનપ્રાતિપક્ષિકા વા । તે ઽપ્ય્ અનુત્પન્નાસ્ તથૈવ વેદિતવ્યા ઉત્પન્નાશ્ ચ યથા પાપકા અકુશલા ધર્માઃ ॥
-ઇઇ-12-બ્-(2)-ઇ-(બ્)-(1) મ્સ્.87બ્6ર્, સ્હ્.308-5, પ્.139બ્4, દ્.113અ5, ન્.119બ્3, ચો.117બ્1, છ્.442બ્8
તત્ર યદાનુત્પન્નાનાં પાપકાનામ્ અકુશલાનાં ધર્માણામ્ અનુત્પાદાય સ્પૃહામ્ ઉત્પાદયતિ પ્રણિધત્તે "સર્વેણ સર્વં સર્વથા નોત્પાદયિષ્યામી"તિ, એવં છન્દં જનયતિ । ઉત્પન્નાન્ વા પુનઃ સમવહિતાન્ "સર્વેણ સર્વં નાધિવાસયિષ્યામિ પ્રહાસ્યામિ પ્રતિવિનોદયિષ્યામિ" ।
યદ્ અનુત્પન્નેષુ પાપકેષ્વ્ અકુશલેષુ ધર્મેષુ પૂર્વમ્ એવાનુત્પાદાય સ્પૃહામ્ ઉત્પાદયતિ પ્રણિધત્તે નાધિવાસયિતુકામો ભવતિ, અયમ્ અનુત્પન્નાનામ્ ( શ્ભ્ ઇઇ 202 ) અનુત્પાદાય ચ્છન્દઃ । યદ્ વોત્પન્નાન્ નાધિવાસયતિ પ્રહાણયતિ, અયમ્ ઉત્પન્નાનાં પ્રહાણાય ચ્છન્દઃ ॥
-ઇઇ-12-બ્-(2)-ઇ-(બ્)-(2) મ્સ્.88અ2લ્, સ્હ્.308-14, પ્.139બ્7, દ્.113અ7, ન્.119બ્5, ચો.117બ્4, છ્.442બ્14
તે પુનઃ પાપકા અકુશલા ધર્મા અતીતવસ્ત્વાલમ્બના વા અનાગતવસ્ત્વાલમ્બના વા વર્તમાનવિષયાલમ્બના વોત્પદ્યન્તે, તે ભવન્તિ પરોક્ષવિષયાલમ્બનાઃ પ્રત્યક્ષવિષયાલમ્બનાશ્ ચ । યે ઽતીતાનાગતવસ્ત્વાલમ્બનાસ્ તે પરોક્ષવિષયાલમ્બનાઃ, યે વર્તમાનવિષયાલમ્બનાસ્ તે પ્રત્યક્ષવિષયાલમ્બનાઃ ॥
-ઇઇ-12-બ્-(2)-ઇ-(બ્)-(3) મ્સ્.88અ2ર્, સ્હ્.308-20, પ્.140અ2, દ્.113બ્2, ન્.119બ્7, ચો.117બ્5, છ્.442બ્18
તત્ર પરોક્ષવિષયાલમ્બનાનાં પાપકાનામ્ અકુશલાનાં ધર્માણામ્ અનુત્પન્નાનામ્ અનુત્પાદાય, ઉત્પન્નાનાં ચ પ્રહાણાય વ્યાયચ્છતે । પ્રત્યક્ષવિષયાલમ્બનાનાં પુનર્ અનુત્પન્નાનામ્ અનુત્પાદાયોત્પન્નાનાં ચ પ્રહાણાય વીર્યમ્ આરભતે ।
તથા હિ તેષાં દૃઢતરેણ વીર્યારમ્ભેણાનુત્પત્તિઃ પ્રહાણં વા ભવતિ । અપિ ચ મૃદુમધ્યાનાં પર્યવસ્થાનાનામ્ અનુત્પન્નાનામ્ અનુત્પાદાય, ઉત્પન્નાનાં પ્રહાણાય ઉયાયચ્છતે । અધિમાત્રાણાં પર્યવસ્થાનાનામ્ અનુત્પન્નાનામ્ અનુત્પાદાય, ઉત્પન્નાનાં ચ પ્રહાનાય વીર્યમ્ આરભતે ।
સચેદ્ અતીત આલમ્બને ચરતિ, તથા ચરતિ યથાસ્ય તેનાલમ્બનેન ક્લેશો નોત્પદ્યતે । સચેત્ પુનઃ સ્મૃતિસંપ્રમોષાદ્ ઉત્પદ્યતે નાધિવાસયતિ પ્રજહાતિ વિનોદયતિ વ્યન્તીકરોતિ । યથાતીત આલમ્બન એવમ્ અનાગતે ઽપિ વેદિતવ્યમ્ । ( શ્ભ્ ઇઇ 204 ) એવમ્ અયમ્ અનુત્પન્નાનાં પાપકાનામ્ અકુશલાનાં ધર્માણામ્ અનુત્પાદાયોત્પન્નાનાં ચ પ્રહાણાય "વ્યાયચ્છત" ઇત્ય્ ઉચ્યતે ।
સચેદ્ અયં વર્તમાન આલમ્બને ચરતિ, તથા તથા ચરતિ યથા તેનાલમ્બનેન ક્લેશો નોત્પદ્યતે । સચેત્ પુનઃ સ્મૃતિસંપ્રમોષાદ્ ઉત્પદ્યત ઉત્પન્નં નાધિવાસયતિ પ્રજહાતિ વિનોદયતિ વ્યન્તીકરોતિ । એવમ્ અનુત્પન્નાનાં પાપકાનામ્ અકુશલાનાં ધર્માણામ્ અનુત્પાદાયોત્પન્નાનાં ચ પ્રહાણાય "વીર્યમ્ આરભત" ઇત્ય્ ઉચ્યતે ॥
-ઇઇ-12-બ્-(2)-ઇ-(બ્)-(4) મ્સ્.88અ6મ્, સ્હ્.309-19, પ્.140બ્2, દ્.114અ1, ન્.120અ6, ચો.118અ4, છ્.442ચ્7
સન્તિ પાપકા અકુશલા ધર્મા યે સંકલ્પવશેનોત્પદ્યન્તે ન વિષયબલેન, સન્તિ યે સંકલ્પબલેન ચ વિષયબલેન ચ ।
તત્ર સંકલ્પવશેનોત્પદ્યન્તે ન ઉઇષયબલેન, તદ્યથા વિહરતો ઽતીતાનાગતાલમ્બનેન ય ઉત્પદ્યન્તે ।

તત્ર સંકલ્પવશેન ચ વિષયબલેન ચોત્પદ્યન્તે, તદ્યથા ચરતો વર્તમાનેનાલમ્બનેનોત્પદ્યન્તે, અવશ્યં તત્રાયોનિશઃસંકલ્પો ભવતિ ॥
મ્સ્.88અ7મ્, સ્હ્.310-4, પ્.140બ્5, દ્.114અ3, ન્.118અ6, ચો.120બ્2, છ્.442ચ્13
તત્ર યે સંકલ્પબલેનોત્પદ્યન્તે તેષામ્ અનુત્પન્નાનામ્ અનુત્પાદાય, ઉત્પન્નાનાં ચ પ્રહાણાય વ્યાયચ્છતે । તત્ર યે વિષયબલેન સંકલ્પબલેન ચોત્પદ્યન્તે તેષામ્ અનુત્પન્નાનામ્ અનુત્પાદાય, ઉત્પન્નાનાં ચ પ્રહાણાય વીર્યમ્ આરભતે ॥
-ઇઇ-12-બ્-(2)-ઇ-(ચ્) મ્સ્.88અ8મ્, સ્હ્.310-10, પ્.140બ્7, દ્.114અ4, ન્.118બ્1, ચો.120બ્3, છ્.442ચ્17
તત્ર્"આનુત્પન્નાનાં કુશલાનાં ધર્માણામ્ ઉત્પાદાય ચ્છન્દં જનયતી"તિ । યે કુશલા ધર્મા અપ્રતિલબ્ધા અસંમુખીભૂતાશ્ ચ તેષાં પ્રતિલમ્ભાય સંમુખીભાવાય ચ સ્પૃહામ્ ઉત્પાદયતિ ચિત્તં પ્રણિધત્તે, તીવ્રા પ્રતિલબ્ધુકામતા સંમુખીકર્તુકામતા ચાસ્ય પ્રત્યુપસ્થિતા ભવતિ । અયમ્ "અનુત્પન્નાનાં કુશલાનાં ધર્માણામ્ ઉત્પત્તયે છન્દઃ" ।
"ઉત્પન્નાનાં ચ કુશલાનાં ધર્માણામ્ સ્થિતયે ઽસંમોષાય ભાવનાપરિપૂરયે છન્દં જનયતી"તિ, "ઉત્પન્નાઃ કુશલા ધર્મા" યે પ્રતિલબ્ધાઃ સંમુખીભૂતાશ્ ચ । તત્ર પ્રતિલમ્ભાવિગમં પ્રતિલબ્ધાપારિહાણિમ્ અધિકૃત્યાહ "સ્થિતય" ઇતિ । સંમુખીભાવાદ્ અધન્ધાયિતત્વમ્ અધિકૃત્યાહ "અસંમોષાયે"તિ । તેષામ્ એવ ચ કુશલાનાં ધર્માણાં પ્રતિલબ્ધાનાં સંમુખીભૂતાનામ્ આસેવનાન્વયાત્ પરિનિષ્પત્તિં નિષ્ઠાગમનમ્ અધિકૃત્યાહ "ભાવનાપરિપૂરય" ઇતિ । તત્ર ચ સ્પૃહામ્ ઉત્પાદયતિ ચિત્તં પ્રણિધત્તે તીવ્રા ચાસ્ય સ્થિતિકામતા અસંમોષકામતા ભાવનાપરિપૂરિકામતા પ્રત્યુપસ્થિતા ભવતિ । અયમ્ ઉચ્યત "ઉત્પન્નાનાં કુશલાનાં ધર્માણાં સ્થિતયે ઽસંમોષાય ભાવનાપરિપૂરયે છન્દઃ" ॥
મ્સ્.88બ્3મ્, સ્હ્.311-7, પ્.141અ6, દ્.114બ્2, ન્.118બ્6, ચો.121અ2, છ્.443અ2
તત્ર "વ્યાયચ્છત" ઇતિ પ્રતિલબ્ધાનાં સંમુખીભાવાય । "વીર્યમ્ આરભતે" ઽપ્રતિલબ્ધાનાં પ્રતિલમ્ભાય ।
તત્ર "વ્યાયચ્છત" ઉત્પન્નાનાં સ્થિતયે ઽસંમોષાય । "વીર્યમ્ આરભતે" ભાવનાપરિપૂરયે ।
અપિ ચ મૃદુમધ્યાનાં કુશલાનાં ધર્માણામ્ અનુત્પન્નાનામ્ ઉત્પાદાય, ઉત્પન્નાનાં ચ સ્થિતયે ઽસંમોષાય વ્યાયચ્છતે । અધિમાત્રાણાં કુશલાનાં ધર્માણામ્ અનુત્પન્નાનામ્ ઉત્પાદાય, ઉત્પન્નાનાં ચ યાવદ્ ભાવનાપરિપૂરયે વીર્યમ્ આરભતે ।
તત્ર "ચિત્તં પ્રગૃહ્ણાતિ" । યદા તચ્ ચિત્તં શમથભાવનાયામ્ એકાગ્રતાયાં પ્રયુક્તં ભવતિ, અનુત્પન્નાનાં પાપકાનામ્ અકુશલાનાં ધર્માણામ્ અનુત્પાદાય, ( શ્ભ્ ઇઇ 208 ) એવં વિસ્તરેણ યાવદ્ ઉત્પન્નાનાં કુશલાનાં ધર્માણાં સ્થિતયે ઽસંમોષાય ભાવનાપરિપૂરયે તચ્ ચ તથાધ્યાત્મમ્ અભિસંક્ષિપ્તં લીનત્વાય પરૈતિ, લીનત્વાભિશઙ્કિ ચૈવં પશ્યતિ । તદાન્યતમાન્યતમેન પ્રગ્રાહકેણ નિમિત્તેન પ્રસદનીયેન પ્રતિગૃહ્ણાતિ સંહર્ષયતિ । એવં ચિત્તં પ્રગૃહ્ણાતિ ।
કથં "પ્રદધાતિ" । પુનર્ ઉદ્ધતમ્ ઔદ્ધત્યાભિશઙ્કિ વા પ્રગ્રહકાલે પશ્યતિ, તદા પુનર્ અપ્ય્ અધ્યાત્મમ્ અભિસંક્ષિપતિ શમથાય પ્રણિદધાતિ ॥

-ઇઇ-12-બ્-(2)-ઇ-(દ્) મ્સ્.88બ્7મ્, સ્હ્.312-10, w.*98-32, પ્.141બ્6, દ્.115અ1, ન્.121બ્1, ચો.119અ5, છ્.443અ17
તાન્ય્ એતાનિ ભવન્તિ ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ । કૃષ્ણપક્ષ્યાણાં ધર્માણામ્ અનુત્પન્નાનામ્ અનુત્પાદાય, ઉત્પન્નાનાં ચ પ્રહાણાય ચ્છન્દો વ્યાયામો વીર્યારમ્ભશ્ ચિત્તપ્રગ્રહઃ પ્રદધનમ્ ઇમે દ્વે સમ્યક્પ્રહાણે । શુક્લપક્ષ્યાણાં ધર્માણામ્ અનુત્પન્નાનામ્ ઉત્પાદાય, વિસ્તરેણ દ્વે સમ્યક્પ્રહાણે વેદિતવ્યે । તદ્યથા કૃષ્ણપક્ષ્યાણામ્ ।
તત્રૈકં સંવરણપ્રહાણમ્, યદ્ "ઉત્પન્નાનાં પાપકાનામ્ અકુશલાનાં ધર્માણાં પ્રહાણાય ચ્છન્દં જનયતી"તિ વિસ્તરેણ ।
દ્વિતીયં પ્રહાણપ્રહાણમ્, યદ્ "અનુત્પન્નાનામ્ અનુત્પાદાય ચ્છન્દં જનયતી"તિ વિસ્તરેણ । ઉત્પન્નં હિ સંવરયિતવ્યં પાપકં વસ્તુ, અનુત્પન્નં ચ યત્ તદ્ અસમુદાચારતઃ પ્રહીણમ્ એવ તદ્ અસંમુખીભાવતઃ પ્રહાતવ્યં ઇતિ કૃત્વા, પ્રહીણસ્ય પ્રઃઆણં પ્રહાણપ્રહાણમ્ ।
તત્ર ભાવનાપ્રહાણમ્ એકમ્ । યદ્ આહ । "અનુત્પન્નાનાં કુશલાનાં ધર્માણામ્ ઉત્પાદાયે"તિ વિસ્તરેણ યાવચ્ "ચિત્તં પ્રગૃહ્ણાતિ પ્રદધાતી"તિ ।
તથા હિ કુશલા ધર્મા આસેવ્યમાના ભાવ્યમાના, અપ્રતિલબ્ધાશ્ ચ પ્રતિલભ્યન્તે, પ્રતિલબ્ધાશ્ ચ સંમુખીક્રિયન્તે ।
તત્રાનુરક્ષણાપ્રહાણમ્ એકમ્ । યદ્ આહ । "ઉત્પન્નાનાં કુશલાનાં ધર્માણાં સ્થિતયે" વિસ્તરેણ યાવચ્ "ચિત્તં પ્રગૃહ્ણાતિ, પ્રદધાતિ" । તથા હિ પ્રતિલબ્ધેષુ સંમુખીકૃતેષુ ચ કુશલેષુ ધર્મેષુ યા પ્રમાદવર્જના અપ્રમાદનિષેવણા ચ સા કુશલાનાં ધર્માણાં સ્થિતયે, અસંમોષાય, ભાવનાપરિપૂરયે સંવર્તતે । એવમ્ ઉત્પન્નાઃ કુશલા ધર્મા અનુરક્ષિતા ભવન્તિ । અયં તાવત્ સમ્યક્પ્રહાણાનાં વિસ્તરવિભાગઃ ॥
-ઇઇ-12-બ્-(2)-ઇઇ મ્સ્.89અ3ર્, સ્હ્.313-14, પ્.142અ8, દ્.115બ્2, ન્.122અ2, ચો.119બ્5, છ્.443બ્8
સમાસાર્થઃ પુનઃ કતમઃ । આહ । કૃષ્ણશુક્લપક્ષિકસ્ય ત્યાગાદાનવસ્તુનો ઽધ્યાશયસંપત્ પ્રયોગસંપચ્ ચ પરિદીપિતા ભવતિ । તત્રાધ્યાશયસંપચ્ છન્દજનનતયા, પ્રયોગસંપત્ પુનર્ વ્યાયામવીર્યારમ્ભચિત્તપ્રગ્રહપ્રદધનૈઃ । એતાવચ્ ચ યોગિના કરણીયમ્ । યત્ પ્રહાતવ્યસ્ય વસ્તુનઃ પ્રહાણાય પ્રાપ્તવ્યસ્ય ચ વસ્તુનઃ પ્રાપ્તયે પૂર્વમ્ એવ સ્પૃહાજાતેન ભવિતવ્યમ્, પર્યવસ્થાનપ્રહાણાય વીર્યમ્ આરબ્ધવ્યમ્ અનુશયપ્રહાણાય ચ, કાલેન કાલં શમથપ્રગ્રહોપેક્ષાનિમિત્તાનિ ભાવયિતવ્યાનિ ( શ્ભ્ ઇઇ 212 ) । પર્યવસ્થાનપ્રહાણાનુશયપ્રહાણાય ચ યે પ્રતિપક્ષિકા ધર્માઃ કુશલાસ્ તે સમુદાનયિતવ્યાઃ । તચ્ ચૈતત્ સર્વં ચતુર્ભિઃ સમ્યક્પ્રહાણૈઃ પરિદીપિતં ભવતિ । અયં સમાસાર્થઃ ॥
-ઇઇ-12-બ્-(3) મ્સ્.89અ6મ્, સ્હ્.314-5, પ્.142બ્5, દ્.115બ્6, ન્.122અ6, ચો.120અ2, છ્.443બ્18
તત્ર ચત્વારઃ સમાધયઃ । તદ્યથા છન્દસમાધિઃ, વીર્યસમાધિઃ, ચિત્તસમાધિઃ, મીમાંસાસમાધિશ્ ચ ।
તત્ર ચ્છન્દમ્ અધિપતિં કૃત્વા યઃ પ્રતિલભ્યતે સમાધિર્ અયં છન્દસમાધિઃ । વીર્યમ્, ચિત્તમ્, મીમાંસામ્ અધિપતિં કૃત્વા યઃ પ્રતિલભ્યતે સમાધિર્ અયં મીમાંસાસમાધિઃ ॥
-ઇઇ-12-બ્-(3)-ઇ-(અ) મ્સ્.89અ7ર્, સ્હ્.315-4, પ્.142બ્7, દ્.115બ્7, ન્.122બ્1, ચો.120અ4, છ્.443બ્23
યદા તાવદ્ અયં છન્દમ્ એવ કેવલં જનયતિ । છન્દજાતશ્ ચ તાન્ પાપકાન્ અકુશલાન્ ધર્માન્ સ્વભાવતો નિદાનત આદીનવતઃ પ્રતિપક્ષતશ્ ચ સમ્યગ્ એવોપનિદધ્યાતિ, એકાગ્રાં સ્મૃતિં પ્રવર્તયતિ । એવં કુશલાન્ ધર્માન્ સ્વભાવતો નિદાનતો ઽનુશંસતો નિઃસરણતઃ સમ્યગ્ એવોપનિદધ્યાતિ, એકાગ્રાં સ્મૃતિમ્ અવસ્થાપયતિ, તદ્બહુલાકારાદ્ એકાગ્રતામ્ સ્પૃશતિ પર્યવસ્થાનસમુદાચારદૂરીકરણયોગેન । ન ત્વ્ અદ્યાપ્ય્ અનુશયં ( શ્ભ્ ઇઇ 214 ) સમુદ્ઘાતયતિ પાપકાનામ્ અકુશલાનાં ધર્માણામ્ । અયમ્ અપ્ય્ ઉચ્યતે છન્દાધિપતેયઃ ॥
-ઇઇ-12-બ્-(3)-ઇ-(બ્) મ્સ્.89બ્2મ્, સ્હ્.316-10, પ્.143અ3, દ્.116અ3, ન્.122બ્4, ચો.120અ7, છ્.443બ્29
સ અતીતે વાનાગતપ્રત્યુત્પન્ને વા પુનર્ આલમ્બને પાપકાકુશલધર્મસ્થાનીયે મૃદુમધ્યાધિમાત્રક્લેશપર્યવસ્થાનીયે, અનુત્પન્નસ્ય વાનુત્પાદાય, ઉત્પન્નસ્ય વા પ્રહાણાય, વ્યાયચ્છમાનો વીર્યમ્ આરભમાણઃ । તત્રાલમ્બને વિચરતઃ, તસ્ય વાલમ્બનસ્ય સ્વભાવતો નિદાનત આદીનવતઃ પ્રતિપક્ષતશ્ ચ સમ્યગ્ ઉપનિધ્યાયતઃ, એકાગ્રાં સ્મૃતિમ્ ઉપસ્થાપયતઃ, યત્ તદ્બહુલવિહારિણશ્ ચિત્તૈકાગ્રતા ઉત્પદ્યતે પર્યવસ્થાનસમુદાચારદૂરીકરણયોગેન । ન ત્વ્ અદ્યાપ્ય્ અનુશયં સમુદ્ઘાતયતિ પાપકાનામ્ અકુશલાનાં ધર્માણામ્ । અયં વીર્યાધિપતેયઃ સમાધિઃ ॥
-ઇઇ-12-બ્-(3)-ઇ-(ચ્) મ્સ્.89બ્4મ્, સ્હ્.316-19, પ્.143અ7, દ્.116અ6, ન્.122બ્7, ચો.120બ્3, છ્.443ચ્8
લીનં વા પુનશ્ ચિત્તં પ્રગૃહ્ણતઃ, પ્રગૃહીતં ચિત્તં સમાદધતઃ, કાલેન ચ કાલમ્ અધ્યુપેક્ષિતો યત્ પાપકાકુશલાન્ ધર્માન્ પાપકાકુશલધર્મસ્થાનીયાન્વયાન્, કુશલાકુશલાન્ ધર્માન્ કુશલાકુશલસ્થાનીયાંશ્ ચ ધર્માન્ સ્વભાવતો નિદાનત આદીનવતો ઽનુશંસતઃ પ્રતિપક્ષતો નિઃસરણતઃ, સમ્યગ્ ઉપનિધ્યાયતઃ, એકાગ્રાં સ્મૃતિમ્ ઉપસ્થાપયતઃ, ( શ્ભ્ ઇઇ 216 ) તદ્બહુલવિહારિણો યા ઉત્પદ્યન્તે ચિત્તસ્યૈકાગ્રતા । વિસ્તરેણ યાવત્ । અયમ્ ઉચ્યતે ચિત્તાધિપતેયઃ સમાધિઃ ॥
-ઇઇ-12-બ્-(3)-ઇ-(દ્) મ્સ્.89બ્5ર્, સ્હ્.317-8, પ્.143બ્3, દ્.116બ્2, ન્.123અ3, ચો.120બ્6, છ્.443ચ્15
તત્ર યે પાપકાકુશલધર્મસ્થાનીયા ધર્મા ભવન્ત્ય્ અયોનિશોમનસિકુર્વતઃ । ત એવ કુશલધર્મસ્થાનીયા ભવન્તિ યોનિશોમનસિકુર્વતઃ । તસ્યૈવં પર્યવસ્થાનેષુ દૂરીકૃતેષુ, પર્યવસ્થાનપ્રતિપક્ષિકેષુ ચ સમાધિપ્રમુખેષુ ધર્મેષ્વ્ ઉત્પન્નેષુ, તે પાપકા અકુશલા ધર્મા ન સમુદાચરન્તિ ।
તસ્યૈવં ભવતિ । "કિં સતઃ સંવિદ્યમાનાન્ પાપકાન્ અકુશલાન્ ધર્માન્ ન પ્રતિસંવેદયામ્ય્ આહોસ્વિદ્ અસતો ઽસંવિદ્યમાનાન્ યન્ ન્વ્ અહં પરિમીમાંસેયમ્" । સ મીમાંસામનસ્કારમ્ અધિપતિં કૃત્વા પ્રહીણાપ્રહીણતાં મીમાંસતે, સમ્યગ્ એવોપનિધ્યાયતિ, એકાગ્રામ્ સ્મૃતિમ્ ઉપસ્થાપયતિ । તદ્બહુલવિહારી ચ સ્પૃશતિ ચિત્તસ્યૈકાગ્રતામ્ । યેન નિરભિમાનો ભવતિ । "પર્યવસ્થાનમાત્રકાન્ મે ચિત્તં વિમુક્તં ન તુ સર્વેણ સર્વમ્ અનુશયેભ્યઃ, તત્પ્રતિપક્ષાશ્ ચ મે સમાધિપ્રમુખાઃ કુશલા ધર્માઃ પ્રતિલબ્ધા, ભાવિતા, ન ત્વ્ અનુશયપ્રાતિપક્ષિકા" ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । અયમ્ અસ્યોચ્યતે મીમાંસાસમાધિઃ ॥
-ઇઇ-12-બ્-(3)-ઇ-(એ) મ્સ્.90અ1ર્, સ્હ્.318-5, પ્.144અ2, દ્.116બ્7, ન્.123બ્2, ચો.121અ4, છ્.443ચ્29
સ તં ચતુર્વિધં સમાધિમ્ અધિપતિં કૃત્વા પર્યવસ્થાનેષુ દૂરીકૃતેષુ, સર્વેણ સર્વમ્ અનુશયસમુદ્ઘાતાય પાપકાનામ્ અકુશલાનાં ધર્માણાં તત્પ્રાતિપક્ષિકાણાઞ્ ચ કુશલાનાં ધર્માણાં સમુદાગમાય પુનર્ અપિ છન્દં જનયતિ વ્યાયચ્છત ઇતિ વિસ્તરેણ ચતુર્ભિઃ સમ્યક્પ્રહાણૈઃ પ્રયુજ્યતે ॥
-ઇઇ-12-બ્-(3)-ઇઇ-(અ) મ્સ્.90અ2ર્, સ્હ્.318-10, w*.99-1, પ્.144અ4, દ્.117અ2, ન્.123બ્4, ચો.121અ5, છ્.444અ4
તથાપ્રયુક્તસ્ય તથાભૂતસ્યાષ્ટૌ પ્રઃઆણસંસ્કારા ભવન્તિ । યે ઽસ્યાનુશયસમુદ્ઘાતાય ચ પ્રવર્તન્તે સમાધિપરિપૂરયે ચ ।
તદ્યથા છન્દઃ "કદાચિત્ સમાધિં પરિપૂરયિષ્યામિ, અનુશયાંશ્ ચ પ્રહાસ્યામિ પાપકાનામ્ અકુશલાનાં ધર્માણામ્" ।

વ્યાયામો યાવત્ પ્રતિપક્ષભાવનાયામ્ અવિન્યસ્તપ્રયોગતા ।
શ્રદ્ધા યા અવિન્યસ્તપ્રયોગસ્ય વિહરત ઉત્તરે ઽધિગમે શ્રદ્દધાનતા, અભિસંપ્રત્યયઃ ।
તત્ર પ્રશ્રબ્ધિર્ યચ્ છ્રદ્ધાપ્રસાદપૂર્વંગમં પ્રામોદ્યં પ્રીતિઃ, પ્રીતમનસશ્ ચાનુપૂર્વા પાપકાકુશલધર્મપક્ષસ્ય દૌષ્ઠુલ્યસ્ય પ્રતિપ્રશ્રબ્ધિઃ ।
તત્ર સ્મૃતિર્ યા નવાકારા, નવાકારાયાશ્ ચિત્તસ્થિતેઃ શમથપક્ષ્યાયાઃ સંગ્રાહિકા ।
તત્ર સંપ્રજન્યમ્ યા વિપશ્યનાપક્ષ્યા પ્રજ્ઞા ।
તત્ર ચેતના યશ્ ચિત્તાભિસંસ્કારઃ પ્રહીણાપ્રહીણતાં મીમાંસમાનસ્ય યશ્ ચિત્તાભિસંસ્કારઃ શમથવિપશ્યનાનુકૂલઃ કાયકર્મ વાક્કર્મ સમુત્થાપયતિ ।
તત્રોપેક્ષા યાતિતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નેષુ પાપકાકુશલધર્મસ્થાનીયેષુ ચરતશ્ ચિત્તાસંક્લેશા ચિત્તસમતા । આભ્યાં દ્વાભ્યાં કારણાભ્યાં પ્રહીણતામ્ અનુશયાનાં પરિચ્છિનત્તિ જાનાતિ । યદુત વિષયવિપરોક્ષયા ચેતનયા વિષયાવિપરોક્ષયા ચોપેક્ષયા ।
ઇમે ઽષ્ટૌ પ્રહાણસંસ્કારા ભવન્તિ ॥
-ઇઇ-12-બ્-(3)-ઇઇ-(બ્) મ્સ્.90અ6મ્, સ્હ્.320-17, w.*99-21, પ્.144બ્4, દ્.117બ્1, ન્.124અ3, ચો.121બ્5, છ્.444અ21
સ ચૈષો ઽષ્ટપ્રહાણસંસ્કારયોગો ભવત્ય્ અનુશયસમુદ્ઘાતાય । તત્ર છન્દશ્ છન્દ એવ, યો વ્યાયામ ઇદં વીર્યમ્, યા શ્રદ્ધા સા શ્રદ્ધા, યા ચ પ્રશ્રબ્ધિર્ યા ચ સ્મૃતિર્ યચ્ ચ સંપ્રજન્યં યા ચ ચેતના યા ચોપેક્ષા અયમ્ ઉપાયઃ । તદ્ ઇદં સર્વમ્ અભિસમસ્ય, યે ચ પૂર્વકાશ્ છન્દસમાધયઃ, યે ચેમે પ્રહાણસંસ્કારાઃ પ્રહીણેષ્વ્ અનુશયેષુ પરિનિષ્પન્ને સમાધૌ, છન્દસમાધિપ્રહાણસંસ્કારસમન્વાગત ઋદ્ધિપાદ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । વીર્યચિત્તમીમાંસાસમાધિપ્રહાણસંસ્કારસમન્વાગત ઋદ્ધિપાદ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ।
-ઇઇ-12-બ્-(3)-ઇઇઇ મ્સ્.90બ્1લ્, સ્હ્.321-5, w.100-1, પ્.144બ્8, દ્.117બ્4, ન્.124અ7, ચો.121બ્7, છ્.444અ29
કેન કારણેન ઋદ્ધિપાદ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । આહ । તદ્યથા યસ્ય પાદઃ સંવિદ્યતે સો ઽભિક્રમપ્રતિક્રમપરાક્રમસમર્થો ભવતિ । એવમ્ એવ યસ્યૈતે ધર્માઃ સંવિદ્યન્તે, એષ ચ સમાધિઃ સંવિદ્યતે પરિપૂર્ણઃ, સ એવં પરિશુદ્ધે ચિત્તે, પર્યવદાતે, અનઙ્ગણે, વિગતોપક્લેશે, ઋજુભૂતે, કર્મણ્યસ્થિતે, આનિઞ્જ્યપ્રાપ્તે, અભિક્રમપ્રતિક્રમપરાક્રમસમર્થો ભવતિ, લોકોત્તરાણાં ધર્માણાં પ્રાપ્તયે સ્પર્શનાયૈ । એષા હિ પરા ઋદ્ધિઃ પરા સમૃદ્ધિઃ, યદુત લોકોત્તરા ધર્માઃ । તેનોચ્યત ઋદ્ધિપાદ ઇતિ ॥
-ઇઇ-12-બ્-(4)-ઇ-(અ) મ્સ્.90બ્2ર્, સ્હ્.321-15, પ્.145અ3, દ્.117બ્7, ન્.124બ્3, ચો.122અ3, છ્.444બ્8
સ એવં સમાધિપ્રતિષ્ઠિતઃ સમાધિં નિશ્રિત્યાધિચિત્તંશિક્ષાયામ્ અધિપ્રજ્ઞંશિક્ષાયાં યોગં કરોતિ । તત્રાસ્ય યોગં કુર્વતઃ પરેષાં ચાધિગમે શાસ્તુઃ શ્રાવકાણાં ચ યો ઽભિસંપ્રત્યયઃ પ્રસાદઃ । શ્રદ્દધાનતા અધિપત્યર્થેન શ્રદ્ધેન્દ્રિયમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ।

કુત્ર પુનર્ અસ્યાધિપત્યમ્ । આહ । લોકોત્તરધર્મોત્પત્તિપ્રમુખાનાં વીર્યસ્મૃતિસમાધિપ્રજ્ઞાનામ્ ઉત્પત્તય આધિપત્યમ્ । યે ઽપિ તે વીર્યાદયસ્ તેષામ્ અપિ લોકોત્તરધર્મોત્પત્તય આધિપત્યમ્ । યાવત્ પ્રતિપત્તય આધિપત્યમ્ । યાવત્ પ્રજ્ઞાયા લોકોત્તરધર્મોત્પત્તય આધિપત્યમ્ । તેનૈતાનિ શ્રદ્ધાદીનિ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ ભવન્તિ ॥
-ઇઇ-12-બ્-(4)-ઇ-(બ્) મ્સ્.90બ્4મ્, સ્હ્.322-11, પ્. 145અ8, દ્.118અ4, ન્.124બ્6, ચો.122અ7, છ્.444બ્17
યા પુનઃ પૂર્વેણાપરં વિશેષાધિગમં સંજાનતસ્ તદનુસારેણ તદુત્તરલોકોત્તરધર્માધિગમાયાભિસંપ્રત્યયઃ પ્રસાદઃ શ્રદ્દધાનતા । સા અનવમૃદ્યતાર્થેન શ્રદ્ધાબલમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । કેન પુનર્ ન શક્યતે ઽવમૃદિતુમ્ । અસંહાર્યા સા શ્રદ્ધા દેવેન વા, મારેણ વા, બ્રહ્મણા વા, કેનચિદ્ વા પુનર્ લોકે સહધર્મેણ, ક્લેશપર્યવસ્થાનેન વા । તેન સાનવમૃદ્યેત્ય્ ઉચ્યતે । તત્પ્રમુખાસ્ તત્પૂર્વંગમા યે વીર્યાદયસ્ તે ઽપિ બલાનીત્ય્ ઉચ્યન્તે । તૈઃ સ બલૈર્ બલવાન્ સર્વં મારબલં વિજિત્ય પ્રયુજ્યત આસ્રવાણાં ક્ષયાય । તસ્માદ્ બલાનીત્ય્ ઉચ્યન્તે ॥
-ઇઇ-12-બ્-(4)-ઇઇ મ્સ્.90બ્6મ્, સ્હ્.323-7, w.*100-22, પ્.145બ્3, દ્.118અ7, ન્.125અ3, ચો.122બ્3, છ્.444બ્26
તત્ર યચ્ ચ શ્રદ્ધેન્દ્રિયં યચ્ ચ શ્રદ્ધાબલં ચતુર્ષ્વ્ એતદ્ અવેત્યપ્રસાદેષુ દ્રષ્ટવ્યમ્ । તત્ કસ્ય હેતોઃ । યો ઽસૌ સમ્યક્ત્વન્યામાવક્રાન્તસ્યાવેત્યપ્રસાદઃ સ તદ્ધેતુકસ્ તત્પ્રત્યયસ્ તન્નિદાનઃ । તસ્માદ્ ધેતુફલસંબન્ધેન તસ્યાસ્ તદ્ અધિપતિફલમ્ ઇતિ કૃત્વા તત્ર દ્રષ્ટવ્યમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં ભગવતા, ન તુ તચ્છરીરતા તલ્લક્ષણતા ।
તત્ર વીર્યેન્દ્રિયં ચતુર્ષુ સમ્યક્પ્રહાણેષુ દ્રષ્ટવ્યમ્ । તત્ કસ્ય હેતોઃ । યાનિ કતમાનિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ । યાનિ દર્શનપ્રહાતવ્યક્લેશપ્રહાણાય પ્રાયોગિકાણિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ, તાન્ય્ અત્ર સમ્યક્પ્રહાણાન્ય્ અભિપ્રેતાનિ । તાનિ હ્ય્ અત્યન્તતાયૈ પાપકાનામ્ અકુશલાનાં ધર્માણાં પ્રહાણાય સંવર્તન્તે ।
તત્ર સ્મૃતીન્દ્રિયં ચતુર્ષુ સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ દ્રષ્ટવ્યમ્ । ઇતીમાનિ ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાન્ય્ અશેષવિપર્યાસપ્રહાણાય સંવર્તન્તે ।
તત્ર સમાધીન્દ્રિયં ચતુર્ષુ ધ્યાનેષુ દ્રષ્ટવ્યમ્ । યાનિ ધ્યાનાન્ય્ અનાગામિતાયાં પ્રાયોગિકાણિ ।
તત્ર પ્રજ્ઞેન્દ્રિયં ચતુર્ષ્વ્ આર્યસત્યેષુ દ્રષ્ટવ્યમ્ । ઇતિ યત્ સત્યજ્ઞાનં ચતુર્ણામ્ આર્યસત્યાનામ્ અભિસમયાય સંવર્તતે શ્રામણ્યફલપ્રાપ્તયે ।
યથેન્દ્રિયાણ્ય્ એવં બલાનિ વેદિતવ્યાનિ ॥
-ઇઇ-12-બ્-(4)-ઇઇઇ મ્સ્.91અ2ર્, સ્હ્.324-8, w.*101-5, પ્.146અ3, દ્.118બ્6, ન્.125બ્2, ચો.123અ2, છ્.444ચ્10
સ એષામ્ ઇન્દ્રિયાણામ્ એતેષાં ચ બલાનામ્ આસેવનાન્વયાદ્ ભાવનાન્વયાદ્ બહુલીકારાન્વયાન્ નિર્વેધભાગીયાનિ કુશલમૂલાન્ય્ ઉત્પાદયતિ મૃદુમધ્યાધિમાત્રાણિ । તદ્યથોષ્મગતાનિ મૂર્ધાનઃ સત્યાનુલોમાઃ ક્ષાન્તયો લૌકિકાગ્રધર્માઃ ।
તદ્યથા કશ્ચિદ્ એવ પુરુષો ઽગ્નિનાગ્નિકાર્યં કર્તુકામો ઽગ્નિનાર્થ્ય્ અધરારણ્યામ્ ઉત્તરારણિં પ્રતિષ્ઠાપ્યાભિમથ્નન્ન્ ઉત્સહતે ઘટતે વ્યાયચ્છતે । તસ્યોત્સહતો ઘટતો વ્યાયચ્છતશ્ ચ તત્પ્રથમતો ઽધરારણ્યામ્ ઊષ્મા જાયતે । સૈવ ચોષ્માભિવર્ધમાના ઊર્ધ્વમ્ આગચ્છતિ ।
ભૂયસ્યા માત્રયાભિવર્ધમાના નિરર્ચિષમ્ અગ્નિં પાતયતિ, અગ્નિપતનસમનન્તરમ્ એવ ચાર્ચિર્ જાયતે । યથાર્ચિષોત્પન્નયા જાતયા સંજાતયાગ્નિકાર્યં કરોતિ । યથાભિમન્થનવ્યાયામ એવં પઞ્ચાનામ્ ઇન્દ્રિયાણામ્ આસેવના દ્રષ્ટવ્યા । યથાધરારણ્યા તત્પ્રથમત એવોષ્મગતં ભવત્ય્, એવમ્ ઊષ્મગતાનિ દ્રષ્ટવ્યાનિ । પૂર્વંગમાનિ નિમિત્તભૂતાન્ય્ અગ્નિસ્થાનીયાનામ્ અનાસ્રવાણાં ધર્માણાં ક્લેશપરિદાહકાનામ્ ઉત્પત્તયે । યથા તસ્યૈવોષ્મણ ઊર્ધ્વમ્ આગમનમ્ એવં મૂર્ધાનો દ્રષ્ટવ્યાઃ । યથા ધૂમપ્રાદુર્ભાવ એવં સત્યાનુલોમાઃ ક્ષાન્તયો દ્રષ્ટવ્યાઃ । યથાગ્નેઃ પતનં નિરર્ચિષ એવં લૌકિકાગ્રધર્મા દ્રષ્ટવ્યાઃ । યથા તદનન્તરમ્ અર્ચિષ ઉત્પાદ એવં લોકોત્તરાનાસ્રવા ધર્મા દ્રષ્ટવ્યાઃ । યે લૌકિકાગ્રધર્મસંગૃહીતાનાં પઞ્ચાનામ્ ઇન્દ્રિયાણાં સમનન્તરમ્ ઉત્પદ્યન્તે ॥
-ઇઇ-12-બ્-(5) મ્સ્.91અ6ર્, સ્હ્.325-17, પ્.146બ્5, દ્.119અ6, ન્.126અ4, ચો.123બ્2, છ્.444ચ્29
તે પુનઃ કતમે । આહ । સપ્તબોધ્યઙ્ગાનિ । યો ઽસૌ યથાભૂતાવબોધઃ સમ્યક્ત્વન્યામાવક્રાન્તસ્ય પુદ્ગલસ્ય તસ્યૈતાન્ય્ અઙ્ગાનિ । સ હિ યથાભૂતાવબોધઃ સપ્તાઙ્ગપરિગૃહીતઃ, ત્રિભિઃ શમથપક્ષ્યૈઃ, ત્રિભિર્ વિપશ્યનાપક્ષ્યૈઃ, એકેનોભયપક્ષ્યેણ । તસ્માદ્ બોધ્યઙ્ગાનીત્ય્ ઉચ્યન્તે ।
તત્ર યશ્ ચ ધર્મવિચયઃ, યચ્ ચ વીર્યમ્, યા ચ પ્રીતિર્ ઇતીમાનિ ત્રીણિ વિપશ્યનાપક્ષ્યાણિ । તત્ર યા ચ પ્રસ્રબ્ધિઃ, યશ્ ચ સમાધિઃ, યા ચોપેક્ષા ( શ્ભ્ ઇઇ 230 ) ઇતીમાનિ ત્રીણિ શમથપક્ષ્યાણિ । સ્મૃતિર્ ઉભયપક્ષ્યા સર્વત્રગેત્ય્ ઉચ્યતે । સ તસ્મિન્ સમયે તત્પ્રથમતો બોધ્યઙ્ગલાભાચ્ છૈક્ષો ભવતિ દૃષ્ટપદઃ ॥
-ઇઇ-12-બ્-(6) મ્સ્.91બ્1ર્, સ્હ્.326-10, પ્.147અ1, દ્.119બ્2, ન્.126અ7, ચો.123બ્5, છ્.445અ8
દર્શનપ્રહાતવ્યાશ્ ચાસ્ય ક્લેશાઃ પ્રહીણા ભવન્તિ, ભાવનાપ્રહાતવ્યાશ્ ચાવશિષ્ટાઃ । સ તેષાં પ્રહાણાય ત્રિસ્કન્ધમ્ આર્યાષ્ટાઙ્ગં માર્ગં ભાવયતિ ।
તત્ર યા ચ સમ્યગ્દૃષ્ટિર્, યશ્ ચ સમ્યક્સંકલ્પઃ, યશ્ ચ સમ્યગ્વ્યાયામઃ, અયં પ્રજ્ઞાસ્કન્ધઃ । તત્ર યે સમ્યક્વાક્કર્માન્તાજીવાઃ, અયં શીલસ્કન્ધઃ । તત્ર યા ચ સમ્યક્સ્મૃતિઃ, યશ્ ચ સમ્યક્સમાધિઃ, અયં સમાધિસ્કન્ધઃ ।
કેન કારણેનાર્યાષ્ટાઙ્ગો માર્ગ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । આહ । આર્યસ્ય શૈક્ષસ્ય દૃષ્ટપદસ્યાયં માર્ગ ઇયં પ્રતિપદ્ અષ્ટાભિર્ અઙ્ગૈઃ સંગૃહીતઃ, અપરિશેષઃ સર્વક્લેશપ્રહાણાય વિમુક્તિસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ । તેનોચ્યત આર્યાષ્ટાઙ્ગો માર્ગઃ ॥
-ઇઇ-12-બ્-(6)-ઇ મ્સ્.91બ્3મ્, સ્હ્.327-13, પ્.147અ5, દ્.119બ્6, ન્.126બ્4, ચો.124અ2, છ્.445અ15
તત્ર યશ્ ચ બોધ્યઙ્ગકાલે તત્ત્વાવબોધઃ પ્રતિલબ્ધઃ, પ્રતિલભ્ય ચ યત્ તસ્યૈવ પ્રજ્ઞયા વ્યવસ્થાનં કરોતિ યથાધિગતસ્યાવબોધસ્ય, તદ્ ઉભયમ્ એકધ્યમ્ અભિસંક્ષિપ્ય સમ્યગ્દૃષ્ટિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ।
તાં સમ્યગ્દૃષ્ટિમ્ અધિપતિં કૃત્વા યન્ નૈષ્ક્રમ્યસંકલ્પં સંકલ્પયત્ય્ અવ્યાપાદસંકલ્પમ્ અવિહિંસાસંકલ્પમ્ । અયમ્ ઉચ્યતે સમ્યક્સંકલ્પઃ ।
સચેત્ તાવદ્ વિતર્કેષુ ચિત્તં ક્રામતિ, સ એવંરૂપાન્ વિતર્કાન્ વિતર્કયતિ । સચેત્ પુનઃ કથાયાં ચિત્તં ક્રામતિ, સમ્યગ્દૃષ્ટિમ્ અધિપતિં કૃત્વા તેનૈવ કુશલાત્ સંકલ્પાદ્ ધર્મ્યાં કથાં કથયતિ । સાસ્ય ભવતિ સમ્યગ્વાક્ ।
સચેચ્ ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારૈર્ અર્થી ( શ્ભ્ ઇઇ 232 ) ભવતિ, તત્પર્યેષણાં વાપદ્યતે । સો ઽભિક્રમપ્રતિક્રમે સંપ્રજાનદ્વિહારી ભવત્ય્ આલોકિતવ્યવલોકિતે, સંમિઞ્જિતપ્રસારિતે સાંઘાટીચીવરપાત્રધારણે ઽશિતપીતખાદિતાસ્વાદિતે । વિહારગતો વા પુનઃ પર્યેષિતેષુ ચીવરાદિષુ ગતે સ્થિતે નિષણ્ણે યાવન્ નિદ્રાક્લમપ્રતિવિનોદને સંપ્રજાનદ્વિહારી ભવતિ । અયમ્ અસ્યોચ્યતે સમ્યક્કર્માન્તઃ ।
સ તચ્ ચીવરં યાવદ્ ભૈષજ્યપરિષ્કારં ધર્મેણ પર્યેષતે । યાવન્ મિથ્યાજીવકરકધર્મવિવર્જિતઃ । સો ઽસ્ય ભવતિ સમ્યગાજીવઃ ।

યે પુનર્ વિરતિસંગૃહીતાઃ સમ્યગ્વાક્કર્માન્તાજીવાઃ, તે ઽનેન પૂર્વમ્ એવ મનસ્કારલાભાદ્ બોધ્યઙ્ગૈર્ એવ સહ લબ્ધા ભવન્તિ ।
યો ઽપ્ય્ આર્યકાન્તાનિ શીલાન્ય્ ઉચ્યન્તે । કેન કારણેન । દીર્ઘકાલં હ્ય્ એતદ્ આર્યાણાં સતાં સમ્યગ્ગતાનામ્ ઇષ્ટં કાન્તં પ્રિયં મન-આપં "કચ્ચિદ્ અહં તદ્ વાગ્દુશ્ચરિતસ્ય કાયદુશ્ચરિતસ્ય મિથ્યાજીવસ્યાકરણં સંવરં પ્રતિલભેયમ્" । યદ્ અસ્ય દીર્ઘરાત્રમ્ ઇષ્ટં કાન્તં પ્રિયં મન-આપં તદ્ અનેન તસ્મિન્ સમયે પ્રતિલબ્ધં ભવતિ । તસ્માદ્ આર્યકાન્તમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । તથા હિ સ લબ્ધેષ્વ્ આર્યકાન્તેષુ શીલેષુ, ન સંપ્રજાનો મ્ર્ષાં વાચં ભાષતે, ન સંચિન્ત્ય પ્રાણિનં જીવિતાદ્ વ્યપરોપયતિ, નાદત્તમ્ આદત્તે, ( શ્ભ્ ઇઇ 234 ) ન કામેષુ મિથ્યા ચરતિ, ન ચાધર્મેણ ચીવરાદીનિ પર્યેષતે । ઇતિ તાન્ય્ આર્યકાન્તાનિ શીલાન્ય્ અધિપતિં કૃત્વા માર્ગભાવનાકાલે યા વાક્ પ્રવર્તતે યચ્ ચ કાયકર્મ યશ્ ચાજીવઃ, તે ઽપિ સમ્યગ્વાક્કર્માન્તાજીવા ઇત્ય્ ઉચ્યન્તે ।
તસ્ય સમ્યગ્દૃષ્ટિસમ્યક્સંકલ્પવાક્કર્માન્તાજીવસન્નિશ્રયેણ ભાવનાપ્રયુક્તસ્ય યચ્ છન્દો વીર્યો વ્યાયામો નિષ્ક્રમઃ પરાક્રમસ્થામારમ્ભશ્ ચેતસઃ સંપ્રગ્રહઃ સાતત્યમ્ । અયમ્ ઉચ્યતે સમ્યગ્વ્યાયામઃ ।
યચ્ ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાન્ય્ અધિપતિં કૃત્વાવિપર્યાસસંગૃહીતા સ્મૃતિર્ નવાકારા નવાકારચિત્તસ્થિતિસંગ્રાહિકા । ઇયમ્ ઉચ્યતે સમ્યક્સ્મૃતિઃ સમ્યક્સમાધિશ્ ચ ॥
-ઇઇ-12-બ્-(6)-ઇઇ મ્સ્.92અ4લ્, સ્હ્.330-1, પ્.148અ7, દ્.120બ્6, ન્.127બ્5, ચો.125અ3, છ્.445બ્16
તદ્ એતત્ સર્વમ્ અભિસમસ્યાર્યાષ્ટાઙ્ગો માર્ગશ્ ચારકરણીયે ચ વિહારકરણીયે ચાવસ્થિતઃ । તત્ર સમ્યગ્વાક્કર્માન્તાજીવાશ્ ચારકરણીયે । વિહારકરણીયં પુનર્ દ્વિવિધમ્ । શમથો વિપશ્યના ચ । તત્ર યા ચ સમ્યગ્દૃષ્ટિઃ, યશ્ ચ સમ્યક્સંકલ્પઃ, યશ્ ચ સમ્યગ્વ્યાયામ ઇયં વિપશ્યના । તત્ર યા ચ સમ્યક્સ્મૃતિર્ યશ્ ચ સમ્યક્સમાધિર્ અયં શમથઃ ।
એવં પરિશુદ્ધાન્ વાક્કર્માન્તાજીવાન્ નિશ્રિત્ય શમથવિપશ્યનાં ભાવયતિ કાલેન કાલં નિરવશેષસંયોજનપ્રહાણં સાક્ષાત્કરોત્ય્ અગ્રફલમ્ અર્હત્ત્વં ( શ્ભ્ ઇઇ 236 ) પ્રાપ્નોતિ । પ્રાકર્ષિકશ્ ચ ભાવનામાર્ગઃ કાલાન્તરાભ્યાસેન ક્લેશાન્ પ્રજહાતિ । જ્ઞાનમાત્રપ્રતિબદ્ધસ્ તુ દર્શનમાર્ગો જ્ઞાનોત્પત્તિમાત્રકેણ ક્લેશાન્ પ્રજહાતિ । અનેન કારણેન વાક્કર્માન્તાજીવા ભાવનામાર્ગે વ્યવસ્થાપિતાઃ ।
ઇતિ ય એવમ્ એષામ્ અનયાનુપૂર્વ્યા સપ્તત્રિંશતાં બોધિપક્ષ્યાણાં ધર્માણામ્ અભ્યાસઃ પરિચયઃ । ઇયમ્ ઉચ્યતે બોધિપક્ષ્યા ભાવના ॥
(ઇઇ)-અ-ઇઇ-13-અ મ્સ્.92અ7મ્, સ્હ્.331-1, w.મ્02-4, પ્.148બ્5, દ્.121અ5, ન્.128અ4, ચો,125બ્1, છ્.445બ્29
તત્ર ભાવનાફલં કતમત્ । આહ । ચત્વારિ શ્રામણ્યફલાનિ । સ્રોત-આપત્તિફલં સકૃદાગામિફલમ્ અનાગામિફલમ્ અગ્રફલમ્ અર્હત્ત્વમ્ ।
તત્ર કતમચ્ છ્રામણ્યમ્, કતમત્ ફલમ્ । આહ । માર્ગઃ, ક્લેશપ્રહાણં ફલમ્ । અપિ ચ પૂર્વોત્પન્નસ્ય માર્ગસ્ય પશ્ચાદ્ ઉત્પન્નો માર્ગઃ ફલં મધ્યો વિશિષ્ટો વા સદૃશો વા । પુનસ્ તત્ર કેન કારણેન ચત્વારિ વ્યવસ્થાપિતાનિ । આહ । ચતુર્વિધક્લેશપ્રહાણપ્રતિપક્ષતયા ॥
-ઇઇ-13-અ-(1) મ્સ્.92બ્1ર્, સ્હ્.332-3, પ્.148બ્7, દ્.121અ7, ન્.128અ6, ચો.125બ્3, છ્.445ચ્5
તદ્યથા નિર્વસ્તુકાનાં ક્લેશાનામ્ અપાયગમનીયાનામ્ અપાયગમનહેતુભૂતાનાં પ્રહાણાત્ પ્રતિપક્ષોત્પાદાચ્ ચ સ્રોત-આપત્તિફલં વ્યવસ્થાપિતમ્ । ત્રયાણાં તુ સંયોજનાનાં પ્રહાણાદ્ વ્યવસ્થાપિતં ભગવતા ત્રિષુ પક્ષેષુ, ગૃહિપક્ષે, દુરાખ્યાતધર્મવિનયપક્ષે સ્વાખ્યાતધર્મવિનયપક્ષે ચ, ત્રયાણાં સંયોજનાનાં માર્ગોત્પત્તયે વિબન્ધકરત્વાત્ ।