Sphuṭārthā abhidharmakośavyākhyā · Part 81100

udake majjaty
asaṃskṛtatvāt.
tad eva
punar lohaṃ
pātrīkṛtaṃ
san
mahaj
jātam udake
plavate
tarati. tadabhisaṃskāraguṇāt. evam abudho guṇair apātrīkṛtatvān majjati. na tu budho guṇaiḥ pātrīkṛtatvād iti.
yasmāt pareṇa duḥkhaṃ nāstīti. yasmād duḥkhāt pareṇa duḥkhaṃ nāsti bhavāṃtarasaṃgṛhītaṃ. sa duḥkhasyāṃto duḥkhāvasānam ity arthaḥ. anyathā hi maraṇakāle duḥkhasyāṃto bhavati. sapratisaṃdhikaṃ tu tad duḥkham. ata āha. apratisaṃdhikaṃ duḥkhaṃ karotīty artha iti. kathaṃ nirvāṇaṃ karotīti. nityatvāt karaṇaṃ na yujyata ity abhiprāyaḥ. tatprāptivibaṃdhāpanayanād iti. nirvāṇaprāptivibaṃdhāpanayanāt. tatprāpter vibaṃdhaḥ kleśaprāptir upadhir vā tadapanayanān nirvāṇaṃ karoti. tadyathākāśaṃ maṇḍapāvasthāne na lakṣyate. sati tasya vibaṃdhe. tadapanayanān nityam apy ākāśaṃ karotīty ucyate. tenāha. yathākāśaṃ kuru maṇḍapaṃ pātayeti bhavaṃti vaktāra iti. anyo 'pi veti pṛthagjanaḥ paripakvasaṃtānaḥ na tu niyata iti. kadācid ihaiva parinirvāyāt aṃtarābhaveṣu cety ato nocyate.
(VI.36) dvitrijanmeti.
dve vā trīṇi vā janmāny asyeti [Tib. 217a] dvitrijanmā. kecid evaṃ paṭhaṃti. dvitrajanmeti. dve vā trīṇi vā dvitrāṇi. saṃkhyayāvyayāsannādūrādhikasaṃkhyāḥ ( Abhidh-k-vy 556 ) saṃkhyeya iti samāsaḥ. bahuvrīhau saṃkhyeye ḍaj iti samāsāṃtaḥ. dvitrānyajanmāny asyeti dvitrajanmeti. śloke tu dvayor grahaṇam iti. kleśaprahāṇajanmanoḥ. kasmād ity āha. srotaāpannasyānupūrvikasya darśanaprahātavyeṣu prahīṇeṣu bhāvanāprahātavyānāṃ kleśānām ekasya prakārasya yāvac caturṇāṃ paścāt prahāṇe sati. tatpratipakṣasyaikadvitryādikleśaprakārapratipakṣasyānāsravasyendrigasya lābhas tasyānuktasiddhatvāt ślokena tasyāgrahaṇaṃ. na hi vinā pratipakṣeṇa kleśaprakāraprahāṇam asti. laukikenāpi hi mārgeṇa tasyāryasya kleśaprakāraprahāṇe 'nāsravasya tatpratipakṣasyendriyasya lābho bhavati. janma tu kadācid alpīyaḥ syāt. yadīhaiva parinirvāyāt aṃtarābhave upapadya vā. kiṃ kāraṇaṃ. pareṇa bhavyatvāt. srotaāpattiphalāt pareṇa sakṛdāgāmitvasya yāvad arhattvasya bhavyatvāt. ato 'sya janmano grahaṇaṃ.
dvitrijanmā kulaṃkula
iti.
niyamārtham idam iha vicāryate. ya ekadvividhamuktaḥ. sa kiṃ bhavati. kulaṃkula ity eke.
tricaturvidhamukta-
grahaṇaṃ tu udāharaṇārthaḥ. parimāṇārthaṃ vā nātaḥ pareṇeti. ekadvividhamuktaḥ paṃcaṣaṭjanmety apare. [Tib. 217b] tricaturvidhamukta iti viśeṣaparigrahāt. naitad vyākhyānakārair vicāritam iti vicāryam etat.
kasmān na paṃcaprakāraprahāṇāt. kiṃ. kulaṃkulo bhavatīty adhikāraḥ. tatprahāṇa iti vistaraḥ. paṃcaprakāraprahāṇe ṣaṣṭhayāpi prakārasyāvaśyaṃ prahāṇāt. kasmād ity āha. na hi tasyaikaḥ prakāraḥ ṣaṣṭhaḥ phalaṃ sakṛdāgāmiphalaṃ vighnayituṃ samartha iti. ekavīcikasyeveti. viparītadṛṣṭāṃta eṣaḥ. yathaikavīcikasyaikaḥ prakāro navamo 'nāgāmiphalaṃ vighnayituṃ samarthaḥ. naivam asya srotaāpannasya ṣaṣṭhaḥ prakāraḥ sakṛdāgāmiphalaṃ vighnayituṃ samartha iti. kasmād ity āha. dhātvanatikramād iti. ekavīciko hi kāmadhātum atikrāmati. ato 'syaiko 'pi prakāro navamaḥ phalaṃ vighnayituṃ samartho dhātvatikramasya duṣkaratvāt. sakṛdāgāmī tu dhātuṃ nātikrāmatīti. na tasyaikaḥ kleśaḥ prakāraḥ ṣaṣṭhaḥ phalaṃ vighnayituṃ samartha iti.
tatra vānyatra vā devanikāya iti. tadyathā trāyastriṃśeṣu satyāni dṛṣṭvā dve trīṇi vā kulāni saṃsṛtya. tatraiva trāyastriṃśeṣu parinirvāti. anyatra vā. ( Abhidh-k-vy 557 ) cāturmahārājakāyikeṣu yāmeṣu vā parinirvāti. evam anyatrāpi yojyaṃ. rāgadveṣamohānāṃ tanutvād ity ucyata iti sūtre. kathaṃ. trayāṇāṃ samyojanānāṃ [Tib. 218a] prahāṇāt rāgadveṣamohānāṃ ca tanutvāt sakṛdāgāmībhavatīti. mṛduprakārāvaśeṣatvād iti. mṛdvadhimātro mṛdumadhyo mṛdumṛdur ity etanmātrāvaśeṣatvāt.
(VI.37) kṣīṇasaptāṣṭadoṣāṃśa
iti. doṣāṃśo doṣāvayavaḥ saptāṣṭaprakāralakṣaṇaḥ. indriyata iti cātra tṛtīyaṃ kāraṇaṃ na sūtritaṃ tathaiva vyākhyeyaṃ. katham asyeti vistaraḥ. katham asyaikavīcikasyaikaprakāro navamaḥ phalaṃ vighnayituṃ samartho na hi kulaṃkulasyaikaḥ prakāraḥ phalaṃ vighnayituṃ samartha iti. ucyate. dhātvatikramāt. yasmād asau navame prakāre prahīṇe kāmadhātusamatikrāṃto bhavati. na punas tatropapadyate. sa ca navamaḥ prakāraḥ karmaṇā saha tatropapadyavedanīya ity atas tadvipākaniṣyandaphalabhūmyatikramāt phalaṃ vighnayituṃ samartho bhavati. avasthātraye hi karmāṇi vighnāyopatiṣṭhaṃta ity uktaṃ prāk.
kṣāṃtyanāgāmitārhattvaprāptau karmātivighnakṛd
iti. iha tu kleśeṣu yojayitavyaṃ. ata evāha. yathā karmāṇi. evaṃ kleśā ityādi. tasyavaikajanmavyavahitatvād iti. tasya kṣīṇasaptāṣṭaprakārasya sakṛdāgāminaḥ. ekena janmanā vāvahitatvān nirvāṇasya. ekena vā kleśaprakāreṇa vyavahitam asyānāgāmiphalam ity [Tib. 218b] ekavīcikaḥ. na tāvat kulaṃkulo bhavaty ekavīciko veti. laukikena mārgeṇa pūrvaṃ tricaturvidhamukto 'pi na tāvat kulaṃkulo bhavati. kṣīṇasaptāṣṭaprakāro 'pi na tāvad ekavīciko bhavati. tatpratipakṣānāsravendriyalābhasyābhāvāt. ata evāha. yāvat phalaviśiṣṭo mārgo na saṃmukhīkṛta iti. phalaviśiṣṭe tu tatpratipakṣe tadūrdhvaprakārapratipakṣe vā saṃmukhīkṛte tadānāsravendriyalābhāt. kulaṃkulo bhavaty ekavīciko vety arthād uktaṃ bhavati. paṃcānām iti vistaraḥ. paṃcānām avarabhāgīyānāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇāt anāgāmīty ucyate sūtre. prahāṇasaṃkalanāt. satkāyadṛṣṭyādīnāṃ prahāṇaikatvavyavasthāpanāt dve trīṇi vā pūrvaṃ prahīṇānīti. yadi tāvat kāmavītarāgo niyāmam avakrāmati. dve pūrvaṃ prahīṇe laukikena mārgeṇa. kāmacchando vyāpādaś ca. satkāyadṛṣṭyādīnām aparyādāya prahāṇāt. athānupūrvikaḥ. trīṇi pūrvaṃ prahīṇāni. kena. darśanamārgeṇa satkāyadṛṣṭiḥ śīlavrataparāmarśo vicikitsā ca. tasmāt sākalyena paṃcānāṃ prahāṇād ity ucyate.
(VI.38, 39) so 'ntarotpannasaṃskārāsaṃskāraparinirvṛtir

iti. so 'nāgāmī. aṃtarā utpanne saṃskāreṇāsaṃskāreṇa [Tib. 219a] parinirvṛtir asyeti aṃtarotpannasaṃskārāsaṃskāraparinirvṛtiḥ. yat tūktam evam utpannasyeti. tan na budhyāmahe. katham utpannasyānāgāminaḥ parinirvṛtir asyeti bahuvrīhiḥ samāso bhavati. anyapadārthe hi bahuvrīhir ucyate. na svapadārthe. tenaivam iha pāṭhaṃ paśyāmaḥ evam utpanne 'syeti. lekhakenaikāro 'tra vināśita iti. tathāpāṭhe hy ayam arthaḥ saṃbhavati. utpanne janmani parinirvṛtir asyeti utpannaparinirvṛtiḥ. athaivam eva pāṭhaḥ syāt. evaṃ vyākhyāyeta. anādare ṣaṣṭhī. tayaivaṃ samāsaḥ kriyeta. utpannasya janmanaḥ parinirvṛtir asyānāgāmina ity utpannaparinirvṛtir anāgāmīti. atha vā utpannasyety utpannajātir ucyate. utpannānām iti yo 'rthaḥ. so 'rtha utpannasyeti. tenotpannānāṃ yā parinirvrṭiḥ. sā asyety utpannaparinirvṛtiḥ. atha parinirvṛtyarthād eva kevalād anāgāmyarthasyānyatvāt. pūrvapadārthānanyatve 'py anāgāmisamānādhikaraṇasyotpannaśabdasya parinirvṛtiśabdena saha bahuvrīhiḥ samāsa itīccheyuḥ. subhaṇitam etat syāt. sa evānāgāmī punaḥ paṃcadhā bhavatīti. aṃtarāparinirvāyī upapadyaparinirvāyī sābhisaṃskāraparinirvāyī anabhisaṃskāraparinirvāyī ūrdhvaṃsrotāś ceti nigamayati.
abhiyuktavāhimārgatvād iti. abhiyukto vīryavān ārabdhavīrya ity arthaḥ. vāhī mārgo asyeti vāhimārgaḥ. kathaṃ mārgo vāhī. vinābhisaṃskāreṇa saṃmukhībhāvāt. abhiyuktaś cāsau vāhimārgaś cābhiyuktavāhimārgaḥ. tadbhāvaḥ. tasmāt. utpannamātro nacirāt parinirvāti. sopadhiśeṣeṇa nirvāṇeneti. nirvāṇadvaividhyād viśinaṣṭi sopadhiśeṣanirvāṇena parinirvāti. sarvāsravakṣayaṃ karatīty arthaḥ.
so 'pi nirupadhiśeṣanirvāṇeneti. na kevalam aṃtarāparinirvāyī nirupadhiśeṣaparinirvāṇena parinirvāty arhattvaṃ prāpyāyur aparisamāpya. upapadyaparinirvāyy [Tib. 219b] api tatsadṛśa ity apare. na. āyurutsargāvaśitvāt. naitad evaṃ so 'pi nirupadhiśeṣaparinirvāṇeneti. kasmāt. āyurutsargāvaśitvāt. āyuṣa utsarge tasyāvaśitvāt. kasmāt punar asyātrāvaśitvaṃ. yat prāṃtakoṭikacaturthadhyānalābhina āyurutsargavaśitvaṃ. tac ca prāṃtakoṭikaṃ dhyānaṃ manuṣyeṣv eva triṣu dvīpeṣūtpādyate. sa ca rūpadhātūpapanna iti. kim aṃtarāparinirvāyiṇo 'sty āyurutsargavaśitvaṃ. yata evam asau nirupadhiśeṣaparinirvāṇena parinirvāti. tasyāpi vaśitvaṃ nāsti. aṃtarābhavāvasthānāya ( Abhidh-k-vy 559 ) tu tādṛśaṃ karma nāsti. yādṛśam upapadyaparinirvāyiṇa iti. ato 'ṃtarāparinirvāyī śīghraṃ parinirvāti. upapadyaparinirvāyī tu yāvadāyuḥ sthitvā parinirvātīty upapadyaparinirvāyy eva sopadhiśeṣanirvāṇena parinirvātīty ucyate. sābhisaṃskāraparinirvāyī kileti. kileti kilaśabdo vaibhāṣikamatadyotakaḥ. svamataṃ hi sūtrānusāreṇa paścād vakṣyate. apratiprasrabdhaprayoga iti. pūrvaprayogāvedhenānirākṛtaprayoga ity arthaḥ. sābhisaṃskāraṃ saprayatnaṃ. abhiyuktāvāhimārgatvād iti. abhiyuktatvāt avāhimārgatvāc ca tasya yoginaḥ. [Tib. 220a] ata evāsau sābhisaṃskāraparinirvāyī sidhyati. anabhisaṃskāreṇeti. pūrvaviparyayeṇa. prayogasya pratiprasrabdhatvāt. abhiyogavāhimārgābhāvād iti. abhiyogasya vīryasyābhāvāt. vāhimārgasya cābhāvād ity arthaḥ. tad evam abhiyogādinānātvāt parinirvāṇaviśeṣa ukto bhavati. upapadyaparinirvāyiṇo hy ubhayam asti. abhigogaś ca vāhī ca mārga iti. sābhisaṃskāraparinirvāyiṇo 'bhjyogo 'sti. na tv asya vāhī mārgaḥ. anabhisaṃskāraparinirvāyiṇas tūbhayam api nāsti. nābhiyogo na ca vāhī mārga iti.
saṃskṛtāsaṃskṛtālaṃbanamārgaparinirvāṇād iti. saṃskṛtaṃ saṃskāra ity eko 'rthaḥ. evam asaṃskṛtaṃ asaṃskāra iti. saṃskārālaṃbanena mārgeṇa duḥkhasamudayamārgālaṃbanena mārgeṇa yaḥ kleśān prajahāti. sa sābhisaṃskāraparinirvāyī. yo 'saṃskārālaṃbanena nirodhālaṃbanena. so 'nabhisaṃskāraparinirvāyīti.
tat tu na. atiprasaṃgād [Tib. 220b] iti. tat tu naivaṃ. kasmāt. atiprasaṃgāt. aṃtaropapadyaparinirvāyiṇor api saṃskṛtāsaṃskṛtālaṃbanamārgaparinirvāṇāt pratyekaṃ sābhisaṃskārānabhisaṃskāraparinirvāyitvaprasaṃgaḥ. tatrasthau dvāv eva pudgalau syātāṃ. na paṃceti. anabhisaṃskāraparinirvāyī pūrvaṃ paṭhyata iti. sābhisaṃskāraparinirvāyiṇaḥ pūrvam ayaṃ paṭhyate. anabhisaṃskāraparinirvāyī sābhisaṃskāraparinirvāyīti. tathaiva yujyata iti vistaraḥ. anabhisaṃskārasābhisaṃskāraparinirvāyiṇor yathākramaṃ. vāhyavāhimārgayoḥ pudgalayoḥ parinirvāṇasyānabhisaṃskārasādhyatvāt pūrvasyābhisaṃskārasādhyatvāc cetarasya. kathaṃ tathā sādhyatvam ity āha. ayatnayatnaprāptitas tatparinirvāṇasya yathākramam ity eva.
atha vāhyavāhimārgayor iti. mārgayor eva grahaṇaṃ na pudgalayor abhisaṃbaṃdhaḥ. vāhino mārgasyānabhisaṃskārasādhyatvād avāhinaś cābhisaṃskārasādhyatvāt. ayatnayatnaprāptitaḥ. ayatnasaṃmukhībhāvataḥ pūrvamārgasya. yatnaprāptita itarasyeti. [Tib. 221a] tad evam anabhisaṃskāraparinirvāyī pūrvaṃ yujyate. āha. yady anabhisaṃskāraparinirvāyiṇo vāhī ( Abhidh-k-vy 560 ) mārgo 'nabhisaṃskāraśādhyatvāt upapadyaparinirvāyiṇo 'pi vāhī mārga iti. kas tayor viśeṣa iti. ata ucyate. upapadyaparinirvāyiṇas tu mārgo vāhitaro jitataraḥ. nānabhisaṃskāraparinirvāyiṇa evam adhimātrataro hetūpacayataḥ. mṛdutarāś cānuśayāḥ mārgādhimātrataratvena kṣapitatvāt.
ūrdhvasrotā iti. ūrdhvasroto gatir asyeti ūrdhvasrotāḥ. yatra ūrdhvam iti paṭhyate.
ūrdhvaṃ damāc ca dehāc ceti.
ūrdhvaṃdamikaḥ ūrdhvaṃdehika iti. tatpratyayasaṃniyogenordhvaśabdasya māṃtato 'pi nipātyata iti veditavyaṃ. yathā ciraśabdasya ciraṃtanam ity ūrdhvam iti nipāto 'stīty apare. akārāṃto 'pi tūrdhvaśabdo 'sty eveti na vāryate. vyavakīrṇāvyavakīrṇadhyānatvād iti. miśritāmiśritadhyānatvād ity arthaḥ. anāsraveṇa sāsravasya dhyānasya miśritatvāt. iha dhyānāni vyavakīrya dhyānatrayāt parihīyata iti. dhyānavyavakiraṇaṃ caturthadhyānavyavakiraṇapūrvakam.
ākīryate caturthaṃ prāg

iti vacanāt. caturtham eva hi dhyānam ādito vyavakiraṇe samarthaṃ. nānyat. caturthāc ca dhyānād aparihīṇasya prathamādiṣu dhyāneṣūpapattir nāstīty ata ucyate. dhyānatrayāt [Tib. 221b] parihīṇa iti. kathaṃ ca parihīṇa ity āha. prathamaṃ dhyānam āsvādyeti. madhyānimajjanāt madhye 'nimajjanāt. ardhapluto nāmeti vistaraḥ. ya ekam api sthānāṃtaraṃ vilaṃghya śuddhāvāseṣūpapadyākaniṣṭhān praviśatīty evaṃ vākyābhisaṃbaṃdhaḥ. dṛṣṭisthānatvād iti. mahābrahmaṇāṃ prathamopapannānāṃ ca mahābahmaṇi nirmāyakābhimānataḥ. ekamāyakatvāc ceti. kiṃ. mahābrahmasv āryo nopapadyate. āryasya hi prabhāvavatas tatrotpāde saty ubhayanāyakatvaṃ syāt. niḥsapatnena ca karmaṇā tatrādhipatim. ataḥ sasapatnaṃ na bhavatīti. sarvāṇi sthānāṃtarāṇīti. brahmakāyikebhyaś cyutvā brahmapurohitādīni sudarśanāntāni caturdaśasthānāṃtarāṇi saṃcaryākaniṣṭhān praviśati. yatropapannas tatas tatra cātyaṃtam anāgamanād iti. yatropapannas tadyathā. prathamadhyāne. tato 'tyaṃtam anāgamanāt kāmadhātau. tathā yatropapannas tatra cātyaṃtam anāgamanāt. tatra ca punaḥ prathame dhyāne 'tyaṃtam anāgamanāt. paripūrṇam anāgāmitvaṃ punas tatra dvitīyajanmākaraṇāt. śamathacarito hy eṣa iti. ya eṣa bhavāgraparamaḥ sa samādhipriyaḥ. ārūpyeṣu ca samādhir atipraśāṃtaḥ. tasmād ayam ārūpyān praviśati. pūrvakas tu vipaśyanācarita iti. yo 'sāv akaniṣṭhaparama ( Abhidh-k-vy 561 ) uktaḥ. [Tib. 222a] sa prajñāpriyaḥ śuddhāvāsān praviśati. aṃtarāparinirvāṇam iti vistaraḥ. naitat prati śāstrakārair niścitaṃ. na ca pratiṣiddham ato 'pratiṣedhād ūrdhvasrotaso 'kaniṣṭhaparamasya bhavāgraparamasya cāṃtarā akaniṣṭhāṃ bhavāgraṃ ca praviśya parinirvāṇaṃ yujyamānaṃ paśyāmaḥ. saṃbhavaṃ tu paśyāma ity arthaḥ. nanu cākaniṣṭhaparamo bhavāgraparama iti coktam ata āha. akaniṣṭhabhavāgraparamatvaṃ tu pareṇa gatyabhāvād akaniṣṭhebhyo bhavāgrāc cordhvaṃ gatyabhāvāt. tadyathā srotaāpannasya saptakṛtvaḥ paramatvaṃ. na hi tasya dvau trīn vā bhavān abhinirvartya parinirvāṇaṃ na saṃbhavatīti. tataḥ pareṇa tv aṣṭamaṃ bhavaṃ nābhinirvartayatīti. saptakṛtvaḥ parama ukta iti.
sa punaś caturvidha ity aṃtarāparinirvāyyabhāvān na paṃcavidhaḥ. ete ṣaḍ anāgāmino bhavaṃtīti. aṃtarāparinirvāyī upapadyaparinirvāyī sābhisaṃskāraparinirvāyī anabhisaṃskāraparinirvāyī ūrdhvasrotāḥ ārūpyagaś ca. ṣaṣṭhaś caturdhābhedam avigaṇayyeti. dṛṣṭadharmaparinirvāyī. dṛṣṭajanmaparinirvāyīty arthaḥ.
(VI.40) katham eṣāṃ trayāṇām iti [Tib. 222b] vistaraḥ. trayo 'nāgāmina iti nirbhidya noktā ity anavabudhyamāna itaraḥ pṛcchati. ācāryo 'py arthāpattyoktā eta iti paśyan vivṛṇoti. aṃtaropapadyaparinirvāyiṇor aṃtarāparinirvāyiṇaḥ upapadyaparinirvāyiṇaś cety arthaḥ. ūrdhvasrotasaś ca tṛtīyasyeti. āśvanāśuciraparinirvāṇāt dṛṣṭāṃtatrayeṇeti. āśuparinirvāyī anāśuparinirvāyī ciraparinirvāyī ca dṛṣṭāṃtatrayeṇa yojayyitavyāḥ. tadyathā parīttaḥ śakalikāgnir abhinirvartamāna eva nirvāyāt. evaṃ prathamo ya āśuparinirvāyī. tadyathāyoguḍānāṃ vāyasphālānāṃ vādīptāgnisaṃprataptānāṃ ayoghanena hanyamānānāṃ ayaḥprapāṭikotpataty eva nirvāyāt. evaṃ dvitīyo yo 'nāśuparinirvāyī. tadyathāyoguḍānām iti pūrvavad yāvad ayaḥprapāṭikotplutya pṛthivyām apatitaiva nirvāyāt. evaṃ tṛtīyo yaś ciraparinirvāyī. etac ca sūtraṃ vistareṇa purastāl likhitam iti na punar likhyate. upapadyābhisaṃskārānabhisaṃskāraparinirvāṇād iti. upapadya parinirvāṇād abhisaṃskāreṇānabhisaṃskāreṇa parinirvāṇāt [Tib. 223a] tridhābhedān navānāgāmino bhavaṃtīti saṃbaṃdhaḥ. upapadyaparinirvāyī ya upapannamātraḥ parinirvāti. na tv abhisaṃskāreṇānabhisaṃskāreṇa vā parinirvāti. sābhisaṃskāraparinirvāyī tu nopapadyaiva parinirvāti. kiṃ tarhi. abhisaṃskāreṇāpratiprasrabdhasya pūrvābhisaṃskārasya sāmarthyataḥ parinirvāti. asya hi yady api vāhī mārgo 'sti abhiyogena tu parinirvāti. upapadyaparinirvāyī tu nābhiyogeneti viśeṣaḥ. anabhisaṃskāraparinirvāyī ( Abhidh-k-vy 562 ) punaḥ pratiprasrabdhapūrvābhisaṃskāro 'bhisaṃskāram anaṃtareṇa parinirvātīty ayam eva eṣāṃ viśeṣo 'vagaṃtavyaḥ. yathā tu sābhisaṃskārānabhisaṃskāraparinirvāyiṇāv apy upapadyaparinirvāyyākhyāṃ labhete. tathā darśayann āha. sarve hy eta upapadyaparinirvāṇād upapadyaparinirvāyiṇa iti. plutādibhedād iti. plutārdhaplutasarvacyutabhedād ity arthaḥ. sarveṣāṃ vā trayāṇām iti. aṃtaropapadyaparinirvāyyūrdhvasrotasām āśvanāśuciraparinirvāṇāt [Tib. 223b] tridhābhedaḥ. kaścid aṃtarāparinirvāyī āśuparinirvāyī bhavati. kaścid anāśuciraparinirvāyī. evam upapadyaparinirvāyī. ūrdhvasrotāś ceti. asmāc ca tridhābhedān navānāgāmino bhavaṃtīti sa eva saṃbaṃdho vācyaḥ. tadviśeṣaḥ punar iti vistaraḥ. teṣāṃ punas trayāṇām aṃtaropapadyaparinirvāyiṇoḥ ūrdhvasrotasaś ca. navānāṃ caiṣām eva pratyekaṃ tridhābhedād yathā varṇitād viśeṣaḥ. karmakleśendriyaviśeṣāt. karmaṇaḥ kleśasyendriyasya ca viśeṣād bhavati. katham ity āha. trayāṇām iti vistaraḥ. abhinirvṛttir aṃtarābhāvaḥ abhinirvṛttivedanīyasya karmaṇa upacitatvād aṃtarāparinirvāyī. upapadyavedanīyasya karmaṇa upacitatvād upapadyaparinirvāyī. aparaparyāyavedanīyasya karmaṇa upacitatvād ūrdhvaṃsrotā ity evaṃ tāvat teṣāṃ trayāṇāṃ karmaviśeṣād viśeṣaḥ. mṛdumadhyādhimātrakleśasamudācāratvād yathākramam eṣām eva kleśaviśeṣād viśeṣaḥ. adhimātramadhyamṛdvindriyatvāc ca yathākramam eṣām evendriyaviśeṣād viśeṣa iti. teṣām api pratyekam ata eva yathāyogaṃ viśeṣa iti. teṣām api pratyekaṃ bhinnānāṃ navānām ity arthaḥ. ata eva karmādiviśeṣāt [Tib. 224a] yathāyogaṃ na yathākramaṃ. viśeṣo 'vagaṃtavyaḥ. katham ity āha. prathamayos trikayor iti vistaraḥ. yac cāṃtarāparinirvāyiṇāṃ trikaṃ. yac copapadyaparinirvāyiṇāṃ. tayos trikayoḥ kleśendriyaviśeṣāt. mṛdumadhyādhimātrakleśasamudācāratvāt adhimātramadhyamṛdvindriyatvāc ca. yathākramaṃ viśeṣaḥ. na tu karmaviśeṣāt. yasmāt prathamasya trikasyābhinirvṛttivedanīyaṃ karma tulyaṃ. dvitīyasya copapadyavedanīyaṃ karma tulyam iti. paścimasya trikasyāparaparyāyavedanīyakarmaviśeṣāc ca viśeṣaḥ. plutādīnāṃ hy aparaparyāyavedanīyaṃ karma bhinnam

iti. ato 'paraparyāyavedanīyakarmaviśeṣāt. kleśendriyaviśeṣāc ca. cakārānukṛṣṭatvāt viśeṣo mṛdumadhyādhimātrakleśasamudācāratvāt. adhimātramadhyamṛdvindriyatvāc ca. yathākramam ity arthaḥ. ta ete navaprakārakleśendrigatvād iti. ta ete navānāgāmino navaprakārakleśatvāt. navaprakārendriyatvāc ca. navānāgāmino bhavaṃti. karmaṇo 'grahaṇam avyapitvāt. na hi prathamayos ( Abhidh-k-vy 563 ) trikayoḥ karmaviśeṣād [Tib. 224b] viśeṣo 'stīti. kathaṃ punar ete navaprakārakleśā bhavaṃti. iha kleśas triprakāro mṛdumadhyādhimātra iti. mṛdur aṃtarāparinirvāyiṇāṃ. madhya upapadyaparinirvāyiṇāṃ. adhimātra ūrdhvasrotasāṃ. tatra prathamo 'ntarāparinirvāyī mṛdumṛdukleśaḥ. dvitīyo mṛdumadhyakleśaḥ tṛtīyo mṛdvadhimātrakleśaḥ. upapadyaparinirvāyiṇāṃ prathama upapadyaparinirvāyī madhyamṛdukleśaḥ. dvitīyaḥ sābhisaṃskāraparinirvāyī madhyamadhyakleśaḥ. tṛtīyo 'nabhisaṃskāraparinirvāyī madhyādhimātrakleśaḥ. ūrdhvasrotasām api pluto 'dhimātramṛdukleśaḥ ardhapluto 'dhimātramadhyakleśaḥ. sarvasthānacyuto 'dhimātrādhimātrakleśa iti. kathaṃ navaprakārendriyā bhavaṃti. tathaivendriyam api triprakāram adhimātraṃ mṛdu ceti. adhimātram aṃtārāparinirvāyiṇāṃ. madhyam upapadyaparinirvāyiṇāṃ. mṛdūrdhvasrotasāṃ. tatra prathamo 'ṃtarāparinirvāyī adhimātrādhimātrendriyaḥ. dvitīyo 'dhimātramadhyendriyaḥ. tṛtīyo 'dhimātramṛdvindriyaḥ. upapadyaparinirvāyiṇāṃ [Tib. 225a] prathamaṃ upapadyaparinirvāyī madhyādhimātrendriyaḥ. sābhisaṃskāraparinirvāyī madyamadhyendriyaḥ. anabhisaṃskāraparinirvāyi madhyamṛdvindriyaḥ. ūrdhvasrotasām api pluto mṛdvadhimātrendriyaḥ. ardhapluto mṛdumadhyendriyaḥ. sarvasthānacyuto mṛdumṛdvindriya iti.
(VI.41) kathaṃ tarhi sūtre sapta satpuruṣagatayo deśitā iti. sapta vo 'haṃ bhikṣavaḥ satpuruṣagatīr deśayiṣyāmi. anupādāya ca parinirvāṇam. ity etat sarvaṃ sūtraṃ gatisūtrata ity atra pradeśe likhitam iti na punar likhyate. atra ca sūtre sapta satpuruṣagatayo deśitāḥ. trayo 'ṃtarāparinirvāyiṇāḥ. traya upapadyaparinirvāyiṇa iti ṣaṭ gatayaḥ. ūrdhvaṃsroto gatiś ca saptamīti. ūrdhvasravaṇadharmeti. kṛdaṃtam etac chabdarūpam iti. vidhārtham etac chabdarūpam iti darśayati. ūrdhvam iti ca kriyāviśeṣaṇam iti. tasyābhedanirdeśād iti. tasyordhvaṃsrotasaḥ plutādibhedānirdeśād ity arthaḥ. vineyāśayāpekṣo hi sūtranirdeśaḥ. nānyāḥ śaikṣā gataya iti. na srotaāpannasakṛdāgāmigataya ity arthaḥ. gatir utpattiḥ saṃparāya ity ete sūtre paryāyā ucyaṃte. teṣām ity anāgāmināṃ. sati ca karmaṇi vṛttiḥ prāṇātipātādyakaraṇāt. asati cāvṛttir abrahmacaryādyakaraṇāt. [Tib. 225b] akuśalena hi cittenābrahmacaryādikaraṇam iti. teṣāṃ tu vītarāgāṇāṃ saty eva karmaṇi vṛttir nāsati prahīṇakuśalatvāt. na punaḥ pratyāgatir iti. yāsu gatiṣūpapannāḥ. tatratatra caiṣām atyaṃtam anāgamanam ity arthaḥ. na tv etad yathoktam anyatrāstīty. yad etat saty eva vṛttir asati cāvṛttir evāpunaḥpratyāgamanaṃ ca. tad etat ( Abhidh-k-vy 564 ) srotaāpanne sakṛdāgāmini ca nāstīti.

anyeṣām apīti. srotaāpannasakṛdāgaminām apīty arthaḥ. pāryāyikam iti. paryāye bhavaṃ pāryāyikaṃ. kenacit prakāreṇa bhavatīty arthaḥ. katham ity āha. paṃcavidhasya pāpasyātyaṃtamakaraṇasaṃvarapratilaṃbhād iti. paṃcavidhasya pāpasya prāṇātipātādattādānakāmamithyācāramṛṣāvādamadyapānalakṣaṇasyākaraṇenākriyayā saṃvaraḥ saṃvaraṇam. tasya pratilaṃbhāt. na hy āryā janmāṃtare 'py etat paṃcavidhaṃ pāpam adhyācaraṃti. akaraṇasaṃvaravacanaṃ. samādānasaṃvarasyānāvaśyakatvāt. prāyeṇeti. darśanagrahātavyānām akuśalānāṃ sarveṣām atyaṃtaprahāṇāt. bhāvanāprahātavyānāṃ ca kāmāvacarāṇāṃ keśāṃcit saṃbhavataḥ. yeṣām iti vistaraḥ. yeṣāṃ tu niḥparyāyeṇa na prakārāṃtareṇa srotaāpannasakṛdāgāmivat satpuruṣatvaṃ. [Tib. 226a] kiṃ tarhi. sarvasya pāpasyātyaṃtamakaraṇasaṃvarapratilaṃbhāt. sarveṣāṃ cākuśalānāṃ darśanaprahātavyānāṃ kleśānāṃ prahāṇāt. bhāvanāprahātavyānāṃ ca kāmāvacarāṇāṃ sarveṣāṃ navaprakārāṇām api prahāṇāt. teṣāṃ satpuruṣāṇām anāgāminām iha sūtre 'dhikāraḥ. sapta satpuruṣagataya ity ato 'nyeṣāṃ pāryāyikaṃ satpuruṣatvaṃ na pratiṣidhyate.
(VI.42) kiṃ punaḥ parivṛttajanmano 'py anāgāmina eśa bhedo 'sti. aṃtarāparinirvāyīty evamādikaḥ. parivṛttajanmānāgāmīyaḥ prathame janmani srotaāpattiphalaṃ sakṛdāgāmiphalaṃ vā prāpya dvitīye janmany anāgāmī bhavati. kāma iti viśeṣaṇaṃ. yasmāt rūpadhātau parivṛttajanmā kadācid ārūpyān praviśatīti. tatraiva janmani parinirvāṇād iti. kāmadhātau duḥkhabahulatvenāsya tīvrasaṃvegatvāt. yat tarhīti vistaraḥ. śakreṇoktam itaś cyuto 'haṃ manuṣyeṣūpapanno yady arhattvaṃ prāpya na parinirvāmi. ye te devā akaniṣṭhā iti viśrutāḥ. aṃte me hīyamānasya tatropapattir bhaviṣyatīti. sa hi deveṣv eva srotaāpanno manuṣyāṃś cāgatya parinirvāsyāmīti vacanāt parivṛttajanmā bhavet. aṃte nikāyasabhāgāvasāne mama hīyamānasyārhattvād [Tib. 226b] aprāptiparihāṇyā parihīyamāṇasya. tatrākaniṣṭheṣūpapattir bhaviṣyatīti prārthanāvacanād dhātvaṃtaragamanam astīti darśitaṃ bhavatīti gamyate. tat kathaṃ kāmadhātau parivṛttajanmāṃtara āryo dhātvāṃtaraṃ na gacchatīty ucyata iti. sūtrārtho dṛśyate. brūyās tvaṃ. dharmalakṣaṇānabhijñatvāc chakreṇaivam uktaṃ. tasmād adoṣa iti. bhagavatā tarhy evaṃ śṛṇvatā kasmād asau na nivārito mā tvam eva voca ity ata ucyate. bhagavatāpy anivāraṇaṃ. saṃharṣaṇīyatvād iti. kāmaduḥkhaparityāgābhilāṣeṇa saṃharṣaṇīyam ity abhiprāyaḥ. ( Abhidh-k-vy 565 ) cyutinimittopapattiduḥkhodvignasya saṃharṣaṇīyatvād ity ācāryasaṃghabhadraḥ.
indriyāṇāṃ paripakvataratvād iti. prajñādīnām indriyāṇāṃ niṣyandaphalapuṣṭiviśeṣād ity arthaḥ. āśrayaviśeṣalābhāc ca. yasmāc cāśrayaviśeṣam anupahataṃ mārgasaṃmukhībhāvānukūlaṃ pratilabhate. dṛṣyaṃte hi tīkṣṇendriyā api saṃta āśrayavaiguṇyāt guṇebhyaḥ parihīyamāṇā ity ato janmāṇtaraparivāsenendriyāṇāṃ paripakvataratvād indriyasaṃcāro nāsti. āśrayaviśeṣalābhāc ca parihāṇir nāsty anenaiva janmāṃtaraparivāsena dhātvaṃtaragamanaṃ na bhavatīti.
mārgasyājitatvād asaṃmukhībhāvata iti. [Tib. 227a] yasmān mārgasyājitatvād asaṃmukhībhāvaḥ. tasmāt kāraṇād avītarāgaḥ śaikṣaḥ srotaāpannaḥ sakṛdāgāmī ca nāṃtarāparinirvāyī bhavati. anuśayānāṃ ca nātimandatvāt. yasmāc cānuśayās tasya nātimandāḥ. ato nāṃtarāparinirvāyī bhavatīty ayam ācāryasya parihāraḥ. vaibhāṣikāṇāṃ kaḥ parihāra ity āha. dussamatikramatvāt kāmadhātor iti vaibhāṣikā iti. katham ity ucyate. bahu hy anena kartavyaṃ bhavati. akuśalāvyākṛtakleśaprahāṇam akuśalānāṃ kāmāvacarāṇāṃ avyākṛtānāṃ ca rūpārūpyāvacarāṇāṃ kleśānāṃ prahāṇam anena kartavyaṃ. vītarāgeṇa punaḥ śaikṣeṇāvyākṛtānām eva prahāṇam iti. dvitriśrāmaṇyaphalaprāptir iti. dve vā trīṇi vā śrāmaṇyāni phalāni prāptavyāni. sakṛdāgāminā dve śrāmaṇyaphale prāptavye. anāgāmiphalam arhattvaphalaṃ ca. srotaāpannena trīṇi sakṛdāgāmiphalaṃ anāgāmiphalam arhattvaphalaṃ ca. vītarāgeṇa punar ekam evārhattvaphalaṃ prāptavyam iti. tridhātusamatikramaś cāvītarāgeṇa kartavyaḥ. vītarāgeṇa tu rūpāvītarāgeṇāṃtarāparinirvāyinā bhavatā dvidhātusamatikramaḥ [Tib. 227b] kartavya iti.
(VI.43) ākīryata iti. vyavakīryate vyatibhidyate. anāsravābhyāṃ sāsravaṃ caturthaṃ dhyānaṃ miśrīkriyata ity arthaḥ. sukhapratipadām agratvād iti. sukhāḥ pratipadaś catvāri maulāni dhyānāni.
dhyāneṣu mārgaḥ pratipat sukheti
vacanāt. tāsāṃ caturthaṃ dhyānam agram aṣṭāpakṣālamuktatvāt. yadā kileti. kilaśabdo vaibhāṣikamatadyotakaḥ. svamataṃ tu paścād darśayiṣyati. aśakyaṃ tu kṣaṇavyavakiraṇam iti vistareṇa dvau hi kṣaṇāv ānaṃtaryamārgasadṛśāv iti. anāsravasāsravau. tṛtīyo vimuktimārgasadṛśa ity anāsravaḥ. mṛdvindriyāḥ kleśabhīrutayā ca vyavakiraṃti. caśabdāc chuddhāvāsopapattyarthaṃ dṛṣṭadharmasukhavihārārthaṃ ca vyavakiraṃti. tīkṣṇendriyās tu śuddhāvāsopattyarthaṃ ( Abhidh-k-vy 566 ) dṛṣṭadharmasukhavihārārtham eva ca vyavakiraṃti. na kleśabhīrutayā. teṣāṃ parihāṇyasaṃbhavāt. kathaṃ punaḥ kleśabhīrutayā aparihāṇyarthaṃ vyavakiraṃtīty āha. āsvādanāsaṃprayuktasamādhidūrīkaraṇāt aparihāṇyartham iti. phalān na parihīyeyam iti.
(VI.44ab) paṃcaprakāreti vistaraḥ. mṛdvī madhyādhimātrādhimātratarā adhimātratameti. [Tib. 228a] prathamāyāṃ trīṇi cittānīti. tasya pudgalasya tāvatī śaktir ity evam upariṣṭhād api vaktavyaṃ. dvitīyāyāṃ ṣaḍ iti. anāsravaṃ sāsravam anāsravam iti trīṇi. punar anāsravaṃ sāsravam anāsravam ity aparāṇi trīṇīti ṣaḍ bhavaṃti. evam eva ca tṛtīyāyāṃ nava caturthyāṃ dvādaśa paṃcamyāṃ paṃcadaśeti yojyaṃ. tāsāṃ yathāsaṃkhyam iti. tāsāṃ vyavakīrṇabhāvanānāṃ yathākramaṃ paṃca śuddhāvāsāḥ phalaṃ. mṛdvyā bhāvanāyā avṛhāḥ phalam evaṃ yāvad adhimātratamāyā bhāvanāyā akaniṣṭhāḥ phalam iti. śraddhādīndriyādhikyād iti bhadaṃtaśrīlātamatam. śraddhādhikāyā bhāvanāyā avṛhāḥ phalaṃ. evaṃ yāvat prajñādhikāyā bhāvanāyā akaniṣṭhāḥ phalam iti.

(VI.44cd) yo hi kaścid anāgāmīti. śraddhādhimukto vā dṛṣṭiprāpto vā. kāyena sākṣātkaraṇam iti. cittābhāvāt kāyenaiva sākṣātkaroti. kathaṃ kāyenaivety āha. kāyāśrayotpatteḥ. evaṃ tu bhavitavyam iti svamatam ācāryasya. prāpti jñānasākṣātkriyābhyām iti. samādhikāle tadanukūlāśrayaprāptisākṣātkaraṇāt. vyutthānakāle ca tatpratisaṃvedanājñānasākṣātkaraṇāt. pratyakṣīkāro [Tib. 228b] hi sākṣātkriyeti. savijñānakāyaśāṃtipratilaṃbhāvasthāyāṃ sākṣātkriyā yujyata ity abhiprāyaḥ. savijñānakakāyaśāṃtipratilaṃbhena vā avijñānakakāyaśāṃtyavasthāyāṃ tatprāptir gamyata iti.
aṣṭādaśa śaikṣā ity atra sūtra iti. anāthapiṇḍado gṛhapatir bhagavaṃtam apṛcchat. kati bhadaṃta dakṣiṇīyā iti. bhagavān āha. aṣṭādaśa gṛhapate śaikṣā navāśaikṣā dakṣiṇīyā iti. aṣṭādaśa śaikṣāḥ katame. srotaāpattiphalasākṣātkriyāyai pratipannakaḥ. srotaāpannaḥ. sakṛdāgāmiphalasākṣātkriyāyai pratipannakaḥ. sakṛdāgāmī. anāgāmiphalasākṣātkriyāyai pratipannakaḥ. anāgāmī. arhattvaphalasākṣātkrivāyai pratipannakaḥ. śraddhānusārī. dharmānusārī. śraddhādhimuktaḥ. dṛṣṭiprāptaḥ. kulaṃkulaḥ. ekavīcikaḥ. aṃtarāparinirvāyī. upapadyaparinirvāyī. sābhisaṃskāraparinirvāyī. anabhisaṃskāraparinirvāyī. ūrdhvasrotāḥ. itīme gṛhapate 'ṣṭādasa śaikṣāḥ. navāśaikṣāḥ katame. parihāṇadharmā. cetanādharmā. anurakṣaṇādharmā. sthitākaṃpyaḥ. prativedhanābhavyaḥ. akopyadharmā. [Tib. 229a] cetovimuktaḥ. prājñāvimuktaḥ. ( Abhidh-k-vy 567 ) ubhayatobhāgavimuktaḥ. itīme gṛhapate navāśaikṣā iti. tisraḥ śikṣās tatphalaṃ ceti. adhiśīlam adhicittam adhiprajñam iti tisraḥ śikṣā āryamārgalakṣaṇāḥ. tāsāṃ phalaṃ visaṃyogaḥ. tadviśeṣeṇa hi śaikṣāṇāṃ vyavasthānam iti. śikṣāviśeṣeṇa tatphalaviśeṣeṇa cety arthaḥ. kathaṃ punas tadviśeṣaḥ. anyādṛsyo 'nyādṛśyo 'ṣṭādaśānāṃ śaikṣāṇāṃ śikṣāḥ visaṃyogaphalaṃ ceti. nirodhasamāpattiś ca na śaikṣā aprahāṇamārgasvābhāvyāt. na śikṣā phalam avisaṃyogaphalasvābhāvyāt. ato na tadyogān nirodhasamāpattiyogāt śaikṣaviśeṣa uktaḥ. yathaite 'ṣṭādaśa śaikṣāḥ. na punar asau na śaikṣaḥ. tatra yad idam ucyate. aṣṭādaśa śaikṣā ity atra sūtre kiṃ kāraṇaṃ kāyasākṣī noktaḥ śaikṣa ity evaṃ noktaḥ.
yathāsthūlaṃbheda iti. rūpopagā paṃca.
ārūpyagaś caturdhānyaḥ. iha nirvāyako para
ity evamādi. sūkṣmaṃ tu bhidyamānā iti vistaraḥ. atrācāryo gaṇanopāyapradarśanārthaṃ [Tib. 229b] prathamam aṃtarāparinirvāyiṇa indriyabhūmigotrādibhedaṃ vyutpādayati. kiṃ kāraṇam. tadbhede hi gaṇite yathāṃtarāparinirvāyiṇa indriyādibhedād bhedaḥ. evaṃ yāvad ūrdhvasrotasa iti sukham atideśaṃ kariṣyāmīti. bhūmibhedāś catvāra iti. te evāṃtarāparinirvāyiṇaḥ. bhūmayaś catvāri dhyānāni. rūpopagānām anāgāmināṃ vivakṣitatvāt. tatra prathame dhyāne 'ṃtarāparinirvāyī yāvac caturtha iti catvāraḥ. parihāṇadharmādigotrabhedāt ṣaḍ iti. ta eva parihāṇadharmā cetanādharmā anurakṣaṇādharmā sthitākaṃpyaḥ prativedhanābhavyaḥ akopyadharmā ceti. sthānāṃtarabhedāt ṣoḍaśeti. brahmakāyikādīny akaniṣṭhāṃtāni. mahābrahmaṇo vaibhāṣikanītyāsthānāṃtaraḥ. bahirdeśakanayenāpi sthānāṃtaratve tatrāryo notpadyata ity agaṇanaṃ. tad evaṃ sthānāṃtarabhedāt ṣoḍaśāṃtarāparinirvāyiṇaḥ. bhūmivairāgyabhedāt ṣaṭtriṃśad iti. bhūmibhedāt tadvairāgyabhedāc ca ṣaṭtriṃśad aṃtarāparinirvāyiṇaḥ. katham iti pratipādayati. rūpadhātan [Tib. 230a] sakalabandhana iti vistaraḥ. rūpadhātau prathame dhyāne sakalabandhana ekaprakāravītarāgo yāvad aṣṭaprakāravītarāga iti nava. dvitīye 'pi nava sakalabandhano yāvad aṣṭaprakāravītarāga iti. tathā tṛtīye nava. tathā caturthe naveti. catvāro navakāḥ ṣaṭtriṃśad bhavaṃti. yāvac caturthadhyānāṣṭaprakāravītarāga iti. yāvacchabdenāyam arthavistaro labhyate. caturthadhyānanavamaprakāravītarāgo nocyate. yasmād asāv ārūpye sakalabandhano bhavati. na cehārūpyago 'dhikriyate. rūpopagānām iha vivakṣitatvāt. aṃtarābhavasaṃbandhād ( Abhidh-k-vy 568 ) iti. tathā ca sati sthānāṃtaragotravairāgyendriyabhedād iti vistaraḥ. sthānāṃtarāṇāṃ gotrāṇāṃ vairāgyāṇām indriyāṇāṃ ca bhedāt. dvānavatīni dvānavatyadhikāni paṃcaviṃśatiśatāni bhavaṃti teṣām aṃtarāparinirvāyiṇāṃ. kathaṃ kṛtvā tatha bhavaṃtīty āha. ekasmiṃ sthāne. tadyathā brahmapurohite ṣaṭ gotrāṇi parihāṇadharmādibhedāt. gotragotra iti vīpsā nava pudgalāḥ. sakalabandhano yāvad aṣṭaprakāravītarāgaḥ svasmāt sthānāt. tadyathā brahmapurohitāt. [Tib. 230b] ṣaṇṇavakāni gotraṣaṭ pudgalanavakagrahaṇāc catuḥpaṃcāśat. ṣoḍaśa catuḥpaṃcāśatkāni. ṣoḍaśasthānāṃtaragrahaṇāt. catuḥṣaṣṭyādi. catuḥṣaṣṭyadhikāni aṣṭau śatāni. indriyabhedāt tu triguṇū mṛdumadhyādhimātrabhedāt. ity evaṃ kṛtvā. kiṃ dvānavatīni paṃcaviṃśatiśatāni bhavaṃti. yena nyāyena sakalabandhano yāvad aṣṭaprakāravītarāga iti nava pudgalā vyavasthāpitāḥ. taṃ nyāyaṃ darśayann āhayo hy adhare dhyāna iti vistaraḥ. yo hy adhare dhyāne prathame yāvat tṛtīye navaprakāravītarāgaḥ. sa uttare dhyāne dvitīye yāvac caturthe sakalabandhana ity uktaḥ. kasmād ity āha. samagaṇanārtham iti. caturṣu dhyāneṣu navanava yathā syur iti. anyathā hi viṣamā gaṇanā syāt. prathame dhyāne daśa syuḥ sakalabandhano yāvan navaprakāravītarāga iti. dvitīye nava ekaprakāravītarāgo yāvan navaprakāravītarāga iti. evaṃ tṛtīye nava caturthe tv aṣṭau syuḥ. ekaprakāravītarāgo yāvad aṣṭaprakāravītarāga iti. navaprakāravītarāgasyārūpyasakalabandhanatvād ity uktaṃ evaṃ yāvad ūrdhvasrotasa iti. evam upapadyasābhisaṃskārānabhisaṃskārordhvasrotasām api. sthānāṃtaragotravairāgyendriyabhedāt [Tib. 231a] pratyekaṃ dvānavatīni paṃcaviṃśatiśatāni bhavaṃtīty abhisamasya punaḥ paṃcābhedāṃś catvāriṃśadūnāni trayodaśasahasrāṇy anāgāmināṃ bhavaṃti. ārūpyagais tu sahopapadyādicaturbhedabhinnair atitarāṃ bahavo bhavaṃti. anayā tu vartanyā gamyata eveti na likhyate.
(VI.45, 46) ābhavāgrāṣṭabhāgakṣid

iti. ābhavāgrād āṣṭau prakārān kṣiṇotīty ābhavāgrāṣṭabhāgakṣid ābhavāgrāṣṭaprakārakṣayakṛd ity arthaḥ. ayam anāgāmī prathamadhyānaikaprakāravairāgyāt prabhṛtīti. yasmāt kāmavairāgyād anāgāmī vyavasthāpyate. tasmāttataḥ pareṇārhattvaphalapratipannako bhavati. yathā vajraḥ sarvaṃ bhinatti. evam ayaṃ samādhiḥ sarvam anuśayaṃ bhinattīti sāmarthyāt vajra upamā asyeti vajropamaḥ. bhinnatvād asau na sarvāṃ bhinattīti. traidhātukān ( Abhidh-k-vy 569 ) darśanaprahātavyān bhāvanāprahatavyāṃś ca kāmāvacarān yāvad bhāvāgrikān aṣṭau prakārān. yadi sarvān na bhinatti kasmāt sarvānuśayabhedīty ucyata ity āha. sarvāṃs tu bhettuṃ samartha iti. saṃbhavam adhikṛtyoktam ity abhiprāyaḥ.
anāgamyasaṃgṛhītā iti vistaraḥ. nava bhūmīḥ anāgamyaṃ dhyānāṃtaraṃ [Tib. 231b] catvāri dhyānāni trīṃś cārūpyān bhavāgravarjyān niśrityārhattvaprāptir ity ata evaṃ pratanyate. duḥkhasamudayānvayajñānākāraiḥ saṃprayuktā aṣṭāv iti. bhāvāgrikaduḥkhālaṃbanānvayajñānākāraiś caturbhiḥ saṃprayuktāś catvāro bhāvāgrikasamudayālaṃbanānvayajñānākaraiḥ caturbhir aparaiḥ saṃprayuktāś catvāra ity aṣṭau. evam eva nirodhamārgadharmajñānākāraiḥ saṃprayuktā aṣṭāv iti vaktavyaṃ.
dharmajñānaṃ nirodhe yan mārge vā bhāvanāpathe
tridhātupratipakṣas tad
iti siddhāṃtāt tayor evehopanyāso na duḥkhasamudayadharmajñānayor grahaṇaṃ. evaṃ yāvad iti. yāvacchabdena yathā prathamadhyānanirodhālaṃbanākāraiḥ saṃprayuktāś catvāraḥ. evaṃ dvitīyatṛtīyacaturthadhyānākāśavijñānākiṃcanyāyatanabhavāgranirodhālaṃbanāḥ pratyekaṃ catvāraś catvāro vaktavyāḥ. mārgānvayajñānākāraiḥ saṃprayuktāś catvāra ity atra pratibhūmimārgālaṃbanānvayajñānākāraiḥ saṃprayuktāś catvāraḥ catvāra iti nocyate. kasmād ity āha. kṛtsnasyānvayajñānapakṣasyālaṃbanād iti. aviśiṣṭo hy anvayajñānapakṣo mārgaḥ pratipakṣabhāvenānyonyahetukaś ca mārga iti samastam evālaṃbyate. [Tib. 232a] na nirodhavad ity ataś catvāra eva mārgānvayajñānākāraiḥ saṃprayuktā iti. ta ime jñānākārālaṃbanabhedabhinnā iti. jñānākārabhedenālaṃbanabhedena ca bhinnāḥ. atha vā jñānānām ākārāṇām ālaṃbanānāṃ ca tribhedena bhinnāḥ. jñānākārabhedabhinnās tāvat. duḥkhasamudayānvayajñānākārair ityevamādivacanāt. ālaṃbanabhedabhinnā api. bhāvāgrikaduḥkhasamudayālaṃbanair ityevamādivacanāt. dvāpaṃcāśad iti. ādito dvyaṣṭāv iti ṣoḍaśa. prathamadhyānanirodhālaṃbanāś catvāro yāvan mārgānvayajñānākāraiḥ saṃprayuktāś catvāra iti navacatuṣkāṇi ṣaṭtriṃśat. ṣoḍaśa ca ṣaṭtriṃśac ca dvāpaṃcāśad bhavaṃti. yathānāgamyasaṃgṛhīta iti vistaraḥ. maulaṃ dhyānam anāgamyapraviśyotpadyata ity anāgamyaṃ. yena prakāreṇānaṃtaroktenānāgamyasaṃgṛhītā dvāpaṃcāśad vajropamā bhavaṃti. tenaiva prakāreṇa dhyānāṃtarasaṃgṛhītā dvāpaṃcāśad bhavaṃti. kathaṃ kṛtvā. dhyānāṃtarasaṃgṛhītā bhāvāgrikaduḥkhasamudayānvayajñānākāraiḥ ( Abhidh-k-vy 570 ) saṃprayuktā aṣṭau. nirodhamārgadharmajñānākāraiḥ [Tib. 232b] saṃprayuktā aṣṭau. nirodhānvayajñānākāraiḥ saṃprayuktāḥ prathamadhyānanirodhālaṃbanāś catvāraḥ. evaṃ yāvad bhavāgranirodhālaṃbanāś catvāraḥ. mārgānvayajñānākāraiḥ saṃprayuktāś catvāraḥ. kṛtsnasyānvayajñānapakṣasyālaṃbanāt. ta ime jñānākārālaṃbanabhedabhinnā dvāpaṃcāśad bhavaṃti. yathā dhyānāṃtarasaṃgṛhītā evaṃ prathamadhyānasaṃgṛhītā dvāpaṃcāśāt. yāvac caturthadhyānasaṃgṛhītā dvāpaṃcāśad iti. yathāsaṃkhyam iti vistaraḥ. ākāśānaṃtyāyatanasaṃgṛhītā aṣṭāviṃśatiḥ. vijñānānaṃtyāyatanasaṃgṛhītāś caturviṃśatiḥ. ākiṃcanyāyatanasaṃgṛhītā viṃśatiḥ. bhavāgra āryamārgo nāstīti tatsaṃgṛhītā na saṃtīti na ciṃtyaṃte. teṣu dharmajñānasyābhāvād iti. teṣv ākāśānaṃtyāyatanādiṣu dharmajñānasyābhāvāt. dharmajñānasya ṣaḍbhūmikatvāt. tasmān nirodhamārgadharmajñānākāraiḥ saṃprayuktā aṣṭau na bhavaṃti. adhobhūminirodhālaṃbanasya cānvayajñānasyābhāvāt. nirodhānvayajñānākāraiḥ saṃprayuktāś caturdhyānanirodhālaṃbanāḥ ṣoḍaśa punar na bhavaṃtīty aṣṭāviṃśatir bhavaṃti. dvāpaṃcāśato 'ṣṭau ṣoḍaśa caivāpanīyeti kṛtvā. katham. ākāśānaṃtyāyatanasaṃgṛhītā bhāvāgrikaduḥkhasamudayānvayajñānākāraiḥ saṃprayuktā aṣṭau. nirodhānvayajñānākāraiḥ [Tib. 233a] saṃprayuktā ākāśānaṃtyāyatanādinirodhālaṃbanāḥ ṣoḍaśa. mārgānvayajñānākāraiḥ saṃprayuktāś catvāra iti. ta ime jñānākārālaṃbanabhedabhinnā aṣṭāviṃśatir bhavaṃti. evaṃ vijñānānaṃtyāyatananirodhālaṃbanāś caturo 'panīya caturviṃśatir yojyāḥ. ākiṃcanyāyatanasaṃgṛhītā vijñānānaṃtyāyatananirodhālaṃbanān apy aparān apanīya viṃśatir iti. kiṃ punaḥ kāraṇaṃ svabhūmyūrdhvabhūmikanirodham evālaṃbaṃta ārūpyā nādhobhūmikaṃ dhyānavat. na hy adhobhūmikaṃ duḥkham anālaṃbya tannirodhaḥ śakyam ālaṃbituṃ. duḥkhaṃ ca sarvaṃ sāsravam eva. eṣa ca niyamaḥ.
na maulāḥ kuśalārūpyāḥ sāsravādharagocarā
ity etat kāraṇaṃ. dhyānānāṃ tu samastālocanatvān na pratiṣedhaḥ. vakṣyati hi
dhyānaṃ sadviṣayaṃ śubham
iti. atha kasmān nirodham evālaṃbaṃte na punar duḥkhaṃ samudayaṃ vā. bhavāgrād adhobhūmer vītarāgatvāt. tasya hi bhāvāgrika eva navamaḥ prakāro vajropamavadhyo 'vaśiṣṭa iti. adhobhūmipratipakṣālaṃbanaṃ tu bhavatīti anvayajñānam adhikṛtaṃ. tac ca vajropamasamādhisaṃprayuktaṃ veditavyaṃ. tasya pratipakṣasya anyonyahetutvād iti
[Tib. 233b] anyonyaṃ navabhūmis tu mārgaḥ samaviśiṣṭayor
iti vacanāt. sarvaṃ hi mārgānvayajñānaṃ navabhūmikānvayajñānapakṣālaṃbanam iti.

yeṣāṃ tv iti vistaraḥ. yeṣām ābhidhārmikānāṃ mārgānvayajñānam api na kevalanirodhānvayajñānam ekaikabhūmipratipakṣālaṃbanam iṣṭaṃ. teṣām aṣṭāviṃśatim adhikān prakṣipya anāgamyasaṃgṛhītā aśītir vajropamā bhavaṃti. kathaṃ kṛtvā. pūrvakāḥ kṛtsnasyānvayajñānapakṣyasyālaṃbanā mārgānvayajñānākāraiḥ saṃprayuktāś catvāraḥ. idānīm ekīyamatenaikaikabhūmipratipakṣālaṃbanā api vyavasthāpyaṃte. anāgamyasaṃgṛhītāḥ prathamadhyānapratipakṣālaṃbanā mārgānvayajñānākāraiḥ saṃprayuktāś catvāraḥ. evaṃ yāvad ākiṃcanyāyatanapratipakṣālaṃbanā mārgānvayajñānākāraiḥ saṃprayuktāś catvāra ity evam aṣṭāviṃśatir adhikā bhavaṃti. evam aṣṭāviṃśatim adhikān prakṣipya dvāpaṃcāśad aśītir bhavaṃti. kiṃ punaḥ kāraṇaṃ bhavāgrapratipakṣālaṃbanā mārgānvayajñānākāraiḥ saṃprayuktāś catvāro na gaṇyaṃte. āha. na bhavāgrasaṃgṛhīto 'nāsravo mārgo bhavāgrapratipakṣo 'sti. prathamadhyānabhūmikas tv asti. yāvad ākiṃcanyāyatanabhūmika iti. tasmāt tadbhūmipratipakṣālaṃbanā evoktāḥ. na bhavāgrapratipakṣālaṃbanā iti. apare punar vyācakṣate. yeṣāṃ tu mārgānvayajñānam apy ekaikabhūmipratipakṣālaṃbanam [Tib. 234a] iṣṭaṃ. yathā nirodhānvayajñānam iṣṭam ity abhiprāyaḥ. teṣāṃ bhāvāgrikaduḥkhasamudayānvayajñānākāraiḥ saṃprayuktā aṣṭau. nirodhamārgadharmajñānākāraiḥ saṃprayuktā aṣṭau. nirodhānvayajñānākāraiḥ saṃprayuktāḥ prathaṃadhyānanirodhālaṃbanāś catvāraḥ. evaṃ yāvad bhavāgranirodhālaṃbanāś catvāra iti dvātriṃśad bhavaṃti. evaṃ mārgānvayajñānākārair api saṃprayuktās tathaiva dvātriṃśad iti kṛtvā. aṣṭāviṃśatim adhikān prakṣipyānāmyasaṃgṛhītā aśītir vajropamā bhavaṃtīti. teṣāṃ hi ye hi kṛtsnasyānvayajñānapakṣasyālaṃbanān mārgānvayajñānākāraiḥ saṃprayuktāś catvāras te na saṃti. bhavāgrapratipakṣālaṃbanās tu tatsthāne bhavaṃtīty ato aśītir vajropamā bhavaṃtīti. evaṃ yāvac caturthadhyānasaṃgṛhītāḥ katham. aṣṭāviṃśatim adhikān prakṣipya dhyānāṃtarasaṃgṛhītā aśītir vajropamā bhavaṃti. yathā dhyānāṃtarasaṃgṛhītāḥ. evaṃ prathamadvitīyatṛtīyacaturthadhyānasaṃgṛhītā pratidhyānam aśītir vajropamā bhavaṃti. ākāśānaṃtyāyatanādiṣv iti. bhavāgravarjyeṣu triṣv ārūpyeṣu yathākramaṃ catvāriṃśat dvātriṃśac caturviṃśatiś ca bhavaṃti. kathaṃ kṛtvā. [Tib. 234b] ākāśānaṃtyāyatane tāvad aṣṭāviṃśatyāṃ vajropameṣv ākāśānaṃtyāyatanapratipakṣālaṃbanān ( Abhidh-k-vy 572 ) mārgānvayajñānākāraiḥ saṃprayuktāṃś caturaḥ prakṣipya yāvad ākiṃcanyāyatanapratipakṣālaṃbanāṃś catura iti. dvādaśa prakṣipya catvāriṃśad bhavaṃti. evaṃ caturviṃśatyāṃ vijñānāyatanapratipakṣālaṃbanāṃś caturaḥ prakṣipyākiṃcanyāyatanapratipakṣālaṃbanāṃś caturaḥ prakṣipya dvātriṃśad bhavaṃti. evaṃ viṃśatyām ākiṃcanyāyatanapratipakṣālaṃbanāṃś caturaḥ prakṣipya caturviṃśatir bhavaṃti. āha. nanv apadiṣṭam adhobhūmipratipakṣālaṃbanaṃ tu bhavati. tasyānyonyahetutvād iti. atha kasmāt svabhūmyūrdhvabhūmipratipakṣālambanā evoktā ākāśānaṃtyāyatanādisaṃgṛhītāḥ. nādhobhūmipratipakṣālaṃbanā iti. atrocyate. aviśeṣya navabhūmikam anvayajñānapakṣaṃ mārgam adhobhūmipratipakṣālaṃbanaṃ bhavatīty uktaṃ. na punar ākāśānantyāyatanādisaṃgṛhītasyādhobhūmipratipakṣālaṃbanaṃ. kiṃ tarhi. svabhūmyūrdhvabhūmikapratipakṣālaṃbanaṃ eva. tatrāviśeṣarūpeṇādharālaṃbanam anvayajñānaṃ bhavati. na viśeṣasvarūpeṇa. svabhūmyūrdhvabhūmyālaṃbanaṃ tu viśeṣarūpeṇāpi bhavatīti. eṣa tu pūrvako vaibhāṣikāṇāṃ sthāpanāpakṣaḥ. sāmānyarūpeṇaiva sarvam anvayajñānapakṣam ālaṃbate 'nvayajñānam iti. [Tib. 235a] tathā hy ācāryasaṃghabhadreṇoktaṃ. sarvaṃ hi mārgānvayajñānaṃ navabhūmikānvayajñānapakṣālaṃbanam iti. apare tv evaṃ vyācakṣate. bhāvāgrikaduḥkhasamudayānvayajñānākāraiḥ saṃprayuktā aṣṭāu. nirodhānvayajñānākāraiḥ saṃprayuktā ākāśānaṃtyāyatananirodhālaṃbanāś catvāraḥ. evaṃ yāvad bhāvāgrikanirodhālaṃbanāś catvāra iti ṣoḍaśa. mārgānvayajñanākārair api saṃprayuktā ākāśānaṃtyāyatanapratipakṣālaṃbanāś catvāraḥ. evaṃ yāvad bhavāgrapratipakṣālaṃbanāś catvāra iti ṣoḍaśa. ta ete dviṣoḍaśa pūrvoktāś cāṣṭāv iti. catvāriṃśad ākāśānaṃtyāyatanasaṃgṛhītā vajropamā bhavaṃti. vijñānānaṃtyāyatahasaṃgṛhītā dvātriṃśat. ākāśānaṃtyāyatananirodhapratipakṣālaṃbanān aṣṭāvapanīyeti. ākiṃcanyātanasaṃgṛhītāś caturviṃśatiḥ. vijñānānaṃtyāyatananirodhapratipakṣālaṃbanān apy aparān aṣṭāv apanīyeti. bhavāgrasyāpi hi te 'dhobhūmikaṃ pratipakṣamārgam ācakṣata iti.
punar gotrendriyabhedād bhūyāṃso bhavaṃtīti. kathaṃ. ye tāvad aṣṭau sarvaprathamā uktāḥ. teṣāṃ. yo bhāvāgrikaduḥkhālaṃbano 'nityākārasaṃprayukto [Tib. 235b] vajropamaḥ. tasya ṣaḍgotrabhedāt ṣoḍhābhedaḥ. evaṃ duḥkhādyākārasaṃprayuktānāṃ trayāṇāṃ pratyekaṃ ṣoḍhābhedaḥ. teṣām ( Abhidh-k-vy 573 ) api pratyekaṃ mṛdumadhyādhimātrendriyabhedād bhedaḥ. yathā caiṣāṃ pratyekaṃ gotrendriyabhedāḥ. evaṃ bhāvāgrikasamudayālaṃbanānāṃ caturṇāṃ pratyekaṃ ṣaḍgotrabhedāt ṣoḍhābhedaḥ. indriyabhedāc ca tridhābhedaḥ. yathā caiṣām aṣṭānāṃ gotrendriyabhedāt pratyekaṃ ṣoḍhā tridhā ca bhedaḥ. evaṃ sarveṣām anāgāmyasaṃgṛhītānāṃ jñānākārālaṃbanabhedabhinnānāṃ yāvad ākiṃcanyāyatanasaṃgṛhītānāṃ gotrendriyabhedād bhedaḥ. anayā vartanyā yojyaḥ. evaṃ vā yojyaḥ. prathame pakṣe dvāpaṃcāśad anāgāmyasaṃgṛhītāḥ. yāvad viṃśatir ākiṃcanyāyatanasaṃgṛhītā ity abhisamasya caturaśītir uttarāṇi trīṇi śatāni vajropamānāṃ bhavaṃti. tāni ṣaḍguṇīkṛtya triguṇīkṛtya ca ṣaṭsahasrāṇi navaśatāni dvādaśottarāṇi bhavaṃti. dvitīyapakṣe yatrādito 'śītiḥ. yāvad ākiṃcanyāyatane caturviṃśatir iti. ekapiṇḍataḥ ṣaṭsaptatyuttarāṇi paṃcaśatāni bhavaṃti. gotrendriyabhedāt ṣaṭguṇīkṛtya triguṇīkṛtya ca. daśasahasrāṇi aṣṭaṣaṣṭyuttarāṇi ca trīṇi śatāni vajropamānāṃ [Tib. 236a] bhavaṃtīti.

ata eva tat kṣayajñānam iti. kuta ity āha. sarvāsravakṣayaprāptisahajatvāt prathamata iti. yasmāt sarvāsravakṣayaprāptyā saha jātaṃ tatprathamato jñānaṃ. tasmāt kṣayajñānam ity ucyate. madhyapadalopāt. nairuktividhānato vā. sarvagrahaṇaṃ srotaāpannādijñānaviśeṣaṇārthaṃ. prathamatograhaṇam anutpādajñānādiviśeṣaṇārthaṃ. saṃketāpekṣayā hiśabdapravṛttiḥ. ata eva sa iti. svarthaparisamāpteḥ. sa parārthakaraṇārhattvād arhan. parārthakaraṇayogyatvād ity arthaḥ. sarvasarāgapūjārhattvāc ceti. sarāgāḥ pṛthagjanaśaikṣāḥ teṣāṃ sarveṣāṃ pūjām arhatīty arhan. siddhaṃ bhavatīti. kiṃ siddhaṃ bhavatīty āha. anye sapta pūrvoktāḥ pudgalāḥ śaikṣā iti. trayaḥ phalasthāś catvāraś ca pratipannakā uktāḥ. asāv evāśaikṣa ity avadhāraṇād etadanye āryāḥ śaikṣā iti siddhaṃ.
kena te śaikṣā iti. kena kāraṇena te sapta pudgalāḥ śaikṣā ity ucyaṃta ity āha. āsravakṣayāya nityaṃ śikṣaṇaśīlatvād iti. śikṣā śīlam eṣām iti śaikṣāḥ. śīlaṃ. chattrādibhyo ṇa iti lakṣaṇāt. kva śikṣaṇaśīlāḥ. śikṣātraye. [Tib. 236b] kiṃ śikṣātrayam. adhiśīlam adhicittam adhiprajñaṃ ca. kiṃsvabhāvās tā ity āha. tāḥ punaḥ śīlasamādhiprajñāsvabhāvā iti. śīle śīkṣā adhiśīlam evaṃ yāvat prajñāyāṃ śikṣety adhiprajñam iti. avyayaṃ vibhaktāv ity avyayībhāvasamāsaḥ. śikṣākriyāṇāṃ tv avyatirekāc chīlādisvabhāvāḥ śikṣā iti vyācaṣṭe. pṛthagjano 'pi śaikṣaḥ prāpnotīti. pṛthagjano 'pi vinayoktāsu śikṣāsu śikṣata iti. na. yathābhūtaṃsatyāprajñānāt. naitad evaṃ. kasmāt. yathābhūtaṃ satyānāṃ duḥkhādīnāṃ aprajñānād anavabodhāt. tad dhi bhikṣavo ( Abhidh-k-vy 574 ) dṛṣṭaṃ yad āryayā prajñayeti vacanāt. tathā hi sūtre adhiśīlam adhicittaṃ vā śikṣāṃ vistareṇoktvāha. adhiprajñaṃ śikṣā katamā. idaṃ duḥkham āryasatyam iti yathābhūtaṃ prajānāti. ayaṃ duḥkhasamudayaḥ. ayaṃ duḥkhanirodhaḥ. iyaṃ duḥkhanirodhagāminī pratipad āryasatyam iti. yathābhūtasatyaprajñānāt. yatra ca śikṣitāḥ śīlādiṣu. tatra punar aparaśikṣaṇāt. prātimokṣasaṃvaraparityāgataḥ uṣmagatādiparihāṇitaś cāryaḥ punar yady api kiṃcit parityajati. na tu sarvaṃ. [Tib. 237a] na hy āryasya kadācid api śikṣātrayaṃ nāstīti. prakṛtistha ārya iti. asamāhitāvasthā sattvānāṃ prakṛtiḥ. tatrastha āryaḥ piṇḍapātacārādigataḥ. na śikṣaṇaśīla iti. na śaikṣaḥ syād ity abhiprāyaḥ. āśayata iti chandataḥ. sthitādhvagavat. adhvaga ucyate yo 'dhvānaṃ gacchati. saṃsthito 'py adhvaga ity ucyate. gamanāśasyāparityāgāt. tadvat. prāptyanuṣaṃgataś ca. śīlasamādhiprajñānāṃ ca prāptayaḥ prakṛtisthasyāpy anuṣajyaṃte. tasmāt prakṛtistho 'pi nāśikṣaṇaśīla eveti.
śaikṣāśaikṣanirdeśapraśaṃgenedam ucyate. atha śaikṣā dharmāḥ katamā ityādi. śaikṣasyānāsravā dharmāḥ saṃskṛtasvabhāvāḥ. evam aśaikṣasyāśaikṣā dharmāḥ.
nirvāṇaṃ kasmān na śaikṣaṃ. yac chaikṣeṇa prāptam ity abhiprāyaḥ. aśaikṣapṛthagjanayor api tadyogād iti. pṛthagjano 'pi laukikamārgaprāptena nirvāṇena yujyate.
prathamaḥ pratipannaka iti. darśanamārgasthaḥ. śeṣāṇām iti vistaraḥ. śeṣāṇāṃ pratipannakānāṃ sakṛdāgāmyanāgāmyarhattvaphalapratipannakānāṃ triphalasthāvyatirekāt. [Tib. 237b] srotaāpattisakṛdāgāmyanāgāmiphalasthebhyo 'vyatirekāt. sakṛdāgāmipratipannakādayaḥ srotaāpannādibhyo nānya ity arthaḥ. anupūrvādhigamaṃ praty evam ucyata iti. anupūrveṇa catuḥphalaprāptiṃ praty ucyate. dravyata paṃceti. bhūgaḥkāmavītarāgau tu syātāṃ. bhūyovītarāgaḥ kṣīṇaṣaṭprakāraḥ. kāmavītarāgaḥ kṣīṇanavaprakāraḥ. darśanamārge darśanamārgāvasthāyāṃ yathākramaṃ sakṛdāgāmyanāgāmiphalapratipannakau syātāṃ. na ca srotaāpannasakṛdāgāminau. kiṃ tarhi. tadvyatiriktau. tathā ca sati dravyataḥ sapta bhavaṃti. srotaāpattisakṛdāgāmyanāgāmiphalapratipannakās trayaś catvāraś ca phalasthā ity arhattvaphalapratipannaka eko 'nāgāmiphalasthān na vyatirikta ity avagaṃtavyaṃ.
(VI.47ab) dvividho hi bhāvanāmārga ukta iti.
dvividho bhāvanāmārgo darśanākhyas tv anāsrava
iti vacanāt. tatkleśānuśayitatvād iti yasmāt tadbhūmikaḥ kleśas tatra laukike ( Abhidh-k-vy 575 ) mārge ālaṃbanato 'nuśayitaḥ. yo hi kleśa iti vistareṇa sādharmyavaidharmyadṛṣṭāṃtaṃ darśayati. yo yadbhūmiko mārgaḥ. na sa tadbhūmikakleśapratipakṣaḥ. [Tib. 238a] tatkleśānuśayitatvāt. asamāhitatadbhūmikadharmāṃtaravat. vaidharmyeṇa tūparisāmaṃtakamārgavad anāsravavat pratipakṣamārgavad vā. laukikenāpi vairāgyam iti. uparibhūmisāmaṃtakena. lokottareṇāpīti. tatpratipakṣeṇa svādharabhūmikenānāsraveṇa mārgeṇa.
(VI.47cd) laukikenāryavairāgya
iti. tadyathā srotaāpannaḥ śamathacaritaḥ. laukikena mārgeṇa vairāgyaṃ gacchataḥ pratiprakāraṃ viśaṃyogaprāptayaḥ sāsravo 'nāsravaś cotpadyaṃte.
dhyānaṃ niśrityeti. yasmāc chaikṣaḥ ṣaḍ bhūmīr niśrityendriyāṇi saṃcarati. nārūpyam iti.
aśaikṣo nava niśritya bhūmīḥ śaikṣas tu ṣaḍ
iti vacanāt tenāha. yo dhyānaṃ niśrityendriyāṇi saṃcarati. sa kṛtsnapūrvamārgatyāgād ārūpyamārgāṇāṃ mṛdvindriyasaṃgṛhītānāṃ pūrvalabdhānāṃ tyāgāt. kevaphalamārgalābhāc ca kevalasyānāgāmiphalasya tīkṣṇendriyasvabhāvasya lābhāt.

sa viśeṣaṃ phalaṃ tyaktvā phalm āproti vardhayann
iti vacanāt. ūrdhvabhūmikakleśavisaṃyogena ārūpyāvacarakleśavisaṃyogenāsamanvāgataḥ syāt. ayaṃ cāparo doṣaḥ. tyakte ca tasminn ūrdhvabhūmikleśavisaṃyoge [Tib. 238b] taiḥ kleśair ūrdhvabhūmikaiḥ samanvāgataḥ syād iti.
bhavāgrārdhavimuktordhvajātavat tv asamanvaya
ity ardhena vimukto 'rdhavimuktaḥ. bhavāgrād ardhavimukto bhavāgrārdhavimuktaḥ. ūrdhvaṃ jāta ūrdhvajātaḥ. bhavāgrārdhavimuktaś cordhvajātaś ca bhavāgrārdhavimuktordhvajātau. tayor iveti. bhavāgrārdhavimuktordhvajātavat. samanvayas taiś tasyeti vākyaśeṣaḥ. tuśabdaḥ pūrvadoṣavyāvartanārthaḥ. tam arthaṃ vivṛṇvann āha. asatyām iti vistaraḥ. asatyām api tasya pudgalasya laukikyāṃ visaṃyogaprāptau. na taiḥ kleśaiḥ samanvāgamaḥ syāt tadyathā bhavāgrārdhaprakāravimuktasyeti vistaraḥ. tasya hi laukikī bhavāgrārdhaprakāravisaṃyogaprāptir nāsti. tatpratipakṣalaukikamārgābhāvāt. lokottarā ca tadvisaṃyogaprāptir dhyānaṃ niśrityendriyasaṃcāreṇa tyaktā syāt. na ca punas tair bhāvāgrikakleśaprakāraiḥ samanvāgamo bhavatīty abhyupagamyate bhavadbhiḥ. tadvad asya syāt. yathā ca pṛthagjanasya prathamadhyānabhūmer ūrdhvaṃ jātasya dvitīyadhyānādyupapannasya. kāmāvacarakleśavisaṃyogaprāptityāgāt. prathamadhyānabhūmikāyā visaṃyogaprāpter
bhūmisaṃcārahānibhyāṃ dhyānāptaṃ tyajyate śubhaṃ.
tathārūpyāptam
iti niyamāt tyāgo bhavati. tasmān na punas taiḥ kāmāvacaraiḥ [Tib. 239a] kleśaiḥ samanvāgamo bhavatīty abhyupagamyate. tadvad asyāpi pudgalasya syāt. pṛthagjanasyetigrahaṇaṃ. yasmād āryasya laukikena mārgeṇa kāmadhātor ūrdhvaṃ vā vairagyaṃ gacchataḥ kleśavisaṃyogaprāptir laukikī lokottarā ca bhavati. tatra yā laukikī kāmāvacarakleśavisaṃyogaprāptiḥ. tasyāḥ prathamadhyānabhūmer ūrdhvajātasya bhūmisaṃcāreṇa tyāgo bhavati na lokottarāyāḥ.
ārye tu phalāptyuttaptihānibhir
iti tyāganiyamāt. tasyāṃ ca satyāṃ lokottarāyāṃ prathamadhyānād ūrdhvaṃ jātasyāpy āryasya na punas taiḥ samanvāgamaḥ saṃbhavati. na tv evaṃ pṛthagjanasyeti pṛthagjanagrahaṇaṃ. tasmād ajñāpakam etat. tyakte kleśāsamanvayād iti yad uktaṃ.
(VI.48) sarvata
iti. svordhvādhobhūmitaḥ. tasya sāsravānāsravatvāt.
(VI.49) upekṣendriyasāmānyād iti. caturthadhyānādisamāpattitatsāmaṃtakayor upekṣendriyaṃ tulyam iti. kaścin na śaknotīti mṛdvindriyaḥ. indriyasaṃcārasya duṣkaratvād iti. upekṣendriyānaṃtaraṃ sukhendriyasya saumanasyendriyasya vā duṣkaratvāt. maulasāmaṃtakayor upekṣendriyasāmānye sati kim arthaṃ maulād evāṃtyaṃ vimuktimārgaṃ saṃmukhīkaroti. na sāmaṃtakāt. vītarāgabhūmibāhumānyāt. [Tib. 239b] nādharāyā vītarāgatvād iti. tatsāmaṃtakena vādhovairāgyasya kṛtatvāt. satyākārapravṛttā iti. anityādyākārapravṛttāḥ.
(VI.50) saṃbhavata iti. yady adharāṃ bhūmim audārikataḥ paśyaṃty ūrdhvaṃ tadviparyayeṇa śāṃtata ity eke. apare vyācakṣate. śāṃtādyākārāṇāṃ kadācid ekenāpy ākāreṇākārayaṃti. nāvaśyaṃ samastair iti. audārikata iti. audārikam ity audārikataḥ. aśāṃtatvād audārikataḥ. katham aśāṃtādharā bhūmiḥ. mahābhisaṃskārataratvāt. idaṃ mahābhisaṃskāraṃ yatnasādhyaṃ mārgeṇa sahādharaṃ sthānaṃ. idam api mahābhisaṃskāraṃ saha mārgeṇordhvaṃ sthānam. idam anayor atiśayeneti mahābhisaṃskārataraṃ. tadbhāvaḥ. tasmāt. khilaṃ durbhedaṃ. kutsitaṃ khilaṃ duḥkhilam iti duḥkhilataḥ. katham apraṇītādharā bhūmir ity āha. bahudauṣṭhulyataratvena pratikūlabhāvād iti. dauṣṭhulyaṃ kāyacittayor akarmaṇyatā kleśānukūlatety arthaḥ. bahudauṣṭhulyam ( Abhidh-k-vy 577 ) asyeti. bahudauṣṭhulyam. idam api bahudauṣṭhulyaṃ samārgam adharaṃ sthānaṃ. idam api bahudauṣṭhulyaṃ samārgam ūrdhvaṃ sthānam. idam anayor atiśayeneti bahudauṣṭhulyataraṃ. tadbhāvāt. [Tib. 240a] sthūlabhittikata iti. sthūlabhittikabhāvena. tayaivatadbhūmyaniḥsaraṇāt. tayaiva bhūmyā tasyā eva bhūmer aniḥsaraṇāt. bhittyaniḥśaraṇavat. yathā tayaiva bhittyā tasyā eva bhitter aniḥsaraṇaṃ. tadavaṣṭabdhākāśadeśāt. teṣāṃ viparyayeṇeti. alpābhisaṃskāratvāt alpadauṣṭhulyataratvenāpratikūlabhāvāt tayā bhūmyā tadbhūminiḥsaraṇād yathākramaṃ śāṃtapraṇītaniḥsaraṇākārāḥ.
(VI.51) gatam ānuṣaṃgikaṃ. idaṃ vaktavyam iti. kṣayajñānāṃtarābhāvi vaktavyam. anuṣaṃgeṇa tu laukikānāṃtaryavimuktimārgalakṣaṇanirdeśa iti.
yady akopyaḥ kṣayajñānād anutpādamatir
iti. apunaḥkartavyatājñānaṃ. tad asya tadānīm utpadyate. parihāṇisaṃbhavād iti. kleśotpādāvakāśo 'stīti nāsyānutpādajñānam utpadyate. kiṃ kāraṇaṃ. parihāṇisaṃbhavāt. yasmād asya parihāṇiḥ saṃbhavati. yasya punar anutpādajñānaṃ. na tasya parihāṇir iti.
(VI.52) tena hi śramaṇo bhavatīti. śrāmaṇyayogāc chramaṇo bhavati. yathā śauklyayogāc chuklaḥ paṭa iti. śamayati kleśān iti śramaṇaḥ. tanniṣyandapuruṣakāraphalatvād iti. tasya śrāmaṇyasyānaṃtaryamārgalakṣaṇasya yathāyogaṃ vimuktimārgā asaṃskṛtāni ca [Tib. 240b] niṣyandaphalatvāt puruṣakāraphalatvāc ca. vimuktimārgās tasya niṣyandaphalaṃ puruṣakāraphalaṃ ca. asaṃskṛtāni puruṣakāraphalam eva.
yadbalāj jāyate yat tat phalaṃ puruṣakārajaṃ.
yadbalāt prāpyate ca yat tac ca puruṣakāraphalam iti kṛtvā.
(VI.53) evaṃ tarhīti vistaraḥ. yathā pṛthagjanasya pāṇineḥ pravacane upasaṃkhyānaṃ kriyate. evaṃ sarvajñasyāpi buddhasyopasaṃkhyānaṃ kartavyam upajāyata iti vākyārthaḥ. pūrvamārgatyāga iti vistaraḥ. pūrvamārgatyāgaḥ pratipannakamārgatyāgāt. apūrvamārgaprāptiś ca phalamārgalābhād iti. sarvasyaikaprāptilābhād iti. sarvasya darśanaheyaprahāṇasyaikā bhāvanāmārgasaṃgṛhītā prāptiḥ srotaāpattiphalaprāptikāle labhyate. tathā sakṛdāgāmiphalaprāptikāle darśanaheyaprahāṇasya ṣaḍvidhabhāvanāmārgaheyaprahāṇasya ca sarvasyaikā sakṛdāgāmiphalasaṃgṛhītā prāptir labhyate. evam anāgāmyarhattvaphalayor api yojyaṃ. caturvidhānāṃ dharmānvayajñānānāṃ iti. satyabhedāc caturvidhānāṃ dharmajñānānām anvayajñānānāṃ ca tathaiva caturvidhānām ( Abhidh-k-vy 578 ) iti. yugapadaṣṭajñānalābhaḥ.

(VI.54) laukikamārgaprāptaṃ phaladvapam iti. sakṛdāgāmiphalam [Tib. 241a] anāgāmiphalaṃ ca. tad dhi laukikenāpi mārgeṇa prāptaṃ saṃbhavati. tat kathaṃ śrāmaṇyasyānāsravamārgalakṣaṇasya phalaṃ yujyate. darśanamārgaphalam api prahāṇam iti. apiśabdād bhāvanāmārgaphalam api prahāṇaṃ gṛhyate. tasya dviprakārasyāpi prahāṇasya sakṛdāgāmiphalasaṃgṛhītānāgāmiphalasaṃgṛhītā vā ekā prāptir labhyate. tasmād darśanamārgaphalaprahāṇayogād asaṃskṛtaṃ sakṛdāgaṃiphalam anāgāmiphalaṃ vā śrāmaṇyaphalaṃ bhavati. yat trayāṇāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇam iti. trisaṃyojanaprahāṇaṃ darśanamārgeṇa. paṃcāvarabhāgīyaikadeśānāṃ satkāyadṛṣṭiśīlav\rataparāmarśavicikitsānāṃ darśanamārgeṇaiva prahāṇaṃ. tasya prahāṇasya sakṛdāgāmyanāgāmiphalatve. kiṃ. kṛtaḥ prakṣepaḥ. tena jñāyate. prahāṇamiśrīkaraṇād evam uktaṃ bhagavateti. tadbalena parihīṇād iti.
laukikenāryavairāgye visaṃyogāptayo dvidhā
iti tatranāsravayā visaṃyogaprāptyā tat prahāṇaṃ yal laukikamārgasaṃprāptaṃ saṃdhāryate. prāptiyogenāvaśyam upatiṣṭhata ity arthaḥ. mriyate na phalabhraṣṭa iti. tadabhāve hi laukikasyeva parihīṇasya maraṇaṃ syāt. tadbalenety anāsravavisaṃyogaprāptibalenety [Tib. 241b] arthaḥ. saiva ca vartamānalaukikamārgopajanitānāsravā prātir anāgataś cāṣṭāṃga āryamārgo laukikabalena prāpyamāṇaḥ saṃskṛtaṃ śrāmaṇyaphalaṃ vyavasthāpyamānaṃ na virudhyate. sūtre tv asaṃskṛtaṃ śrāmaṇyaphalam udgrāhyate. prādhānyāt. saṃskṛtam apy atraiṣṭavyam iti.
(VI.55, 56) kleśānāṃ vāhanād brāhmaṇyam iti. vāhitā anenānekavidhāḥ pāpakā akuśalā dharmā iti brāhmaṇaḥ. tadbhāvo brāhmaṇyam anāsravo mārgaḥ. kathaṃ brahmacakram ity āha. brahmacakraṃ tu brahmavartanād iti. yasmād brahmaṇā pravartitaṃ. tasmāt brahmacakram iti. anuttarabrāhmaṇyayogād iti. anuttarānāsravamārgayogād ity arthaḥ. eṣa hi bhagavān brāhmety etad udāharaṇaṃ jīvakenoktam etat.
āśugatvādyarādibhir
iti. āśugatvādibhir arādibhiś cety arthaḥ. āśugatvād iti vistaraḥ. idaṃ mārgasya cakraratnena sādharmyam ucyate. yathā cakraratnam āśugam. evaṃ ( Abhidh-k-vy 579 ) darśanamārgaḥ. paṃcadaśabhiś cittakṣaṇaiḥ satyābhisamayād āśuga iti. tyajanakramaṇāt. yathā tad anyaṃ deśaṃ tyajaty anyaṃ deśaṃ krāmati. [Tib. 242a] evam ayam ānaṃtaryamārgaṃ tyajati vimuktimārgaṃ krāmati saṃmukhībhāvataḥ. satyāṃtaratyajanakramaṇād vā. ajitajayajitādhyāvasanāt. yathā tad ajitāni grāmanigamādīni jayati. jitāni cādhyāvasati. evam ayam ānaṃtaryamārgeṇājitān satkāyadṛṣṭyādīn kleśāṃ jayati tatprāticchedāt. jitāṃś cādhyāvasati vimuktimārgeṇa. kleśavisaṃyogaprāptisahotpādāt. utpatananipatanāc ca. yathā ca tat kvacid utpatati kvacin nipatati. evam ayam ānaṃtaryavimuktimārgāṇāṃ punaḥpunaḥ saṃmukhībhāvāt. kāmādiduḥkhādisatyālaṃbanato vā yathāyogam utpatati ca. rūpārūpyadhātvālaṃbanād utpatati. kāmadhātvālaṃbanān nipatatīti.

samyagdṛṣṭir iti vistaraḥ. iha śīlaṃ pratiṣṭhāya samādhilābhaḥ samādhilābhāt prajñā yathābhūtaṃ bhāvyata ity ataḥ samyagvākkarmāṃtājivā nābhisthānīyāḥ. samyagdṛṣṭyādīnāṃ tatpratibaddhavṛttitvāt śīlam ādhārabhūtam iti kṛtvā. samādhir nemisthāṇīyas tenetareṣām upagrahāt. samyagdṛṣṭyādayo 'rasthānīyaḥ. [Tib. 242b] aravad itaś cāmutaś ca pravṛttatvāt. kuta etad iti. kiṃ svamatam etad vaibhāṣikāṇāṃ darśanamārgo dharmacakram ity āhodvid āgamata iti. tadutpattau pravartitam iti. darśanamārgotpattau pravartitaṃ dharmacakram iti sūtre vacanāt. kathaṃ. bhagavān bārāṇāsyāṃ viharati sma ṛṣipatane mṛgadāve. tatra bhagavān paṃcakāṃ bhikṣūn āmaṃtrayate sma. idaṃ duḥkham āryasatyam iti bhikṣavaḥ pūrvam ananuśruteṣu dharmeṣu yoniśomanasikurvataś cakṣur udapādi jñānaṃ vidyā buddhir udapādi. ayaṃ duḥkhasamudayaḥ. ayaṃ duḥkhanirodhaḥ. iyaṃ duḥkhanirodhagāminī pratipad āryasatyam iti. pūrvam ananuśruteṣu dharmeṣu yoniśomanasikurvataś cakṣur udapādi jñānaṃ vidyā buddhir udapādi. tat khalu duḥkham āryasatyam abhijñayā parijñātavyaṃ mayeti pūrvam ananuśruteṣu dharmeṣu yoniśomanasikurvataś cakṣur udapādīti pūrvavat. tat khalu duḥkhasamudaya āryasatyam abhijñayā prahātavyaṃ mayeti pūrvam ananuśruteṣu dharmeṣu pūrvavat. tat khalu duḥkhanirodha āryasatyam abhijñayā sākṣātkartavyaṃ mayeti pūrvam ananuśruteṣu dharmeṣu pūrvavat. tat khalu duḥkhanirodhagāminī pratipad āryasatyam abhijñayā bhāvayitavyaṃ mayeti pūrvam ananuśruteṣu dharmeṣu pūrvavat. [Tib. 243a] tat khalu duḥkham āryasatyam abhijñayā parijñātaṃ mayeti pūrvam ananuśruteṣu dharmeṣu pūrvavat. tat khalu duḥkhasamudaya āryasatyam abhijñayā prahīṇaṃ mayeti pūrvam ananuśruteṣu dharmeṣu pūrvavat. tat khalu ( Abhidh-k-vy 580 ) duḥkhanirodha āryasatyam abhijñayā sākṣātkṛtaṃ mayeti pūrvam ananuśruteṣu dharmeṣu pūrvavat. tat khalu punar duḥkhanirodhagāminī pratipad āryasatyam abhijñayā bhāvitaṃ mayeti pūrvam ananuśruteṣu dharmeṣu pūrvavat. yāvac ca mama bhikṣava eṣu caturṣv āryasatyeṣv evaṃ triparivartaṃ dvādaśākāraṃ na cakṣur udapādi. na jñānaṃ na vidyā na buddhir udapādi. na tāvad aham asmāt sadevakāl lokāt samārakāt sabrahmakāt saśramaṇabrāhmaṇikāyāḥ prajāyāḥ sadevamānuṣāsurāyā mukto niḥsṛto visaṃyukto viprayukto viparyāsāpagatena cetasā bahulaṃ vyahārṣaṃ. na tāvad aham anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddho 'smīty adhyajñāsiṣaṃ. yataś ca mama bhikṣava eṣu caturṣv āryasatyeṣv evaṃ triparivartaṃ dvādaśākāraṃ cakṣur udapādi yāvad buddhir udapādi. tato 'ham asmāt sadevakād yāvat viprayukto viparyāsāpagatena cetasā [Tib. 243b] bahulaṃ vyahārṣaṃ. tato 'ham anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddho 'smīti adhyajñāsiṣaṃ. asmin khalu punar dharmaparyāye bhāṣyamāṇe āyuṣmataḥ kauṇḍinyasya virajo vigatamalaṃ dharmeṣu dharmacakṣur utpannam aśīteś ca devatāsahasrāṇāṃ. tatra bhagavān āyuṣmaṃtaṃ kauṇḍinyam āmaṃtrayate sma. ājñātas te kauṇḍinya dharmaḥ. ājñāto me bhagavan. ājñātas te kauṇḍinya dharmaḥ. ājñāto me sugata. ājñāta āyuṣmatā kauṇḍinyena dharma iti bhaumā yakṣāḥ śabdam udīrayaṃti ghoṣam anuśrāvayaṃti. etan mārṣā bhagavatā bārāṇasyām ṛṣipatane mṛgadāve triparivartadvādaśākāraṃ dharmacakraṃ pravartitaṃ. apravartitapūrvaṃ śramaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā māreṇa vā brahmaṇā vā. kenacit punar loke sahadharmeṇa bahujanahitāyeti vistaraḥ. tad evam āryasya kauṇḍinyasya darśanamārga utpanne devatābhir uktaṃ bhagavatā pravartitaṃ dharmacakram iti sūtravacanāt. darśanamārgo dharmacakram iti gamyate.

kathaṃ triparivartam iti vistaraḥ. idaṃ duḥkham ārgasatyam ity ekaḥ parivartaḥ. tat khalu parijñātavyam iti dvitīyaḥ. tat khalu parijñātam iti tṛtīyaḥ. ity ete trayaḥ parivartāḥ. ekaikasmin parivarte idaṃ duḥkham ity asmiṃś cakṣur udapādi jñānaṃ [Tib. 244a] vidyā buddhir udapādīti catvāra ākārāḥ. parijñātavyam ity asmin punaś catvāraḥ. parijñātam ity asmin punar api catvāraḥ. ity ete dvādaśākārāḥ. tatra pratyakṣārthatvād anāsravā prajñā cakṣuḥ. niḥsaṃśayatvāj jñānaṃ. bhūtārthatvāt vidyā. viśuddhatvād buddhiḥ. viśuddhā dhīr buddhir iti nirukteḥ. punar bāhyakānāṃ satyeṣu darśanaṃ kudṛṣṭivicikitsāvidyānām apratipakṣaḥ sāsravaṃ ceti tato viśeṣaṇārthaṃ cakṣurādigrahaṇaṃ ( Abhidh-k-vy 581 ) punas triṣu parivarteṣu prathamaṃ darśanaṃ cakṣuḥ. yathādṛṣṭavyavacāraṇaṃ jñānaṃ. yāvadbhāvikatām upādāya vidyā. yāvadvidyamānagrahaṇāt. yathāvadbhāvikatām upādāya buddhiḥ. yathābhūtārthāvabodhāt. punar ananuśruteṣu dharmeṣv ānumānikajñānapratiṣedhārthaṃ cakṣur ity āha. ādhimokṣikajñānapratiṣedhārthaṃ jñānam iti. ābhimānikajñānapratiṣedhārthaṃ vidyeti. sāsravapratiṣedhārthaṃ buddhir iti. prati satyam evaṃ bhavaṃtīti. ayaṃ duḥkhasamudaya āryasatyaṃ. tat khalu prahātavyaṃ. tat khalu prahīṇam ity ete trayaḥ parivartāḥ. ekaikasmiṃ parivarte cakṣur udapādi jñānaṃ vidyā buddhir ity ete dvādaśākārāḥ. evaṃ nirodhamārgasatye api yojye. āha. yadi prati satyam evaṃ bhavaṃti. trayaḥ parivartā dvādaśa cākārāḥ [Tib. 244b] dvādaśa parivartāḥ aṣṭacatvāriṃśac cākārāḥ prāpnuvaṃti. kasmāt triparivartaṃ dvādaśākāram ity uktam. ata ucyate. trikadvādaśakasādharmyāt tu triparivartaṃ dvādaśākāram uktam iti. dvayasaptasthānakauśaladeśanāvad iti. dvayadeśanāvat. saptasthānakauśaladeśanāvac ca. tadyathā vistaram uktvā tena hi bhikṣo dvayaṃ te deśayiṣyāmi tac chṛṇu sādhu ca suṣṭhu ca manasikuru bhāṣiṣye. dvayaṃ katamat. cakṣūrūpāṇi yāvan manodharmāś ceti. yatheha dvayasādharmyād dvayam ity uktam. evaṃ trikadvādaśakasādharmyāt triparivartaṃ dvādaśākāram uktaṃ. yathā ca saptasthānakuśalo bhikṣuḥ rūpaṃ yathābhūtaṃ prajānāti. rūpasamudayaṃ. rūpanirodhaṃ. rūpanirodhagāminīṃ pratipadaṃ. rūpasyāsvādaṃ cādīnavaṃ ca. niḥsaraṇaṃ ca yathābhūtaṃ prajānātīti. saptasthānakuśalo bhikṣuḥ trividhārthopaparīkṣī kṣipram evāsmin dharmavinaye duḥkhasyāṃtaṃ prajānātīti. pratyekaṃ skaṃdheṣu saptasthānakauśalasādharmyāt. evam ihāpi trikadvādaśakasādharmyāt triparivartaṃ dvādaśākāram uktam iti. ebhiś ceti vistaraḥ. ebhiś ca parivartair yathāsūtranirdiṣṭair darśanabhāvanāśaikṣamārgā [Tib. 245a] yathāsaṃkhyaṃ darśitāḥ. idaṃ duḥkham āryasatyam ity ārabhya yāvad iyaṃ duḥkhanirodhagāminī pratipad āryasatyam iti darśanamārgo darśitaḥ. tat khalu duḥkham āryasatyam abhijñayā parijñātavyam ity ārabhya yāvat tat khalu duḥkhanirodhagāminī pratipad āryasatyam abhijñayā bhāvayitavyam iti bhāvanāmārgo darśitaḥ. tat khalu duḥkham āryasatyam abhijñayā parijñātam ity ārabhya yāvat tat khalu duḥkhanirodhagāminī pratipad āryasatyam abhijñayā bhāvitam ity aśaikṣamārgo darśita iti. atrācārya āha. yady evam iti vistaraḥ. yady evam ebhiḥ parivartair darśanādimārgā yathāsaṃkhyaṃ darśitāḥ. na tarhi darśanamārga eva triparivarto dvādaśākāraḥ. kiṃ tarhi. ekaparivartaś caturākāra iti. katham asau darśanamārgo dharmacakraṃ vyavasthāpyate. triparivartābhāve ( Abhidh-k-vy 582 ) cakrasādharmyābhāvān na cakraṃ yujyata ity abhiprāyaḥ. tasmāt sa eva dharmaparyāyo dharmacakraṃ. tad eva sūtraṃ dharmacakraṃ. dharmacakraprakāśanāt. triparivartaṃ dvādaśākāraṃ ca yujyate. tadarthaprakāśanāt. triḥparivartanād iti. duḥkhaṃ yāvan mārga ity ekaṃ parivartanaṃ. [Tib. 245b] parijñātavyaṃ yāvad bhāvayitavyam iti dvitīyaṃ. parijñātaṃ yāvad bhāvitam iti tṛtīyaṃ. caturṇāṃ satyānāṃ tridhākaraṇād iti. duḥkhaṃ samudayo nirodho mārga iti satyasvarūpaṃ praty eka ākaraṇaprakāraś caturākāraḥ. parijñātavyaṃ prahātavyaṃ sākṣātkartavyaṃ bhāvayitavyaṃ iti kartavyarūpāṃ parijñānakriyāṃ prati dvitīya ākaraṇaprakāraś caturākāraḥ. parijñātaṃ prahīṇaṃ sākṣātkṛtaṃ bhāvitam iti pariniṣṭhitāṃ parijñānādikriyāṃ
prati tṛtīya ākaraṇaprakāraś caturākāra iti. dvādaśākāraṃ bhavati. tasya punar iti. dharmaparyāyasya. pravartanaṃ parasaṃtānme gamanaṃ vineyajanasaṃtāne preraṇaṃ. kathaṃ gamanam. arthajñāpanāt. atha vā sarva evāryamārgo darśanabhāvanāśaikṣamārgo dharmacakraṃ. vineyajanasaṃtāne kramaṇāt. kramaṇāc cakram iti kṛtvā. yadi sarva evāryamārgo dharmacakraṃ. katham āryājñātakauṇḍinyasya darśanamārgamātrotpāde tat pravartitam ity uktaṃ. ata ucyate. tat tu parasaṃtāne āryakauṇḍinyasaṃtāne. darśanamārgotpādanād vartayitum ārabdham ādau vartitam ity etat pravartitam ity ucyate. ādikarmaṇi praśabdo vartate. prabhukta odana iti yathā.
(VI.57) tṛtīyasya tu kasmād aprāptir iti. rūpadhātūpapanno [Tib. 246a] yadi niyāmam avakrāmet. ṣoḍaśe cittakṣaṇe kasmād anāgāmiphalaprāptir na syād ity abhiprāyaḥ. parihāra ucyate.
nordhvaṃ hi dṛkpatha
iti. śravaṇābhāvād iti. ārūpyeṣu śrāvakabodhir eva bhavaṃtī bhavet. svayaṃbhubodher asaṃbhavāt. śrāvakābhisamayaś ca parato ghoṣam aṃtareṇa na bhavati. kiṃ ca adhodhātvanālaṃbanāc ca.
na maulāḥ kuśalārūpyāḥ sāsravādharagocarā
iti. traidhātukālaṃbanena ca darśanamārgeṇa bhavitavyam ity ataḥ. sa tatra na bhavatīti. vidhānaṃ vidhā upāya ity arthaḥ.
(VI.58, 59ab) parihāṇaṃ dharmaḥ svabhāvo 'syeti parihāṇadharmā. cetanādharmā ātmamāraṇadharmā. anurakṣaṇādharmā yas tāṃ vimuktim anurakṣituṃ śaknoti. sthitākaṃpyaḥ yasyāṃ viomuktau sthitaḥ. tasyāṃ akaṃpyaḥ. prativedhanābhavyaḥ. indriyasaṃcārabhavyaḥ. akopyadharmākopyo 'nivāryo dharmo 'syety akopyadharmā. sa ca dvividhaḥ. svabhāvatas tīkṣṇendriyaḥ. ( Abhidh-k-vy 583 ) ndriyasaṃcāratas tīkṣṇendriyaś ca.
paṃca śraddhādhimuktajāḥ

evety avadhāraṇaṃ. śraddhādhimuktā bhūtvā ete jātā ity arthaḥ. śraddhādhimuktapūrvakā iti yāvad uktaṃ bhavati. ṣaṣṭhas [Tib. 246b] tv anyathāpi bhavatīti vyākhyātaṃ sāmayikīti. samaye upakaraṇārogyadeśaviśeṣādilakṣaṇe bhavā sāmayikī. kāṃtā ca. kāṃtā cetovimuktiḥ. kasmāt kāṃteti. nityānurakṣyatvāt. kāṃtaṃ hi nityam anurakṣyam iti loke dṛśyate. sūtre 'py uktaṃ. tadyathā nāmaikākṣasya puruṣasya jñātaya ekam akṣi sādhu ca suṣṭhu cānurakṣitavyaṃ manyeran. māsya śītaṃ māsyoṣṇaṃ māsya rajo'ṃśavaś cakṣuṣi nipateyur māsya yad apy ekaṃ cakṣur avinaṣṭaṃ tad api vinaśyed iti. evam eva samayavimuktasyārhato 'nurakṣya eṣa dharmo 'nukaṃpyo 'nugrāhyaḥ. tata evaṃ samayavimukto 'rhan sādhu ca suṣṭhu cānurakṣitavyaṃ manyate. kaccid aham etasmād dharmān na parihīyeyeti. sa tasmān na parihīyata iti. ghṛtaghaṭavad iti. yathā ghṛtasya pūrṇo ghaṭo ghṛtaghaṭa iti bhavati. madhyagatasya pūrṇaśabdasya lopāt. yathā vā ghṛtāpekṣo ghaṭo ghṛtaghaṭo yatra ghṛtaṃ prakṣepsyate. apekṣaśabdalopāt ghṛtaghaṭa iti bhavati. evam ihāpi madhyagatasyāpekṣaśabdasya lopāt samayāapekṣāś caite vimuktāś ceti samayavimuktāḥ. samayaḥ punar upakaraṇādir ity [Tib. 247a] uktaṃ. kathaṃ kopayitum aśakyatvād ity āha. aparihāṇita iti. kālāṃtarātyaṃtavimuktito veti. kālāṃtaravimuktitaḥ samayavimuktatvam. atyaṃtavimuktito 'samayavimuktitvam ity arthaḥ. katham evam ity āha. parihāṇisaṃbhavāsaṃbhavataḥ. parihāṇisaṃbhavāt kālāṃtaravimuktyā samayavimukta ity ucyate. parihāṇyasaṃbhavād atyaṃtavimuktyāsamayavimukta ity ucyate.
dṛṣṭiprāptānvayaś ca sa
iti. yadā śaikṣo bhūtvendriyāṇi saṃcarati. sa dṛṣṭiprāptatām āpadyate. atha svabhāvatas tīkṣṇendriyaḥ sa ṣoḍaśe cittakṣaṇe dṛṣṭiprāpta eva. tasmād asāv akopyadharmā dṛṣṭiprāptapūrvaka ity ucyate. yas tv arhattvāvasthāyām indriyāṇi saṃcarati. nāsāv akopyadharmā dṛṣṭiprāptapūrvaka ity avagaṃtavyaṃ.
(VI.59cd) kaścit prathamata eva cetanādharmagotraka

iti. parihāṇadharmā nocyate. yasmād uttāpanāgato na bhavatīti. tadgotrā āditaḥ kecid ity apadiṣṭaṃ. tat kim idaṃ parihāṇadharmagotraṃ nāma yāvad akopyadharmagotram [Tib. 247b] iti na taiḥ parihāṇadharmādigotram apadiṣṭaṃ. tatra kecid evaṃ varṇayaṃti kuśalamūlāni gotram iti. kasyacid dhi tādṛśāni kuśalāni bhavaṃti. yaḥ parihāṇadharmā yāvad akopyadharmā. anye ( Abhidh-k-vy 584 ) punar āhuḥ pṛthagjanāvasthām ārabhyendriyabhedo gotram iti. sautrāṃtikāḥ punar varṇayaṃti bījaṃ sāmarthyaṃ cetaso gotram iti. pṛthagjanāvasthāyāṃ śaikṣāvasthāyāṃ ca parihāṇadharmabīje sati hetau parihāṇadharmagotraka ity ucyate. evam aśaikṣāvasthāyāṃ tadbījavṛttilābhāt parihāṇadharmety ucyate. evaṃ yāvad akopyadharmeti. tatra parihāṇadharmeti vistaraḥ. parihāṇadharmā yaḥ parihātuṃ bhavya iti. yady etāvad brūyāt. na ca cetanādidharmety etan na brūyāt. sarva evaite cetanādharmādayaś catvāraḥ parihātuṃ bhavyā ity eṣām evānyataraḥ parihāṇadharmā syāt. na tebhyo 'nyaḥ paṃcamaḥ. atas tebhyo 'nya evāyaṃ paṃcama iti viśeṣayan na ca cetanādidharmety āha. cetanādharmādīnāṃ punaś caturṇāṃ parihāṇadharmakatve 'sati [Tib. 248a] ekaikasya viśeṣalakṣaṇāpadeśād eva punar idaṃ vaktavyaṃ jāyate. cetanādharmā cetayituṃ bhavyo na cānurakṣaṇādharmā yāvat prativedhanābhavya iti. evam anurakṣaṇādharmā parihāṇipratyayaṃ balavaṃtam aṃtareṇeti. yadi parihāṇipratyayo balavān syāt parihīyeta sa ity abhiprāyaḥ. anena balavatpratyayavacanena parihāṇadharmaṇaḥ pūrvoktād viśinaṣṭi. parihāṇadharmā hy abalavatāpi parihāṇipratyayena parihīyate. parihāṇipratyayāḥ punar yathā sūtraṃ. paṃca hetavaḥ paṃcapratyayāḥ samayavimuktasyārhataḥ parihāṇāya saṃvartaṃte. katame paṃca. karmāṃtaprasṛto bhavati. bhāṣyaprasṛto bhavati. adhikaraṇaprasṛto bhavati. dīrghacārikāyogam anuyukto bhavati. dīrgheṇa ca rogajātena spṛṣṭo bhavatīti. ananurakṣann apīty anenānurakṣaṇādharmaṇo viśinaṣṭi. sa hy anurakṣann eva na parihīyeta. ayaṃ tv ananurakṣann apīti. ananurakṣayann api tatphalaṃ sthātuṃ bhavyas tatphale. na hātuṃ tatphalāt. nāpi vardhayituṃ prativedhanābhavyatāprāptyā. vinābhiyogena vinā vīryeṇa. anenārthād uktaṃ bhavati. yady abhiyogaṃ kuryād bhavyaḥ syād iti prativedhanābhavyāc cāyam evaṃ viśeṣito bhavati. [Tib. 248b] sa hi vinā apy abhiyogena prativeddhuṃ bhavya iti.
prathamau dvāv iti vistaraḥ. parihāṇadharmā sātatyasatkṛtyaprayogavikalaḥ. cetanādharmāpi sātatyaprayogeṇa vikalaḥ. viśeṣeṇa tu satkṛtyaprayogeṇa vikala ity anayor viśeṣaḥ. mṛdvindriyas tv iti ṣaṣṭhād viśinaṣṭi. ṣaṣṭho hi tīkṣṇendriyaḥ. indriyakṛto hy anayor viśeṣo na prayogakṛta iti. evaṃ ca kṛtveti vistaraḥ. yasmān nāvaśyam evaṃ bhavati. tasmād rūpārūpyadhātvor api ṣaḍ arhaṃto na kevalaṃ kāmadhātāv eva ṣaḍ ity abhiprāyaḥ. rūpārūpyadhātvor dvau sthitākaṃpya ekaḥ. akopyadharmā ca dvitīyaḥ. sthitākaṃpyas ( Abhidh-k-vy 585 ) tāvad baddhābhiruciḥ syān na prativedhanābhavyatākriyādaravān iti. na kāmadhātau sthitākaṃpyaḥ prativedhanābhavyatām āpadyate. rūpārūpyadhātvaś ca parihāṇipratyayo balavān nāstīti. nāsau parihīyate. na cendriyāṇi saṃcaraṃtīti sthitākaṃpyagotraka eva saṃ tatra bhavati. akopyavimuktiyogāc cākopyadharmāpi bhavati. eveti dvāv eva tau bhavataḥ. nāto 'nye. tayo rūpārūpyadhātvoḥ parihāṇicetanendriyasaṃcārābhāvāt. parihāṇadharmā tāvat tatra nāsti. parihāṇyabhāvāt. anurakṣaṇādharmāpi nāsti. parihāṇyabhāvenānurakṣitavyāyogāt. [Tib. 249a] ata eva cendriyasaṃcārābhāvāt prativedhanābhavyo 'pi na bhavati. tathā coktaṃ.
sa cordhvajaś ca naivākṣasaṃcāraparihāṇibhāg
iti. tatra ca nātmasaṃcetanā na parasaṃcetanāstīti cetanādharmāpi na bhavatīti.
(VI.60ab) cetanādharmādīnāṃ caturṇām iti. cetanānurakṣaṇādharmasthitākaṃpyaprativedhanābhavyānāṃ. na hi parihāṇadharmā punaḥ svagotrāt parihīyata iti. tasya gotrasyākṛtrimatvāt. parihāṇadharmādīnāṃ paṃcānām iti. yasmāt parihāṇadharmaṇo 'pi phalāt parihāṇiḥ saṃbhavati. phalasyāgaṃtukatvāt.
na pūrvakād
iti. gotrāt phalāc ca. sa tasmān na parihīyata ity arhan. kasmād ity āha. śaikṣāśaikṣamārgābhyāṃ dṛḍhīkṛtatvād iti. yac chaikṣāvasthāyāṃ gotram asti. tac chaikṣeṇa mārgeṇa bhāvitaṃ. aśaikṣāvasthāyāṃ ca punar bhāvitam iti. tābhyāṃ dṛḍhīkṛtatvān na tasmāt so 'rhan parihīyate. śaikṣas tu katham ity āha. śikṣas tu laukikalokottarābhyāṃ dṛḍhīkṛtatvāt prathamāt gotrān na parihīyate. yat tad ātmīyaṃ prathamaṃ gotraṃ tal laukikena mārgeṇa pūrvaṃ bhāvitaṃ. śaikṣeṇa ca mārgeṇa punar bhāvitam iti. tato [Tib. 249b] na parihīyate.
atra kaścid āha. yad ucyate. yasya yat prathamaṃ gotraṃ. sa tasmān na parihīyate śaikṣāśaikṣamārgābhyāṃ dṛḍhīkṛtatvād iti. tad etad akāraṇaṃ. yasmād yo 'pi cetanādharmā uttāpanāgatas tasmāt gotrāt parihīyate. tad gotraṃ śaikṣāśaikṣābhyāṃ mārgābhyāṃ dṛḍhīkṛtam iti. parihāṇir na prāpnoti. tasmāt gotram eva tat tādṛśaṃ yasmād ādyān na parihīyate. uttāpanāgatāt tu parihīyata iti. yad apy uktaṃ śaikṣas tu laukikalokottarābhyāṃ dṛḍhīkṛtatvān na parihīyata ity etad apy akāraṇaṃ. srotaāpannasya parihāṇiprasaṃgāt. na hi srotaāpattiphalaṃ laukikena mārgeṇa dṛḍhīkṛtam iti. kartavyo 'tra yatna iti.

atra vayam ācāryasyābhiprāyaṃ darśayāmo yenaivam uktaṃ. katham iti. yat tāvad uktaṃ cetanādharmā uttāpanāgatas tasmāt gotrāt parihīyata iti. tad ayuktaṃ. yad dhi cetanādharmagotraṃ śaikṣāvasthāyāṃ bhāvitaṃ punaś cāśaikṣāvasthāyām api bhāvitam iti dṛḍhīkṛtaṃ. naiva sa tasmād arhattvāt parihīyamāṇaḥ parihīyate. śaikṣāvasthāyāṃ prathamībhūtatvāt. uktaṃ cācāryasaṃghabhadreṇa yaḥ śaikṣāvasthāyāṃ gotrāṃtaram adhigamyārhattvaṃ prāpnoti. asāv [Tib. 250a] api taṃ mārgaṃ parityajati. na cottāpanāgata eva gotre nāvatiṣṭhata iti. yat tu cetanādharmagotram aśaikṣāvasthāyām idānīm evādhigataṃ na śaikṣāvasthāyām adhigataṃ. sa tasmāt parihīyamāṇaḥ parihīyate. tadavasthādvayādṛḍhīkṛtatvāt. iti na kāraṇam evaitad bhavati. yad apy uktaṃ śaikṣas tu laukikalokottarābhyāṃ mārgābhyāṃ dṛḍhīkṛtatvān na parihīyeta ity etad apy akāraṇaṃ. srotaāpannasya parihāṇiprasaṃgāt. na hi srotaāpattiphalaṃ laukikena lokottareṇa dṛḍhīkṛtam iti. tad apy anavabuddhyābhihitaṃ. tad gotraṃ prati kāraṇam ucyate. na phalaṃ prati. tatra hi kāraṇāṃtaraṃ vakṣyate. yena prathamāt phalān na parihīyate. na hi kiṃcid apy asti phalaṃ yad yugapad ubhābhyāṃ laukikalokottarābhyāṃ prāpyate. gotraṃ tu laukikalokottarābhyāṃ mārgābhyāṃ dṛḍhīkṛtaṃ bhavati. aihajanmikenoṣmagatādinā pārajanmikena vā prahāṇamārgeṇānyena vā laukikena mārgeṇa lokottareṇa śaikṣāvasthāyāṃ bhāvitatvāt. yat tu paścātpratilabdham uttāpanayeti. yad āgaṃtukaṃ gotraṃ paścād eva na dvayor avasthayor adhigataṃ tasmāt [Tib. 250b] parihīyate.
gotraṃ nirdiśya phalaṃ nirdiśyate. yasya ca yat prathamaṃ phalam iti vistaraḥ. ata eva ca srotaāpattiphalān nāsti parihāṇir iti. yasmāt srotaāpattiphalaṃ yadi prāpyate 'vaśyaṃ prathamaṃ bhavati. sakṛdāgāmyanāgāmiphale tu kadācit tu prathame bhavato yadi bhūyovītarāgakāmavītarāgayoḥ. kadācid aprathame yady ānupūrvikasya. tatra yadyat phalaṃ prathamaṃ bhavati srotaāpattiphalaṃ sakṛdāgāmiphalaṃ anāgāmiphalaṃ vā. na tasmāt parihīyate. yat tu paścāt sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalaṃ arhattvaphalaṃ vā. tataḥ parihīyate. evaṃ ca kṛtveti. yasya ca yat prathamaṃ gotraṃ phalaṃ ca. sa tasmān na parihīyata iti kṛtvā. yathākramaṃ paṃca ṣaṭ sapta prakārā iti. anurakṣaṇādharmaṇaḥ paṃca prakārā bhavaṃti. tadavasthasya parinirvāṇam indriyasaṃcāraḥ parihāya vā śaikṣatvaṃ cetanādharmagotrapratyāgamanaṃ parihāṇadharmagotrapratyāgamanaṃ ca. sthitākaṃpyasya ṣaṭ prakārā bhavaṃti. ( Abhidh-k-vy 587 ) ta eva ca paṃca anurakṣaṇādharmagotrapratyāgamanaṃ ṣaṣṭhaṃ. prativedhanābhavyasya sapta prakārā bhavaṃti. eta eva ca ṣaṭ sthitākaṃpyagotrapratyāgamanaṃ ca saptamam iti. yasya ca yat [Tib. 251a] prathamaṃ gotraṃ śaikṣāvasthāyām āsīt. sa śaikṣībhūtaḥ. punar iti vākyādhyāhāraḥ. tatraivāvatiṣṭhate nānyasmin. anyathā hi gotraviśeṣalābhāc chaikṣāvasthād gotrād viśiṣṭaṃ tad gotraṃ bhavatīti. ato viśiṣṭagotralābhāt vṛddhir evāsya pudgalasya syāt. na parihāṇir iti. kathaṃ kṛtvā. yathā tāvat parihāṇadharmā arhattvāvasthāyām indriyottāpanayā prativedhābhavyatāprāptaḥ. so 'rhattvāt parihīyate. śaikṣībhūtas tadgotrād api parihīyamāṇo na sthitākaṃpyagotre tiṣṭhati. pratilomato yāvan na cetanādharmagotre. kiṃ tarhi. parihāṇadharmagotra eva tiṣṭhatīti. anyathā hīti yady anyagotre 'vatiṣṭheta. gotraviśeṣalābhād iti parihāṇadharmagotraviśiṣṭagotralābhāt. tasmād avaśyam arhattvāt parihīyamāṇa indriyottāpanād api gotrāt parihīyata iti.
kiṃ punaḥ kāraṇaṃ prathamāt phalān nāsti parihāṇir iti. yasya yat prathamaṃ phalaṃ srotaāpattiphalaṃ vā sakṛdāgāmiphalaṃ vā anāgāmiphalaṃ vā. darśanaheyānām avastukatvād anadhiṣṭhānatvād ity arthaḥ. ātmādhiṣṭhānapravṛttā hy eta iti vistaraḥ. ātmano 'dhiṣṭhānena pravṛttā ete darśanaheyāḥ. kasmād ity āha. satkāyadṛṣṭimūlatvāt. yasmād [Tib. 251b] ātmadarśanavaśena darśanaheyānāṃ samudācāraḥ. uktaṃ ca yāni vā punaḥ pṛthag loke dṛṣṭigatāni. tāni satkāyadṛṣṭimūlakāni satkāyadṛṣṭisamudayāni satkāyadṛṣṭijātīyāni satkāyadṛṣṭiprabhavānīti. sa cātmā nāstīty avastukatvān nāsti parihāṇir iti. satyālaṃbanatvād iti. satyānāṃ nityādito grahanāt. katamaś ca kleśo naivaṃ. bhāvanāprahātavyo 'pi hi rāgādir vitathālaṃbanaḥ. śucisukhanityātmākāraiḥ satyāditattvālaṃbanāt. ātmatvam abhūtam adhyāropayaṃtīti. yathoktaṃ. ye kecid bhikṣava ātmeti ātmīya iti samanupaśyaṃtaḥ samanupaśyaṃti. imān eva te paṃcopādānaskandhān ātmata ātmīyataś ca samanupaśyaṃtīti. tadadhiṣṭhānānupravṛttāś cāṃtagrāhādaya iti. ātmādhiṣṭhānānupravṛttāḥ. śāśvata ātmā. ucchedīti vā. nāsty ātmā. ayam evāgraḥ. iyam eva śuddhiḥ. kim asāv asti nāstītyevamādyākārapravṛttās tadanyaddarśanaheyā avastukā ucyaṃte. niradhiṣṭhānā ucyaṃta ity arthaḥ. na tv ātmādileśo 'stīti. ādigrahaṇenātmīyagrahaṇaṃ īśvarādigrahaṇaṃ vā. [Tib. 252a] pratiniyataṃ manaāpāmanaāpādilakṣaṇam iti. rāgasya bhāvanāheyasya manaāpaṃ keśadaṃtaśubhādilakṣaṇaṃ ( Abhidh-k-vy 588 ) vastu. pratighasyāmanaāpaṃ tadaśubhatādilakṣaṇaṃ. mānasyāpi manaāpaṃ avidyāyā api tad eva dvayaṃ saṃmohanīyaṃ kiṃcid iti. na tu darśanaheyānām ātmādilakṣaṇam iti. na tu darśanaheyānām ātmātmīyalakṣaṇaṃ pratiniyataṃ vastu kiṃcid asti. anyatra tadālaṃbanebhyo rāgādibhyaḥ. tasmād avastukā ucyaṃte. tasmān na pratiniyatavastukā ucyaṃta ity arthaḥ.
api khalv iti vistareṇācāryaḥ. āryasya śaikṣasyānupanidhyāyato 'saṃtīrayataḥ smṛtisaṃpramoṣāt kliṣṭasmṛtiyogāt kleśa utpadyate. rāgādikaḥ. nopanidhyāyataḥ. rajjvām iva sarpasaṃjñā kasyacid anupanidhyāyataḥ smṛtisaṃpramoṣāj jāyate. nopanidhyāyataḥ. tadvat. ātmadṛṣṭyādīnām iti. aṃtagrāhadṛṣṭyādīnāṃ grahaṇaṃ. kiṃ punaḥ kāraṇaṃ. na cānupanidhyāyata ātmadṛṣṭyādīnām utpattir yujyate. saṃtīrakatvāt. keṣām. ātmadṛṣṭyādīnāṃ kleśānāṃ. ato 'nupanidhyānād āryasyātmadṛṣṭyādīnām utpattir na yujyata iti. parihāṇikāraṇābhāvān nāsti darśanaheyaprahāṇāt [Tib. 252b] parihāṇir iti.

arhattvād api nāstīti. na kevalaṃ darśanaheyaprahāṇān nāsti parihāṇir arhattvād api nāsti parihāṇir ity apiśabdena darśayati. aprathamābhyāṃ tu sakṛdāgāmyanāgāmiphalābhyāṃ parihāṇiḥ saṃbhavati. laukikena mārgeṇa tatprāptisaṃbhavād ity abhiprāyaḥ. eṣa eva ca nyāya ity ācāryaḥ samarthayati. tad dhi bhikṣavaḥ prahīṇam iti. tad eva prahīṇaṃ. yad āryaprajñayā prahīṇaṃ. tad dhi na punar utpadyate. laukikyā tu yat prahīṇaṃ. tat punar utpadyata ity abhiprāyaḥ. śaikṣasya cāpramāda iti vistareṇa dvitīyaṃ sūtrapadaṃ jñāpakam arhattvān nāsti parihāṇir iti. ayaṃ cāsyārthaḥ śaikṣasyāpramādanimittam apramādakarma pravedayāmy apramādaḥ śaikṣeṇa kartavya iti.
nanu ca śaikṣasyāpy āryayā prajñayā prahāṇam asti. kathaṃ tasyāpramādakaraṇīyaṃ śāstīti. yasmād anadhigatam anena phalāṃtaram adhigaṃtavyaṃ. laukikamārgagataṃ ca tasya prahāṇam astīti. atra vaibhāṣiko brūyād arhato 'py aham ānanda lābhasatkāram aṃtarāyakaraṃ vadāmīti sūtre vacanād asty arhato 'pi parihāṇir ity ata idam ucyate. arhato 'pi vistareṇa yāvad atra sūtre dṛṣṭadharmasukhavihāramātrād eva parihāṇir ukteti. [Tib. 253a] kathaṃ. yatra bhagavān āyuṣmaṃtam ānandam āmaṃtrayate sma. arhato 'py aham ānanda lābhasatkāram aṃtarāyakaraṃ vadāmīti. āyuṣmān ānanda āha. tat kasmād bhagavān evam āha. arhato 'py aham ānanda lābhasatkāram aṃtarāyakaraṃ vadāmīti. bhagavān āha. na haivānandāprāptasya prāptaye. anadhigatasyādhigamāya. asākṣātkṛtasya sākṣātkriyāyai. api tu ye 'nena catvāra ( Abhidh-k-vy 589 ) ādhicaitasikā dṛṣṭadharmasukhavihārā adhigatāḥ. tato 'ham asyānyatamasmāt parihāṇiṃ vadāmi. tac cākīrṇasya viharataḥ. yā tv anenaikākināvyapakṛṣṭenāpramattenātāpinā prahitātmanā viharatā akopyā cetovimuktiḥ kāyena sākṣātkṛtā. tato 'syāhaṃ na kenacit paryāyeṇa parihāṇiṃ vadāmi. tasmāt tarhy ānandaivaṃ te śikṣitavyaṃ. yal lābbasatkāram abhibhaviṣyāṇo na cātyantair lābhasatkārakaiś cittaṃ paryādāya sthāsyati. evaṃ te ānanda śikṣitavyam iti. yadi vaibhāṣika evaṃ brūyāt. akopyā iti viśeṣaṇāt sāmayikyā asti parihāṇir iti. tata āha. sāmayikyā astīti ced iti. vayam apy evaṃ brūmaḥ. sāmayikyā asti parihāṇir iti. sā tu vicāryā sā tu sāmayikī vimuktir vicāryā. katham ity āha. kim arhattvaṃ sāmayikī vimuktir asti. [Tib. 253b] āhosvid dhyānāny eva laukikāni sāmayikī vimuktir iti. kasmād evam āśaṃkyata ity āha. maulo hi dhyānasamādhir iti. dhyānam eva samādhir dhyānasamādhiḥ. mauladhyānagrahaṇaṃ sukhapratipadām agratvāt. samaye saṃmukhībhāvāt. kasmiṃścit kāle niḥśabdādike saṃmukhībhāvāt. samaye bhavā samāyikī vimuktir ity ucyate. punaḥpunar eṣaṇīyatvāt kāṃteti. parihāṇau parihāṇau kamanīyatvāt prārthanīyatvād ity arthaḥ.
āsvādanīyatvād ity apara iti bhadaṃtarāmaḥ. sāsravatvād āsvādanāsaṃprayuktadhyānayogāt kāṃtety abhiprāyaḥ. arhattvavimuktis tv iti vistaraḥ. arhattvam eva vimuktir arhattvavimuktiḥ. nityānugatatvāt prāptiyogena. na yujyate sāmayikīty anena sāmayikyā vimukter viparyayeṇārhattvavimuktiṃ darśayati. apunaḥprārthanīyatvān na kāṃtety anena kāṃtaviparyaye 'rhattvavimuktir na kāṃteti. nityānugatatvenāstitvād aprārthanīyatvān na kāṃtety arthaḥ.
ādhicaitasikebhya eveti. adhicetasi bhavā [Tib. 254a] ādhicaitasikā dṛṣṭadharmasukhavihārāḥ. tebhya eva. kim arthaṃ parihāṇim avakṣyad iti. ye te caitasikā drṣṭadharmasukhavihārā adhigatāḥ. tato 'ham asyānyatamasmāt parihāṇiṃ vadāmīti vacanāt. yady arhattvāt sāmayikī vimuktilakṣaṇāt parihāṇisaṃbhavo 'bhaviṣyat. kim arthaṃ tebhya eva parihāṇim avakṣyat. na tebhya eva parihāṇim avakṣyad ity arthaḥ. vaśitvabhraṃśād iti. samādhisaṃmukhībhāvavaśitvabhraṃśād ity arthaḥ. so 'parihāṇadharmeti. aparihāṇadharmā akopyadharmaṇo 'nyaḥ sūtre paṭhitaḥ. aṣṭādaśaśaikṣān vistareṇoktvāha. navāśaikṣāḥ katame. parihāṇadharmā. aparihāṇadharmā. cetanādharmā. anurakṣaṇādharmā. sthitākaṃpyaḥ. prativedhanābhavyaḥ. akopyadharmā. ( Abhidh-k-vy 590 ) prajñāvimuktaḥ. ubhayatobhāgavimuktaḥ. ima ucyaṃte navaśaikṣā iti. yaḥ parihīyate dṛṣṭadharmasukhavihārebhyaḥ. sa parihāṇadharmā. yo na parihīyate tata eva. so 'parihāṇadharmā. evaṃ [Tib. 254b] cetanādharmādayo 'pi yojyāḥ. kathaṃ. yaḥ samādhibhraṃśabhayād ātmānaṃ cetayate. sa cetanādharmā. yo 'nurakṣati kathaṃcid guṇaviśeṣaṃ. so 'nurakṣaṇādharmā. yo yasminn eva guṇe sthitaḥ. tasmād ananurakṣann api na kaṃpyate. sa sthitākaṃpyaḥ. yaḥ pareṇa pratividhyati. guṇaviśeṣam utpādayatīty arthaḥ. sa prativedhanābhavyaḥ. yo na kupyati utpannebhyo na parihīyate. so 'kopyadharmā.
ko viśeṣa iti. aparihāṇadharmādīnāṃ trayāṇām aparihāṇiyogād viśeṣam apaśyan praśnayati. anuttāpanāgata iti. svabhāvatas tīkṣṇendriyaḥ. neṃdriyottāpanāṃ prāpta ity arthaḥ. tasmān na kaṃpyata iti. tasmāt guṇaviśeṣād ity arthaḥ. eṣa viśeṣo lakṣyata iti. ācāryaḥ svamataṃ darśayati. nanu cāyuṣmān gautiko 'rhattvāt parihīṇa ity evaṃ yadi vaibhāṣiko brūyād ity asya pratividhānam ārabhyate. āyuṣmān gautika iti vistaraḥ. śaikṣībhūta iti na tāvad arhan. śastram ādhārayann iti. śastraṃ vāhayan. kāyajīvitanirapekṣatvāt kāraṇān maraṇakāla evārhattvaṃ prāptaḥ. śastrādhārād uttarakāla ity arthaḥ. [Tib. 255a] parinirvṛttaś ca tenaiva śastraprahāreṇa.

daśottare ceti. daśottaranāmasūtre. kim uktam ity āha. eko dharma utpādayitavyaḥ. katama ity āha. sāmayikī kāṃtā cetovimuktir iti. dṛṣṭadhārmasukhavihāra ity abhiprāyaḥ. eko dharmaḥ sākṣātkartavyaḥ. katama ity āha. akopyā cetovimuktir iti. arhattvam ity abhiprāyaḥ. pṛthagvacanād dhy akopyavimuktilakṣaṇād arhattvād arhattvasvabhāvā na kāṃtā cetovimuktir uktety abhiprāyaḥ. dviprakāratvād arhattvasya pṛthagvacanam iti vaibhāṣikavacanāvakāśaṃ paśyan punar āha. yadi cārhattvam iti vistaraḥ. yady arhattvam eva sāmayikī kāṃtā cetovimuktir abhaviṣyat. kim arthaṃ tatraiva daśake na sūtrāṃtare arhattvasya dvigrahaṇam akariṣyat. eko dharmaḥ sākṣātkartavyaḥ. akopyā cetovimuktir iti. naivākariṣyad ity arthaḥ. evaṃ hy avakṣyat. eko dharmaḥ sākṣātkartavyaś cetovimuktir iti. brūyās tv arhattvaṃ dviprakāram. ato vacanavibhāgenocyate. ekam utpādayitavyaṃ dvitīyaṃ sākṣātkartavyam iti. atra brūmaḥ. na ca kvacid arhattvam utpādayitavyam uktaṃ. [Tib. 255b] kiṃ tarhi. sākṣātkartavyam iti. tatratatra sūtre. abhyupetyāpi brūmaḥ. mṛdvindriyasaṃgṛhītaṃ cotpādayitavyam iti. kim anena jñāpanena jñāpitaṃ kathitaṃ bhavati. yadi tāvad utpādayituṃ śakyam ity etaj jñāpitaṃ bhavati. ( Abhidh-k-vy 591 ) śaki liṅ ceti kṛtyapratyayalakṣaṇāt. anyad api śakyaṃ yat tīkṣṇendriyasaṃgṛhītam arhattvaṃ. tathā ca saty evaṃ sūtre vaktavyaṃ syāt. eko dharma utpādayitavyaḥ. cetovimuktir iti. athotpādanam arhatīty etaj jñāpitaṃ bhavati. arhe kṛtyatṛcaś ceti lakṣaṇaparigrahāt. anyat sutarām arhati yat tīkṣṇendriyasaṃgṛhītam arhattvaṃ. tad dhy akopyatvāt suṣṭhūtpādayitum arhatīty abhiprāyaḥ. kathaṃ tarhīti vistaraḥ. yadi sāmayikī vimuktir arhattvaṃ bhavati. evaṃ tadyogāt samaya vimukto 'rhann iti yujyata ity abhiprāyaḥ. samayāpekṣaḥ samādhisaṃmukhībhāva iti. yasmād asya samādhiḥ sāsravo 'nāsravo 'pi vā samayam ārogyadeśaviśeṣādilakṣaṇam apekṣate. abhidharme 'pi coktam iti vistaraḥ. kāmarāgānuśayo 'prahīṇo bhavatīty etad udāharaṇam. idaṃ cāpy udāharaṇaṃ. tatra cāyoniśomanaskāra iti. paripūrṇotpattir evam iti cet. syān matā paripūrṇakāraṇasya kleśasyaivam utpattiḥ. aparipūrṇakāraṇasya tu kleśasya viṣayabalād eveti. [Tib. 256a] tad ayuktaṃ. kasmād ity āha. kasya vāparipūrṇakāraṇasyotpattir iti. kasyotpattiḥ. yataḥ aparipūrṇakāraṇasyotpattir asti. yāvatī hi hetupratyayasāmagrī kāryasyotpattaye prasiddhā. sā tadekadeśavikalā satī tasyotpattaye na bhavati. tadyathā cakṣū rūpālokamanaskārasāmagrī cakṣurvijñānasyotpattaye prasiddhā. sa tadanyetaravikalā satī tadutpattaye na bhavatīti. tasmān na kiṃcid etat.
tadrūpa iti tatprakāraḥ. tatsvabhāva iti vā. atha notpanna iti pratipakṣaḥ tadbījadharmatāyām iti. kleśabījasvabhāva ity arthaḥ. tasyām anapoddhṛtāyām anunmūlitāyāṃ kathaṃ kṣīṇāsravo bhavatīti. brūyās tvaṃ na bhavatīti. ata āha. akṣīṇāsravo vā katham arhan bhavatīti.
evaṃcarata iti. smṛtimataś carata ity arthaḥ anaṃtaraṃ smṛtivacanāt. śaikṣas sa ity asya vacanasya parihārārthaṃ sa eva parihāṇivādy āha. sa hi tatrārhann eva jñāpita iti. kathaṃ kṛtvā jñāpita ity āha. dīrgharātram iti vistaraḥ. aparihāṇivādinaḥ syād evaṃ vacanāvakāśaḥ. śaikṣasyedaṃ vivekanimnacittam ucyate yāvan nirvāṇaprāgbhāram iti. asya parihārārthaṃ parihāṇivādī punar āha. arhato hy etad balam anyatroktam iti sūtre. kathaṃ. kati bhadaṃtārhato bhikṣoḥ kṣīṇāsravasya balāni. [Tib. 256b] aṣṭau śāriputrārhato bhikṣor dīrgharātraṃ vivekanimnaṃ cittaṃ yāvan nirvāṇaprāgbhāraṃ. aṃgārakarṣūpamāś cānena kāmā dṛṣṭā bhavaṃti. yathāsya kāmān jānataḥ kāmān paśyato yaḥ kāmeṣu kāmacchandaḥ kāmasnehaḥ vistareṇa yāvat kāmādhyavasānaṃ. tatrāsya cittaṃ na paryādāya tiṣṭhatīti vistaraḥ. kiṃ ca śītībhūtaṃ ( Abhidh-k-vy 592 ) vāṃtībhūtam iti cābhidhānāt. tatraivāṃgārakarṣūpame sūtre 'rhann eva jñāpita iti.
asty etad evam iti. aṃgārakarṣūpame yad uktam arhann eva jñāpita iti. yāvat tu cāro na supratividdha iti. piṇḍapātādicāraḥ. śaikṣāvasthām adhikṛtyaivaṃvacanād adoṣa iti. yad etad uktaṃ. kadācit smṛtisaṃpramoṣād utpadyaṃte pāpakā akuśalā vitarkā iti. tac chaikṣām adhikṛtyoktaṃ nārhattvāvasthāṃ. yat tūktaṃ dīrgharātraṃ vivekanimnaṃ iti. tac chaikṣasyāpi saṃbhavati. arhatas tu prakarṣeṇa bhavatīti viśeṣāḥ. yac cāpy uktaṃ sāsravasthānīyair dharmaiḥ śītībhūtaṃ vāṃtībhūtam iti. tad api śaikṣāvasthām adhikṛtya saṃbhavati. kāmāvacarāsravasthānīyadharmaśītībhāvābhidhānāt. [Tib. 257a] arhattvāvasthāṃ cādhikṛtya tathābhidhānād adoṣa iti ācāryasyābhiprāyaḥ.
(VI.60cd) prayogāsaṃbhavān na darśanamārga iti. paṃcadaśakṣaṇo darśanamārgaḥ. tatrendriyasaṃcāre prayogāvakāśo nāsti. kaścit pṛthagjanāvasthāyām indriyāṇi saṃcaratīti. [kim anityādyākārapatitena mārgeṇendriyāṇi saṃcarati.] kim audārikādyākāreṇa mārgeṇendriyāṇi saṃcarati. utāho śāṃtādyākāreṇeti. aviśeṣitatvād ubhayathāpi saṃbhavatīti paśyāmaḥ. tathā hy enam artham ācāryaḥ sūcayiṣyati. na hi sāsraveṇa mārgeṇāryāṇām indriyasaṃcāra ity āryāṇām iti viśeṣaṇāt. api nāma mamendriyāṇi tīkṣṇāni syur iti prayogam abhisaṃdhāya. mārgaṃ laukikaṃ lokottaraṃ cānyasyānaṃtaryavimuktimārgakrameṇendriyāṇi saṃcaratīti veditavyaṃ. kaścic chraddhādhimuktāvasthāyām ity atrāśaikṣavacanaṃ. śaikṣapṛthagjanādhikārāt. aśaikṣo 'pi tv iṃdriyāṇi saṃcaratīti boddhavyaṃ.

(VI.61) katham akopyadharmaṇo dṛṣṭadharmasukhavihārebhyaḥ parihāṇir iti. tīkṣnendriyatvād asya dṛṣṭadharmasukhavihārebhyaḥ parihāṇir na saṃbhavet. kim utākopyāyā vimukter ity asaṃbhāvayan pṛcchati. buddhasyopabhogaparihāṇir eveti. vineyakāryavyāpṛtatvād [Tib. 257b] dṛṣṭadharmasukhavihārān nopabhuṃkte. na saṃmukhīkarotīty arthaḥ. sā cāprāptaparihāṇiś ceti. akopyadharmaṇaḥ sā copabhogaparihāṇiḥ kutaścid vyāsaṃgāt. aprāptiparihāṇiś ca pudgalaviśeṣadharmaprāpaṇāt. yasmād akopyadharmāpi kaścin mahāśrāvakāṇām āryaśāriputramaudgalyāyanādīnāṃ prāṃtakoṭikādīn dharmān. svayaṃbhuvāṃ ca kāṃścid dharmān na prāpnoti. mahāśrāvakā api svayaṃbhuvāṃ kāṃścid viśeṣadharmān na prāpnuvaṃtītyādi. anyasyārhata iti parihāṇadharmāder mṛdvindriyasya prāptaparihāṇir apy asti. apiśabdāt pūrvokta api ( Abhidh-k-vy 593 ) parihāṇī sta iti. akopyadharmaṇa upabhogaparihāṇivacanāt sūtravirodha iti. yad etad uktaṃ. ye 'nena catvāra iti vistareṇa. yāvat tato 'ham asyānyatamasmāt parihāṇiṃ vadāmīti. tasya sutrasyāvirodhaḥ. ṣaṇṇām apy arhatām akopyā vimuktir ity ukte vaibhāṣiko brūyāt. yadi sarvasyaivārhato 'nāsravā vimuktir akopyā. kasmād asamayavimukta evākopyadharmā vyavasthāpito nānya iti. ata idam ucyate. sarvasyānāsravā vimuktir [Tib. 258a] akopyeti. satyam asty etat. akopyadharmavyavasthānaṃ tu yathā tathoktam iti. dṛṣṭadharmasukhavihārebhyas tu kaścil lābhasatkāravyākṣepadoṣāt parihīyate vaśitvabhraṃśāt. yo mṛdvindriyaḥ. kaścin na parihīyate. yas tīkṣṇendriyaḥ. sa evākopyadharmā vyavasthāpitaḥ. yata eva ca dṛṣṭadharmasukhavihārebhyo lābhasatkāravyākṣepadoṣāt parihīyate. mṛdvindriyo na tīkṣṇendriyaḥ. ata etad acodyaṃ. katham. akopyadharmaṇo dṛṣṭadharmasukhavihārāt parihāṇir ity aparihāṇivādī. atha vā ayam anyaḥ saṃbaṃdhaḥ. pūrvam akopyadharmaṇo dṛṣṭadharmasukhavihārebhyaḥ parihāṇir nāstīty uktaṃ. sūtre ca. yasyākopyā vimuktiḥ. tasya dṛṣṭadharmasukhavihārāt parihāṇir uktā. aviśeṣyābhidhānād ata idam ucyate. sarvasyānāsravā vimuktir akopyeti. na tayaivākopyadharmā vyavasthāpyata ity abhiprāyaḥ. ata evocyate akopyadharmavyavasthānaṃ tu yathā tathoktam iti. ata etad acodyam iti. yad uktaṃ sūtram āśritya katham akopyadharmaṇo dṛṣṭadharmasukhavihārebhyaḥ parihāṇi iti.
(VI.62) dhandhā iti mandāḥ. anyathā hy [Tib. 258b] anāśvāsikam iti. yady arhattvāt parihīṇaḥ punar jāyeta sucīrṇabrahmacarye 'smin mārge cāpi subhāvite tuṣṭa āyuḥkṣayād bhavati rogasyāpagame yathety āśvāsaḥ. evaṃvidho na syād iti. tad akāryam abrahmacaryādilakṣaṇaṃ śūrapraskhalanāpatanavad iti. yathā śūrasya praskhalane apatanaṃ bhavati śaktita ātmadhāraṇāt. tadvad āryaḥ phalāt parihīṇo 'pi tatphalam alabdhvā na mriyate. śūragrahaṇam avihvalatvāt. balavāṃ chūra ity apare.
(VI.63, 64) katham abhyastam ity āha. śaikṣāśaikṣamārgābhyāṃ dṛḍhīkṛtatvād iti prayogamārgas tu sarvatraika eveti. akopyaprativedhe dṛṣṭiprāptatāyāṃ ca.
na hi sāsraveṇeti. āryendriyasaṃcārasya vivakṣitatvāt. anyathā hi kaścit pṛthagjanāvasthāyāṃ indriyāṇi saṃcaratīty etad virudhyate.
nānyatra parihāṇyasaṃbhavād iti. parihāṇibhayād dhīndriyasaṃcāra iṣyate. anyatra ṣaṭsu kāmāvacareṣu devanikāyeṣu rūpārūpyadhātvoś ca parihāṇir nāstīty āha. ūrdhavdhātūpapanna āryo naivendriyāṇi saṃcarati. nāpi kathaṃcit ( Abhidh-k-vy 594 ) parihīyate [Tib. 259a] iti. uktam atra kāraṇaṃ. kālāntaraparivāsenendriyāṇāṃ paripakvataratvāt. āśrayaviśeṣalābhāc ceti. atha kasmāt kāmāvacareṣu deveṣu parihāṇir nāsti. ye pūrvam abhyudārebhyo 'pi viṣayebhyaḥ saṃvijaṃto niyataṃ satyāni paśyaṃti. te kathaṃ tān evālaṃbya parihāsyaṃte. avaśyaṃ hi te tīkṣṇendriyā bhavantīty abhiprāyaḥ.
aśaikṣo nava niśrityeti.
tatphalasya navabhūmisaṃgṛhītatvasaṃbhavāt. phalaṃ phalaviśiṣṭaṃ ceti. phalaṃ sakṛdāgāmiphalaṃ. phalaviśiṣṭaṃ prathamadhyānādi prahāṇāya prayogānantaryavimuktiviśeṣamārgalakṣaṇaṃ. phalamārgam eva pratilabhata iti. kāmadhātuvairāgyamātrasaṃgṛhītaṃ. na cānāgāmiphalam ārūpyasaṃgṛhītam iti. paṃcānām avarabhāgīyānāṃ prahāṇād anāgāmīti sūtre vacanāt. darśanamārgasya ca tatrābhāvāt. tadabhāvaḥ kāmadhātvanālaṃbanād iti vyākhyātam etat.
(VI.65ab) akopyadharmā ca dvividha iti. sūtre paṭhitatvāt akopyabheda eva
dvau buddhāv
iti. akopyadharmā mṛdumadhyādhimātrendriyabhedāt tridhā bhidyate. śrāvako hy akopyadharmādhimātramṛdvindriyaḥ. [Tib. 259b] pratyekabuddho 'dhimātramadhyendriyaḥ. samyaksaṃbuddho 'dhimātrādhimātrendriya iti. mṛdumṛdvādinavaprakārendriyabhedād iti. parihāṇidharmā mṛdumṛdvindriyo yāvad bhagavān adhimātrādhimātrendriya iti.
(VI.65cd, 66ab) sapta bhavaṃtīti. pratyekabuddhasamyaksaṃbuddhāv ubhayatobhāgavimuktasaṃgṛhītāv eveti kṛtvā. pūrvam eveti vistaraḥ. pūrvam eva pṛthagjanāvasthāyāṃ parapratyayena parataḥ śrutvā smṛtyupasthānādīn dharmān. paścād artheṣu prayogāt. cintābhāvanāsevanād ity arthaḥ. tathā pūrvam eva pṛthagjanāvasthāyāṃ prajñayā dvādaśāṃgapravacanadharmānusāreṇa svayam evaṃ bodhipakṣādīn dharmān anusarann artheṣu prayogāt. cintābhāvanāsevanāt. ity evaṃ prayogataḥ śraddhādharmānusāriṇau bhavataḥ. śraddhādhimokṣaprajñādhikyata iti. śraddhādhimokṣādhikyataḥ prajñādhikyataś ca. śraddhayādhimokṣaḥ śraddhādhimokṣaḥ. tasyādhikyān mṛdvindriyatvaṃ. prajñādhikyāt tīkṣṇendriyatvaṃ. vimuktita iti. kleśavimuktitaḥ prajñayā kleśād vimuktaḥ prajñāvimukta iti kṛtvā. samāpattivimuktita iti. samāpattito vimuktitaś ca.

tatrendriyata [Tib. 260a] iti vistaraḥ. yathaite śraddhānusāriṇo gaṇyaṃte. tathā yathāgranthaṃ pradarśayiṣyāma. indriyatas trayaḥ. mṛdumadhyādhimātrendriyatvāt. ( Abhidh-k-vy 595 ) atra punar evam avagantavyaṃ. yady api śraddhānusāriṇaḥ sarva eva mṛdvindriyāḥ. tathāpi tāratamyenāvasthānād eṣāṃ punas tridhābhedaḥ mṛdumadhyādhimātrendriyā iti. gotrataḥ paṃca. kathaṃ. parihāṇadharmagotrako yāvat prativedhanābhavyagotraka iti paṃca bhavaṃti. punar eṣāṃ gotrendriyabhedāt paṃcadaśānām ekaiko mārgataḥ paṃcadaśa bhavaṃti. katham ity ucyate. aṣṭakṣāntisaptajñānasthā iti. darśanamārgo hi paṃcadaśakṣaṇāḥ. aṣṭau kṣāntayaḥ. duḥkhe dharmajñānakṣāṃtir yāvan mārge anvayajñānakṣāntiḥ. sapta jñānāni. duḥkhe dharmajñānaṃ yāvan mārge dharmajñānaṃ. mārge 'nvayajñānasya bhāvanāmārgasaṃgṛhītatvāt. aṣṭau ca sapta ca paṃcadaśa bhavanti. ta evaṃ tatrasthāḥ paṃcadaśa bhavaṃti. evam eṣāṃ mārgataḥ paṃcadaśadhābhinnānāṃ punar ekaiko vairāgyatas trisaptatiḥ. kathaṃ. sakalabandhanas tāvat kāmadhātāv ekaḥ. kāmavairāgyān nava. ekaprakāravītarāgo yāvan navaprakāravītarāgaḥ. evaṃ yāvad ākiṃcanyāyatanavairāgyān naveti. bhavāgravairāgyān naveti na saṃbhavati. laukikasya mārgasya bhavāgrapratipakṣasyābhāvāt. ta ete 'ṣṭau navakā dvisaptatiḥ. [Tib. 260b] sakalabandhanena pūrvoktena saha trisaptatir bhavaṃti. punar ete vairāgyataḥ pratyekaṃ trisaptatibhinnāḥ. pratyekam āśrayato nava. katham ity āha. tridvīpaṣaḍdevanikāyajā iti. trayo dvīpā uttarakuruvarjyāḥ. uttarakurau mārgābhāvāt. ṣaḍ devanikāyāḥ kāmāvacarāḥ. tata ūrdhvaṃ darśanamārgābhāvāt. teṣu jātā iti. pratyekam ete navaguṇā bhavaṃti. indriyagotramārgavairāgyāśrayataḥ piṇḍitā iti. nigamana ucyate. iyanta iti vṛttau likhitāḥ. evam anye 'pi pudgalāḥ saṃbhavataḥ saṃkhyeyā iti. dharmānusāriprabhṛtayaḥ. yathendriyagotramārgavairāgyāśrayataḥ śraddhānusāriṇaḥ saṃkhyātāḥ. tathaiva saṃkhyeyāḥ saṃbhavata iti. dharmānusāridṛṣṭiprāptasamayavimuktānāṃ gotrabhedo nāsti. śraddhādhimuktasamayavimuktayos tu gotrabhedo 'py astīti. saṃbhavata ity ucyate. tatrendriyatas trayo dharmānusāriṇaḥ. gotrata eka eveti bhedo nāsti. mārgataḥ paṃcadaśa aṣṭakṣāntisaptajñānasthāḥ. vairāgyatas trisaptatiḥ. sakalabandhanaḥ. kāmavairāgyān nava. evaṃ yāvad ākiṃcanyāyatanavairāgyāt. [Tib. 261a] āśrayato nava. tridvīpaṣaḍdevanikāyajā iti. evam indriyamārgavairāgyāśrayataḥ piṇḍitāḥ. sahasrāṇy ekānnatriṃśat saṃpadyaṃte. śatāni ca paṃca paṃcaṣaṣṭiś ca. evam indriyatas trayaḥ śraddhādhimuktāḥ. gotrataḥ paṃca pratyekaṃ. vairāgyatas trisaptatiḥ pratyekameva pūrvavat. āśrayato nava. tridvīpaṣaḍdevanikāyajā iti. evam indriyagotravairāgyāśrayataḥ piṇḍitāḥ. nava sahasrāṇi saṃpadyante. ( Abhidh-k-vy 596 ) śatāni cāṣṭau paṃca paṃcāśac ca. kevalaphalastho ṣoḍaśacittaprāpto 'dhikṛtaḥ.
śraddhādhimuktadṛṣṭyāptau mṛdutīkṣṇendriyau tadety
anayo iha vivakṣitatvāt.
bhagavadviśeṣas tv āha. mārgato nava bhavaṃti. bhāvanāmārgasthatvād iti. tan na budhyāmahe kenābhiprāyeṇaivam uktam iti. yady ayam abhiprāyo bhavet. mārgato bhūmaubhūmau nava bhavantīti. vairāgyatas trisaptatir iti sa evārtho darśito bhavet. tatavyatirekād iti. yuktaṃ syāt. tad eva hi parimāṇaṃ syāt. atha navabhūmikānāsravabhāvanāmārgasthatvān navatvam eṣāṃ vyavasthāpyeta. tathā sati. tatparimāṇaṃ punar navaguṇīkriyeta. etāvantaś ca bhaveyur aṣṭāśītisahasrāṇi. śatāni ca ṣaṭ. paṃcanavatiś cety evam uttaratrāpi vaktavyaṃ. yadi tu śraddhādhimukta ā vajropamāt samādher gṛhyeta. tato 'nyathā gaṇayitavyaṃ. indriyatas trayaḥ śraddhādhimuktāḥ. [Tib. 261b] gotrataḥ paṃca pratyekaṃ. vairāgyata ekāśītiḥ trisaptattau bhavāgrāṣṭaprakāravītarāgān aṣṭāv adhikān prakṣipya. āśrayata ekānnatriṃśat. kathaṃ kāmadhātau navopapattisthānāni. rūpadhātau ṣoḍaśa sthānāni. catvāraś cārūpyā iti. evam indriyagotravairāgyāśrayataḥ piṇḍitāḥ sahasrāṇi paṃcatriṃśat. śate ca dve. paṃcatriṃśac ceti. dṛṣṭiprāptasya gotrabhedo nāsti. indriyavairāgyāśrayataḥ piṇḍitāḥ sahasraṃ saṃpadyante. śatāni ca nava. ekā saptatiś ca. yadi tv ā vajropamāt samādher dṛṣṭiprāpto gṛhyate. tata evaṃ saṃkhyātavyāḥ. indriyavairāgyāśrayataḥ piṇḍitāḥ. saptacatvāriṃśad adhikāni sapta sahasrāṇi saṃpadyante. kāyasākṣī śraddhādhimuktadṛṣṭiprāptayor antarbhūta iti na gaṇyate. yadi punar gaṇyate indriyatas trayaḥ. yadi śraddhādhimuktaḥ sa kāyasākṣī gotrataḥ paṃca. yadi dṛṣṭiprāpto nāsti gotrabhedaḥ. mārgata ubhayor api nāsti bhedaḥ. ākiṃcanyāyatanavītarāgatvāt vairāgyato 'pi nāsti bhedaḥ. yady api bhavāgre sakalabandanaḥ ekaprakāravītarāgo yāvad aṣṭaprakāravītarāga iti. mārgato vairāgyato vāsti bhedaḥ. na tu mārgavairāgyakṛtaṃ kāyasākṣitvam iti. nāsya tatkṛtas tadbhedo vyavasthāpyate. [Tib. 262a] āśrayato vā bahudhābhedaḥ. kāmāvacarāśrayatvāt yāvad bhavāgrāśrayatvād iti bhagavadviśeṣaḥ. katham ākāśānaṃtyāyatanādyāśrayaḥ kāyasākṣī bhavati. evaṃ tu yuktaṃ paśyāmaḥ. āśrayataḥ paṃcaviṃśatiḥ. kāmadhātau navopapattisthānāni. rūpadhātau ca ṣoḍaśa sthānāniti. tatra hy āryo nirodhasamāpattim utpādayet. yadi tu kāmarūpāśrayotpāditanirodhasamāpattiyogāt kāyasākṣībhūtasyānāgāminaḥ. tatsamanvāgamamātraprayogāt. ( Abhidh-k-vy 597 ) paścād api bhavāgrāśrayaṃ kāyasākṣitvam iṣyeta. bhavāgraṃ ṣaḍviṃśatitama āśrayaḥ syād ity avagantavyaṃ. evam indriyagotrāśrayataḥ parigaṇya gaṇayitavyaḥ. prajñāvimuktasyāpi bhedaḥ. indriyatas trayaḥ prajñāvimuktaḥ. gotrataḥ paṃca. yadi samayavimuktāḥ. athāsamayavimuktā nāsti bhedaḥ. evam ubhayatobhāgavimukto 'pi yojayitavyaḥ.
(VI.66cd) prajñāsamādhibalābhyāṃ kleśavimokṣāvaraṇavimuktatvād iti. prajñābalena kleśāvaraṇavimuktatvāt. samādhibalena ca vimokṣāvaraṇavimuktatvāt. vimokṣāḥ punar aṣṭau vakṣyante rūpī rūpāṇi paśyatīti vistaraḥ. tatra kleśāvaraṇam [Tib. 262b] iti. kleśā evāvaraṇaṃ. vimokṣāvaraṇaṃ iti. vimokṣāṇām āvaraṇaṃ. tat punaḥ kāyacittayor akarmaṇyatā. yayā vimokṣān utpādayituṃ na śaknotīti.

(VI.67) kleśān prahāyeha hi yas tu paṃceti. paṃcāvarabhāgīyāni saṃyojanāni satkāyadṛṣṭyādīny uktāni. ahāryadharmety aparihāṇidharmety arthaḥ. phalata eveti vistaraḥ. śraddhādhimuktatvān nendriyataḥ paripūrṇatvam. akāyasākṣitvān na samāpattitaḥ. anāgāmitvāt tu phalataḥ paripūrṇatvam asti. indriyata eveti. dṛṣṭiprāptatvād indriyataḥ paripūrṇatvam. avītarāgatvāt tu na phalato nāpi samāpattitaḥ. anāgāmiphalasamāpattyor abhāvāt evam anyeṣām api saṃbhavato yojyaṃ. samāpattita eveti. samāpattita eva paripūrṇatvaṃ nendriyaphalābhyām iti nāsty etat. kasmāt. na hy asatyām anāgāmiphalaprāptau nirodhasamāpattir asti. samāpattīndriyataś ca vinā phaleneti. samāpattīndriyata eva ca paripūrṇatvaṃ na phalata ity etad api nāsti. yasmād anāgāmiphalam aprāptasya nirodhasamāpattir nāstīti. indriyataḥ samāpattitaś ceti. [Tib. 263a] tīkṣṇendriyatayā nirodhasamāpattilābhatayā cety arthaḥ. indriyata eveti vistaraḥ. asamayavimuktasyeti vacanāt. asyendriyataḥ paripūrṇatvaṃ. prajñāvimuktasyeti vacanāt. na samāpattito 'sya paripūrṇatvaṃ. anirodhasamāpattilābhī hi prajñāvimukta ity uktaṃ. samāpattita eveti. samayavimuktasyeti vacanāt. nendriyataḥ paripūrṇatvam asya bhavati. ubhayatobhāgavimuktasyeti vacanāt. samāpattito 'sya paripūrṇatvaṃ. nirodhasamāpattilābhīty ubhayatobhāgavimukta ity uktaṃ. indriyasamāpattibhyāṃ. kiṃ. paripūrṇatvaṃ. asamayavimuktatvād indriyataḥ ubhayatobhāgavimuktatvāt samāpattita iti darśayati.
(VI.68) ānantaryamārgo yenāvaraṇaṃ prajahātīti. aprahāṇamārgasaṃbhavāt. asti sa ānantaryamārgo yenāvaraṇaṃ na prajahāti. indriyasaṃcārādiṣu. ( Abhidh-k-vy 598 ) yas tatpraheyāvaraṇanirmuktaḥ prathamata iti. ya ānantaryamārgapraheyeṇāvaraṇena nirmuktaḥ. prathamata iti viśeṣaṇaṃ. yasmāt tṛtīyādiṣu kṣaṇeṣu tajjātīyo [Tib. 263b] mārgo viśeṣamārga itīṣyate. tena eva cāha. viśeṣamārgo ya ebhyo 'nyo mārga iti. prayogamārgādibhyo 'nya ity arthaḥ. kiṃ ca yadi prathamata iti na brūyāt. vimuktimārgo yas tatpraheyāvaraṇanirmukta ity etāvad brūyāt. evaṃ sati duḥkhadharmajñānāt pareṇa sarve ānantaryamārgādayas tatpraheyāvaraṇanirmuktā utpadyanta iti. sarve vimuktimārgāḥ syuḥ. aniṣṭaṃ caitat. ānantaryamārgādiṣv api vimuktimārgaprasaṃgāt. tasmād ānantaryamārgasya duḥkhadharmajñānakṣāntyāder yatpraheyam āvaraṇaṃ. duḥkhadarśanaprahātavyo nikāyo yāvad bhāvanāprahātavyaḥ. tena praheyāvaraṇena nirmukto yaḥ prathamata utpadyate. sa vimuktimārgaḥ. nānyas tat praheyāvaraṇanirmuktatve 'pīti. ya ebhyaḥ prayogamārgādibhyas tribhyo 'nyaḥ. sa viśeṣamārgaḥ. ṣoḍaśān mārgānvayajñānakṣaṇāt pareṇa saptadaśādayas tajjātīyā ye 'nāsravāḥ kṣaṇāḥ. te viśeṣamārgasvabhāvā ity avagantavyaṃ. evam anyad api vimuktijñānaṃ. yat prākarṣikaṃ kṣayajñānādi. tad api vaktavyaṃ. yaś ca dṛṣṭadharmasakhavihārāya vaiśeṣikaguṇābhinirhārāya vā mārgaḥ. so 'pi viśeṣamārga [Tib. 264a] eva prayogamārgo yasmād ānantaryamārgotpattir ity uktaṃ. ato laukikā agradharmāḥ prayogamārga iti gamyate. yas tu pratilomataḥ kṣāntyādimārgaḥ. sa kasminn antarbhavatīti vaktavyam. āha. prayogamārga evāntarbhavati. viprakṛṣṭas tv asau prayogamārga ity ayaṃ tasyāgradharmebhyo viśeṣaḥ. udāharaṇārthatvāc cācāryeṇa saṃnikṛṣṭa eva prayogamārga ukta iti.

eṣa hi nirvāṇasya panthāḥ. tena tadgamanād iti. loke yena gamyate. sa mārga iti pratītaḥ. anena ca nirvāṇaṃ gamyate prāpyate. tasmān mārga iti darśayati. mārgayaṃty anena veti. mārgo 'nveṣaṇa iti dhātuḥ paṭhyate. tasyaitad ghañi rūpaṃ mārga iti. yena nirvāṇam anviṣyate. sa mārga iti. vimuktiviśeṣamārgayoḥ kathaṃ mārgatvam iti. na hi tābhyāṃ nirvāṇaṃ prāpyate. prayogānantaryamārgayor eva tatprāptau sāmarthyān na tayor iti abhiprāyaḥ. tajjātīyādhimātrataratvād iti. prahāṇamārgajātīyau cālaṃbanākārānāsravatvasādṛsyāt. adhimātratarau ca hetūpacayataḥ. yathā hy ānantaryamārgaś catuḥsatyālaṃbanaṣoḍaśākāro 'nāsravaś ca. evaṃ vimuktiviśeṣamārgāv api. adhimātrataratvenaiva tu tasmād viśeṣa iti. [Tib. 264b] uttarottaraprāpaṇāt. nirupadhiśeṣapraveśād veti. yasmād vimuktimārgeṇa viśeṣamārgeṇa ca uttarottaro ( Abhidh-k-vy 599 ) mārgaḥ prāpyate. tasmāt anayor mārgatvam ity arthaḥ. yasmād vā tābhyāṃ nirupadhiśeṣaṃ nirvāṇaṃ praviśati. yadutpattau nirupadhiśeṣanirvāṇapraveśa iti.
apare punar evaṃ vyācakṣate. uttarottaraprāpaṇān nirupadhiśeṣapraveśaḥ. tasmād anayor mārgatvam iti.
(VI.69) nirvāṇapratipādanād iti. yasmād anena nirvāṇaṃ pratipadyata ity arthaḥ. evaṃ sukhāpi dvividheti. asti pratipat sukhā dhandhābhijñā. asti sukhā kṣiprābhijñeti. aṃgaparigrahaṇaśamathavipaśyanāsamatābhyām ayatnavāhitvād ity aṃgaiḥ parigrahaḥ. śamathavipaśyanayoḥ samatvaṃ. aṃgaparigrahaś ca śamathavipaśyanāsamatvaṃ ca. tābhyām ayatnavāhitvaṃ. tasmāt sukhā pratipat. yasmād aṃgaparigṛhītāni dhyānāni śamathavipaśyanābhyāṃ samāni ca. tasmād ayatnavāhīni. ataś ca sukhāsau pratipad iti. aṃgāparigrahād iti vistaraḥ. aṃgāparigrahād anāgamyadhyānāṃtarārūpyā yatnavāhinaḥ. śamathavipaśyanānyūnatvāc ca saṃbhavatas te [Tib. 265a] yatnavāhinaḥ. śamathanyūnatvād anāgamyadhyānāṃtare yathavāhinī. vipaśyanānyūnatvāc cārūpyā yatnavāhinaḥ. tadbhāvāt. te 'nāgamyādayo duḥkhā pratipad iti. dhandhābhijñeti. dhandhābhijñāsyām iti. dhandhābhijñā mandaprajñety arthaḥ. kṣiprābhijñeti tīkṣṇaprajñā. dhandhasya mandasya pudgalasyeyam abhijñā dhandhābhijñeti. ṣaṣṭhītatpuruṣeṇāpy etat sidhyatīti darśayati. evaṃ kṣiprasya tīkṣṇasya pudgalasyābhijñā kṣiprābhijñeti yojyaṃ.
(VI.70) catvāri smṛtyupasthānāni. kāyavedanācittadharmāsmṛtyupasthānāni yathoktāni. catvāri samyakprahāṇāni. utpannānāṃ pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇāṃ prahāṇāya chandaṃ janayati. vyāyacchate. vīryam ārabhate. cittaṃ pragṛhṇāti. pradadhāti. anutpannānāṃ pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇām anutpādāya chandaṃ janayatīti pūrvavat. anutpannānāṃ kuśalānāṃ dharmāṇām utpādāya chandaṃ janayatīti pūrvavat. utpannānāṃ kuśalānāṃ dharmāṇāṃ sthitaye asaṃmoṣāya bhāvanāparipūraye bhūyobhāvāya vṛddhivipulatājñānasākṣātkriyāyai chandaṃ janayatīti pūrvavat. catvāra ṛddhipādāḥ. chandasamādhiprahāṇasaṃskārasamanvāgata ṛddhipādaḥ. evaṃ vīryacittamīmāṃsāsamādhiprahāṇasaṃskārasamanvāgata ṛddhipādaḥ. ṛddhipādā ṛddhihetava ity arthaḥ. [Tib. 265b] paṃcendriyāṇi. śraddhāvīryasmṛtisamādhiprajñendriyāṇi. paṃca balāni. śraddhāvīryasmṛtisamādhiprajñābalāni. saptabodhyaṃgāni. smṛtidharmapravicayavīryaprītipraśrabdhisamādhyupekṣābodhyaṃgāni. smṛtir eva saṃbodhyaṃgaṃ smṛtisaṃbodhyaṃgam. evaṃ yāvad upekṣaiva saṃbodhyaṃgaṃ ( Abhidh-k-vy 600 ) upekṣāsaṃbodhyaṃgam iti. āryāṣṭaṃgo mārgaḥ. samyagdṛṣṭiḥ. samyaksaṃkalpaḥ. samyagvāk. samyakkarmāntaḥ. samyagājīvaḥ. samyagvyāyāmaḥ. samyaksmṛtiḥ. samyaksamādhir iti. aśeṣavidyāprahanād iti. yasmād aśeṣatraidhātukyavidyāprahāṇaṃ. tasmād ubhayaṃ bodhiḥ. anena śaikṣapṛthagjanānāṃ prajñā na bodhir vyavasthāpyata iti darśayati. kiṃ ca yathākramaṃ. tābhyāṃ svārthasya yathābhūtaṃ kṛtāpunaḥkartavyatāvabodhāc ca. kṣayajñānena yathābhūtaṃ kṛtāvabodhāt tat kṣayajñānaṃ bodhiḥ. duḥkhaṃ me parijñātam iti yathābhūtaṃ prajānāti. samudayo me prahīṇa iti. nirodho me sākṣātkṛta iti. mārgo me bhāvita iti yathābhūtaṃ prajānātīti. anutpādajñānena yathābhūtam apunaḥkartavyam iti. [mārgo me bhāvito na punar bhāvayitavya] tad anutpādajñānam api bodhiḥ. duḥkhaṃ me parijñātaṃ na punaḥ parijñātavyam. [Tib. 266a] iti yathābhūtaṃ prajānāti. samudayo me prahīṇo na punaḥ prahātavya iti. nirodho me sākṣātkṛto na punaḥ sākṣātkartavya iti. mārgo me bhāvito na punar bhāvayitavya iti yathābhūtaṃ prajānātīti. duḥkhaṃ me parijñātam ity anena kṣayajñānaṃ. na punaḥ parijñātavyam ity anenānutpādajñānam. ity ubhayam api tīkṣṇendriyasya pudgalasya darśayatīti sarvaṃ neyaṃ. tad evaṃ kṣayajñānam anutpādajñānaṃ ca bodhir ity avayavārthaṃ prasādhya samudayārthaṃ prasādhayann āha.
tādanulomyataḥ
saptatriṃśat tu tatpakṣā
iti. tasyā bodher anulomas tadanulomaḥ. tadbhāvas tādanulomyaṃ. tasmāt. tādanulomyato bodhipakṣā. bodhipakṣe sādhavo 'nulomā iti bodhipakṣāḥ. smṛtyupasthānādayaḥ saptatriṃśad ucyaṃte pravācane.
(VI.71) daśa dravyāṇīti. keṣāṃcin matena. vakṣyati hi vaibhāṣikāṇām ekādaśa kāyavākkarmaṇor asaṃbhinnatvād iti.
prajñā hi smṛtyupasthitir
iti. prajñā smṛtyupasthānam ity arthaḥ. smṛtir upatiṣṭhate 'nayeti kṛtvā. tathā hi sūtra uktaṃ. kāye [Tib. 266b] kāyanupaśyī vistaraḥ.
vīryaṃ samyakprahāṇākhyam
iti. yasmād uktam utpannānāṃ pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇāṃ prahāṇāya chandaṃ janayati. vyāyacchate. vīryam ārabhata iti sarvaṃ.
ṛddhipādāḥ samādhaya

iti. yasmād uktaṃ chandasamādhiprahāṇasaṃskārasamanvāgatam ṛddhipādaṃ ( Abhidh-k-vy 601 ) bhāvayatīti sarvaṃ prahāṇasaṃskārāḥ punar atrāṣṭau sūtre paṭhyante. kathaṃ. tathābhūtasya yaś chandaḥ. yo vyāyāmaḥ. yā śraddhā. yā praśrabdhiḥ. yā smṛtiḥ. yat saṃprajanyaṃ. yā cetanā. yopekṣā. ima ucyante prahāṇasaṃskārā iti. indriyāṇi tāvad iti vistaraḥ. svanāmagrahaṇena yānīndriyabalasvabhāvāni śraddhāvīryasmṛtisamādhiprajñā dravyāṇi paṃca. teṣāṃ prajñaiva sā yāni catvāri smṛtyupasthānāni. yac ca bodhyaṃgeṣu dharmapravicayasaṃbodhyaṃgaṃ. yā ca mārgāṃgeṣu samyagdṛṣṭiḥ. na dravyāntaraṃ. vīryam eva tad yāni catvāri samyakprahāṇāni. yac ca bodhyaṃgeṣu vīryasaṃbodhyaṃgaṃ. yaś ca mārgāṃgeṣu samyagvyāyāmaḥ. samādhir eva ca sa ye catvāra ṛddhipādāḥ. yac ca bodhyaṃgeṣu samādhisaṃbodhyaṃgaṃ. [Tib. 267a] yac ca mārgāṃgeṣu samyaksamādhiḥ. kim avaśiṣyate yan na prajñendriyādisvabhāvaṃ. bodhyaṃgeṣu prītipraśrabdhyupekṣāsaṃbodhyaṃgāny avaśiṣyante. mārgāṃgeṣu samyaksaṃkalpāḥ. śīlāṃgāni ca trīṇi. samyagvāk samyakkarmāntaḥ samyagājīva iti. daśa dravyāṇīti. śraddhādīni paṃca. prītisaṃbodyaṃgādīni ca paṃceti. śīlāṃgāni trīṇy avijñaptisvabhāvānīti kṛtvaikaṃ dravyaṃ vyavasthāpyate.
vaibhāṣikāṇām ekādaśa dravyāṇi. kāyavākkarmaṇor asaṃbhinnatvāt dve dravyaṃ iti kṛtvā. abhiprāyavaśāt pakṣadvaye 'py adoṣaḥ. yadi tu mukhyavṛttyā tasmin kalāpe yāvaṃti dravyāṇi saṃti. tāvaṃti gaṇyeran. naiva tāni daśa dravyāṇi samāhitavijñaptirūpāṇāṃ saptadravyatvāt. ṣoḍaśa dravyāṇīti vaktavyaṃ syāt.
(VI.72) pradhānagrahaṇenaivam uklaṃ. prajñādisvabhāvāḥ smṛtyupasthānādaya iti. sarve tu prāyogikaguṇāḥ sāsravānāsravāḥ śrutacintābhāvanāmayā yathāyogaṃ smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādāḥ. prādhānyaṃ punas tadbalenānyeṣāṃ [Tib. 267b] vṛtteḥ. na punas te na santi. prajñāpradhānāni hi smṛtyupasthānānīty ataḥ prajñāgrahaṇaṃ. na tu prajñaiva smṛtyupasthānaṃ. kiṃ tarhi. prajñāvīryasmṛtisamādhiprītipraśrabdhyupekṣāsamyaksaṃkalpādayo 'pīti. prāyogikagrahaṇam upapattilabhyaśraddhādinirāsārthaṃ. evaṃ vīryapradhānāni samyakpradhānāni. samādhipradhānā ṛddhipādā iti vistareṇa vaktavyaṃ.
ṛddhipādāḥ samādhaya iti kuta etat. sūtrāt. uktaṃ hi chandaṃ cāpi bhikṣavo bhikṣur adhipatiṃ kṛtvā labhate samādhiṃ. so 'sya bhavati chandasamādhiḥ. ( Abhidh-k-vy 602 ) cittaṃ vīryaṃ mīmāṃsāṃ cāpi bhikṣavo bhikṣur adhipatiṃ kṛtvā labhate samādhiṃ. so 'sya bhavati mīmāṃsāsamādhir iti.
tena hi samyak kāyavāṅmanāṃsi pradhīyaṃta iti. pradhīyaṃte dhāryaṃte niyamyante pravartyante vā kadācid aneneti pradhānaṃ. tatpratiṣṭhitatvād iti. yasmāt sarvaguṇasaṃpattilakṣaṇā ṛddhis tasmin samādhau pratiṣṭhitā. ṛddheḥ pādaḥ pratiṣṭheti ṛddhipāda iti.
ye tv āhuḥ samādhir eva ṛddhiḥ. pādāś chaṃdādayaḥ. chandacittavīryamīmānsā iti. teṣām evaṃvādināṃ vaibhāṣikāṇāṃ trayodaśa bodhipakṣāḥ prāpnuvanti. chandacittayor ādhikyād ekādaśasu [Tib. 268a] prakṣepe. vīryaprajñe tv atra nādhike. samyakpradhānasmṛtyupasthāneṣv antarbhāvāt. bahudhā bhavatīti vistara iti. bahudhābhūtvaiko bhavati. āvirbhavaṃ. tirobhāvaṃ jñānadarśanena pratyanubhavati. tiraḥ kuḍyaṃ tiraḥ prākāram asajjamānaḥ kāyena gacchati. tadyathākāśe. pṛthivyām unmajjananimajjanaṃ karoti. tadyathodake. udake 'bhidyamānena srotasā gacchati. tadyathā pṛthivyām. ākāśe paryaṃkeṇa krāmati. tadyathā śakuniḥ pakṣī. imau vā punaḥ bhūyo candramasāv evaṃ mahardhikāv evaṃ mahānubhāvau pāṇinā āmārṣṭi parimārṣṭi. yāvad brahmalokaṃ kāyena vaśe vartayata iti. iyam ucyate ṛddhiḥ. ṛddhipādāḥ katame. chandasamādhiḥ. vīryasamādhiḥ. cittasamādhiḥ. mīmānsāsamādhiḥ. ima ucyante ṛddhipādā iti. evaṃlakṣaṇaḥ samādhiḥ. tasmān na samādhir eva rudhir iti. atrācāryasaṃghabhadra āha. na bhavaty eṣa teṣāṃ doṣaḥ. samādhiṃ hi te ṛddhipādam icchanti. ṛddhir apīti. chandādayas tūcyante samādheś catustvajñāpanārthaṃ. kaścid dhi samādhiḥ kuśalamūlaprayogāvasthāyāṃ pradhānī bhavati. kaścit kuśalamūlaniṣpannāvasthāyāṃ. pūrvo 'tra rddhipādaḥ. uttara rddhir iti. sūtravirodho 'pi caiṣāṃ na bhavati. ṛddhipādaphalam ṛddhiśabdenoktaṃ. [Tib. 268b] parijñāphalasya tacchabdābhidhānavad ityādi.
mṛdvadhimātrabhedād iti. mṛdūnīndriyāṇi adhimātrāṇi balāni. katham eṣāṃ mṛdvadhimātrabheda iti hetum āha. avamardanīyānavamardanīyatvād iti. tadvipakṣabhūtair āśraddhyakausīdyamuṣitasmṛtitāvikṣepāsaṃprajanyair antarāsamudācārād indriyāṇy avamṛdyante na tv cvaṃ balānīti. punas tāny uktani.
(VI.73) ādikarmikanirvedhabhāgīyeṣv
( Abhidh-k-vy 603 ) iti. paṃcāvasthā ime uktāḥ.
bhāvane darśana ceti.
dve avasthe iti. saptasv avasthāsu
sapta vargā yathākramaṃ
prabhāvyaṃte vyavasthāpyante pradhānīkriyante vā. ādikarmikāvasthāyāṃ smṛtyupasthānāni. uṣmagatāvasthāyāṃ samyakpradhānāni. mūrdhāvasthāyām ṛddhipādāḥ. kṣāntyavasthāyām indriyāṇi. laukikāgradharmāvasthāyāṃ balāni. bhāvanāmārgāvasthāyāṃ bodhyaṃgāni. darśanamārgāvasthāyām āryāṣṭāṃgo mārga iti. viśeṣādhigamahetur vīryasaṃvardhanaṃ. tasmād uṣmagateṣu samyakpradhānāni. [Tib. 269a] aparihāṇīyakuśalamūlapraveśatvāt. mūrdheṣv iti. aparihāṇyanukūlānāṃ kuśalamūlānāṃ praveśo mūrdhataḥ.
mūrdhalābhī na mūlacchid

iti vacanāt. praviśaty ebhir iti kṛtvā praveśaḥ. aparihāṇir hi kṣāntiṣu bhavati. tadavasthāḥ. samādhayaḥ samṛddher āśrayībhavaṃtīti. mūrdhasv ṛddhipādā vyavasthāpyaṃte. apunaḥparihāṇita iti vistaraḥ. yasmāt kṣāntiṣu punaḥparihāṇir nāsti. ādyayor eva hi parihāṇisaṃbhavaḥ. tasmād ādhipatyaprāptāni śraddhādīni bhavaṃti. tadbhāvāt kṣāntiṣv indriyāṇi vyavasthāpyaṃte. kleśānavamardanīyatvād iti. yasmāt kleśair nāvamṛdyante. tasyām avasthāyāṃ kleśāsamudācārāt. laukikānyadharmānavamardanīyatvād vā. atha vā laukikair anyair dharmair anavamardanīyatvād agradharmāvasthāyāṃ śraddhādīni balānīti prabhāvyante. bodhyāsannatvād iti. kṣayānutpādajñānāsannatvād ity arthaḥ. bhāvanāmārgo hi kṣayānutpādajñānāsannaḥ. darśanamārgas tu dūro tadantarālabhāvanāmārgavyavahitatvāt. gamanaprabhāvitatvād iti. mārgo hi loke gamanaprabhāvitaḥ. gacchaṃty aneneti mārgaḥ. gacchatīti vā mārgaḥ. pāṭaliputram ayaṃ panthā gacchatīti loke vacanāt. darśanamārgaś cātiśayena gamanaprabhāvito na bhāvanāmārgaḥ. katham ity āha. tasyāśugāmitvād [Tib. 269b] iti. tadvān api tenāśu gacchati. bhāvanāmārgeṇa tu bhūmibhedena prākarṣakatvāt bahunā kālena gacchati.
apare punar āhur ity ācāryaḥ. asmadādaya ity abhiprāyāt. yathā vaibhāṣikair bhinnaḥ kramaḥ. tathā tam abhittvā bodhipakṣāṇām ānupūrvīṃ varṇayaṃti. darśanamārge bodhyaṃgānīti kṛtvā. bahuvidheti vistaraḥ. bahuprakāro viṣayo rūpādibhedāt. nīlādibhedāc ca. tasmin vyāseko vikṣepaḥ. bahuvidhaviṣayavyāsekena visartuṃ śīlam āsām iti. bahuvidhaviṣayavyāsekavisāriṇyo ( Abhidh-k-vy 604 ) buddhayaḥ. tāsāṃ nigrahārthaṃ smṛtyupasthānāni. gardhāśritānāṃ tṛṣṇāśritānām ity arthaḥ. smarasaṃkalpānām ity anubhūtaviṣayasmṛtisaṃkalpānām ity arthaḥ. kāmasaṃkalpānām iti vā. tadbaleneti. catuḥsmṛtyupasthānabalenety arthaḥ. caturvidhakāryasaṃpādanāyeti. caturvidhaṃ kāryam utpannānāṃ pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇāṃ prahāṇam. anutpannānām anutpādaḥ. tathānutpannānāṃ kuśalānām utpādaḥ. utpannānāṃ sthityādīni. tataḥ samādhiviśodhanād iti. tataḥ samyakpradhānebhyo 'nataraṃ samādher viśodhanād ṛddhipādāḥ [Tib. 270a] prabhāvyaṃte. lokottaradharmādhipatibhūtānīti. tadāvāhakatvād adhipatibhūtāni veditavyāni. tāny evendriyāṇi. yadā nirjitavipakṣasamudācārāṇi. nirjitaśraddhyādisamudācārāṇi bhavaṃti. tadā balāni. indriyāvasthāyāṃ hi kleśasamudācāraḥ saṃbhavati. kṣāntyavasthāyāḥ prākarṣakatvāt. darśanamārge bodhyaṃgānīti. anāsravā prajñā bodhir iti kṛtvā. ubhayor mārgāṃgānīti. darśanabhāvanāmārgayoḥ. katham ity āha. tathā hy uktam iti vistaraḥ. bhāvanayā paripūrir bhāvanāparipūriḥ tāṃ gacchaty āryāṣṭāṃgo mārgaḥ. tasmin gacchati catvāri smṛtyupasthānāni bhāvanāparipūriṃ yacchaṃti. yācat sapta bodhyaṃgānīti. bhāvanāparipūriṃ gacchaṃtīti vacanāt bhāvanāmārge 'pi āryāṣṭāṃgo mārgo bhavatīti gamyate. na hi darśanamārge bhāvanā paripūriṃ gacchati. kiṃ tarhi bhāvanāmārga iti. punaś coktam ubhayor mārgāṃgāni vyavasthāpyaṃta iti. caturṇām āryasatyānām etad adhivacanam iti darśanamārgaṃ darśayati. yathāgatena mārgeṇa prakramaṇam iti vistareṇa yāvan mārgasyaitad [Tib. 270b] adhivacanam iti bhāvanāmārgaṃ darśayati. yathāgatena yathāprāptena mārgeṇa prakramaṇaṃ yāvad bodhir iti. tad evaṃ darśanamārge bhāvanāmārge ca mārgāṃgāni vyavasthāpyanta iti. ata ubhayor āryāṣṭāṃgo mārga eṣṭavya iti.
(VI.74) siddho 'nukramaḥ. pūrvaṃ bodhyaṃgāni paścād āryāṣṭāṃgo mārga iti.
anāsrarāṇi bodhyaṃgamārgāṃgāṇīti.
anāsravāṇy evety avadhāraṇaṃ.
dvidhetara
iti. smṛtyupasthānādayo balaparyantāḥ.
(VI.75) balavāhanīyatvād iti. balena vīryeṇa saṃmukhīkaraṇīyatvāt. anāgamye prītyabhāvaḥ. sukhādhigamyaṃ cittaṃ prīṇāti. netarad iti. kiṃ cādharabhūmisāśaṃkatvāc ca. parihāṇiṃ prati sāśaṃka iti. ataś ca tatra prītyabhāvaḥ. sāśaṃkatāyāṃ hi cittaṃ na prīyate. saṃkalpavarjyā iti. saṃkalpo ( Abhidh-k-vy 605 ) vitarkaḥ.
kāmadhātau bhavāgre ca bodhimārgāṃgavarjitā
iti. kathaṃ bhavāgre kāyasmṛtyupasthānaṃ bhavati. na hi tatra kāyo vidyate. kāyālambanā hi prajñā kāyasmṛtyupasthānaṃ. na ca bhavāgraṃ kāmadhātuṃ rūpadhātuṃ cālāmbate. [Tib. 271a]
na maulāḥ kuśalārūpyāḥ sāsravādharagocarā
iti siddhāntāt. naitat kenacid vyākhyākāreṇa likhitaṃ. tad idam atra vyavasthāpayāmaḥ. kāyasya kaḥ svabhāvaḥ. bhautikatvam ity uktaṃ. bhūtaṃ bhautikaṃ ca kāya ity arthaḥ. tatra yadi kevalabhūtālaṃbanā kevalabhautikālaṃbanā tadubhayālaṃbanā vā prajñā bhavet. kāyasmṛtyupasthānam eva tad bhavet. bhavāgre ca kuśalasāsravā prajñā mārgata iti nyāyata iti vānāsravasaṃvaramārgālaṃbanata iti. sāsravadharālaṃbanā hi maulāḥ kuśalārūpyā neṣyaṃte. na tv anāsravadharālaṃbanā iti. atas tad atra kāyasmṛtyupasthānaṃ veditavyaṃ.
(VI.77, 78) catvāro 'vetyaprasādāḥ buddhe 'vetyaprasādo dharme saṃghe cāryakāntāni ca śīlānīti. tatra duḥkhasatyādīnāṃ dharmatvād abuddhasaṃghasvabhāvatvāc ca. yathākramaṃ satyatrayam abhisamayan paśyan dharme cāvetyaprasādam āryakāntāni cāśīlāni anāsravāṇi pratilabhate. na buddhe na saṃghe vā avetyaprasādaṃ. [duḥkhasatyādīnāṃ dharmatvād. abuddhasaṃghasvabhāvatvāc ca. yathā] mārgasatyam abhisamayato buddhe tasya ca srāvakasaṃghe 'vetyaprasādaṃ pratilabhate. mārgasatyasya buddhasaṃghasvabhāvatvāt. ko 'yam iha dharmo 'bhipreta [Tib. 271b] iti. bahavo dharmāḥ kuśalā dharmā ity evamādayaḥ. tat ko 'yam iha dharmo 'bhipretaḥ. yad uktaṃ dharme cāvetyaprasādaṃ pratilabhata iti. atha vā buddharatnaṃ saṃgharatnaṃ cedam ucyate. tasmād idam api dharmarātnam ihābhipretaṃ bhavet. ratnatrayasya hy ayaṃ svabhāva uktaḥ.

buddhasaṃghakarāṃ dharmān aśaikṣān ubhayāṃś ca saḥ
nirvāṇaṃ ceti śaraṇaṃ yo yāti śaraṇatrayam
iti. tat kim ayaṃ nirvāṇadharmo 'bhipreta ity ataḥ pṛcchati. ko 'yam iha dharmo 'bhipreta iti.
dharmaḥ satyatrayam
iti vistaraḥ. duḥkhasamudayanirodhasatyāni. bodhisattvasya ca śaikṣāvasthāyāṃ ( Abhidh-k-vy 606 ) anāsravo mārgaḥ. pratyekabuddhasya ca śaikṣāśaikṣalakṣaṇo mārgo dharma ihābhipreta iti. ataś catvāry apīti vistaraḥ. mārgasatyam apy abhisamayan dharmam api bodhisattvapratyekabuddhamārgalakṣaṇam abhisamayati. tasmāc catvāry api satyāny abhisamayato dharme 'vetyaprasādalābha ity uktam iti. buddhasaṃghayor mārgo dharma iti nocyate. yasmāt tadabhisamayato buddhe saṃghe cāvetyaprasādalābha iti. kathaṃ punar mārgasatyābhisamayataḥ śraddhālakṣaṇānāṃ trayāṇāṃ buddhadharmasaṃghāvetyaprasādānāṃ yugapat saṃmukhībhāvaḥ. saiva śraddhādhiṣṭhānabhedāpekṣayā [Tib. 272a] nāmatrayaṃ labhata ity adoṣaḥ. atha vā dharme 'vetyaprasādo vartamānaḥ. anāgatās tu trayo bhāvyaṃte. tenocyate
lābho mārgābhisamaye buddhatatsaṃghayor apīti.
yady adhiṣṭhānāpekṣayāvetyaprasādavyavasthānaṃ dharmāvetyaprasādaḥ pūrvaṃ paṭhitavyaḥ syād ity ata āha. yathā tu vyutthitaḥ saṃmukhīkaroti. tathaiṣām ānupūrvam iti. vaidyabhaiṣajyopasthāyakabhūtatvād iti. vaidyabhūto bhagavān anuttaro viṣak śalyaharteti sūtrāt. dharmabhaiṣajyadaiśikatvāc ca. bhaiṣajyabhūto dharmaḥ kleśavyādhibhaiṣajyatvāt. nirvāṇārogyasaṃprāpakatvāc copasthāyakabhūtaḥ saṃgho nirvāṇārogyaprāptaye parasparopasthānāt. cittaprasādakṛtaḥ śīlaprasāda iti. trividhaś cittaprasādaḥ. samyaksaṃbuddho bata bhagavān. svākhyāto 'sya dharmavinayaḥ. supratipanno 'sya śrāvakasaṃgha iti. tena kṛtaḥ śīlaprasādaḥ. śīlam eva prasādaḥ. śīlasya vā prasādo 'nāsravatvaṃ śīlaprasādaḥ. ante trayāṇāṃ prasādānāṃ caturtha uktaḥ śīlaprasādaḥ. kasmād ity āha. evaṃ prasannasya samyaksaṃbuddho bata bhagavān iti vistareṇaiṣā pratipattiḥ. [Tib. 272b] āryakāntaśīlapratipattir ity arthaḥ. ārogyabhūtatvād vā. kim ante śīlaprasāda uktaḥ. vaiyabhaiṣajyopasthāyakārogyānukramataḥ. daiśikamārgasārthikayānavad vā. kim. ante caturtha ukta ity adhikṛtaṃ. daiśikabhūto bhagavān. mārgabhūto dharmaḥ. sārthikabhūtaḥ saṃghaḥ. yānabhūtāny āryakāntāni śīlānīti. āryāṇaṃ kāntāni prayāṇīty āryakāntānīti.
(VI.79, 80) aṣṭābhir iti. aṣṭābhir aṃgaiḥ samanvāgataḥ śaikṣaḥ. katamair aṣṭabhiḥ. śaikṣyā samyagdṛṣṭyā yāvac chaikṣeṇa samyaksamādhineti. daśabhir aṃgaiḥ samanvāgato 'śaikṣaḥ. katamair daśabhiḥ. aśaikṣyā samyagdṛṣṭyā yāvad aśaikṣeṇa samyaksamādhinā aśaikṣyā samyagvimuktyā aśaikṣeṇa ca samyagjñāneneti. vimuktitatpratyātmajñānābhyāṃ prabhāvita iti. tasyāṃ ( Abhidh-k-vy 607 ) vimuktau pratyātmajñānaṃ tatpratyātmajñānaṃ vimuktiś ca tatpratyātmajñānaṃ ca. vimuktitatpratyātmajñānaṃ. tābhyāṃ prabhāvitaḥ. kleśavimuktyā kleśavimuktipratyātmajñānena ca. kleśebhyo vimukto 'smīti prabhāvitaḥ. prakarṣita ity arthaḥ. tasyaivāśaikṣasya tadvacanaṃ vimuktivacanaṃ vimuktijñānavacanaṃ ca. nyāyyaṃ na śaikṣasyeti. adhimokṣaḥ saṃskṛtā vimuktir [Tib. 273a] iti. dhātvarthaikatvāt aṃgānāṃ saṃskṛtatvād iti. yathā samyagdṛṣṭyādīni saṃskṛtāni. tathā vimuktir api saṃskṛtaiva gṛhyate nāsaṃskṛtā. visabhāgatvād visadṛśatvāt. dve vimuktī sūtra ukte iti. rāgavirāgāc cetovimuktiḥ. avidyāvirāgāt prajñāvimuktir iti. cetovimuktiḥ prajñāvimuktiś cety arthaḥ. vimuktiskaṃdho 'pi sa eveti. śīlaskandhaḥ. samādhiskandhaḥ prajñāskandhaḥ. vimuktiskandhaḥ. vimuktijñānadarśanaś cety atra draṣṭavyaḥ.
yat tarhi sūtra uktam iti. catvārīmāni vyāghrabodhyāyanāḥ pariśuddhipradhānāni. katamāni catvāri. śīlapariśuddhipradhānaṃ. samādhipariśuddhipradhānaṃ. dṛṣṭipariśuddhipradhānaṃ. vimuktipariśuddhipradhānaṃ ceti vistareṇoktvāha. katamac ca vyāghrabodhyāyanā vimuktipariśuddhipradhānaṃ. yāvad yaś chando vīryam iti vistaraḥ. vyāghrabodhyāyanā iti bahuvacanaṃ. teṣāṃ bahutvāt. vimuktipariśuddhipradhānam iti. vimukteḥ pariśuddhiḥ vimuktipariśuddhiḥ. tasyai pradhānaṃ vīryavimuktipariśuddhipradhānaṃ. [Tib. 273b] tad evam atra vimuktipariśuddhipradhāna iti praśnatrayaṃ. tatra iha bhikṣo rāgāc cittaṃ viraktaṃ bhavati vimuktaṃ. dveṣāt. mohād viraktaṃ bhavati vimuktaṃ. vimuktir uktā. ity aparipūrṇasya vā vimuktiskandhasya paripūraye. paripūrṇasya vānugrahāyāyeti. vimuktipariśuddhiḥ paripūryanugrahalakṣaṇoktā. yaś chando vīryam iti vistareṇa pradhānam uktaṃ. yata evaṃ rāgādibhyo vimuktiḥ prahāṇam ity evaṃlakṣaṇā vimuktir uktā sūtre nādhimuktiḥ. tasmān nādhimokṣa eva vimuktiḥ. kiṃ tarhi. tattvajñānāpanīteṣu rāgādiṣu cetaso vaimalyam anāsravatvam anarthāntarabhūtaṃ ghṛtamaṇḍasvacchatāvad iti apara ity ācāryaḥ.
(VI.81ab) tadutpattivibandhatvād iti. tasyāśaikṣasya cittasyotpattau vibandhatvāt. kleśaprāptir hi vibandhaḥ. yat tarhi notpadyamānam iti. yad anāgataṃ vajropamāt samādher anantaraṃ na bhavaty aśaikṣam eva. laukikaṃ vety aśaikṣasaṃtāna eva yal laukikaṃ. yat tu niyatam utpattau. tad evoktam iti. yad utpādābhimukham anāgataṃ. tad evoktaṃ śāstre vimucyata iti. tadvimucyamānatayā [Tib. 274a] sūpalakṣyatvād ity abhiprāyaḥ.
tata evotpattyāvaraṇād iti. tata eva kleśaprāptitaḥ. tadutpattivibaṃdhād ( Abhidh-k-vy 608 ) iti tad evātra kāraṇaṃ vaktavyaṃ. yady aśaikṣasaṃtānalaukikam api vimucyata ity abhyupagamyate. śaikṣasyāpi laukikam utpadyate. kasmān na vimucyata ity abhyupagamyate. ata āha. na tat tādṛśam ityādi. kleśaprāptisahitaṃ tacchaikṣasya laukikaṃ. na tv aśaikṣasya laukikam evaṃ bhavatīty asāmyaṃ.
(VI.81cd) nirudhyamāna
iti. nirodhābhimukhaḥ.
tadāvṛtim
ity aśaikṣacittāvaraṇaṃ.
(VI.82) yā cāsaṃskṛtā vimuktir uktā śāstre ihaiva vā
asaṃskṛtā kleśahānam
iti. ye ca trayo dhātava ucyaṃte. kvocyaṃte. sūtre śāstre 'pi vā.
virāgo rāgasaṃkṣaya
iti. bhedavivakṣāyām evam ucyate. abhedavivakṣāyāṃ tu yo virāgaḥ. tat prahāṇam apy ucyate. nirodho 'pītyādi.
(VI.83) vastuna iti. sāsravasya rūpādeḥ. catuṣkoṭika iti. syān nirvidyate na virajyate. syād virajyate na nirvidyate. syād ubhayaṃ. syān nobhayam [Tib. 274b] iti.
nirvidyate duḥkhahetukṣāntijñānair
iti. anena vastuhetukaṃ nirvedaṃ darśayati.
virajyate sarvair jahāti yair

iti prahāṇakriyāhetukaṃ virāgaṃ darśayati. evaṃ catuṣkoṭikaṃ sidhyatīti. evaṃ nirvedavirāgakāraṇaṃ paricchidya yojyam. anena catuṣkoṭikaṃ sidhyatīty abhiprāyaḥ. katham ity āha. nirvidyata eveti vistaraḥ. nirvidyata eva duḥkhasamudayakṣāṃtibhir duḥkhasamudayajñānaiś ca nirvedavastvālaṃbanatvāt. duḥkhasamudayau hi nirvedasya vastunī ālaṃbanam iti. na virajyate. kleśān aprajahad iti vacanena prahāṇakriyāyā asaṃbhavāt. virajyata eva nirodhamārgakṣāntibhir darśanamārge. nirodhamārgajñānair bhāvanāmārge. kleśān prajahad iti prahāṇakriyāsaṃbhavāt. na nirvidyate. prāmodyavastvālaṃbanatvāt. nirvāṇamārgau hi prāmodyavastunī ālaṃbanam iti. ubhayapūrvaiḥ kleśān prajahad iti nirvidyate ca virājyate ca pūrvair duḥkhasamudayakṣāntijñānaiḥ. kathaṃ. nirvidyate. nirvedavastvālaṃbanatvāt. virajyate. kleśān prajahad [Tib. 275a] iti vacanena prahāṇakriyāsadbhāvāt. nobhayam ( Abhidh-k-vy 609 ) uttaraiḥ kleśān aprajahad iti. na ca nirvidyate. na ca virajyate. uttarair nirodhamārgakṣāntijñānaiḥ prāmodyavastvālaṃbanatvāt na nirvidyate. kleśān aprajahad iti vacanena prahāṇakriyāyā abhāvāt na virajyate.
āha. apadiṣṭaṃ prathamāyāṃ koṭyaṃ caturthyāṃ ca kleśāṃ aprajahad iti. kaḥ kān kleśān na prajahāti. tatra vītarāga iti vistaraḥ. tatrārthopakṣepārthaṃ. vītarāgaḥ kāmadhātor yāvad ākiṃcanyāyatanād api. satyāni paśyann abhisamayan. dharmajñānakṣāṃtibhir dharmajñānair dharmajñānakṣāntibhiś ca kleśān na prajahāti. laukikena bhāvanāmārgeṇa pūrvaṃ prahīṇatvāt. anāsravā tu kevalaṃ visaṃyogaprāptir utpadyate. anvayajñānakṣāntibhis tv avaśyaṃ kleśān prajahāti. na hi laukikena mārgeṇa bhavāgravairāgyam asti. jñānais tu bhāvanāmārga. prayogavimuktiviśeṣamārgair ānantaryamārgair ap iva kaiścid indriyasaṃcārādyāvasthāsu na kleśān prajahāti. [Tib. 275b] ke 'vaśiṣyaṃte. tadanya ānantaryamārgās taiḥ kleśān prajahātīti siddhaṃ.
ācāryayaśomitrakṛtāyāṃ sphuṭārthāyām abhidharmakośavyākhyāyāṃ ṣaṣṭhaṃ kośasthānaṃ samāptaṃ.
( Abhidh-k-vy 610 ) blank
VII jñānanirdeśo nāma saptamaṃ kośasthānam
(VII.1) ṣaṣṭhāt kośasthānād anantaraṃ saptamasyopanyāse saṃbaṃdhaṃ darśayann āha. kṣāntayaś cocyante. jñānāni ceti vistaraḥ.
laukikebhyo 'gradharmebhyo dharmakṣāntir anāsravety
atrāṣṭau kṣāntaya uktāḥ.
kāmaduḥkhe tato 'traiva dharmajñānaṃ. tathā punar
ity atra jñānāni.
cet kṣayajñānam aśaikṣī vā dṛṣṭir
ity atra samyagdṛṣṭiḥ.
saiva vimuktī dve jñānaṃ bodhir yathoditety
atra samyagjñānaṃ. ihaiva vā ṣaṣṭhakośasthānāvasāna etat sarvam uktam.
nirvidyate duḥkhahetukṣāntijñānair virajyate
sarvair jahāti yair

iti. śāstrasaṃbandhena vāyam upanyasyate. śāstre hi kṣāntayaś cocyante. jñānāni ca samyagdṛṣṭiḥ samyagjñānaṃ ca. tatpratyāyanāya cāyam ārabhyata ity ataḥ pṛcchati. kiṃ punaḥ kṣāntayo na jñānam iti vistaraḥ.
nāmalāḥ kṣāntayo jñānam
iti. amalā eva kṣāntayo na jñānam ity [Tib. 276a] avadhāraṇāt sāsravāḥ kṣāntayo jñānam ity uktaṃ bhavati. saṃvṛtijñānaṃ hi tad iṣyate. tatpraheyasyety. kṣāntipraheyasya vicikitsānuśayasyāprahīṇatvāt. prahīyate hi tāsv avasthāsv anuśayaḥ. na prahīṇo viprakṛtāvasthatvāt. niścitaṃ ca jñānam iṣyate. nāniścitam. iti na kṣāntayo jñānaṃ. kṣamaṇarūpeṇa ca kṣāntaya utpadyante. na niścayarūpeṇeti na jñānam iti varṇayanti. vicikitsānuśayasyāprahīṇatvād ( Abhidh-k-vy 612 ) ity etāvati vaktavye tatpraheyasyeti viśeṣaṇaṃ kim arthaṃ. dvitīye hi kṣaṇe prathamakṣāntipraheyo vicikitsānuśayaḥ prahīṇo bhavatīti prathamaiva kṣāntir na jñānam iti gamyeta. na tv anyāḥ kṣāntayaḥ. ity atas tatpraheyasyeti viśeṣaṇaṃ. [yad vā duḥkhadharmajñānādīnāṃ jñānatvapratipādanārthaṃ. yadi vicikitsānuśayāprahīṇatvād ity etāvad ucyate. evaṃ] saṃtīraṇātmakatvād iti. upanidhyānasvabhāvatvād ity arthaḥ. asaṃtīraṇāparimārgaṇāśayatvād iti. nāsti saṃtīraṇam asyety asaṃtīraṇaṃ. parimārgaṇe āśayo 'bhiprāyaḥ parimārgaṇāśayaḥ. nāsya parimārgaṇāśaya ity aparimārgaṇāśayaṃ. asaṃtīraṇaṃ ca tad aparimārgaṇāśayaṃ ca asaṃtīraṇāparimārgaṇāśayaṃ. tadbhāvaḥ. tasmāt. kṣayajñānam anutpādajñānaṃ ca na dṛṣṭir ity [Tib. 276b] arthaḥ. yāvad ayam akṛtakṛtyaḥ. tāvad duḥkhādīni satyāny upanidhyāyati parimārgayati cāśayato yathoktair anityādibhir ākāraiḥ. kṛtakṛtyasya punar yathā dṛṣṭiṣv eva duḥkhādiṣv āryasatyeṣu pratyavekṣaṇamātraṃ tābhyāṃ bhavatīti duḥkhaṃ mayā parijñātaṃ na punaḥ parijñeyam ityādi. tasmān na te dṛṣṭisvabhāve.
tadanyobhayathāryā dhīr
iti. duḥkhe dharmajñānaṃ yāvan mārge 'nvayajñānaṃ. sā prajñopanidhyānapravṛttā prahīṇatadviṣayavicikitsā ca.
anyeti
laukikī. sā sarvaiva jñānam ity avadhāraṇaṃ. na sā prajñāsti. yan na jñānam ity arthaḥ. kā punar asau prajñā. paṃcavijñānakāyikā kuśalākuśalāvyākṛtā mānasī yā dṛṣṭisvabhāvakleśasaṃprayuktā anivṛtāvyākṛtā ca. yā punar dṛṣṭisvabhāvā yā ca mānasī kuśalā. sā kiṃ bhavatīty āha.
dṛśaś ca ṣaḍ
iti. eṣā ṣaḍvidhā laukikī prajñā dṛṣṭiḥ. anyā na dṛṣṭiḥ. ṣaḍ evety avadhāraṇāt. kā punar anyā. yā pūrvam uktā laukikī. jñānaṃ tv eṣā cānyā ceti. eṣā ca ṣaḍvidhā dṛṣṭisvabhāvā prajñā. tato 'nyā ca pūrvoktā jñānam ity ucyate. ata eva ca
dṛśaś ca ṣaḍ
iti cakāraḥ paṭhyate. yasmād etāḥ ṣaṭ jñānāni cocyante dṛṣṭayaś ceti.
(VII.2, 3) daśabhir jñānaiḥ. katamaiḥ. [Tib. 277a] dharmānvayasaṃvṛtiparacittaduḥkhasamudayanirodhamārgakṣayānutpādajñānair avadhāraṇārtho 'yam ārambho daśaiva jñānāni. cyutyupapādapudgalajñānādīnām eṣām evāntarbhāvāt. ( Abhidh-k-vy 613 ) samāsena tu dve eva sāsravam anāsravaṃ ceti. prāyeṇeti viśeṣaṇaṃ. ghaṭapaṭādikaṃ saṃvṛtisadvastu saṃvṛtijñānam ālaṃbate. svasāmānyalakṣaṇam api tu kadācid gṛhṇāti. sāṃvṛtam iti. saṃvṛtau bhavaṃ sāṃvṛtaṃ.
anāsravam
api saṃkṣipyamāṇaṃ
dvidhā dharmajñānam anvayajñāna ceti.
duḥkhajñānādīnām anayor evāntarbhāvāt. ālaṃbanaṃ saṃbhavata iti. yasya yad ālaṃbanaṃ. tasya tad bhavati. na hi cakṣurvijñānasya śabdālaṃbanaṃ. tadālaṃbanatvād iti. duḥkhādyālaṃbanatvād ity arthaḥ.
(VII.4) ete caturvidhe
iti. ete eva dharmānvayajñāne dve duḥkhādyālaṃbanabhedāc caturvidhe. adṛṣṭisvabhāve satī kṣayajñānam anutpādajñānaṃ cocyate.
te punaḥ prathamodite.
te punaḥ kṣayānutpādajñāne prathamotpanne satī
duḥkhahetvanvayajñāne bhavataḥ.
duḥkhasamudayālaṃbane avaśyaṃ bhavata ity arthaḥ. kasmād ity āha. duḥkhasamudayākārair bhāvāgrikaskaṃdhālaṃbanatvād iti. [tasya hi sarvapaścād bhavāgram eva prahīyate. tasmād yena ca pīḍyate yena ca baddhaṃ tata eva mokṣaṃ bahu manyamāno 'nantaraṃ kṣīṇaṃ bhavāgram ālaṃbate. tac ca duḥkhaṃ yā samudayā cityato duḥkhasamudayākārair bhavāgram ālaṃbate.] yasmād avaśyaṃ te prathamotpannakṣayānutpādajñāne [Tib. 277b] duḥkhākārair anityādibhiḥ samudayākārair vā hetvādibhir bhāvāgrikān skaṃdhān ālaṃbate. aprathamotpanne tv anyasatyālaṃbane api te bhavata ity arthād uktaṃ bhavati. vajropamānantaraṃ kṣayajñānaṃ bhavati. tadanantaraṃ cānutpādajñānam ity ataḥ pṛcchati. kiṃ vajropamo 'pi tābhyām ekālaṃbano bhavatīti. tābhyām iti prathamotpannābhyām ity arthaḥ. yathā kṣayānutpādajñāne ekālaṃbane kiṃ vajropamo 'pi tābhyām ekālaṃbana ity apiśabdasyārthaḥ. yadi duḥkhasamudayālaṃbano bhavati. kiṃ. tābhyām ekālaṃbano bbhavatīti saṃbhavaḥ. atha nirodhamārgālaṃbano bhavati naikālaṃbanaḥ. tayor niyamena bhāvāgrikaskaṃdhālaṃbanatvāt. yathā hi viṣakāṇḍaviddhasya mṛtasya viṣaṃ sarvam aṃgam abhivyāpya vraṇadeśa eva maraṇakāle 'vatiṣṭhate nānyatra. tadvad asya yoginaḥ praheya eva bhāvāgrikaskaṃdhalakṣaṇe jñānam avatiṣṭhate.
(VII.5, 6) caturbhyaḥ paracittavid

iti. caturbhya eva dharmajñānādibhyas tatsaṃgṛhītatvāt. na duḥkhajñānādibhyaḥ. anyākāratvāt. anāsravaṃ hi paracittajñānaṃ mārgākāram eva mārgajñānatvāt. yat tu sāsravaṃ. tal laukikākāraṃ sarāgam [Tib. 278a] vigatarāgam ityādi. śraddhādhimuktasamayavimuktamārgeṇeti. yathāsaṃkhyaṃ śraddhādhimuktamārgena dṛṣṭiprāptamārgaṃ na jānāti. samayavimuktamārgeṇāsamayavimuktamārgaṃ na jānāti. adhareṇottaram iti. anāgāmimārgeṇārhanmārgaṃ na jānāti. arhanmārgeṇa pratyekabuddhamārgam ityādi. kāmadhātūrdhvadhātupratipakṣālaṃbanatvāt tayor iti. tayor dharmajñānapakṣānvayajñānapakṣayoḥ. dharmajñānapakṣasya kāmadhātupratipakṣa ālaṃbanam. anvayajñānapakṣasya ūrdhvadhātupratipakṣa ālaṃbanam iti niyamaḥ. darśanamārge paracittajñānaṃ nāstīty avyāpāratvāt darśanamārgasya. duḥkhe dharmajñānakṣāntiṃ dharmajñānaṃ ceti saṃbhavaṃ praty evam ucyate. kadācid dhi prayogavaśād duḥkhe 'nvayajñānakṣāntiṃ duḥkhe 'nvayajñānaṃ ca jñātuṃ saṃbhavati. aṣṭamaṃ ca samudayānvayajñānam iti. dharmajñānapakṣau dvau kṣaṇau jñātvānvayajñānapakṣaṃ pareṇa cittaṃ jñāsyāmīti prayogaṃ kṛtvā samudayānvayajñānam aṣṭamaṃ saṃbhāvayati. mṛduprayogatvād iti alpaprayogatvād ity arthaḥ. śrāvakasya hi mahāprayogasādhyaṃ tad anvayajñānapakṣālaṃbanaṃ [Tib. 278b] paracittam. ato yāvat sa tatra prayogam ārabhate. tāvad ayaṃ ṣoḍaśaṃ cittam anuprāpto bhavatīti. aṃtarā na jānāti. prathamadvitīyapaṃcadaśān iti etān eva trīn jānāti. kathaṃ. duḥkhe dharmajñānakṣāntiṃ dharmajñānaṃ ca jñātvā prayogāntaraṃ ca kṛtvā paṃcadaśakṣaṇaṃ mārgānvayajñānakṣāntiṃ jānātīti.
(VII.7) katham anāsraveṇa jñānenaivaṃ janātīti. anāsravaṇāṃ duḥkhādyākāratvat. idaṃ ca saṃvṛtyākāraṃ duḥkhaṃ me parijñātam ity evamādyākāratvād ataḥ pṛcchati. tadviśeṣeṇa tayor viśeṣa iti. tasya saṃvṛtijñānadvayasya tatpṛṣṭhalabdhasya viśeṣeṇa duḥkhaṃ me parijñātaṃ yāvan me mārgo bhāvita iti jānāti. duḥkhaṃ me parijñātaṃ na punaḥ parijñeyaṃ. yāvan mārgo me bhāvito na punar bhāvayitavyaḥ iti ca jānātīty evaṃrūpeṇa tayor anāsravayoḥ kṣayānutpādajñānayor viśeṣaḥ śāstre jñāpito darśitaḥ. ata eva tad upādāyety uktaṃ. tad upādāyeti pūrvīkṛtya tat puraskṛtyety arthaḥ. niṣyaṃdane tayor nirvikalpayor viśeṣo 'numīyata ity abhiprāyaḥ.
anāsraveṇāpy evaṃ jānātīti. ṣoḍaśākāravyatirikto 'sty anāsrava ākāraḥ. ( Abhidh-k-vy 615 ) tenaivaṃ jānātīty apare. yadi tad upādāya yaj jñānaṃ darśanam iti śāstravacanena duḥkhaparijñānādisaṃvṛtijñānaphalam [Tib. 279a] amāsravaṃ kṣayānutpādajñānam ucyate. yad idam ucyate.
kṣayānutpādadhīr na dṛk
iti na dṛṣṭir iti. tad virudhyate. tenāha. darśanavacanaṃ tu bhāṣyākṣepād iti. yad etac chāstre vacanaṃ yaj jñānaṃ darśanam iti. bhāṣyākṣepād bhavati. duḥkhajñānādiṣu hi jñānaṃ darśanaṃ vidyā buddhir bodhir iti paṭhyate. tatpāṭhākṣepeṇāyam upatiṣṭhate tatpāṭhināṃ pāṭhaḥ. na tu te kṣayānutpādajñāne darśanasvabhāve. na dṛṣṭisvabhāve ity arthaḥ. pratyakṣavṛttitvād veti. pratyakṣā vṛttir asya jñānadvayasya. tad iyaṃ pratyakṣavṛttiḥ. tadbhāvat. anayor darśanavacanaṃ. na hy etajjñānadvaye ānumānikavad āgāmikavad vā parokṣavṛttiḥ. pratyakṣavṛttiś ca darśanam iṣyate. tadyathā cakṣurvijñānaṃ. tadsādharmyād etad api jñānadvayaṃ darśanam ity uktam. ata evoktam iti. ata eva pratyakṣavṛttitvād uktaṃ śāstre yat tāvaj jñānaṃ. darśanam api tat. syāt tu darśanaṃ na jñānam aṣṭāv ābhisamayāntikāḥ kṣāntayaḥ. tad idam uktaṃ bhavati darśanatvam anayor iṣyate. na dṛṣṭitvam iti.
tatreti teṣu daśasu jñāneṣu saṃvṛtijñānaṃ saṃvṛtijñānam eva svabhāvasaṃgrahataḥ. ekasya ca paracittajñānasya bhāga ekadeśaḥ. tasya hi sāsravānāsravasya [Tib. 279b] sāsrava eva bhāgaḥ saṃvṛtijñānaṃ. nānāsravo bhāga iti. dharmajñānaṃ daśasu jñāneṣv ekaṃ jñānaṃ dharmajñānam eva. saptānāṃ ca bhāgo duḥkhasamudayanirodhamārgaparacittakṣayānutpādajñānānām. kathaṃ. duḥkhajñānaṃ hi dharmānvayajñānasvabhāvaṃ. tasya yo dharmajñānabhāgaḥ. tad dharmajñānam. evaṃ samudayajñāsya yāvad anutpādajñānasya dharmānvayajñānasvabhāvasya yo dharmajñānabhāgaḥ. tad dharmajñānaṃ. na tv anvayajñānabhāga iti. paracittajñānasya tu dharmānvayamārgasaṃvṛtijñānasvabhāvasya dharmajñānabhāgo dharmajñānam iti. evam anvayajñānam ekam anvayajñānam eva. saptānāṃ ca bhāgaḥ. teṣām eva duḥkhajñānādīnām yo 'nvayajñānabhāgaḥ. tad anvayajñānam iti yojyaṃ. duḥkhajñānaṃ daśasu jñāneṣv ekaṃ jñānaṃ. tad eva duḥkhajñānaṃ. caturṇāṃ ca bhāgo dharmānvayakṣayānutpādajñānānām. etāni hi dharmajñānādīni catvāri catuḥsatyālaṃbanāni bhavanti. ya eṣāṃ duḥkhasatyālambano bhāgaḥ. tad duḥkhajñānaṃ. nānyo bhāgaḥ. ity evaṃ samudayanirodhajñāne ( Abhidh-k-vy 616 ) yojye pratyekam. ekaṃ jñānaṃ samudayajñānaṃ nirodhajñānaṃ vā. caturṇāṃ ca bhāgo dharmānvayakṣayānutpādajñānānāṃ yaḥ samudayālaṃbanabhāgo nirodhālaṃbanabhāgo vā. tat samudayajñānaṃ nirodhājñānaṃ ca. mārgajñānaṃ daśasu jñāneṣv [Tib. 280a] ekaṃ jñānaṃ tad eva mārgajñānaṃ. paṃcānāṃ ca bhāgaḥ. dharmānvayakṣayānutpādaparacittajñānānaṃ. etāni paṃca mārgajñānāni mārgajñānasvabhāvāni bhavanti. ya eṣāṃ mārgajñānabhāgaḥ. tan mārgajñānaṃ netara iti. paravittajñānaṃ daśasu jñāneṣv ekaṃ jñānaṃ. caturṇāṃ ca bhāgo dharmānvayamārgasaṃvṛtijñānānāṃ. etāni hi catvāri jñānāni paracittāparacittajñānaṃ svabhāvāni bhāvaṃti. ya eṣāṃ paracittajñānabhāgaḥ. tat paracittajñānaṃ. netara iti. kṣayajñānaṃ daśasu jñāneṣv ekaṃ jñānaṃ tad eva kṣayajñānaṃ svabhāvasaṃgrahataḥ. ṣaṇṇāṃ ca bhāgo dharmānvayaduḥkhasamudayanirodhamārgajñānānāṃ. kṣayajñānaṃ duḥkhaṃ me parijñātam ity evamādyākārajñānaniṣyandaṃ. tatra yat kāmāvacaraduḥkhādyālaṃbanaṃ. tad dharmajñane 'ntarbhavati. yad rūpārūpyāvacaraduḥkhādyālaṃbanaṃ. tad anvayajñāne 'ntarbhavati. yat pratyekaṃ duḥkhādyālaṃbanaṃ. tad duḥkhajñānaṃ yāvan mārgajñānaṃ vā bhavati. tatra ya eṣām evaṃlakṣaṇo bhāgaḥ. tat kṣayajñānaṃ netara iti. ṣaṇṇāṃ bhāga ity ucyate. [Tib. 280b] evam anutpādajñānaṃ daśasu jñāneṣv ekaṃ jñānaṃ tad evānutpādajñānaṃ. ṣaṇṇāṃ ca bhago dharmānvayaduḥkhasamudayanirodhamārgajñānānāṃ yo bhāgaḥ. duḥkhaṃ me parijñātaṃ na punaḥ parijñeyam ity evamādyākāraniṣyandaṃ. tad anutpādajñānaṃ. rūpārūpyāvacraduḥkhādyālaṃbanam. tad anvayajñānaṃ. netaro bhāga iti. ṣaṇṇāṃ bhāga ity ucyate.
(VII.8) ākārākāragocarād

iti. ākāraś ca gocaraś cākāragocaraṃ. ākāraś cākāragocaraṃ. ākārākāragocaram. tasmāt. svabhāvataḥ saṃvṛtijñānam iti. svabhāvena svabhāvataḥ. saṃvṛtijñānaṃ. kasmād ity āha. apramārthajñānatvād iti. kāmadhātupratipakṣo dharmajñānaṃ. ūrdhvadhātupratipakṣo 'nvayajñānaṃ. tathā hi śāstra uktaṃ. dharmajñānaṃ katamat. kāmapratisaṃyukteṣu saṃskāreṣu yad anāsravaṃ jñānaṃ. kāmapratisaṃyuktānāṃ ( Abhidh-k-vy 617 ) saṃskārāṇāṃ hetau yad anāsravaṃ jñānaṃ. kāmapratisaṃyuktānāṃ saṃskārāṇāṃ nirodhe yad anāsravaṃ jñānaṃ kāmapratisaṃyuktānāṃ saṃskārāṇāṃ prahāṇāya mārge yad anāsravaṃ jñānaṃ. idam ucyate dharmajñānam. api khalu dharmajñāne dharmajñānabhūmau ca yad anāsravaṃ. idam ucyate dharmajñānam. anvayajñānaṃ katamat. rūpārūpyapratisaṃyukteṣu saṃskāreṣu yad anāsravaṃ jñānam. rūpārūpyapratisaṃyuktānāṃ saṃskārāṇāṃ [Tib. 281a] hetau yad anāsravaṃ jñānaṃ. rūpārūpyapratisaṃyuktānāṃ saṃskārāṇāṃ nirodhe yad anāsravaṃ jñānaṃ. rūpārūpyapratisaṃyuktānāṃ saṃskārāṇāṃ prahāṇāya mārge yad anāsravaṃ jñānam. idam ucyate anvayajñānaṃ. api khalv anvayajñāne anvayajñānabhūmau ca yad anāsravaṃ jñānam. idam ucyate 'nvayajñānam iti. ākārato duḥkhasamudayajñāne iti. ākārata eva nālaṃbanataḥ paṃcopādānaskaṃdhalakṣaṇatvena tayor abhedāt. tathā hi śāstra uktaṃ. duḥkhajñānaṃ katamat. paṃcopādānaskaṃdhān anityato duḥkhataḥ śunyato 'nātmataś ca manasikurvato yad anāsravaṃ jñānaṃ. idam ucyate duḥkhajñānaṃ. samudayajñānaṃ katamat. sāsravaṃ hetukaṃ hetutaḥ samudayataḥ prabhavataḥ pratyayataś ca manasikurvato yad anāsravaṃ jñānam. idam ucyate samudayajñānaṃ. ākārālaṃbanato nirodhamārgajñāne iti. ākārataś cālaṃbanataś ca nirodhamārgajñāne vyavasthāpyete. tathā hi śāstra uktaṃ. nirodhajñānaṃ katamat. nirodhaṃ nirodhataḥ śāntataḥ. praṇītato niḥsaraṇataś ca manasikurvato yad anāsravaṃ jñānam. idam ucyate nirodhajñānam iti. mārgajñānaṃ katamat. mārgaṃ mārgato nyāyataḥ pratipattito nairyāṇikataś ca manasikurvato yad anāsravaṃ jñānam. idam ucyate mārgajñānam iti. prathamata [Tib. 281b] iti grahaṇam anutpādajñānaviśeṣaṇārthaṃ. tad api hi kṛtakṛtyasaṃtāna utpadyate. sarvānāsravahetukatvād iti. prathamotpannāni daśa jñānāny adhikṛtya sabhāgahetunā sarvānāsravahetukam anutpādajñānaṃ. kṣayajñānaṃ tu na sarvānāsravahetukaṃ. na hy anutpādajñānam asya hetur bhavati viśiṣṭatvāt.
(VII.9) sakalasya sakalapratipakṣatvād iti. sakalasya kāmadhātor darśanabhāvanāprahātavyasaṃgṛhītasya paṃcaprakārasya sakalaṃ dhārmajñānaṃ darśanabhāvanāmārgasaṃgṛhītaṃ caturāryasatyālaṃbanaṃ pratipakṣa iti kṛtvā kāmadhātor eva pratipakṣo dharmajñānam ity uktam. api tv asti saṃbhavo yad rūpārūpyadhātor api dharmajñānaṃ pratipakṣaḥ. katamat tad dharmajñānaṃ. yan nirodhe mārge ca dharmajñānaṃ. nirodhamārgau hy adhātupatitau. tāv adharāv api na hinau vyavasthāpyete. duḥkhasamudayasatve tv ( Abhidh-k-vy 618 ) adharabhūmike nihīne. na tad ālambanaṃ dharmajñānaṃ rūpārūpyadhātupratipakṣa ity avagaṃtavyaṃ.
bhāvanāpatha-
grahaṇaṃ tu rūpārūpyāvacarāṇāṃ darśanaheyānām anvayajñānakṣāntivadhyatvāt. anvayajñānaṃ tarhi nirodhamārgālaṃbanabhāvanāmārgasaṃgṛhītaṃ kasmāt tridhātupratipakṣo na bhavati. kāmadhātor jitatvāt. dharmajñānenaiva kāmadhātuḥ [Tib. 282a] pūrvatarajito bhavati. tataḥ paścād anvayam utpadyate. tataḥ kāmadhātor jitatvān na tat kāmadhātupratipakṣa iti. dharmajñānaṃ tu rūpārūpyadhātor ajitatvāt pratipakṣo yujyate. [karmān nirodhamārgadharmajñānābhyām eva traidhātukabhāvanāprahātavyakleśaprahāṇaṃ na pūrvābhyāṃ. śāntanairyāṇikatāsābhāgāt. na hi kāmāvacarasaṃskārāṇāṃ. nirodhāt pratipakṣād vā rūpārūpyāvacarasaṃskārāṇāṃ nirodhasya pratipakṣasya vāsti kaścid viśeṣaḥ. sarvo hi nirodhaḥ kuśalo 'saṃskṛto mārgaś ca nairyāṇikaḥ.] anvayam ity anvetīty anvayaṃ jñānaṃ.
(VII.10-12ab) sarvatheti. bhāvanāmārgasaṃgṛhītam api. tān purastād iti. tān anityādīn ākārān ūrdhvaṃ vyākhyāsyāmaḥ. ṣoḍaśākāram uṣmagatādiṣu. svasāmānyalakṣaṇādigrahaṇād iti. svalakṣaṇagrahaṇāt sāmānyalakṣaṇagrahaṇāc ca. ādiśabdena bhuṃkṣva tiṣṭha gacchety evam ākāraṃ ca. na hy ete svalakṣaṇākārāḥ. kiṃ tarhi. evamākārā eveti.
ubhayam api tv iti. sāsravānāsravaṃ. yat tarhīti vistaraḥ. rāgasya ca cittasya ca yugapadgrahaṇam ity abhiprāyaḥ. sūtraṃ punar evaṃ paṭhyate. sarāgaṃ cittaṃ sarāgaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti. vigatarāgaṃ cittaṃ vigatarāgaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti. yathā sarāgaṃ vigatarāgam. evaṃ sadveṣaṃ vigatadveṣaṃ samohaṃ vigatamohaṃ saṃkṣiptaṃ vikṣiptaṃ līnaṃ pragṛhītam uddhatam [Tib. 282b] anuddhatam avyupaśāntaṃ bhāvitam avimuktaṃ vimuktam iti yathābhūtaṃ prajānātīti. vastramalāyugapadgrahaṇavad iti. yathā vastramalayor na yugapadgrahaṇaṃ. tadvat. kathaṃ. yathā yadā vastram iti paricchinnākāraṃ vijñānam utpadyate na tadā malaṃ gṛhṇāti. yadā ca malam iti paricchinnākāraṃ vijñānam utpadyate. na tadā vastraṃ gṛhṇāti.
saṃsṛṣṭasarāgatā saṃyuktasarāgatā ceti. saṃsṛṣṭasarāgatā saṃprayogāt. saṃyuktasarāgatā rāgaprāptyanubaṃdhād ity eke. anuśayānarāgālaṃbanatvād ity apare. dvābhyām iti. saṃsṛṣṭasarāgatayā saṃyuktasarāgatayā ceti. tato ( Abhidh-k-vy 619 ) 'nyat sāsravam iti. yat kliṣṭam avyākṛtaṃ kuśalaṃ ca laukikaṃ. tat saṃyogasarāgatayā sarāgaṃ.
tad evam ubhayam apy etat sarāgam evoktaṃ. āha. kiṃ punaḥ kāraṇam ekīyamatena rāgapratipakṣo vigatarāgam ity ucyate. yatas ta āhuḥ. yadi hi rāgeṇāsaṃprayuktaṃ vigatarāgaṃ syād anyakleśasaṃprayuktam api. dveṣādisaṃprayuktam api. syāt vigatarāgaṃ. [Tib. 283a] tad api hi rāgeṇāsaṃprayuktaṃ saṃprayuktam api. na ca sūtre dveṣādisaṃprayuktaṃ vigatarāgam ity uktaṃ. sadveṣaṃ samoham ityādivacanāt. yeṣāṃ punā rāgapratipakṣo vigatarāgam iti. teṣām ayam adoṣaḥ. na hi rāgapratipakṣo dveṣādibhiḥ saṃprayujyata iti.

evaṃ tarhīti vistaraḥ. yadi rāgasaṃprayuktaṃ cittaṃ sarāgaṃ rāgapratipakṣo vigatarāgaṃ. tadapratipakṣaḥ sarāgacittasyāpratipakṣaḥ. cittam akliṣṭam anivṛtāvyākṛtaṃ. naiva sarāgaṃ rāgeṇāsaṃprayogāt. na viyatarāgaṃ rāgasyāpratipakeṣatvāt. evamādīti. ādiśabdena sadveṣaṃ samoham iti tulyaprasaṃgo yojyaḥ. katham. atra tu sūtre dveṣasaṃprayuktaṃ cittaṃ sadveṣaṃ dveṣapratipakṣo vigatadveṣam iti. yadi hi dveṣeṇāsaṃprayuktaṃ vigatadveṣaṃ syāt. anyakleśasaṃprayuktam iti syād ity eke. evaṃ tarhi tad [Tib. 283b] apratipakṣaś cittam akliṣṭaṃ naiva sadveṣaṃ syāt na vigatadveṣam. ity evaṃ samohaṃ cittaṃ vigatamoham iti vaktavyaṃ. tasmād rāgasaṃyuktatayāpi sarāgaṃ cittam atreṣṭavyaṃ. apiśabdād rāgasaṃprayuktatayāpīty apare. ābhidhārmikāḥ. evaṃ yāvat samohaṃ vigatamohaṃ ceti. tasmād dveṣasaṃyuktatayāpi sadveṣaṃ mohasaṃyuktatayāpi samoham atra sūtre eṣṭavyam iti.
ālaṃbanābhisaṃkṣepād iti. kuśalaṃ cittaṃ vikṣepeṇa na saṃprayujyate. tasmāt tadālaṃbane tasyābhisaṃkṣepa iti.

saṃkṣiptaṃ vikṣiptaṃ ca syāt. kliṣṭamiddhasaṃprayogād iti. dvividhaṃ middhaṃ. kliṣṭam akliṣṭaṃ ca. tad eva hi cittaṃ kliṣṭaṃ middhasaṃprayuktam iti saṃkṣiptaṃ syād iti. kliṣṭam iti ca vikṣiptaṃ syād iti sāṃkaryadoṣaḥ. sāstravirodhaś ceti. kathaṃ. saṃkṣiptaṃ cittaṃ yathābhūtaṃ saṃprajānāti vistareṇa yathā vṛttau. teṣām anvayajñānaṃ tāvat saṃkṣiptacittālaṃbanaṃ na saṃbhavati. kāmadhātor ūrdhvaṃ middhabhāvād anvayajñānasya [Tib. 284a] ( Abhidh-k-vy 620 ) ca kāmadhātvanālaṃbanatvāt. mārgajñānam api saṃkṣiptacittālaṃbanaṃ na saṃbhavati. mārgajñānaṃ hi mārgālaṃbanaṃ. na ca mārgasaṃgṛhītaṃ cittaṃ middhasaṃprayogīti. tenaivaṃ vaktavyaṃ abhaviṣyat tajjñānaṃ dve [jñāne]. dharmajñānaṃ saṃvṛtijñānaṃ ceti. ye tu varṇayanti saṃkṣiptaṃ cittaṃ kuśam ālaṃbanābhisaṃkṣepād iti. teṣām etad doṣadvayaṃ na bhavati. tad akliṣṭena middhena na saṃprayujyata iti saṃkṣiptaṃ vikṣiptaṃ ca na prāpnoti. nāpi śāstravirodhaḥ. kuśalaṃ traidhātukasaṃgṛhītam asaṃgṛhītaṃ ca saṃkṣiptaṃ cittaṃ tajjñānaṃ catvāri jñānānīti siddhaṃ. rūpārūpyakuśalacittālaṃbanam anāsravaṃ jñānaṃ anvayajñānaṃ bhavati. mārgasaṃgṛhītakuśalālaṃbanaṃ mārgajñānam apīti.
vyavadānaparīttair niṣevitatvād iti. alpakuśalamūlair niṣevitatvād ity arthaḥ. tadviparyayād iti. vyavadānamahadbhir niṣevitatvād ity arthaḥ. mūlādīnaṃ balāntānāṃ alpabahutvam ekaikasya mūlasyālpabahutvād yathākramaṃ parīttaṃ ca veditavyaṃ. katham ity āha. kliṣṭaṃ hi [Tib. 284b] dvābhyām akuśalamūlābhyāṃ samūlaṃ mohena lobhadveṣayoś cānyatareṇa. ekasmin kalāpe 'nayor asamavadhānāt. kuśalaṃ tribhir alobhādveṣāmohair eṣām avinābhāvāt. tajjātīyānāgatabhāvanābhāvād iti. kliṣṭajātīyasyānāgatasya bhāvanāyāḥ pratilaṃbhasyābhāvāt kuśalasaṃskṛtā dharmā bhāvayitavyā iti nyāyāt. tribhiś ca skaṃdhaiḥ sānuparivartaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskāraskaṃdhaiḥ. na vijñānaskandhena. ekasmin kalāpe dvitīyavijñānābhāvāt. na ca svātmanā svātmani vṛttivirodhāt. kuśalaṃ tu mahāparivāraṃ tajjātīyānāgatabhāvanāsadbhāvāt. caturbhiś ca skaṃdhaiḥ sānuparivartaṃ. taiś ca vedanādibhis tribhiḥ. rūpaskaṃdhena ca dhyānānāsravasaṃvarasaṃgṛhītena cittānuparivartanāsaṃbhavayogataḥ. alpabalaṃ khalv api kliṣṭam iti. nanu ca kuśalam api durbalam ekena mithyādṛṣṭikṣaṇena kuśalapaṃcaskaṃdhasamudghātāt. na tad atyaṃtam ucchidyate punaḥ pratisaṃdhānāt. duḥkhadharmajñānakṣāṃtya tu daśānām anuśayānām atyaṃtasamuccheda iti tasād apīty apiśabdena pūrvoktād apīti. tatpratipakṣatvād iti. auddhatyapratipakṣatvād ity arthaḥ. evam avyupaśāntaṃ vyupaśāntaṃ ceti. avyupaśāṃtaṃ [Tib. 285a] kliṣṭam auddhatyasaṃprayogāt. vyupaśāntaṃ kuśalaṃ tatpratipakṣatvād iti kleśasaṃprayogāsaṃprayogato vā tad avyupaśāntaṃ vyupaśāntaṃ ca bhavati. samāhitaṃ kuśalaṃ tatpratipakṣatvād iti. vikṣepapratipakṣatvāt. pṛatilaṃbhaniṣevaṇabhāvanābhyām iti. alabdhapūrvasya prāptiḥ pratilambhaḥ. saṃmukhībhāvo ( Abhidh-k-vy 621 ) niṣevaṇaṃ. te eva bhāvane. tābhyām abhāvitatvāt abhāvitaṃ. na hi kliṣṭaṃ kuśalavad anāgataṃ bhāvyate. na ca niṣevaṇārhaṃ bhavati nihīnatvāt.
pratilaṃbhaniṣevākhye śubhasaṃsaṛtabhāvane
iti. tābhyām iti pratilambhaniṣevaṇābhyām ity arthaḥ. svabhāvasaṃtānavimuktibhyām avimuktatvād iti. kleśaiḥ saṃprayogān na svabhāvavimuktyā vimuktaṃ. kṣīṇakleśasaṃtānānutpatteś ca na saṃtānavimuktyā ca vimuktaṃ. kuśalaṃ tu kleśāsaṃprayogāt. kṣīṇakleśasaṃtānotpatteś ca vimuktaṃ.
styānamiddhasahagatam iti. styānamiddhasaṃprayuktaṃ adhyātmaṃ saṃnirodhasahagatam iti. etad eva nigamayati na tu vipaśyanayā samanvāgatam iti. anuvikṣiptam ity asya nirdeśaṃ karoty anuvisṛtam iti.

middhasahagatasya kliṣṭasya vikṣiptatvāpratijñānād [Tib. 285b] iti. kim iti kṛtvā vikṣiptatvam atra na pratijñāyate. kiṃ middhasahagate kliṣṭe citte vikṣiptatvaṃ nāstīti na pratijñāyate. āhosvid vidyamānam apy atra vikṣiptatvam. saṃkṣiptatvenaiva sthāpitatvān na pratijñāyate. ubhayathāpi vyācakṣate. kecid vyācakṣate. middhasahagatād dhi kliṣṭād yad anyat kliṣṭaṃ. tad vikṣiptaṃ pratijñāyate. middhasahagataṃ tu kliṣṭam akliṣṭaṃ cāviśeṣeṇa saṃkṣiptam eveti. apare punar vyācakṣate. yan middhasaṃprayuktaṃ. tat saṃkṣiptam eva na vikṣiptaṃ. yat tu viṣayeṣu visṛtaṃ. tad eva vikṣiptam ity ato 'tra middhasaṃprayukte citte. na pratijñāyata iti. varaṃ śāstravirodha iti. abuddhoktam abhidharmaśāstram ity abhiprāyaḥ. abhinnalakṣaṇavacanād iti. sarvāṇi tāni kliṣṭāny uktānīti. kliṣṭatvalakṣaṇam eṣāṃ vikṣiptādīnām avimuktāntānām. kliṣṭatvaṃ punaḥ kleśamahābhūmikaiḥ saṃprayogaḥ. saṃkṣiptapragṛhītādīnāṃ cābhinnalakṣaṇavacanān nārthaviśeṣa ukto bhavatīti saṃbandhaḥ. ādiśabdena mahadgatānuddhatavyupaśāntasamāhitabhāvitavimuktānāṃ [Tib. 286a] grahaṇaṃ. kuśalam eṣām abhinnaṃ. kiṃ punaḥ kuśalatvaṃ. kuśalaṃ mahābhūmikaiḥ saṃprayogaḥ. na vai nokta iti vistaraḥ. vai iti nipātaḥ. na nokta iti dvau pratiṣedhau ukta evety arthaḥ. ka uktaḥ. padānām arthaviśeṣaḥ. ity āha. kliṣṭasāmānye 'pi vikṣiptādīnāṃ tulye kliṣṭatve teṣāṃ doṣāviśeṣasaṃdarśanād ity apy etat kliṣṭaṃ cittaṃ vikṣepayogād vikṣiptaṃ kliṣṭaṃ. kausīdyayogāl līnam auddhatyayogād uddhatam ity evamādidoṣe viśeṣasaṃdarśanād ukta evārthaviśeṣo bhavati. evaṃ kuśalasyāpi saṃkṣiptāder ( Abhidh-k-vy 622 ) guṇaviśeṣasaṃdarśanād ity apy etat kuśalaṃ cittaṃ saṃkṣiptaṃ pragṛhītam iti vistareṇokta evārthaviśeṣo bhavati. sūtravirodhasyāparihārād iti. sūtre hi styānamiddhasahagataṃ saṃkṣiptam uktaṃ. styānayogena yat kliṣṭaṃ middhasaṃprayuktaṃ. tat saṃkṣiptaṃ na kuśalaṃ. styānasya kleśamahābhūmikatvāt. yadi ca sūtre iti vistaraḥ. yadi [Tib. 286b] yuṣmannītyā sūtre līnam evoddhataṃ bhagavatābhipretaṃ syāt. līnoddhatayoḥ pṛthagvacanaṃ noktaṃ syāt. katham ity āha. yasmin samaye cittaṃ līnaṃ kausīdyasaṃprayuktaṃ. līnābhiśaṃki līnam etad bhaviṣyatīty abhiśaṃkato līnābhiāśaṃki. akālas tasmin samaye praśrabdhisamādhyupekṣāsaṃbodhyaṃgānāṃ bhāvanāyā ity eṣa niyamo na syāt. evaṃ ca vaktavyaṃ syāt. akālas tasmin samaye dharmavicayavīryaprītisaṃbodhyaṃgānāṃ bhāvanāyā apīti. kiṃ kāraṇaṃ. tad eva līnaṃ cittam uddhatam iti kṛtvā. tathā yasmin samaye uddhataṃ cittaṃ bhavaty auddhatyābhiśaṃki. akālas tasmin samaye dharmavicayavīryaprītisaṃbodhyaṃgānāṃ bhāvanāyā ity eṣa niyamo na syāt. evaṃ ca vaktavyaṃ syāt. akālas tasmin samaye praśrabdhisamādhyupekṣāsaṃbodhyaṃgānāṃ bhāvanāyā apīti. kiṃ kāraṇaṃ. tad evoddhataṃ cittaṃ līnam iti kṛtvā. avibhāgena vā vaktavyaṃ syāt. yasmin samaye cittaṃ līnaṃ bhavati līnābhiśaṃki uddhataṃ vā bhavaty auddhatyābhiśaṃki. akālas tasmin samaye praśrabdhisamādhyupekṣādharmavicayavīryaprītisaṃbodhyaṃgānāṃ bhāvanāyā iti. smṛtisaṃbodhyaṃgasyāgrahaṇaṃ sarvatragatvāt smṛteḥ. ubhaye 'pi citte 'nukta siddhitaḥ. [Tib. 287a] smṛtiṃ khalv ahaṃ sarvatragatāṃ vadāmīti sūtre vacanāt. kathaṃ punar vaibhāṣikeṇa yad eva līnaṃ. tad evoddhatam ity abhīṣṭaṃ gamyate. līnaṃ cittaṃ kliṣṭaṃ kausīdyasaṃprayogāt. uddhataṃ cittaṃ kliṣṭam auddhatyasaṃprayogād iti vacanāt. kiṃ punar atra bodhyaṃgānāṃ vyagrā bhāvaneti. kiṃ kadācit praśrabdhyādibhāvanaiva na dharmapravicayādibhāvanā. kadācid dharmavicayādibhāvanaiva
na praśrabdhyādibhāvaneti vyagrā bhāvanā. manasikaraṇaṃ teṣāṃ bhāvaneṣṭā. na saṃmukhībhāva iti. manasikaraṇam ālaṃbanīkaraṇaṃ. līne citte akālaḥ praśrabdhyādīnām ālaṃbanīkaraṇasyābhogakaraṇasyety arthaḥ. uddhate ca citte akālo dharmavicayādīnām iti. na tu saṃmukhībhāvo bhāvaneṣṭā. tasmin kāle na praśrabhdyādayaḥ saṃmukhīkartavyāḥ. dharmavicayādayas tu saṃmukhīkartavyāḥ. dharmavicayādayo vā na saṃmukhīkartavāḥ. praśrabdhyādayas tu kartavyā ( Abhidh-k-vy 623 ) iti. kausīdyādhikam atreti vistaraḥ. yatra kausīdyam [Tib. 287b] adhikam auddhatyaṃ tu nyagbhāvena vartate. tal līnaṃ. yatra cauddhatyam adhikaṃ kausīdyaṃ tu nyagbhāvena. tad uddhatam. ity anayor viśeṣād avirodhaḥ sūtrasya pṛthagvacane. tayos tu sahabhāvād ekasmin kalāpe yugapad bhāvāt tad eva līnaṃ tad evoddhatam iti brūma iti. līnaṃ kliṣṭaṃ kausīdyasaṃyogāt. uddhataṃ kliṣṭam auddhatyasaṃyogād iti. ācārya āha. ābhiprāyikaṃ yāvat sūtre tu nāyam abhiprāya iti. kausīdyādhikaṃ līnam auddhatyādhikam uddhatam iti. yasmād āha. yasmin samaye līnaṃ cittaṃ bhavati vistareṇa na tv evaṃ viśinaṣṭi kausīdyādhikam anddhatyādhikam iti vā.

yat tūktaṃ sarvam eva rāgasaṃyuktaṃ cittaṃ sarāgam iti. katham uktaṃ. tatra rāgasaṃprayuktaṃ cittaṃ dvābhyāṃ sarāgaṃ. tato 'nyat sāsravaṃ saṃyogasarāgam iti vacanāt. tatra rāgasaṃyuktatayāpi sarāgaṃ cittam atreṣṭavyam iti vacanāt. anāsravam api sarāgaṃ prāpnoti śaikṣam iti. śaikṣasaṃtāne rāgasya sāvaśeṣatvāt. [Tib. 288a] rāgālaṃbanaṃ cet. atha mataṃ rāgasya yad ālaṃbanaṃ. tad rāgasaṃyuktaṃ sarāgaṃ ca bhavati. arhato 'pi sāsravaṃ cittaṃ parakīyasya rāgasyālaṃbanatvāt rāgasaṃyuktam iti kṛtvā sarāgam iti gṛhṇīyāt paracittavit paracittajñānaṃ vā. atha mataṃ na tad rāgeṇālaṃbyata iti. tata ucyate. kathaṃ vā tat sāsravam iti. sāmānyakleśālaṃbanatvād iti cet. atha mataṃ sāmānyakleśānāṃ dṛṣṭivicikitsāvidyānām ālaṃbaṇaṃ tad ataḥ sāsravam iti. evam api samohaṃ grḥṇīyāt. arhataḥ sāsravaṃ cittaṃ mohālaṃbanatvāt. moho 'pi sāmānyakleśaḥ. parakīyasya ca mohasyārhaccittam ālaṃbanībhavatīti. na ca paracittajñānaṃ prāptyālaṃbanam iti. yasmāt paracittajñānaṃ cittacaittālaṃbanam iṣyate. tasmān na rāgapraptisahitatvena rāgasaṃyuktatvāt sarāgam iti. nāpi taccitālaṃbanarāgālaṃbanam iti. tad iti yat tat parakīyaṃ cittaṃ paracittajñānena [Tib. 288b] gṛhyate. tat tacchabdenocyate. [tasyālaṃbanaḥ]. taccittālaṃbanas taccittālaṃbano rāgaḥ. ālaṃabanam asya paracittajñānasyeti tad bhavati taccittālaṃbanarāgālaṃbanaṃ. yasmād evaṃvidhaṃ rāgaṃ nālaṃbate paracittajñānaṃ viprakṛṣṭatvāt. ekaikadravyagocaraṃ hi paracittajñānaṃ. na ca parakīyacittajñānaṃ tasya cittasyālaṃbanaṃ gṛhṇāti. ākārālaṃbananirapekṣaṃ hi tad iti vacanāt. raktam idaṃ eittaṃ jānātīti vacanāc ca. tasmād api na rāgasaṃyogāt sarāgaṃ cittam iti. asaṃprayuktaṃ vigatarāgam iti. satyām api rāgaprāptāv ity abhiprāyaḥ. tatra tat saṃdhāyoktam iti rāgādiprāptivigamaṃ. saṃdhāyoktaṃ ( Abhidh-k-vy 624 ) na saṃprayogam iti darśayaty anāvartikadharmi kāmabhave rūpabhave ārūpyabhave iti. traidhātukavairāgyasaṃdarśanād ity abhiprāyaḥ. nanu coktam iti vistaraḥ. kvoktam. atra tu sūtra iti vistareṇa yāvad yadi hi rāgeṇāsaṃprayuktaṃ cittaṃ vigatarāgaṃ syād anyakleśasaṃprayuktam [Tib. 289a] api vigatarāgaṃ syād ity atra. etenābhisaṃdhinā rāyaviprayuktatvād vigatarāgam anyakleśasaṃprayuktam apīty anena. yady evaṃ sadveṣaṃ samoham ity evamādi. na vaktavyaṃ syād ity ata āha. na tu tad vigatarāgam ityādi. na tu tad dveṣādisaṃprayuktaṃ cittaṃ vigatarāgam api sad vigatarāgam iti kṛtvā gṛhyate. kiṃ tarhi. sadveṣaṃ samoham ity evamādi dveṣādisaṃprayogitayā viśiṣṭatvāt. ādiśabdena cātra saṃkṣiptaṃ vikṣiptam ity evamādisūtroktāni padāni gṛhyante.
anyathā hīti vistaraḥ. yady asmin vastuni rūpādike raktam iti vijānīyāt tad rūpālaṃbanam api syāt. tathā ca sati na tat paracittajñānaṃ syād rūpālaṃbanatvāt. tadālaṃbanaṃ ca paracittaṃ gṛhṇataḥ svabhāvagrahaṇaṃ prāpnuyād iti. sālaṃbanaparacittagrahaṇe hīṣyamāṇe svātmā paracittajñānena gṛhyeta. asti hi saṃbhavo yat paracittavid yasya cittaṃ gṛhṇāti. asāv api tasya paracittavidaś cittam ālaṃbeta. tataś ca paracittajñānasya svālaṃbanaparijñānāt [Tib. 289b] svam evāsau paracittavic cittam ālambeta. na caitat prāpyaṃ. yat tenaiva cittena tad eva gṛhyate. sarvaṃ ceti vistaraḥ. dravyasya svalakṣaṇaṃ ca cittacaittāś ca pratyutpannāś ca parasaṃtatiś ca kāmarūpapratisaṃyuktāś cāpratisaṃyuktāś ca viṣayo 'syeti samāsavigrahaḥ. dravyagrahaṇaṃ saṃvṛtisannirāsārthaṃ. svalakṣaṇagrahaṇaṃ sāmānyalakṣaṇanivṛttyarthaṃ. cittacaittagrahaṇaṃ rūpādiviśeṣaṇārthaṃ. pratyutpannagrahaṇam atītānāgatavivecanārthaṃ. parasaṃtatigrahaṇaṃ svasaṃtativyudāsārthaṃ. kāmarūpapratisaṃyuktāpratisaṃyuktagrahaṇaṃ ārūpyapratisaṃyuktapratiṣedhārthaṃ. darśanamārgapratiṣiddham iti. darśanamārge vartamānaḥ paracittajñānaṃ na saṃmukhīkarotīty ato darśananārgasaṃgṛhītaṃ nāsti. na hi darśanamārgo vyavacchinnacittacaittālaṃbano bhavati. bhāvanāmārga upalabhyate. bhāvanāmārgasaṃgṛhītaṃ bhavatīty arthaḥ. śūnyatānimittaviprayuktam iit. śūnyatāsamādhinā ānimittasamādhinā ca viprayuktaṃ. śūnyatāsamādhir duḥkhajñānasaṃyuktaḥ. ānimittasamādhir nirodhajñānasaṃprayuktaḥ. na ca paracittajñānaṃ. [Tib. 290a] duḥkhajñānaṃ duḥkhanirodhajñānaṃ vā bhavaty ākārālambanabhedāt. atas tābhyāṃ viprayuktam ucyate. arthād uktaṃ bhavaty apraṇihitasamādhisaṃprayuktaṃ ( Abhidh-k-vy 625 ) saṃbhavatīti. kṣayānutpādajñānasaṃgṛhītam iti. kṣayajñānenānutpādajñānena na saṃgṛhītaṃ. na kṣayānutpādajñānasvabhāvam ity arthaḥ. kiṃ kāraṇaṃ. dravyasvalakṣaṇasaṃtīraṇaparimārgaṇāśayaṃ paracittajñānaṃ. na caiva kṣayajñānam anutpādajñānaṃ ceti tābhyām asaṃgṛhītaṃ. ānantaryamārgaṃ pratiṣiddhaṃ ceti. sa hi prahāṇamārgo bhavati. paracittajñānaṃ ca vimuktiviśeṣamārga iti. pāramārthikayor api saṃvṛtibhajanād iti. paramārthanimitte paramārthena vā dīvyataḥ pāramārthike. tayoḥ saṃvṛtibhajanāt. yasmād ete saṃvṛtiṃ bhajete. ataḥ śūnyānātmākārau na staḥ. kathaṃ punar ete saṃvṛtiṃ bhajete. kṣīṇā me jātiḥ. nāparam asmād bhavaṃ prajānātīti yathākramaṃ. katham ete anāsrave satī evamākāre. tadbalenānvvyavahārataḥ. anyena jñāneneti vākyaśeṣaḥ. yasmāt tatpṛṣṭhanirjāte saṃvṛtijñāne evamākāre pravartete. atas tanniṣyandena tayoḥ saṃvṛtibhajanam ity ucyate. na tu mukhyavṛttyā tayoḥ saṃvṛtibhajanam [Tib. 290b] ity abhiprāyaḥ. yataś caiva niṣyandenātmadṛṣṭiṃ bhajamāne iva te pravartete. atra tasmāc chūnyānātmākāravivarjitaiś caturdaśabhir evākāraiḥ saṃprayukte iti.

(VII.12) apratisaṃyuktenety anāsraveṇa. anityam ity anityataḥ. ayaṃ hi tasipratyayaḥ svārthe prayuktaḥ. evaṃ sarvatrāyaṃ pratyayo jñātavyaḥ. atha vāntareṇāpi bhāvapratyayaṃ bhāvapradhāno nirdeśo bhavati. anityena rūpeṇa bhāvo 'nityata iti. evam anyatrāpi yojyaṃ. asty etat sthānam asty etad vastv iti. etāv api dvāv ākārāv anāsravau. asty etat sthānam ity asty etal lakṣaṇam ity arthaḥ. asty etad vastv ity ayaṃ hetur ity arthaḥ. yogavihitato vijānīyād iti. aviparītato vijānīyād ity arthaḥ. nāsyāyam artha iti vistaraḥ. asyeti vākyasya padadvayasya vā. asty etat sthānam asty etad vastv ity asty ayaṃ saṃbhavo 'sty ayaṃ yogo yad anityādito vijānīyād iti mataṃ cet. na. naitad asti. anyatrāvacanāt. anyatra vākye padadvayasyāvacanāt. darśanaprahātavyeneti. darśanaprakāreṇa. ātmata ātmīyataś ceti. satkāyadṛṣṭyā saṃprayuktena cittena. ucchedataḥ śāśvata iti. antagrāhadṛṣṭyā. ahetuto 'kriyāto 'pavādata iti mithyādṛṣṭyā. agrataḥ śreṣṭhato viśiṣṭataḥ paramata iti dṛṣṭiparāmarśena. śuddhito muktito nairyāṇikata iti śīlavrataparāmarśena. [Tib. 291a] kāṃkṣāto vimatito vicikitsāta iti vicikitsāta. rajyeteti rāgeṇa. dviṣyād iti dveṣeṇa. manyeteti mānena. muhyed iti mohena. ayogavihitatā vijānīyād iti. evam ātmādibhir viparītatā vijānīyād iti nigamayati. atrāpi vākye eṣa ( Abhidh-k-vy 626 ) pāṭho 'bhaviṣyad iti. na caivam. ato gamyate nāyam asyārtha iti.
(VII.13) sapta dravata iti. duḥkhākārāś catvāro dravyato bhavanti. samudayādyākārās tv ekaika iti sapta. ya eva hetvākāraḥ. sa eva samudayaḥ prabhavaḥ pratyayaś ca paryāyamātraṃ nārthabhedaḥ. śakra indraḥ puraṃdara iti yathā. evaṃ nirodha eva śāntaḥ praṇīto niḥsaraṇam ity eka ākāraḥ. mārga eva ca nyāyaḥ pratipan nairyāṇika ity eka ākāra iti. tad idam uktaṃ bhavati. duḥkhākārāṃś caturaḥ pṛthag yoginaḥ sammukhīkuryuḥ. hetvādyākārāṇāṃ tv ekaikam ity ekīyamataṃ.
dravyataḥ ṣoḍaśeti
vaibhāṣikā varṇayanti duḥkhākāravat samudayādyākārāṇāṃ sarveṣām api pṛthakpṛthak saṃmukhīkartavyatvāt. prajñāsvabhāvā hy ākārā iti bruvate. pratyayādhīnatvād iti vistaraḥ. na niyatabhavam anityaṃ pratyayādhīnatvāt pratyayapratibaddhajanmatvād ity arthaḥ. pīḍanātmakatvād [Tib. 291b] iti. bādhanātmakatvād ity arthaḥ. vipakṣeṇeti. pratipakṣeṇety arthaḥ. viruddhaḥ pakṣo vipakṣa iti kṛtvā. hetur bījadharmayogeneti. prakṛṣṭāvasthatāṃ hetor darśayaty ādibījavat. yogaśabdo 'tra nyāyarthaḥ. samudayaḥ prādurbhāvayogeneti. saṃnikṛṣṭāvasthatāṃ hetor darśayati. yataḥ kṣaṇād anantaram utpadyate samudety asmād iti kṛtvā. prabhavaḥ prabaṃdhayogeneti. saṃtatiyogenānucchedaṃ darśayati. bījāṃkurakāṇḍanālādivat. abhiniṣpādanārthena pratyaya iti. hetvādibhyo bahubhya utpadyata iti darśayati. tadyathā mṛtpiṇḍadaṇḍādibhyo bahubhyo niṣpadyate ghaṭaḥ. tadvat. agninirvāpaṇād iti. rāgadveṣamohāgninirvāpaṇād ity arthaḥ. nirupadravatvād iti. nirduḥkhatvād ity arthaḥ. sarvāpakṣālaviyuktatvād iti. sarvaduḥkhakāraṇavimuktatvāt. gamanārthena nirvāṇasya. yogayuktatvād upapattiyuktatvād upāyayuktatvād vā. samyakpratipādanārthena pratipad iti. pratipadyate nirvāṇam anayeti pratipat. nairyāṇika iti. atyaṃtaṃ niryāṇāya prabhavatīti nairyāṇikaḥ.
anātyantikatvād [Tib. 292a] anityam iti. pūrvaṃ prāgutpattyabhāvenānityam uktam. idānīṃ pradhvaṃsābhāveneti darśayati. abhinyāsabhūtatvād iti. bhārabhūtatvād ity arthaḥ. duḥkhena bhārabhūtena hi sa pudgalo bhidyate. ākramyata ity arthaḥ. akāmakāritvād iti. kāmataḥ kartuṃ śīlam asyeti kāmakārī. na kāmakāry akāmakārī. tadbhāvāt anātmā. sūtre 'py ayam artha uktaḥ. rūpaṃ ced bhikṣava ātmābhaviṣyat. na rūpam ātmavyābādhāya saṃvarteta. labhyeta ca rūpe evaṃ bhavatv evaṃ mā bhūd iti kāmakāry ātmeti ( Abhidh-k-vy 627 ) niruktiparigrahāt. hetur āgamanayogeneti. hi gatau hinoty asmād iti hetuḥ. asmād utpadyata ity arthaḥ. unmajjanayogeneti. anāgatādhvana unmajjatīvety arthaḥ. prasaraṇayogeneti. prabandhayogena. pratisaraṇārthena pratyaya iti. janikriyāpratipradhānabhūta ity abhiprāyaḥ. asaṃbandhaḥ saṃbaṃdhoparamād iti. pūrvasya duḥkhasyoparamāt. uttarasya saṃbaṃdhoparamo nirodha ity arthaḥ. trisaṃskṛtalakṣaṇavimuktatvāt. utpādavyayasthīty [Tib. 292b] anyathātvavimuktatvāt. paramāśvāsatvād iti sarvaduḥkhocchittyā paramakṣematvāt. nirvāṇapurāvirodhanārthena pratipad iti. yasmād anena nirvāṇapuraṃ na virodhyate na visaṃvādyate. kiṃ tarhi pratipadyata evety ataḥ pratipat. pratipadyate anayeti kṛtvā.
chandamūlakā iti. chandahetukā ity arthaḥ. tṛṣṇāparyāya iha chaṃdaḥ. chandasamudayā iti. chandasamudgamā ity arthaḥ. chandajātīyā iti. chandapratyayā ity arthaḥ. prabhavaśabdaḥ kevalaṃ paścāt paṭhitavyaḥ. ābhidhārmikair iti vākyādhyāhāraḥ. sūtrānusaraṇaṃ hi kartavyam ity abhiprāyaḥ. hetutaḥ samudayataḥ. pratyayataḥ prabhavataś ceti.

kaḥ punar eṣāṃ [padānāṃ] chandānām [iva vā] viśeṣaḥ. asmīty abhedenātmabhāvacchanda iti. anavadhāryaikaṃ dravyaṃ samasteṣu paṃcasūpādānaskaṃdheṣu asmīty abhedena prakārāntaraviśiṣṭasya pratyutpannasyātmabhāvavastuno 'nālaṃbanataḥ traiyadhvikātmabhāvanālambanato vā ātmabhāvaprārthanā ātmabhāvacchanda iti prathamaḥ. syām ity abhedeneti punarbhavamātraprārthanā na viśeṣarūpāprārthaneti dvitīyaḥ. itthaṃ syām iti. idaṃprakāraḥ [Tib. 293a] syām iti bhedena punarbhavaccandas tṛtīyaḥ. pratisaṃdhibandhacchandaś caturtha iti. pratisaṃdhir eva baṃdhaḥ. pratisaṃdher vā baṃdhaḥ pratisaṃdhibaṃdhaḥ. tatra chandaḥ prārthaneti caturthaḥ. karmābhisaṃskāracchando vā caturtha ity adhikṛtaṃ. karmaṇo vābhisaṃskāraḥ. tatra chandaḥ. evaṃ caivaṃ ca dānaṃ dāsyāmīti. kathaṃ punas te chandā mūlādiśabdavācyā iti pratipādayann āha. tatra prathama iti vistaraḥ. ādiḥ kāraṇam ādau vā kāraṇam ādikāraṇaṃ. tadbhāvāt chandamūlakāḥ. hetvartho hi mūlaśabdaḥ. phalasyeva bījam iti. yathā phalasya bījam ādikāraṇaṃ viprakṛṣṭakāraṇaṃ. tadvad ayam ādicchando duḥkhasya. tena tatsamudāgamād iti. tena dvitīyena chadena punarbhavasya samudāgamāt kṣaṇaparaṃparayā phalasyevāṃkurādiprasavaḥ. yathā paraṃparayāṃkurādiprasavaḥ phalasya samudayaḥ. tadvat. tṛtīyacchanda itthaṃ syām iti. tajjātīyaduḥkhapratyaya iti. yatprakāraḥ punarbhavacchandaḥ. tatprakārasya duḥkhasya ( Abhidh-k-vy 628 ) pratyayaḥ saṃbhavati tasya viśeṣarūpatvād viśeṣaphalarūpam eva phalam utpadyata ity abhiprāyaḥ. phalasyeva kṣetrodakapāṣyādikam iti. pāṣiḥ śuṣko gomayaḥ. ādiśabdena [Tib. 293b] vātātapādir gṛhyate. tato 'pi hi phalasaṃpad iti. vīryaṃ śītavīryatā uṣṇavīryateti. vipākaḥ uṣṇapariṇāmatā madhurapariṇāmateti. prabhāvaḥ sāmarthyaviśeṣaḥ. tadyathāmlatve tulye bījapūrakarasaḥ pittaṃ janayaty āmalakarasaṃ tu śamayatīti. tata eva tatsaṃbhavād iti. tata eva pratisaṃdhibaṃdhacchandāt tasya punarbhavalakṣaṇasya saṃbhavād utpādāt. phalasyeva puṣpāvasānaṃ. yathā puṣpāvasānaṃ phalasya prabhavaḥ. tadvat. atra caturthaccandaḥ sākṣāddhetuḥ punarbhavasya. pūrvakās trayaḥ pāraṃparyeṇa hetavaḥ. atha ceti vistaraḥ. tṛṣṇāvicaritānāṃ dvav paṃcakau gaṇau dvav catuṣkau catvāraś chandā yathākramaṃ bhavanti. prathamacchandaḥ paṃcākāraḥ. dvitīyo 'pi paṃcākāraḥ. tṛtīyaś catuḥprakāraḥ. caturtho 'pi catuḥprakāraḥ. katham. asmīti bhikṣavaḥ satyātmadṛṣṭau satyām ittham asmīti bhavatīdaṃ prakāro 'smīti bhavati. tadyogāt tṛṣṇām utpādayatīty arthaḥ. evam asmīti yathā pūrvam eva nānyathety arthaḥ. anyathāsmīty anyena prakāreṇa varṇapratibhānādidarśanāt. sad asmīti bhavati. viparyayād asad asmīty ayam abhedena paṃcadhātmabhāvaccandaḥ prathamaḥ. bhaviṣyāmīty asya bhavatīti śāśvatarūpeṇa. na bhaviṣyāmīty ucchedarūpeṇa. itthaṃ bhaviṣyāmīti vistareṇa pūrvavad vyākhyānam. [Tib. 294a] ity ayam abhedena paṃcadhāpunarbhavacchando dvitīyaḥ. syām ity asya bhavati. itthaṃ syām evaṃ syām anyathā syām ity asya bhavatīty ayaṃ bhedena caturdhāpunarbhavacchaṃdas tṛtīyaḥ. api tu syām ity asya bhavaty apītthaṃ syām apy evaṃ syām apy anyathā syām ity asya caturdhāpratisaṃdhibaṃdhacchandas caturthaḥ. tatra prathamo duḥkhasyādikāraṇatvān mūlahetur iti vistareṇa pūrvavad yojyaṃ. pratiniyatatvāt pratipad iti. niyatapratipādanaṃ pratipat. kathaṃ punaḥ pratiniyatā. anayaiva tadgamanāt.
yathoktam iti vistaraḥ. nityasukhātmīyātmadṛṣṭicaritānām iti. nityaṃ sukham ātmīyaṃ ātmeti ca dṛṣṭicaritam eṣāṃ. ta ime nityasukhātmīyātmadṛṣṭicaritāḥ pudgalāḥ. teṣāṃ pratipakṣeṇa yathākramam anityādyākārāḥ. nāsti hetur ity ahetudṛṣṭicaritānāṃ pratipakṣeṇa hetvākāraḥ. eko hetur īśvaraḥ pradhānaṃ cety ekahetudṛṣṭicaritānāṃ samudayākāraḥ. samudayo hetur naikahetur iti. pariṇamate bhāva iti pariṇāmadṛṣṭicaritānāṃ prabhavākāraḥ. ( Abhidh-k-vy 629 ) ādibhavo 'yaṃ. na tu pūrvam avasthitaḥ pariṇamata iti. buddhipūrvakṛto 'yaṃ loka iti buddhipūrvakṛtadṛṣṭicaritānāṃ [Tib. 294b] pratyayākāraḥ. nedam īśvarabuddhikṛtaṃ jagat. kiṃ tarhi. taṃtaṃ pratītya tattad bhavatīti. vīpsārtho hi pratiśabdaḥ. tasmād anekapratyayajanitaṃ jagad iti jñāpitaṃ bhavati.
evaṃ tu yuktaṃ syād iti. sautrāntikamatam. ālambanagrahaṇaprakāra ākārā iti. nairuktā vidhir iti darśayaty ālambanaśabdād ākāraṃ gṛhītvā prakāraśabdāc ca kāraśabdaṃ. śeṣavarṇalope ca kṛte ākāra iti rupaṃ bhavati. tad evaṃ sati prajñāpi sākārā bhavatīti siddhaṃ. sālambā iti. ālambety ākārāntam etac chabdarūpaṃ. ghañantaṃ vā ālamba iti. sahālambena sahālambayā vā vartante sālambaḥ. sālambanā ity arthaḥ.
(VII.14, 15) kuśalādibhedam iti. ādiśabdenākuśalāvyākṛtabhūmyāśrayagrahaṇaṃ. ślokādau bhavatvād ādyam iti ihādyaṃ. na śāstram iti vyācaṣṭe. śāstre hi dharmajñānam ādyaṃ paṭhitam iti.
dharmākhyaṃ ṣaṭsv
iti.
kāmāvacaraduḥkhādyālambanatvāt. ārūpyatraye cāsti bhāvanāmārgasaṃgṛhītam evānvayajñānaṃ.
tathaiva ṣaḍ
iti. duḥkhajñānādīnām anvayajñānasvabhāvatvasambhavāt. na rūpārūpyadhātvoḥ saṃmukhīkriyata iti. yuktaṃ tāvad ārūpyadhātau dharmajñānaṃ na saṃmukhīkriyata iti. ārūpyāṇāṃ kāmāvacaraduḥkhādyanālaṃbanatvāt. rūpadhātau tu kasmān na saṃmukhīkriyate. kecid āhuḥ. kāmadhātuvidūṣaṇaparaṃ dharmajñānaṃ. rūpadhātūpapannasya ca dharmajñānaṃ na kāmadhātuṃ vidūṣayitum [Tib. 295a] upajāyate. tasya vairāgyabhūmisaṃcāraparityaktatvāt. kāmadhātūpapannas tu tad vītarāgo 'pi tat saṃmukhīkaroti. kāmadhātūpapatteḥ sāvaśeṣatvād ity ato na rūpadhātau dharmajñānaṃ saṃmukhīkriyate. ācāryasaṃghabhadras tv āha. dharmajñānaṃ kāmedhātāv eva saṃmukhīkriyate. na rūpārūpya dhātvoḥ. tatsamāpattivyutthānacittānāṃ kāmadhātāv eva sadbhāvāt. anuparivartakāśrayābhāvād vā. dharmajñānānuparivartakasya hi śīlasya kāmāvacarāṇy eva bhūtāny āśrayaḥ. dauḥśīlyasamutthāpakakleśaprāptivibaṃdhakatvāt. prātipakṣikatvāt. tāni ca tatra na saṃtīti dharmajñānam kāmadhātv āśrayaṃ eveti.

(VII.16) nirodhajñānam ekaṃ dharmasmṛtyupasthānaṃ dharmasmṛtyupasthānanirdeśa ( Abhidh-k-vy 630 ) uktaṃ. dharmāḥ kāyavedanācittebhyo 'nya iti. anyāni jñānāni catvāri smṛtyupasthānānīti. dharmānvayasaṃvṛtiduḥkhasamudayamārgakṣayānutpādajñānāni catuḥsmṛtyupasthānasvabhāvāni santi. duḥkhajñānam api hi kadācit kāyālaṃbanaṃ. kadācid yāvad dharmālambanaṃ. evaṃ samudayajñānaṃ. mārgajñānam api yad anāsravasaṃvarālambanaṃ kāyasmṛtyupasthānaṃ tad bhavati. śeṣaṃ sugamaṃ.
(VII.17) anyatrānvayajñānād iti. dharmajñānaṃ yady anāsravaṃ jñānam ālaṃbeta [Tib. 295b] dharmajñānapakṣam evālambeta. evam anvayajñānam anvayajñānapakṣam evālambeteti niyamaḥ. tatra dharmajñānasya mārgajñānabhūtasya dharmajñānāntaraṃ duḥkhajñānādīni cānutpādajñānāntāny ālambanaṃ saṃbhavanti. duḥkhasamudayajñānabhūtasya tu saṃvṛtijñānam ālaṃbanaṃ saṃbhavati. paracittajñānabhūtasya ca paracittajñānam ālaṃbanaṃ saṃbhavatīti. nava jñānāni tasyālaṃbanam iti. evam anvayajñānam api yojyaṃ. mārgajñānasyāpi navaivānyatra saṃvṛtijñānāt. na hi mārgajñānaṃ saṃvṛtijñānam ālambate. anāsravamārgālambananiyamāt. dve saṃvṛtiparacittajñāne iti. duḥkhasamudayasatyāṃtarbhūte. paracittajñānaṃ yad anāsravaṃ. tasya navānāsravāṇi jñānāny ālaṃbanaṃ. yat sāsravaṃ tasya saṃvṛtijñānaṃ prarcittajñānaṃ cālambanaṃ saṃbhavati. kṣayānutpādajñāne duḥkhajñānādisvabhāva iti daśāpi jñānāni tayor ālambanāni bhuvanti.
(VII.18, 19) saṃprayuktaviprayuktabhedād iti.
saṃprayuktāś cittacaittā
iti. viprayuktāḥ prāptyādayaḥ. kuśalāvyākṛtabhedād iti. kuśalaṃ pratisaṃkhyānirodhaḥ paramakṣematvāt. avyākṛtāv [Tib. 296a] ākāśapratisaṃkhyānirodhāv iti. kāmāvacarānāsravāś catvāra iti. saṃprayuktaviprayuktabhedāt. rūpārūpyāvacarānāsravāḥ ṣaḍ iti. pratyekaṃ saṃprayuktaviprayuktabhedāt. kāmarūpārūpyāvacarā api tata eva bhedāt ṣaṭ. dvāv anāsravāv iti. tata eva kāmarūpāvacarānāsravaḥ saṃprayuktā iti. ārūpyāvacarāṃāṃ cittacaittānāṃ viprayuktāsaṃskṛtānāṃ ca sarveṣāṃ paracittajñānāviṣayatvāt. avyākṛtam asaṃskṛtaṃ muktveti. kṣayānutpādajñānayoś catuḥsatyālambanatvād avyākṛtasya cāsaṃskṛtasya tadvyatiriktatvāt.
(VII.20) syād ekena jñānena sarvadharmān jānīyāt. na syād iti. kathaṃ gamyate. sūtrāt. ihāsmākaṃ bho gautama upasthānaśālāyāṃ saṃniṣaṇṇānāṃ saṃnipatitānām evaṃrūpāntarākathāsamudāhāro 'bhūt. śramaṇo gautamaḥ ( Abhidh-k-vy 631 ) kilaivam āha. nāsti sa kaścic chramaṇo vā brāhmaṇo vā. yaḥ sakṛt sarvaṃ jānīyāt sarvaṃ paśyed iti. tathyam idaṃ bho gautama smarāmi bhavato 'ham evaṃ vaktum. api tu nāsti sa kaścic chramaṇo vā brāhmaṇo vā. yaḥ sakṛt sarvaṃ jñāsyati vā drakṣyati veti.
viṣayiviṣayabhedād iti vistaraḥ. [Tib. 296b] viṣayiṇo viṣayasya ca bhedāt. yasmād yo viṣayī. na sa eva tasya viṣayo bhavati. svātamani vṛttivirodhāt. na hi saivāsidhārā tayaiva chidyate. tasmāt tena saṃvṛtijñānena svabhāvo na gṛhyate. nāpi tena caittāḥ sahabhuvo gṛhyante. ekālambanatvāt. yad eva hi tasya saṃvṛtijñānasyālambanaṃ. tad eva saṃprayuktānāṃ. yadi ca te saṃprayuktā gṛhyeran svabhāvālambanāḥ syuḥ. saṃvṛtijñānenaikālaṃbanāt. na caitad yuktaṃ. tasmān na te tena gṛhyante. atisaṃnikṛṣṭatvāc ca. na tena viprayuktāḥ sahabhuvo 'pi gṛhyante. cakṣuṣo 'ñjanāñjanaśalākādarśanavat. tac ceti saṃvṛtijñānaṃ. tasya vyavacchinnabhūmyālambanatvād iti. yasmād bhāvanāmayaṃ rūpāvacaraṃ saṃvṛtijñānaṃ vyavacchinnam eva bhūmim ālambate. kāmadhātuṃ vā prathamaṃ vā dhyānaṃ yāvad bhavāgraṃ vā. kiṃ kāraṇam. ānantaryavimuktimārgāṇām adharottarabhūmyālambanatvāt yathākramaṃ.
śāntādyudārādyākārā uttarādharagocarā
iti vacanāt. yadi ca tat sarvabhuṃyālambanaṃ syāt. sarvato yugapad vairāgyaṃ syāt. prayogaviśeṣamārgayor api yathāsaṃbhavaṃ kācid eva bhūmir ālambanaṃ. kathaṃ. nirvedhabhāgīyaprayogamārgasaṃgṛhītasya hi yasya kāmadhātur ālambanaṃ. [Tib. 297a] na tasyetarau dhātū. yasyetarau dhātū. na tasya kāmadhātur ālambanaṃ. aśubhāpramāṇābhibhvāyatanādividūṣaṇe viśeṣamārgasaṃgṛhītasya kāmadhātur evālambanaṃ. netarau dhātū.
(VII.21, 22) ekajñānānvito rāgī prathame 'nāsravakṣaṇa
iti. yasmāt kṣāntijñānaṃ na bhavati anyenāpi anāsraveṇa jñānena samanvāgato na bhavati rāgīti grahaṇaṃ. yasmād vītarāgaḥ paracittajñānenāpi samanvāgato bhavati.
dvitīye tribhir
iti. tad eva duḥkhe dharmajñānaṃ cocyate duḥkhajñānaṃ ceti. nāmabhedāt dvitvopacāre. dharmajñānena duḥkhajñānena saṃvṛtijñānena ceti tribhiḥ samanvāgataḥ.
caturṣv
iti duḥkhe 'nvayajñānakṣaṇe samudayamārganirodhadharmajñānakṣaṇeṣu ca. kṣāntiṣu pūrvavad evāsamanvāgamāt duḥkhe 'nvayajñānakṣaṇe hy anvayam eva vardhate. na dharmajñānaṃ. tena samanvāgatapūrvatvāt. samudayadharmajñānakṣaṇe samudayajñānam eva vardhate. [Tib. 297b] na dharmānvayajñāne. pūrvam eva tābhyāṃ samanvāgatatvāt. evaṃ nirodhamārgadharmajñānakṣaṇayor nirodhamārgajñāne eva vardhete iti vaktavyaṃ. vītarāgas tu sarvatrādhikena paracittajñāneneti. duḥkhe dharmajñānakṣāntau yāvan mārge dharmajñānakṣaṇe paracittajñānenāpi samanvāgataḥ. taiś ca yathoktair jñānair iti veditavyaṃ. mārge 'nvayajñāne tu tair eva saptabhir avītarāgaḥ samanvāgataḥ. vītarāgas tv aṣṭābhiḥ. taiś ca paracittajñānena ceti. kṣayānutpādajñānābhyāṃ tv arhann eva samanvāgata iti subodhān na tadarthaṃ sūtritam ity avagantavyaṃ.
(VII.23, 24) yathotpannāni bhāvyaṃta

iti. iha dvividhā bhāvanādhikṛtā. pratilaṃbhabhāvanā niṣevaṇabhāvanā. pratilaṃbhabhāvanā prāptitaḥ niṣevaṇabhāvanā saṃmukhḥibhāvataḥ.
yathotpannāni bhāvyaṃta
iti yāniyāny utpannāni tānitāni bhāvyaṃta iti. tadyathā duḥkhadharmajñānakṣāntāv utpannāyāṃ tajjātīyā kṣāntir evānāgatā bhāvyate. tadākārāś catvāra iti. kṣāṃtyākārā anityādyāś catvāraḥ sabhāgatvāt. nānye. evaṃ duḥkhe dharmajñāna utpanne tad evānāgataṃ bhāvyate. tadākārāś catvāra eva bhāvanāṃ gacchanti. evaṃ duḥkhānvayajñānakṣāṃtyādiṣu yojyaṃ. sabhāgajñānākārabhāvanaiveti. kasmāt [Tib. 298a] sabhāgajñānabhāvanā sabhāgākārabhāvanā ca darśanamārga eva bhavati. na bhāvanāmārga iti. kṣāṃtīnām aparipraśnaḥ. bhāvanāmārge tāsām abhāvāt. tāsām api vā praśnaḥ kartavyaḥ. tāsām api sabhāgabhāvanāt. na hi duḥkhakṣāntāv utpannāyāṃ samudayādiduḥkhakṣāntyākarā bhāvyante. udāharaṇamātrārthatvāt tu jñānaparipraśno na kṣāntiparipraśna iti. gotrāṇām apratilabdhatvād iti. sabhāgahetunām apratilabdhatvād ity arthaḥ. kathaṃ kṛtvā. duḥkhe dharmajñānakṣāntāv utpannāyāṃ tadgotraṃ tadākārāṇāṃ ca caturṇāṃ gotrāṇi labdhāni bhavanti. na duḥkhadharmajñānādīnāṃ. kiṃ punaḥ kāraṇam anityādīnāṃ ākārāṇām ekaikasminn ākāre saṃmukhībhūte pariśiṣṭānām ākārāṇāṃ gotrāṇi pratilabhyaṃte. yatas te bhāvanāṃ gacchanti. tulyālambanatayā sabhāgatvāt. sarveṣāṃ gotrāṇi pratilabdhāni bhavanti. evaṃ duḥkhe dharmajñāna utpanne yāvan mārge 'nvayajñānakṣāntāv utpannāyāṃ tadgotrāṇi tadākarāṇi ca caturṇāṃ ( Abhidh-k-vy 633 ) gotrāṇi labdhāni bhavantīti tad eva bhāvanāṃ gacchati nānyat. bhāvanāmārge tu punaḥ sarveṣāṃ jñānānāṃ sabhāgavisabhāgānāṃ tadākarāṇāṃ ca saṃmukhībhāvāt sarveṣāṃ hetavo labdhā bhavantīti. tadviśiṣṭā jñānākārā bhāvanāṃ gacchaṃty anāgatāḥ.
sāṃvṛtaṃ cānvayatraya
ity alabdhapūrvaṃ. na dharmajñāneṣv akṛtsnasatyābhisamayād iti. [Tib. 298b] na hi tadānīṃ rūpārūpyāvacaraṃ duḥkaṃ parijñātaṃ samudayaḥ prahīṇas tannirodhaḥ sākṣātkṛta iti. mārgasya pūrvaṃ laukikena mārgeṇānabhisamitatvād iti. laukikamārgeṇa pūrvam anādigatisaṃsāre duḥkhasamudayanirodhā abhisamitāḥ. na tu saṃvṛtijñānena kadācin mārgo mārgādibhir ākārair abhisamitaḥ. tasmāt trayāṇām ekaikasya satyasyābhisamayānte bhāvanāṃ. gacchati. na mārgānvayajñāne. na tu mārgaḥ śakyate kṛtsno bhāvayitum iti. saṃmukhīkartum ity arthaḥ. samudayo 'pi tadā na sarvaḥ prahīṇa iti. nirodhamārgadarśanabhāvanāprahātavyaḥ. duḥkhaṃ punaḥ sarvaṃ traidhātukaṃ parijñātaṃ tasya parijñeyatvād ity ataḥ samudayam eva praticodyate. tatsatyadarśanaheya iti. samudayasatyadarśanaheya ity arthaḥ. bahugotratvād iti. ātmabhāvasaṃtatisāmānyaviśeṣo gotraṃ. tāni bahūni gotrāṇy asyeti bahugotro mārgaḥ. śrāvakagotrāt pratyekabuddhagotram anyat. tathā buddhagotraṃ. śrāvakagotram apy anyonyaṃ bhinnaṃ. mṛdvadhimātrādibhedāt. teṣāṃ kaścid eva darśanaheyapratipakṣo bhāvyate saṃmukhīkriyata ity arthaḥ.
na mārgaḥ. śakyate kṛtsno bhāvayituṃ. darśanamārgaparivāratvād iti. darśanamārgasya [Tib. 299a] parivāraḥ saṃvṛtijñānam. ataḥ satyatrayāṃte eva darśanamārgo bhāvyate. na mārgasatyaṃte tasya bhāvanāmārgatvāt.
sādhyatvād ajñāpakam iti. sādhyam idaṃ darśanamārgaparivāra eva. na bhāvanāmārgaparivāro 'pīti. vayaṃ hi bhāvanāmārgaparivāro 'pi tad iti brūmaḥ.
satyālaṃbanaṃ viśiṣṭataram iti. darśanāvasthāyāṃ yal laukikaṃ pūrvam āsīta. tato viśiṣṭam eva ca laukikam ity abhiprāyaḥ. yas tatsaṃmukhībhāvasamarthāśrayalābha iti. tasya saṃvṛtijñānasya saṃmukhībhāve samarthāśrayasya yo lābhaḥ. eṣa eva tasya lābhaḥ. nārthāntarabhūta iti. gotre 'bhilabdhe labdhaṃ gautrikam iti. gotraṃ tadutpādanasamartho hetuḥ. tatra bhavaṃ gautrikaṃ saṃvṛtijñānam. etad uktaṃ bhavati tatsaṃmukhībhāvasamarthāśrayalābhe tad api tenāśrayeṇotpadyamānaṃ labdhaṃ bhavatīti. atha kasmād ( Abhidh-k-vy 634 ) evaṃ necchaṃti vaibhāṣikāḥ. darśanamārgalabhyaṃ tat. tasya kathaṃ bhāvanāmārge saṃmukhībhāvo bhaviṣyatīti. darśanamārge cotpattyanavakāśo 'syāsti tad anutpattidharmakam iti varṇayaṃte.
evaṃ yāvac caturthadhyānabhūmika iti vistaraḥ. prathamadhyānabhūmikaś ced bhavati tribhūmikaṃ bhāvyate. prathamadhyānabhūmikam anāgamyabhūmikaṃ [Tib. 299b] kāmāvacaraṃ ca. dhyanāṃtarabhūmikaś cec caturbhūmikaṃ bhāvyate. dhyānāntarabhūmikaṃ prathamadhyānabhūmikādīni ca pūrvoktāni evaṃ dvitīyadhyānabhūmikaś cet paṃcabhūmikaṃ. dvitīyadhyānabhūmikaṃ yāvat kāmāvacaraṃ. tṛtīyadhyānabhūmikaś cet ṣaṭbhūmikaṃ. tṛtīyadhyānabhūmikaṃ yāvat kāmāvacaraṃ. caturthadhyānabhūmikaś ced bhavati saptabhūmikaṃ bhāvyate. caturthadhyānabhūmikaṃ. yāvat kāmāvacaraṃ ceti. ekasya parisaṃkhyānāt siddhaṃ bhavati śeṣaṃ catvārīti. nirodhe 'ntyam evāntyam eva ca nirodha ity ubhayāvadhāraṇāc cheṣaṃ catuḥsmṛtyupasthānam iti siddhaṃ bhavati. duḥkhe 'bhisamite yat saṃvṛtijñānaṃ bhāvyate. tac catvāri smṛtyupasthānāni duḥkhasya kāyādisvabhāvatvāt. evaṃ samudaye 'pi vaktavyaṃ. tat satyākāram eveti. duḥkhe 'bhisamite yat saṃvṛtijñānaṃ bhāvyate. tat pratyekam anityaduḥkhaśūyānātmākāraṃ. evaṃ samudaye nirodhe ca vaktavyaṃ. ālambanam asya tad eveti. tasyākārasya tadālambanatvāt. prāyogikam iti. nopapattilabhyaḥ. catuḥpaṃcaskaṃdhasvabhāvānīti. kāmāvacaram [Tib. 300a] anuparivartakarūpābhāvāc catuḥskaṃdhasvabhāvaṃ. vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānaskaṃdhasvabhāvam ity arthaḥ. ūrdhvabhūmikāni tu paṃcasvabhāvāni dhyānasaṃvaralakṣaṇarūpaskandhasvabhāvāt.
(VII.25, 26) dve jñāne pratyutpanne iti. anvayajñānaṃ mārgajñānaṃ ca. mārgānvayajñānasya tadubhayasvabhāvatvāt. anāgatāni ṣaḍ iti. dharmajñānādīni. na saṃvṛtijñānaṃ bhāvyate. labdhapūrvatvāt vakṣyati hi
labdhapūrvaṃ na bhāvyata
iti. na paracittajñānam avītarāgatvāt.
tadūrdhvaṃ saptabhāvaneti.

ekaprakāraprahāṇe yāvad aṣṭaprakāraprahāṇe. yāvan na vītarāgo bhavatīti. yāvan na prahīṇanavaprakāko bhavati. atrāntare prayogānantaryavimuktiviśeṣamārgeṣu bhāvyamāneṣu sapta jñānāni bhāvyante. dharmajñānādīni paracittajñānavarjitāni bhāvyante. laukikaś cet. yadi śāṃtādyudārādyākāro bhāvanāmārgaḥ saṃvṛtijñānaṃ pratyutpannaṃ. caturṇāṃ dharnajñānānām ( Abhidh-k-vy 635 ) iti. duḥkhasasmudayanirodhamārgadharmajñānānām anyatamat. anvayajñānānāṃ kāmadhātvapratipakṣatvān nānvayajñānānām anyatamat. paṃcasu cābhijñāsv iti. āsravakṣayābhijñanam apāsya. [Tib. 300b] caturṇām anvayajñānānām iti. duḥkhasamudayanirodhamārgānvayajñānāṃ. dvayoś ca dharmajñānayor iti. nirodhamārgālaṃbanayos tridhātupratipakṣatvayogāt. saṃvṛtijñānaṃ na bhāvyate bhavāgrāpratipakṣatvād iti. saptabhūmivairāgye lokottare 'pi bhāvyamāne saṃvṛtijñānaṃ bhāvyate. saṃvṛtijñānam api hi tasya kleśaprakārasya pratipakṣo bhavati. na kevalaṃ lokottaram iti. saṃvṛtijñānam api tatra bhāvyate tajjātīyam. akopyaprativedhe tu na tathā pratipakṣarūpaṃ bhūtaṃ saṃvṛtijñānam asti. ato 'tra na bhāvyate. tatra kṣayajñānaṃ saptamam iti. ānantaryamārgasthitatvāt kṣayajñānaṃ tatra bhāvyate. nānutpādajñānaṃ na hy ānantaryamārgasthito 'kopyadharmā bhavati. akopyadharmaṇaś cānutpādajñānaṃ bhāvyata iti. bhavāgravairāgye vimuktimārgeṣv aṣṭāsu saptaiva jñānāni bhāvyanta iti. paracittajñānaṃ kathaṃ bhāvyate. ānantaryamārge pratiṣiddhaṃ paracittajñānaṃ na vimuktimārge. ataḥ ekaprakāre prahīṇe yāvad aṣṭaprakāre prahīṇe pūrvaparacittajñānaviśiṣṭaṃ paracittajñānaṃ bhāvyate. yat sa evaṃvidha āryapudgalas tato mārgād vyutthitaḥ saṃmukhīkuryāt. saṃtānaviśeṣād dhi paracittajñānaviśeṣa iṣyate.
ubhayor api sarāgavītarāgayor [Tib. 301a] vimuktimārge bhāvaneti. prayogamārge tu tayor iti. tayor eva sarāgavītarāgayoḥ saṃvṛtijñānasyāpi bhāvanā. vimuktimārge kim arthaṃ vivādaḥ. darśanamārgasādṛśyāt tatra tad ābhisamayāntikavad bhāvyeta ity eke. na cābhisamayo 'sti darśanamārgasādṛśyaṃ cety apara ity evaṃ vivādaḥ.
(VII.28-30) ṣaṇṇāṃ bhāvanā pūrvavad iti. dharmānvayaduḥkhasamudayanirodhamārgajñānānāṃ. na saṃvṛtijñānasya darśanamārgasādṛśyād iti. kim atra darśanamārgeṇa sādṛśyaṃ. phalaprāptiḥ. yathā darśanamārgeṇa srotaāpattiphalaṃ vā sakṛdāgāmyanāgāmiphalaṃ vā prāpyate. evam anenāpy ānantaryamārgeṇa śaikṣasya śaikṣendriyottāpanāyāṃ tīkṣṇendriyasaṃgṛhītāni saṃskṛtāni srotaāpattiphalādīni prāpyaṃte. darśanamārge cānantaryamārgāvasthāyāṃ na saṃvṛtijñānabhāvanāsti evam ihāpi. ity evaṃ darśanamārgasādṛśyād ānantaryamārge na saṃvṛtijñānasya bhāvanā. tathaiveti. dharmānvayaduḥkhasamudayanirodhamārgajñānānām. atrāpi saṃvṛtijñānaṃ na bhāvyate bhavāgrāpratipakṣatvāt. na paracittajñānaṃ sarvānantaryamārge pratiṣedhatvāt. ( Abhidh-k-vy 636 ) [Tib. 301b] kiṃ punaḥ śeṣam iti vistaraḥ. kathaṃ kāmavairāgye navamo vimuktimārgaḥ śeṣaḥ.
sarāgabhāvanāmārge tadūrdhvasaptabhāvaneti.
vacanāt. saptabhūmivairāgyābhijñāvyavakīrṇabhāviteṣu vimuktimārgāḥ śeṣāḥ.
saptabhūmijayābhijñākopyāptyākirṇabhāvite
ānantaryapatheṣv
iti vacanāt. tathā yo 'kopyatāṃ saṃcarati. tasyāpy ante vimuktimārge daśānāṃ bhāvaneti vacanāt. aṣṭau vimuktimārgāḥ śeṣā bhavanti. sarve ca vītarāgasyānāgāminaḥ prayogaviśeṣamārgāḥ śeṣās teṣāṃ bhāvanāyām avacanāt. śaikṣasyaivam iti yad apadiṣṭaṃ
proktaśeṣe 'ṣṭabhāvaneti.
kathaṃ punaḥ evam aviśeṣite viśeṣapratipattir labhyate. aśaikṣasyāvaśyaṃ navadaśajñānabhāvanāyogāt. ata evāhāśaikṣasya punar abhijñādīti. ādiśabdena vyavakīrṇabhāvanādhyānādigrahaṇam. abhijñābhinirhāre vyavakīrṇabhāvanāyāṃ ca ye prayogavimuktiviśeṣamārgāḥ. teṣu yadi samayavimukto navajñānāni bhāvyante. anutpādajñānaṃ hitvā. yady akopyadharmā [Tib. 302a] daśa tad eva prakṣipya. aṣṭau nava ceti. samayavimuktasyāṣṭau akopyadharmaṇo nava paracittajñānaṃ hitvā. tasyānantaryamārgeṣu pratiṣedhāt. dvayos tv abhijñāvimuktimārgayor iti. divyaśrotracakṣurabhijñāvimuktimārgayoḥ.
avyākṛte śrotracakṣurabhijñe
iti vacanāt tadvimuktimārgāv avyākṛtau. na cāvyākṛtasya dharmasyānāgatabhāvanāsti. pṛthagjanasya tu kāmatridhyānavairāgya iti. caturthadhyānāgrahaṇam. yasmāc caturthadhyānavairāgye yo 'ntyo vimuktimārgaḥ. tatra maulākāśānantyāyatanapratilambhaḥ. na cārūpyadhātusaṃgṛhītaṃ paracittajñānam asti. rūpātītārthābhiniṣpādyatvāt. prayogābhijñātrayo vimuktimārgapramāṇādiguṇābhinirhāreṣv iti. prayogamārgāś cābhijñātrayavimuktimārgāś cāpramāṇādiguṇābhinirhārāś ceti vigrahaḥ. ādiśabdena vimokṣābhibhvāyatanādiguṇagrahaṇam. apramāṇādīnāṃ guṇānām abhinirhāra iti. dhyānabhūmikagrahaṇaṃ sāmantakanirāsārthaṃ. [Tib. 302b] tatra hi paracittajñānaṃ nāsti. abhijñātrayam ṛddhiviṣayābhijñā pūrvenivāsānusmṛtyabhijñā cetaḥparyāyābhijñā ca. teṣu ca kāmatridhyānavairāgyāntyavimuktimārgeṣu ( Abhidh-k-vy 637 ) dhyānabhūmikeṣu cābhijñātrayavimuktimārgeṣu. apramāṇavimokṣābhibhvāyatanakṛtsnāyatanādiguṇābhinirhāreṣu ca. dhyānabhūmikeṣv eva prayogavimuktiviśeṣamārgeṣu saṃvṛtijñānam anāgataṃ bhāvyate. yat tatsaṃgṛhītaṃ paracittajñānaṃ ca viśiṣṭam eva bhāvyate. yat tadguṇaviśeṣalābhī saṃmukhīkuryāt. anyatra nirvedhabhāgiyebhya ūṣmagatādibhyaḥ. teṣu hi nirvebhabhāgīyeṣu paracittajñānaṃ na bhāvyate. kiṃ kāraṇam ity āha. darśanamārgaparivāratvād iti. yathā darśanamārge paracittajnānaṃ na bhāvyate. tathā tatparivāre 'pi na bhāvyata ity abhiprāyaḥ. anyatreti vistaraḥ. pṛthagjanasyaivānyatrāpūrvamārgalābhe kāmatridhyānavairāgye 'ntyavimuktimārgān hitvā yaḥ prayogānantaryavimuktimārgalābhaḥ. tasminn anyatrāpūrvamārgalabhe saṃvṛtijñānam evānāgataṃ bhāvyate. na paracittajñānaṃ [Tib. 303a] tathābhijñātrayapramāṇādiguṇābhinirhāreṣu ya ānantaryamārgalābhaḥ. tasmiṃś cānyatrāpūrvamārgalābhe saṃvṛtijñānam evānāgataṃ bhāvyate. prayogamārgeṣu na paracittajñānaṃ tadapratipakṣatvāt.

(VII.31, 32) atha kasmin mārga iti laukike lokottare vā. yadbhūmiko mārga iti. anāgamyādikaḥ sāsravo 'nāsravo vā. yāṃ ca bhūmiṃ prathamato labhata iti. vairāgyataḥ prathamaṃ dhyānaṃ yāvad bhavāgraṃ tadbhūmikam ity arthaḥ. kathaṃ kṛtvā. yady anāgamyabhūmisaṃniśrayeṇa hi laukikena mārgeṇa kāmadhātuvairāgyāt prathamaṃ dhyānaṃ labhate anāgmyabhūmikaṃ sāmantakasvabhāvaṃ prathamadhyānabhūmikaṃ ca maulasvabhāvaṃ. navame vimuktimārge saṃvṛtijñānaṃ bhāvyate. evaṃ dvitīyadhyānasāmantakasaṃniśrayeṇa prathamadhyānavairāgyāt dvitīyaṃ dhyānaṃ labhate. tathaiva dvitīyadhyānasāmantakasaṃgṛhītaṃ mauladvitīyadhyānasaṃgṛhītaṃ ca bhāvyate. evaṃ yāvad yadi naivasaṃjñāsaṃjñāyatanasāmantakasaṃniśrayeṇākiṃcanyāyatanavairāgyād bhavāgraṃ labhata iti vistareṇa yojyaṃ. yadāpy anāsravānāgamyabhūmisaṃniśrayeṇa kāmadhātuvairāgyāt [Tib. 303b] prathamadhyānaṃ labhate. tadāpi tathaiva tatsaṃvṛtijñānaṃ bhāvyate. yadāpi maulaprathamadhyānabhūmikasaṃniśrayeṇa prathamadhyānavairāyānāsravsaṃ prathamaṃ dhyānaṃ labhate. tadāpi prathamadhyānaprathamaprakārapratipakṣabhūtaṃ yāvan navamapratipakṣabhūtaṃ dvitīyadhyānasāmantakasaṃgṛhītaṃ saṃvṛtijñānaṃ labhate. sā hi prathamato bhūmis tadā labhyate. navame tu vimuktimārge mauladvitīyasaṃgṛhītam api saṃvṛtijñānam anāgataṃ bhāvyate. evam anāsravadhyānāntarabhūmisaṃniśrayeṇa yāvad anāsravākiṃcanyāyatanabhūmisaṃniśrayeṇa saṃvṛtijñānabhāvanā yojya.
yadvairāgyāyeti.
yasyā bhūmer vairāgrāya.
yallābhaḥ
yasyā bhūmer lābho yallābhaḥ.
tatro-
bhayatrā-
dhaś
ca tato
bhāvyate
'nāsravajñānaṃ. katham iti vṛttyā vyācaṣṭe. yadbhūmivairāgyāyāpi hi na kevalaṃ yadbhūmika ity apiśabdaḥ. dvividho 'pi mārgo bhavatīti. laukiko lokottaraś ca. prayogamārgādi ādiśabdenānantaryavimuktiviśeṣamārgagrahaṇaṃ. yāṃ ca bhūmiṃ labhate vairāgyata iti. uparibhūmikaṃ. tadbhūmikāny adhobhūmikāni vānāsravāṇi bhāvanāṃ gacchanti. tadyathā dvitīyam anāsravaṃ dhyānaṃ niśritya tṛtīyadhyānavairāgyaṃ [Tib. 304a] karoti. yadbhūmiko mārgo dvitīyadhyānabhūmikas tadbhūmikam anāsravaṃ jñānaṃ bhāvanāṃ gacchati. yasyāś ca bhūmervairāgyaṃ karoti tṛtīyāyā bhūmes tadbhūmikaṃ tṛtīyadhyānabhūmikaṃ navame vimuktimārge 'nāsravaṃ jñānaṃ bhāvanāṃ gacchati. adhobhūmikaṃ ca prathamadhyānabhūmikam anāgamyabhūmikaṃ vānāsravaṃ jñānaṃ bhāvanāṃ gacchati. adhobhūmikam api hi tatprayogamārgādikaṃ saṃbhavāmi tajjātīyam iti bhāvanāṃ gacchati. atha tu tṛtīyadhyānasāmantakaṃ niśritya dvitīyadhyānavairāgyaṃ karoti. tatrāṣṭāsv ānantaryamārgeṣu vimuktimārge ca tasya sāmantakasya sāsravatvāt tadbhūmikam anāsravaṃ jñānaṃ na bhāvanāṃ gacchati. abhāvāt. adhobhūmikaṃ tu tajjātīyaṃ dvitīyadhyānabhūmikaṃ dhyānāntarabhūmikaṃ prathamadhyānabhūmikam anāgamyabhūmikaṃ ca tajjātīyam anāsravaṃ jñānaṃ bhāvanāṃ gacchati. evam anyatrāpi yojyam eṣā dig iti. sāsravāś ca kṣayajñāna iti. anāsravāś ceti caśabdaḥ. yān guṇān arhadbhūtvā saṃmukhīkuryāt te sāsravās tasyām avasthāyāṃ. bhāvanāṃ gacchaṃti. apramāṇavimokṣādaya iti. ādiśabdenābhibhvāyatanakṛtsnāyatanādayo gṛhyante. ucchvasaṃtīva peḍāsādharmyeṇeti. [Tib. 304b] yā peḍā rajjvā nipīḍya baddhā. sā rajjūcchedād ucchvasatīva peḍocyate. ucchvastīva pratirūpakaśabdābhidhānāt. tasya rajjūcchedād ucchvasantīva peḍāyāḥ sādharmyeṇa. yathāsau rajjvā nipīḍya baddhā ( Abhidh-k-vy 639 ) peḍā rajjūcchedād ucchvasatīva. evaṃ yathoktā aśubhādayo guṇā vajropamena samādhinā kleśaprāptirajjūcchedād aśailṣasaṃtāne vartsyanta ucchvasantīva. ucchvāsasya prāṇidharmatvād aupamikaṃ. kasmād ity āha. svacittādhirājyaprāptasyeti sarvaṃ. sarveṣām rājñām adhiko rājādhirājaḥ. tadbhāva ādhirājyaṃ. svacitte 'dhirājyaṃ kleśaparādhīnatāvigamāt. svacittaiśvaryam ity arthaḥ. tatprāptasyārhataḥ prāptibhiḥ prābhṛtasthānīyābhiḥ sarveṣāṃ kuśalānāṃ dharmāṇāṃ pratyudgamanānte guṇā bhāvanāṃ gacchanti. ādhirājye prāptau kasyacid rājādhirājasya prābhṛtena vastrādinā viṣayāṇāṃ janapadānāṃ. yathā pratyudgamanaṃ. tadvat tad eva kleśaprāptirajjūcchede sati svaprāptilābhāt ucchvasantīva guṇā uttaptatarāṇāṃ teṣāṃ prāptir utpadyata ity arthaḥ. kāmadhātāv arhattvaprāptāv evāśubhādayo yathāsaṃbhavaṃ śrutacintābhāvanāmayās traidhātukā bhāvanāṃ gacchanti. rūpārūpyadhātvos tv arhattvaprāptau yathākramaṃ dvidhātukaikadhātukāḥ. [Tib. 305a] evaṃ bhūmito 'pi boddhavyaṃ naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanopapannasyārhattvaprāptau tadbhūmikā eva ity avagaṃtavyaṃ. yat kiṃcil labhyata iti vistaraḥ. yad vihīnaṃ punar labhyate saṃmukhīkriyate saṃsārocitaṃ. na tad anāgataṃ bhāvyate. bhāvitotsṛṣṭatvāt saṃsāre. yad evātra dhyānāpramāṇādyanucitaṃ saṃsāre viśiṣṭām anāsravāṇuguṇaṃ. tat saṃmukhībhāve tajjātīyam evānāgataṃ viśiṣṭaṃ bhāvyata iyt ācāryo darśayati. ācāryasaṃghabhadro 'py etam evārthaṃ vyācaṣṭe. labdhapūrvaṃ na bhāvyate. yat pratilabdhavihīnaṃ punar labhyate na tad bhāvyaṃ. arthād gamyate yad alabdhapūrvaṃ labhyate tad bhāvyate. yatnābhimukhīkaraṇāt. apratiprasrabdho hi mārgo yatnenābhimukhīkriyata iti. tadāvedhasya balavattvād anāgato bhāvanāṃ gacchati. pratiprasrabdhapūrvas tv ayatnena saṃmukhībhavati. bhāvitapratiprasrabdhatvāt kṛtakṛtyadattaphalatvāc ca vegahīna iti tatsaṃmukhībhāvad anāgato na bhāvyata iti. yo 'nāgato yatnena janyate. sa bhāvyata ity abhiprāyaḥ. tad evaṃ sati yad uktaṃ saṃvṛtijñānaṃ tāvad iti vistareṇa. tad āryasaṃtānapatitam eva gṛhyate saṃsārānucitatvād iti ācāryavasumitreṇātra likhitam. atra kila vaibhāṣikā āhuḥ. naitad evaṃ. [Tib. 305b] kutaḥ. yasmād alabdham eva tad bhavati tyaktatvāt. tasmād bhāvitotsṛṣṭasyāpi punarlābhe bhavaty eva bhāvaneti. kathaṃ tad apūrvaṃ bhavati yāvatā labdhapūrvam iti. na hy evaṃvidhaṃ loke pūrvaṃ prasiddham iti. apare punar vyācakṣate. ekaṃ janmedam adhikṛyoktam na janmāntaraṃ. yad vihīnam asminn eva janmani punar labhyate. na tad bhāvyate. bhāvitotsṛṣṭatvāt. janmāntare tu yal labhyate. tad bhāvyate. na labhyate ( Abhidh-k-vy 640 ) vismṛtabhāvanatvād iti.

(VII.33) caturvidhā hi bhāvaneti. pratilambha eva bhāvanā pratilambhabhāvana. anāgataprāptir eva bhāvanety arthaḥ. evaṃ niṣevaṇam eva pratipakṣa eva vinirdhāvanam eva bhāvāneti vaktavyaṃ. kiṃ niṣevaṇaṃ. kiṃ ca yāvad vinirdhāvanam iti. niṣevaṇaṃ punaḥpunaḥsaṃmukhīkaraṇaṃ pratipakṣo mārgo yathoktaṃ sūtre. bhāvitakāyo bhāvitacitta iti. bhāvitapratipakṣakāyacitta ity arthaḥ. kāyapratipakṣaḥ punaś caturdhyānavirāgyāya yo mārgaḥ. tathā hy uktaṃ bhāvitakāyo bhikṣur ity ucyate bhāvitacitto bhāvitaśīlaḥ. katḥaṃ bhāvitakāyo bhavati. kāyād vigatarāgo vigataspṛho vigatapipāso vigatapremā vigataniyaṃtiḥ. atha vā yo 'sau rūparāgakṣayānantaryamārgaḥ. so 'nena vigatarāgo bhavatīty [Tib. 306a] āgamaḥ. vinirdhāvanaṃ kleśaprāptichedaḥ. anāgatānām eketi. pratilambhabhāvanā. pratyutpannānām ubhe iti. pratilambhaniṣevaṇabhāvane. tad evam iti vistaraḥ. yasmāt pratilambhaniṣevaṇabhāvane kuśalasaṃskṛtānām ity aviśeṣeṇoktaṃ sāsravāṇām anāsravaṇāṃ ca. pratipakṣavinirdhāvanabhāvane ca sāsravāṇāṃ dharmāṇām ity aviśeṣeṇoktaṃ kliṣṭānām akliṣṭānāṃ ca. tasmād evam itthaṃ kuśalasāsravāṇāṃ catasro bhāvanā bhavanti. yeṣāṃ bhāvanā kuśalatvāt pratilambhaniṣevaṇabhāvane bhavataḥ. sāsravatvāc ca pratipakṣavinirdhāvanabhāvane bhavata iti. ye tarhi na kuśalasāsravāḥ ye saṃskṛtā ye 'nāsravā ye ca kliṣṭāvyākṛtāḥ. teṣāṃ kati bhāvanā ity āhānāsravāṇāṃ dve iti. pratilambhaniṣevaṇabhāvane. kliṣṭāvyākṛtānāṃ ca. kiṃ dve bhāvane bhavataḥ. pratipakṣavinirdhāvanabhāvane iti.
indriyāṇāṃ pūrveti. cakṣurādīnāṃ saṃvarabhāvanety arthaḥ. kāyasyottareti. vibhāvanabhāvanā. tat punar bhāvanādvayam āgamena yathākramaṃ darśayati. ṣaḍ imānīndriyāṇīti vistaraḥ. sa punar indriyasaṃvaraḥ smṛti [Tib. 306b] saṃprajñānasvabhāva uktaḥ. vibhāvanāpi kāyālambanasya kleśasya nirdhāvanaṃ. te tv iti vistaraḥ. te tu saṃvaravibhāvanabhāvane pratipakṣanirdhāvanabhāvanāntarbhūte yathākramam ubhayam ubhayatrāntarbhūtam ity api na virudhyate.
(VII.34ab) sāmānyena sarveṣām iti. śrāvakapratyekabuddhasamyaksaṃbuddhānāṃ kṣayajñānakṣaṇe guṇabhāvanoktā
sāsravāś ca kṣayajñāna

iti vacanāt. daśa balānīti vistaraḥ. ete balādyā mahākaruṇāntā aṣṭādaśāveṇikā vaibhāṣikair vyavasthāpyaṃte. balādivyatiriktān kecid anyān aṣṭādaśāveṇikān ( Abhidh-k-vy 641 ) buddhadharmān varṇayanti. tadyathā. nāsti tathāgatasya skhalitaṃ. nāsti ravitaṃ. nāsti dravatā. nāsti nānātvasaṃjñā. nāsty avyākṛtaṃ manaḥ. nāsty apratisaṃkhyāyopekṣā. nāsty atīteṣu pratihataṃ jñānadarśanaṃ. nāsty anāgateṣu pratihataṃ jñānadarśanaṃ. nāsti pratyutpanneṣu pratihataṃ jñānadarśanaṃ. sarvaṃ kāyakarma jñānānuparivarti. sarvaṃ vākkarma jñānānuparivarti. sarvaṃ manaskarma jñānānuparivarti. nāsti chaṃdahāniḥ. nāsti vīryahāniḥ. nāsti smṛtihāniḥ. nāsti samādhihāniḥ. [Tib. 307a] nāsti prajñāhāniḥ. nāsti vimuktijñanadarśanahānir iti. tatra ravitaṃ nāma sahasā kriyā. dravatā krīḍābhiprāyatā. nānātvasaṃjñā sukhaduḥkhāduḥkhāsukheṣu viṣayeṣu rāgadveṣamohato nānātvasaṃjñā. śeṣaṃ sugamaṃ. daśa balāni. sthānāsthānajñānabalaṃ. karmavipākajñānabalaṃ. dhyānavimokṣasamādhisamāpattijñānabalaṃ. indriyaparāparajñānabalaṃ. nānādhimuktijñānabalaṃ. nānādhātujñānabalaṃ. sarvatragāminīpratipajjñānabalaṃ. pūrvanivāsānusmṛtijñānabalaṃ. cyutyupapattijñānabalaṃ. āsravakṣayajñānabalaṃ ca. sūtraṃ tu daśāyuṣmantas tathāgatabalāni. katamāni daśa. ihāyuṣmantas tathāgataḥ sthānaṃ ca sthānato yathābhūtaṃ prajānāti. asthānaṃ cāsthānataḥ. idaṃ prathamaṃ tathāgatabalaṃ. yena balena samanvāgatas tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddha udāram ārṣabhasthānaṃ pratijānāti brāhmaṃ cakraṃ pravartayati. parṣadi samyaksiṃhanādaṃ nadati. punar aparam āyuṣmantas tathāgato 'tītānāgatapratyutpannāni karmadharmasamādānāni [Tib. 307b] sthānato hetuto vastuto vipākataś ca yathābhūtaṃ prajānāti. yad āyuṣmantas tathāgataḥ pūrvavat. yāvad vipākataś ca yathābhūtaṃ prajānāti. idaṃ dvitīyaṃ tathāgatabalam. yena baleneti pūrvavat. punar aparam āyuṣmantas tathāgato dhyānavimokṣasamādhisamāpattīnāṃ saṃkleśavyavadānavyavasthānaviśuddhiṃ yathābhūtaṃ prajānāti. yad āyuṣmantas tathāgataḥ pūrvavat. punar aparam āyuṣmantas tathāgataḥ parasattvānāṃ parapudgalānāṃ indriyaparāparatāṃ yathābhūtaṃ prajānāti. yad āyuṣmantas tathāgataḥ pūrvavat. idaṃ caturthaṃ tathāgatabalaṃ. yena baleneti pūrvavat. punar aparam āyuṣmantas tathāgato nānāvimuktikaṃ lokam anekavimuktikam iti yathābhūtaṃ prajānāti. yad āyuṣmaṃtas tathāgataḥ pūrvavat. idaṃ paṃcamaṃ tathāgatabalaṃ. yena baleneti pūrvavat. punar aparam āyuṣmaṃtas tathāgto nānādhātukaṃ anekadhātukam iti yathābhūtaṃ prajānāti. yad āyuṣmantas tathāgataḥ [Tib. 308a] pūrvavat. idaṃ ṣaṣṭhaṃ tathāgatabalaṃ. yena baleneti pūrvavat. punar aparam āyuṣmantas tathāgataḥ sarvatragāminīṃ pratipadaṃ yathābhūtaṃ prajānāti. yad āyuṣmantas tathāgataḥ ( Abhidh-k-vy 642 ) pūrvavat. idaṃ saptamaṃ tathāgatabalaṃ. yena baleneti pūrvavat. punar aparam āyuṣmantas tathāgato 'nekavidhaṃ pūrvanivāsam anusmarati. tadyathaikām api jātiṃ dve tisraś catasraḥ paṃca ṣaṭ saptāṣṭau nava daśa viṃśatiṃ yāvad anekān api saṃvartavivartakalpān anusmarati. amī nāma te bhavantaḥ sattvāḥ. yatrāham āsa evaṃnāmā evaṃjātya evaṃgotra evamāhāra evaṃsukhaduḥkhapratisaṃvedī evaṃ dīrghāyur evaṃcirasthitikaḥ evamāyuṣparyantaḥ so 'haṃ tasmāt sthānāc cyuto 'mutropapannaḥ tasmād api cyuta ihopapannaḥ. iti sākāraṃ sanidānaṃ soddeśam anekavidhaṃ pūrvanivāsam anusmarati. yad āyuṣmantas tathāgataḥ pūrvavat. idam aṣṭamāṃ tathāgatabalaṃ. yena baleneti pūrvavat. punar aparam āyuṣmantas tathāgato divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāṃtamānuṣyakeṇa sattvān paśyati cyavanān apy upapadyamānān api suvarṇān durvarṇān durbalān hīnān praṇītān sugatim api gacchato durgatim api yathākarmopagān sattvān [Tib. 308b] yathābhūtaṃ prajānāty amī bhavantaḥ kāyaduścaritena smanvāgatā vāṅmanoduścaritena samanvagatāḥ. āryāṇām apavādakāḥ mithyādṛṣṭayo mithyādṛṣṭikarmadharmasamādānahetos taddhetuṃ tatpratyayaṃ kāyasya bhedāt paraṃ maraṇād apāyadurgativinipāte narakeṣūpapadyaṃte. amī punar bhavantaḥ sattvāḥ kāyasucaritena samanvāgatāḥ vāṅmanaḥsucaritena samanvāgatāḥ āryāṇām anapavādakāḥ samyagdṛṣṭayaḥ samyagdṛṣṭikarmadharmasamādānahetos taddhetuṃ tatpratyayaṃ kāyasya bhedāt sugatan svargaloke deveṣūpapadyante. yad āyuṣmantas tathāgataḥ pūrvavat. idaṃ navamaṃ tathāgatabalaṃ . yena baleneti pūrvavat. punar aparam āyuṣmantas tathāgataḥ āsravāṇāṃ kṣayād anāsravāṃ cetovimuktiṃ prajñāvimuktiṃ dṛṣṭa eva dharme svayam abhijñāya sākṣātkṛtvopasaṃpadya prativedayate kṣīṇā me jātir uṣitaṃ brahmacaryaṃ kṛtaṃ karaṇīyaṃ nāparam asmād bhavaṃ prajānāmīti. yad āyuṣmantas tathāgataḥ pūrvavat. idaṃ daśamaṃ tathagatabalaṃ. yena baleneti pūrvavat.
(VII.34cd-36) sthānāsthāne daśa jñānānīti. sthānaṃ cāsthānaṃ sthānāsthānaṃ. tatra jñānam eva balaṃ jñānabalaṃ. tad daśajñānāni. [Tib. 309a] daśajñānasvabhāvam ity arthaḥ. kathaṃ kṛtvā. sthānāsthānaṃ samāsena saṃskṛtaṃ cāsaṃskṛtaṃ ca tad api saṃskṛtam aṣṭadhā bhettavyaṃ. kāmarūpārūpyāvacarānāsravāṇāṃ saṃprayuktaviprayuktabhedāt. tathā saṃskṛtaṃ dvidhā bhettavyaṃ. kuśalāvyākṛtabhedāt. tatra saṃvṛtijñānabalasya daśāpi dharmā viṣayaḥ. ( Abhidh-k-vy 643 ) daśasv api dharmeṣu tasya vṛttir ity arthaḥ. dharmajñānasya paṃca. kāmāvacarānāsravāś catvāraḥ kuśalaṃ cāsaṃkṛtaṃ. anvayajñānasya sapta. rūpārūpyāvacarānāsravāḥ ṣaṭ kuśalaṃ cāsaṃskṛtaṃ. duḥkhasamudayajñānayoḥ ṣaṭ kāmarūpārūpyāvacarāḥ. nirodhajñānasyaikaḥ kuśalam evāsaṃskṛtaṃ. mārgajñānasya dvāv anāsravau. paracittajñānasya trayaḥ. kāmarūpāvacarānāsravāḥ saṃprayuktāḥ. kṣayānutpādajñānayor nava dharmā viṣayaḥ. avyākṛtam asaṃskṛtaṃ muktvā. evaṃ kṛtvā sthānāsthānajñānabalaṃ daśa jñānāni. kathaṃ punar daśā dharmāḥ sthānāsthānam ity uccyaṃte. saṃbhavaḥ sthānaṃ asaṃbhavo 'sthānam iti. atha vā asthānam anavakāśo yaḥ strī buddhatvaṃ kārayiṣyati. sthānam etad yat puruṣa iti. asthānam anavakāśo yaḥ strī brahmatvaṃ [Tib. 309b] kārayiṣyati. sthānam etat purusa iti. tathā sthānam etad yad duḥkhasya nirodha iti. evamādyākārapravṛttaṃ sthānāsthānajñānabalam avagaṃtavyaṃ. aṣṭau karmaphala iti. karmaṇaḥ sāsravasya tadvipākasya ca duḥkhasamudayasatyasaṃgṛhītatvāt. nirodhamārgajnāne na bhavata iti. ato 'nyāni tadālaṃbanāni aṣṭau jñānāni saṃbhavanti.
dhyānādyakṣādhimokṣeṣv

iti vistaraḥ. dhyānam ādir āsām iti dhyānādayo dhyānavimokṣasamādhisamāpattayaḥ. dhyānāni catvāri. vimokṣā aṣṭau. samādhayas trayaḥ śūnyatādyāḥ. samāpattī dve. asaṃjñinirodhasamāpattī. navānupūrvavihārasamāpattayaḥ. akṣāṇīndriyāṇi. adhimokṣāś caitasikāḥ. dhyānādayaś cākṣāṇi cādhimokṣāś ceti dvandvaḥ. teṣu nava jñānāni nirodhajñānaṃ hitvā. kathaṃ kṛtvā. dhyānādīnāṃ sāsravānāsravasaṃprayuktaviprayuktabhedāt tadālaṃbanāni nava jñānāni saṃbhavanti. nirodhajñānaṃ tu na bhavati. [teṣāṃ san nirodhajñānaṃ tu na bhavati.] teṣāṃ saṃskṛtatvāt. indriyeṣv api śraddhādiṣu. [Tib. 310a] yat pradhānāpradhānajñānaṃ mṛdumadhyādhimātrendriyabhedena. tat parāparajñānabalaṃ. teṣv api sāsravānāsravabhedabhinneṣu nava jñānāni saṃbhavanti nirodhajñānaṃ hitvā. pradhānādiṣu rucayo nānādhimuktayaḥ. tāḥ punaḥ sāsravānāsravās traidhātukāś ca tadālambanatvāt nirodhajñānaṃ hitvā. evaṃ nānādhātujñānabalaṃ. tatra hi dhātuḥ pūrvābhyāsavāsanāsamudāgata āśayo dhātur ity ācāryasaṃghabhadraḥ. sa punas tu eva te cittacaittā viśiṣṭāḥ. teṣāṃ tathaiva sāsravānāsravabhedabhinnānāṃ nirodhajñanaṃ hitvā nava jñānāni bhavantīti pūrvavad yojyaṃ. pratipatsv iti vistaraḥ. bahvyo 'tra pratipado narakādigāminyaḥ. narakagāminī pratipat ( Abhidh-k-vy 644 ) yāvad devagāminī. nirodhagāmini ca. tatra yā narakādigāminyaḥ pratipadaḥ. tā hetuḥ. pratipadyante tābhir iti kṛtvā. mārgo hi pratipady ucate. tena hi visaṃyogaḥ pratipadyate. nirodhas tu kathaṃ. sa cāpi pratipat. pratipadyate tam iti kṛtvā. pratipatphalaṃ vā pratipad ity ucyate. ata evāha. yadi saphalā pratipad gṛhyata iti. hetur hi sarvatragāmini pratipad iheṣyate. [Tib. 310b] tathā hi vyācakṣate. sarvatragāminīpratipajjñānabalam iti. satkāyasamudayagāminīty artha iti. tatra satkāyaḥ paṃcopādānaskaṃdhāḥ. samudaya utpāda ihābhipretaḥ. evam asya kevalasya mahato duḥkhaskaṃdhasya samudayo bhavatīti vacanāt. satkāyanirodho visaṃyogaḥ. tatra sarvatra gaṃtuṃ śīlam asyā iti sarvatragāminī cāsau pratipac ca sarvatragāminīpratipat. tat jñānaṃ tad eva ca balam iti. sarvatragāminīpratipajjñānabalaṃ. tad daśa jñānāni yojyāni. yadi nirodhajñānam evāsravakṣayajñānam iti. āsravāṇāṃ kṣaye nirodhe jñānam. āsravanirodhālambanaṃ jñānam ity arthaḥ. evaṃ sati ṣaḍ jñānāni bhavanti. nirodhajñānajātir eva dharmajñānādibhedabhedinīkṛtvā. atha kṣīṇāsravasaṃtāna iti. āsravakṣaye sati yaj jñānaṃ. tad āsavakṣayajñānam ity arthaḥ. kṣīṇāsravasaṃtāne sarvāṇi jñānāni samudācarantīti daśa jñānāni bhavaṃti.
anyatra buddhānutpādād iti. jaṃbūdvīpād anyatra buddhānutpādad iti jaṃbūdvīpapuruṣāśrayāṇi daśa balāni buddhāśrayotpatter ity abhiprāyaḥ.
tad eva daśavidhajñānam anyasya balaṃ nocyata iti. anyasyāpy etad asti na tu balaṃ vyāhatatvāt. [Tib. 311a] yat tv avyāhataṃ. tad balam āveṇika ity abhiprāyaḥ. pravrajanaprekṣapuruṣapratyākhyānam iti vistaraḥ. pravrajanaṃ pravrajyā prekṣyate pravrajanaprekṣaḥ. tasya pravrajanaprekṣasya puruṣasya pratyākhyānaṃ pravrajanaprekṣapuruṣapratyākhyānaṃ. tad udāharaṇaṃ yathā anyasya vyāhanyate jñānam iti. āryaśāriputreṇa kila kasyacit pravrajyāprekṣasya puruṣasya mokṣabhāgīyaṃ kuśalamūlaṃ vyavalokayatā na dṛṣṭam iti pratyākhyāto na pravrājita ity arthaḥ. bhagavatā tu dṛṣṭaṃ pravrājitaś ca. taṃ cādhikṛtya bhikṣubhiḥ prṣṭena bhagavatoktaṃ. anenaivedaṃ karma kṛtaṃ. yad arhattvaṃ prāptā. na hi karmāṇi pṛthivīdhātau vipacyante. nābdhātau na tejodhātau na vāyudhātau. api tūpātteṣv eva skaṃdhadhātvāyataneṣv iti vistaraḥ. idaṃ coktaṃ.
mokṣabījam ahaṃ hy asya svasūkṣmam upalakṣaye.
dhātupāṣāṇavivare nilīnam iva kāñcanam
iti. upapattyādiparyantājñānaṃ ceti. ādiśabdena cyutiparyantājñānaṃ.
(VII.37) nārāyaṇaṃ balam
iti. balasyeyaṃ saṃjñā nārāyaṇam iti. yasya ca tad balam. asāv api nārāyaṇa ity ucyate. cāṇūramahānagnavat.
bhadanta iti [Tib. 311b] dārṣṭāṃtikaḥ sthaviraḥ. anyathā hīti. yadi mānasavat kāyikabalaṃ neṣyate. anaṃtasya jñānabalasya sahiṣṇur na syāt. sahanaśīlo bhagavān na bhaved ity arthaḥ.
saṃdhiṣv anya ity uktam asthisaṃdhiviśeṣopanyāsaḥ. nāgagraṃthir iti vistaraḥ. nāgagranthisaṃdhayo buddhāḥ. nāgapāśo nāgagraṃthiḥ. śaṃkalāsaṃdhayaḥ pratyekabuddhāḥ. śaṃkusaṃdhayaś cakravartinaḥ.
daśādhikaṃ
hastyādisaptakabalam
iti. hastyādīnāṃ hastigandhahastimahānagnapraskaṃdivarāṃgacāṇūranārāyaṇānāṃ saptakaṃ tasya balaṃ daśabhir adhikaṃ daśabhyo vādhikaṃ. katham ity āha. yad daśānāṃ prākṛtahastināṃ sānānyahastināṃ balaṃ. tad ekasya gandhahastino balaṃ. evaṃ yad daśānāṃ gandhahastināṃ balaṃ. tad ekasya mahānagnasya balaṃ. yāvad yad daśānāṃ cāṇūrāṇāṃ balaṃ. tad ekasya nārāyaṇasya balam iti.
daśottaravṛddhinagaḥ. daśottaravṛddhyārdhanārāyaṇabalam iti. āditas tathaiva prakramya yad daśānāṃ praskandināṃ balaṃ. tad ardhanārāyaṇaṃ. taddviguṇaṃ nārāyaṇam iti.
yathā tu bahutaraṃ. tathā yujyata ity ācāryaḥ. pūrvakam eva pakṣaṃ samarthayati. anyathā hy anantajñānabalasahiṣṇur na syād iti tad eva kāraṇaṃ. devadattahatahastipādāṃguṣṭhasaptaprākāraparikhākṣepaś [Tib. 312a] cānyathā na syād iti.
mahābhūtaviśeṣa eveti. mahābhūtaviśeṣasvabhāvam evedaṃ balaṃ na bhautikam iti darśayati.
upādāyarūpasaptabhyo 'rthāntaram iti. ślakṣnatvādibhyaḥ pūrvoktebhyo 'nyad eva balaṃ nāmopādāyarūpam ity apare.

(VII.38ab) yathāsūtram eveti. catvārīmāni śāriputra tathāgatasya vaiśāradyni. yair vaiśaradyaiḥ samanvāgatas tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddha udāram ārṣabhaṃ sthānaṃ pratijānāti brāhmyaṃ cakraṃ pravartayati parṣadi samyak siṃhanādaṃ nadati. katamāni catvāri. samyaksaṃbuddhasya bata me sato ime dharmā ( Abhidh-k-vy 646 ) anabhisaṃbuddhā ity atra māṃ kaścic chramaṇo vā brāhmaṇo vā saha dharmeṇa codayet. smārayet. tatrāhaṃ nimittam api na samanupaśyāmi. evaṃ cāhaṃ nimittam asamanupaṣyan kṣemaprāptaś ca viharāmy abhayaprāptaś ca vaiśāradyaprāptaś ca udāram ārṣabhaṃ sthānaṃ pratijānāmi brāhmyaṃ cakraṃ pravartayāmi. parṣadi samyak siṃhanādaṃ nadāmi. idaṃ prathamaṃ vaiśāradyaṃ. kṣīṇāsravasya bata me sata ime āsravā aprahīṇā ity atra māṃ kaścid iti pūrvavat. yāvat parṣadi samyak siṃhanādaṃ [Tib. 312b] nadāmi. idaṃ dvitīyaṃ vaiśāradyaṃ. ye vā punar mayā śrāvakāṇām āntarāyikā dharmā ākhyātāḥ. tān pratiṣevamāṇasya nālam antarāyāyety atra māṃ kaścid iti pūrvavat. idaṃ tṛtīyaṃ vaiśāradyaṃ. yo vā punar mayā śrāvakāṇāṃ mārga ākhyātaḥ āryo nairyāṇiko nairvedhiko niryāti. tatkarasya samyagduḥkhakṣayāya duḥkhasyāntakriyāyai sa na niryāsyatīty atra māṃ kaścid iti pūrvavat. idaṃ caturthaṃ vaiśāradyam iti. yathā sthānāsthānajñānabalam iti vistaraḥ. yathā sthānāsthānajñānabalaṃ daśa jñānāni sarvabhūmisaṃgṛhītaṃ ca. evaṃ samyaksaṃbuddhasya bata me sata ity etad vaiśāradyaṃ. tathaiva daśadhā dharmāṇāṃ bhedaṃ kṛtvā yojyaṃ. yathāsravakṣayajñānabalaṃ ṣaṭ daśa vā jñānāni daśabhūmisaṃgṛhītaṃ ca. evaṃ kṣīṇāsravasyeti dvitīyaṃ vaiśāradyam atrāpi tathaiva dharmāṇāṃ bhedaṃ kṛtvā ṣaṭ daśa vā jñānānīti yojyaṃ. yathā karmasvakajñānabalam aṣṭau jñānāni nirodhamārgajñāne hitvā sarvabhūmisaṃgṛhītaṃ ca. evaṃ ya vā punar mayā śrāvakāṇām āntarāyikā iti vistareṇa tṛtīyaṃ vaiśāradyam. atrāpi tathaiva dharmāṇāṃ bhedaṃ kṛtvā duḥkhasamudayasatyasaṃgṛhītā evāntarāyikāḥ. na nirodhamārgasatyasaṃgṛhītā [Tib. 313a] ity aṣṭau jñānānīti yojyaṃ. yathā sarvatragāminīpratipajjñānabalaṃ daśa jñānāni nava vā sarvabhūmisaṃgṛhītaṃ ca. evaṃ yo vā mayā śrāvakāṇāṃ niryāṇāya mārga ākhyāta ity etad vaiśāradyaṃ. atrāpi saphalasāsravānāsravamārgagrahaṇato daśa jñānāni. aphalatadgrahaṇato vā naveti yojyaṃ. nirbhayatā hi vaiśāradyam. ebhiś ca jñānair nirbhayo bhavatīti jñānāni vaiśāradyānīti vaibhāṣikāḥ.
ācārya āha. jñānakṛtaṃ tu vaiśāradyaṃ. na jñānam eveti. atha va ācāryavacanam evaitat sarvaṃ. nirbhayatā hi vaiśāradyaṃ. tathā hi tadbhayapratipakṣo dharmaś caitasikaḥ. bhayam api caitasiko dharma iti. ebhiś ca jñānair hetubhūtair nirbhayo bhavatīti. tat kathaṃ jñānam eva vaiśāradyaṃ. jñānakṛtaṃ tu vaiśāradyaṃ yujyate na jñānam eveti.
(VII.38cd) yathāsūtram iti trīṇīmāni bhikṣavaḥ smṛtyupasthānāni. yāny āryaḥ. ( Abhidh-k-vy 647 ) sevate. yāny āryaḥ sevamāno 'rhati gaṇam anuśāsayituṃ. katamāni trīni. iha bhikṣavaḥ śāstā śravakāṇāṃ dharmaṃ deśayati anukaṃpakaḥ kāruṇiko 'rthakāmo hitaiṣī karuṇāyamānaḥ. idaṃ vo hitāya idaṃ vo sukhāya idaṃ vo hitasukhāya. [Tib. 313b] tasya me śrāvakāḥ śuśrūṣante. śrotram avadadhati. ājñācittam upasthāpayanti. pratipadyante dharmasyānudharman prati. na vyatikramya vartante śāstuḥ śāsane. tena tathāgatasya na nandī bhavati na saumanasyaṃ na cetasa utplāvitatvam. upekṣakas tatra tathāgato viharati smṛtaḥ saṃprajānan. idaṃ prathamaṃ smṛtyupasthānaṃ. yad āryaḥ sevate. yad āryaḥ sevamāno 'rhati gaṇam anuśāsayitum. punar aparaṃ śāstā dharmaṃ deśayati pūrvavat. tasya te śrāvakā na śuśrūṣante. na śrotram avadadhati. nājñācittam upasthāpayanti. na pratipadyante dharmasyānudharmaṃ. vyatikramya vartante śāstuḥ śāsane. tena tathāgatasya nāghāto bhavati nākṣāntir nāpratyayo na cetaso 'nabhirāddhiḥ. upekṣakas tatra tathāgato viharati smṛtaḥ saṃprajānan. idaṃ dvitīyaṃ smṛtyupasthānaṃ. yad āryaḥ sevate. yad āryaḥ sevamāno 'rhati gaṇam anuśāsayituṃ. punar aparaṃ bhikṣavaḥ yāvac chāsane tatra tathāgatasya na nandī bhavati na saumanasyaṃ na cetasa utplāvitatvaṃ. nāghāto nākṣāntir nāpratyayo [Tib. 314a] na cetaso 'nabhirāddhiḥ. upekṣakas tatra tathāgato viharati smṛtaḥ saṃprajānan. idaṃ tṛtīyaṃ smṛtyupasthānaṃ. yad āryaḥ sevate. yad āryaḥ sevamāno 'rhati gaṇam anuśāsayitum iti.
smṛtisaṃprajñānam
iti. ubhayasvabhāvam iti darśayati. smṛtaḥ saṃprajānann iti vacanāt. yadā śrāvakasyāpīti vistaraḥ. yadā śrāvakasyāpi hīnakleśasya śuśrūṣamāṇeṣu ca śiṣyeṣv aśuśrūṣamāṇeṣu ca ubhayeṣu ca śuśrūṣamāṇāśuśrūṣamāṇeṣu ca. nandī anunayo ma bhavati. āghāto vā dveṣo vā.
kasmād ete āveṇikā asādhāraṇā buddhadharmā ucyaṃte. savāsanaprahāṇaḍ iti. savāsanānām ānamdyādīnāṃ prahāṇāt. kā punar iyaṃ vāsanā nāma śrāvakāṇāṃ. yo hi yatkleśacaritaḥ pūrvaṃ. tasya tatkṛtaḥ kāyavāgaceṣṭāvikārahetusāmarthyaviśeṣaś citte vāsanety ucyate. avyākṛtaś cittaviśeṣo vāsaneti bhadantānantavarmā. atha veti vistareṇācāryaḥ. yasya śrāvakā buddhasya bhagavataḥ śrāvakā bhavanti nānyasya. kiṃ kāraṇaṃ. śuśrūṣamāṇe cāśuśrūṣamāṇe cobhayasmiṃś ca śuśrūṣamāṇāśuśruṣamāṇeṣu [Tib. 314b] ubhayeṣu tasyaiva śravakavatas tatanutpādaḥ. ānandyāghātānutpādaḥ. āścaryam adbhutaṃ ( Abhidh-k-vy 648 ) vyavasthāpyate. nānyasya śrāvakasyety arthaḥ.
(VII.39) anyathā hīti vistaraḥ. yadi saṃvṛtijñānasvabhāvā na syād adveṣasvabhāvā syāt karuṇāvat. na sarvasattvālaṃbanā sidhyet. na traidhātukasattvālaṃbanā sidhyed ity arthaḥ. yathā karuṇā na traidhātukasattvālambanā. kiṃ tarhi. kāmāvacarasattvālaṃbanā. duḥkhitasattvālambanatvād evaṃ siddhaṃ syād ity abhiprāyaḥ. na ca triduḥkhatākārā sidhyed iti vartate karuṇāvat. yathā karuṇā duḥkhatākāraiva na triduḥkhatākārā duḥkhaduḥkhatāsaṃskāraduḥkhatāvipariṇāmaduḥkhatākarā. tathā na syāt. iṣyate ca triduḥkhatākāreti. ataḥ saṃvṛtijñānasvabhāveti. mahacchabdavācyatākāraṇaṃ darśāyann āha.

kasmād iyam ityādi. saṃbhāreṇa mahāpuṇyajñānasaṃbhārasamudāgamād iti. mahāpuṇyasaṃbhārasamudāgamāt. mahājñānasaṃbhārasamudāgamāc cety arthaḥ. tatra mahāpuṇyasaṃbhāras tisraḥ pāramitāḥ. [Tib. 315a] dānaśīlakṣāntipāramitāḥ. mahājñānasaṃbhāraḥ prajñāpāramitā. vīryadhyānapāramite tu dvidhā ubhayatravyāpārāt. na hi vinā vīryeṇa dānaṃ dīyate śīlaṃ samādīyate kṣāntir bhāvyata iti mahāpuṇyasaṃbhārabhāgīyaṃ vīryaṃ bhavati. tathā nāntareṇa vīryaṃ prajñā bhavatīti mahājñānasaṃbhārabhāgīyaṃ bhavati. tathā maitryādicaturvidhāpramāṇabhāvanāpakṣaṃ dhyānaṃ mahāpuṇyasaṃbhārabhāgīyaṃ. smṛtyupasthānādisaptatriṃśadbodhipakṣadharmabhāvanāpakṣaṃ dhyānaṃ mahājñānasaṃbhārabhāgīyaṃ. tad evaṃ mahāpuṇyajñānasaṃbhārābhyāṃ samudāgamān nirvṛtter mahatīyaṃ karuṇeti mahākaruṇā. ākāreṇa triduḥkatākaraṇāt. yasmāt tisṛbhir api duḥkhatābhir ākārayati na duḥkhaduḥkatayaiva karuṇāvat. ālambanena traidhātukasattvālaṃbanatvāt. yasmāt traidhātukopapannan sattvān ālambate na ca kāmadhātūpapannān eva karuṇāvat.
kāmasattvās tu gocara
[Tib. 315b] iti vacanāt. samatvena sarvasattveṣu samavṛttitvāt. yasmāt sarvasattveṣu traidhātukaparyāpanneṣu samaṃ vartate saṃskāraduḥkhatākāreṇa. ato 'pi mahākaruṇety ucyate. tato 'dhimātratarābhāvād iti. prajñāsvabhāvatayā tīkṣṇataratvāt. yathā hi tayā karuṇāyate. na tathā karuṇayeti. nānākaraṇaṃ viśeṣaḥ.
adveṣāmohasvabhāvatvād iti. yathākramaṃ karuṇāyā adveṣasvabhāvatvāt. mahākaruṇāyāś cāmohasvabhāvatvād ity arthaḥ. ekatriduḥkhatākāratvād iti. ekaduḥkhatākāratvāt karuṇāyāḥ. triduḥkhākāratvāc ca mahākaruṇāyaḥ. ity ( Abhidh-k-vy 649 ) ubhayatrāpi sarvatra yāthāsaṃkhyena yojayitavgyaṃ. caturdhyānacaturthadhyānabhūmikatvād iti. karuṇā caturdhyānabhūmika. anāgamyadhyānāntarayoḥ prathamadhyānagrahaṇena grahaṇān na ṣaḍbhūmikety uktaṃ. mahākaruṇā tu caturthadhyānabhūmikaiva sarvasamādhikarmaṇyatvena tasyaiva tadutpādanasamarthatvāt. śrāvakādibuddhasaṃtānajatvād iti. ādiśabdena pratyekabuddhapṛthagjanāṃ grahaṇaṃ. kāmabhavāgravairāgyalabhyatvād iti. kāmavairāgyalabhyā karuṇā. [Tib. 316a] bhavāgravairāgyalabhyā mahākaruṇā. aparitrāṇaparitrāṇata iti. karuṇayā śrāvakādayaḥ karuṇāyanta eva kevalaṃ anuglāyaṃty evety arthaḥ. na saṃsārabhayāt paritrāyante. mahākaruṇayā tu karuṇāyamāno bhagavān mahataḥ saṃsārabhayāt paritrāyte. atulyatulyakaruṇāyanāt. karuṇayātulyaṃ karuṇāyate. duḥkhitānām eva karunāyanāt. mahākaruṇayā tu tulyaṃ sarvasattvasamakruṇāyanāt.
(VII.40) pūrvapuṇyajñānasaṃbhārasaṃudāgamata iti. pūrveṣu janmasu puṇyasaṃbhāreṇa pūrvoktena jñānasaṃbhāreṇa ca samudāgamataḥ. dharmakāyapariniṣpattita iti. anāsravadharmasaṃbhārasaṃtāno dharmakāyaḥ. āśrayaparivṛttir vā. arthacaryayā ceti. svargāpavargakāraṇam artho lokasya. tasya saṃpādanam arthacaryā. tulyā hi sarveṣāṃ buddhānāṃ mahākaruṇā parārthahetuḥ. yathākālam iti. sarvatrābhisaṃbadhyate. kathaṃ. cirālpajīvanād yathākālaṃ dīrghāyuṣi prajāyāṃ dīrgāyuṣo buddhā bhavanti. alpāyuṣy alpāyuṣaḥ. yathāsaṃbhavaṃ kṣatriyaguruke loke kṣatriyā bhavanti. brāhmaṇaguruke brāhmaṇāḥ. yathākālam eva ca kāśyapādigotrāḥ. [Tib. 316b] gautamādigotrāś ca. tathālpapramāṇe loke 'lpapramāṇāḥ. analpapramāṇe 'nalpapramāṇā iti. hetusaṃpadaṃ puṇyajñanasaṃbhāralakṣaṇāṃ. phalasaṃpadaṃ dharmakāyalakṣaṇāṃ. upakārasaṃpadaṃ jagadarthacaryālakṣaṇāṃ. sarvaguṇajñānasaṃbhārābhyāsa iti. guṇāḥ paṃcapāramitāsvabhāvāḥ. jñānānāni ca prajñāpāramitāsvabhāvāni. teṣāṃ guṇajñānānāṃ saṃbhāraḥ. tasyābhyāsaḥ punaḥpumahprayogaḥ. dīrghakālābhyāsas tribhir asaṃkhyeyair mahākalpaiḥ. nirantarābhyāso 'sāntaratayā. satkṛtyabhyāsas tīvrādaratayā. caturvidhā phalasaṃpad iti. dharmakāyapariniṣpattyā jñānādisaṃpadaś catasro bhavantīti tā api phalasaṃpada iti vyavasthāpyante. jñānasaṃpac caturvidheti vakṣyati. tathā prahāṇasaṃpat prabhāvasaṃpat rūpakāyasaṃpac ca caturvidheti vakṣyati. tad evāsāṃ vyākhyānaṃ bhaviṣyati. caturvidhopakārasaṃpat. ktham ity āha. apāyatrayasaṃsāraduḥkhatyantanirmokṣasaṃpad iti. apāyatrayaṃ ca narakādi saṃsāraś ca. tayor duḥkhaṃ. ( Abhidh-k-vy 650 ) tato 'tyantanirmokṣaḥ. saiva saṃpad iti. yānatrayasugatipratiṣṭhāpanasaṃpad [Tib. 317a] veti. yānatraye ca śrāvakayānādau. sugatau ca pratiṣṭhāpanaṃ. saiva saṃpad iti. iyaṃ vā caturvidhopakārasaṃpat. anupadiṣṭajñānam iti svayam abhisaṃbodhanārthena. sarvatrajñānamn iti niravaśeṣasvalakṣaṇāvabodhanārthena. sarvathājñānam iti. sarvaprakārāvabodhanārthena. ayatnajñānam itīcchāmātrāvabodhanārthena sarvakleśaprahāṇam iti traidhātukadarśanabhāvanāheyakleśocchitteḥ atyantaprahāṇam ity aparihāṇitaḥ. savāsanaprahāṇam iti. anubaṃdhābhāvataḥ. sarvasamāpattyāvaraṇaprahāṇam ity ubhayatobhāgavimukteḥ. bāhyaviṣayanirmāṇapariṇāmādhiṣṭhānavaśitvasaṃpad iti. tatrāpūrvabāhyaviṣayotpādanaṃ nirmāṇam. aśmādīnāṃ suvarṇādibhāvāpādanaṃ pariṇāmaḥ. dīrghakālāvasthānam adhiṣṭhānam iti. āyuṣa utsarge 'dhiṣṭhāne ca vaśitvasaṃpad āyurutsargādhiṣṭhānavaśitvasaṃpad iti. āvṛteti vistaraḥ. āvṛtagamanaṃ cākāśagamanaṃ ca sudūrakṣipragamanaṃ ca. brāhmaṇād ity anavad ekaśeṣaḥ. alpe bahūnāṃ praveśaḥ. paramāṇau bahūnāṃ hastyādīnāṃ [Tib. 317b] praveśaḥ. sa cety āvṛtākāśāsudūrakṣipragamanālpabahupahupraveśaḥ. tayor vaśitvasaṃpad iti yojyaṃ. vividhā nānāprakārā nijāḥ svābhāvikāḥ. ke. āścaryadharmāḥ. teṣāṃ saṃpad iti yojyaṃ. dharmataiṣā buddhānāṃ bhagavatāṃ yat teṣāṃ gacchatāṃ nimnasthalaṃ ca samībhavati. yad uccaṃ. tan nicībhavati. yan nīcaṃ. tad uccībhavati. aṃdhāś cakṣūṃṣi pratilabhaṃte. badhirāḥ śrotram. unmattāḥ smṛtim iti yathāsūtraṃ sarvam anusartavyaṃ. lakṣaṇasaṃpad iti. dvātriṃśatāṃ mahāpuruṣalakṣaṇānām ūrṇoṣṇīṣādīnāṃ saṃpat. anuvyaṃjanasaṃpad iti. vṛttāṃgulitāmratuṃganakhatvādīnāṃ aśīter anuvyaṃjanānāṃ saṃpat. balasaṃpan nārāyaṇaṃ balaṃ. vajrasārāṇy asthīny asyeti vājrasārāsthi. vajrasārāsthiśarīram asyeti vajrasārāsthiśarīraḥ. tadbhāvaḥ. tasya saṃpad iti. vajrasārāsthiśarīratāsaṃpad iti.

etat sāmāsikaṃ sāṃkṣepikaṃ. ye kecit prasādajātāḥ satpuruṣā buddhaṃ bhagavantam astāviṣuḥ stuvanti stoṣyaṃti vā. sarve te etayaiva trividhayā saṃpadeti. yady anekā asaṃkhyeyāḥ kalpā asyety anekāsaṃkhyeyakalpaṃ jīvitaṃ. tad yady adhitiṣṭheyur buddhā bhagavantaḥ. [Tib. 318a] evaṃ te sakalaṃ tanmāhātmyaṃ jñātuṃ vaktuṃ vaktuṃ ca samarthāḥ. tasyānantaprabhedatvenātibahutvād ity abjiprāyaḥ. evaṃ ca tāvad iti vistaraḥ. guṇāś ca jñānāni ca prabhāvaś ( Abhidh-k-vy 651 ) copakāraś ceti dvaṃdvaḥ. anantāś ca te 'dbhutāś ceti punaḥ karmadhārayaḥ. eta eva mahāratnāni. teṣām ākarās tathāgatāḥ. atha ca punar bālāḥ pṛthagjanāḥ svaguṇadāridryeṇānumānabhūtena hatādhimokṣā hatarucayaḥ yāvad buddhaṃ nādriyaṃte buddhe nādaraṃ kurvantīty arthaḥ. śraddhāmātrakeṇāpīti. niradhigamenety arthaḥ. aniyatavipākānām iti. niyatavipākānām alaṃghanīyatvād ity abhiprāyaḥ. deveṣu bhasvā daivī. avaṃdhyeṣṭaprakṛṣṭāśusvaṃtaphalatvād iti. avaṃdhyaphalaṃ phaladānanaiyamyenāvasthānāt. iṣṭaphalaṃ divyaviṣayaphalatvāt. prakṛṣṭaphalaṃ prabhūtaphalatvāt. āśuphalaṃ dṛṣṭadharmādivedanīyaphalatvāt. svantaphalaṃ nirvāṇāphalatvāt. tadbhāvāt. anuttaraṃ puṇyakṣetram ucyaṃte tathāgatā iti. kārān ity upakārān pūjādikān.
(VII.41) yathāyogam iti. yathāsaṃbhavaṃ. [Tib. 318b] kecid guṇāḥ śrāvakasādhāraṇā buddhānāṃ bhagavatāṃ araṇāpraṇidhijñānādayaḥ. kecit pṛthagjanasādhāraṇāḥ abhijñādhyānārāpyādayaḥ. ādiśabdena śūnyatānimittāpraṇihitādayo gṛhyante.
(VII.42) na kasyacit tadālaṃbano rāga utpadyate dveṣo māno veti. tenātmano darśanādiparihārāt. yathāyathā ca tenābhisamitaṃ bhavaty araṇāsamādher abhyutthitenāsya māṃ dṛṣṭvā rāga utpatsyate asya dveṣaḥ asya māna asyāprasāda utpatsyate iti. tathātathā vyutthito 'pi tasmāt samādher anuveṣṭate. paracittarakṣaṇopāyaviśeṣe tu tasyāraṇāsamādher utpattimātrasāmarthyād eva pareṣāṃ kleśo notpadyata ity artho gṛhyate. raṇayatīti kleśayatīty arthaḥ. sukhapratipadām agratvāc caturthadhyānasya tadbhūmikaivāraṇā. nānyadhyānabhūmikā. parihartuṃ na śaknotīti parihāṇi saṃbhavāt.
savastukāḥ kleśāḥ.
ke. rāgādayo bhāvanāprahātavyāḥ. avastukāḥ kleśā darśanaprahātavyāḥ. sarvatragāḥ sakalasvabhūmyālaṃbanatvāt parasaṃtatyālaṃbanā api bhavantīti. parihartum aśakyāḥ sarvatragāḥ. [Tib. 319a]
(VII.43) sarvālaṃbanaṃ tu tad
iti. sarvam ālaṃbata iti sarvālaṃbanaṃ. sarvo vāsyālaṃbana iti sarvālambanaṃ. nāraṇāvat kleśamātrālambanaṃ. kiṃ tarhi. rūpādyālaṃbanam apīty arthaḥ. ārūpyas tu na sākṣāt praṇidhijñānena jñāyante. kim kāraṇaṃ. yasmāt praṇidhijñānaṃ caturthadhyānabhūmikaṃ. vakṣyati ca
svadhobhūmiviṣayābhijñā

iti. praṇidhijñānaṃ cābhijñāvat bhavatīti. niṣyandacaritaviśeṣād iti. tatra niṣyaṃdo mandamandatā. caritam ārūpyasamāpattivihāraḥ. tad evaṃ kāryeṇāsyānumānaṃ. kāraṇena ca kāryāsyeti paridīpitam. tataḥ pracyutānāṃ tatsamāpattilābhiṇāṃ ca tad ubhayaṃ pratyakṣaṃ. kārṣakanidarśanaṃ cātreti. yathā kārṣakaḥ phalena bījaṃ pratipadyate. bījena vā phalam iti. yathā vā kārṣako jānīte īdṛśe kṣetre īdṛśāphalaṃ dhānyaṃ bhaviṣyatīti. dhānyaṃ vā dṛṣṭvā kṣetram anuminoti. īdṛśam asya kṣetram iti. evaṃ śāntamūrtiṃ sattvaṃ dṛṣṭvā anuminoti ārūpyāc cyuto 'yam. ārūpyeṣu copapatsyata iti. vaibhāṣikā iti vacanaṃ. pareṣām asty anenārūpyajñānam iti sūcayati. na hi buddānām asty aviṣaya ity abhiprāyaḥ. [Tib. 319b] praṇidhipūrvakam ity ābhogapūrvakaṃ. praṇidhāyābhujyety arthaḥ. yāvāṃs tatsamādhiviṣaya iti. yāvāṃ cchrāvakasya viṣayaḥ. tāvaj jānāti. pratyekabuddhasya ca yāvatsvaviṣaya ityādi.
(VII.43-45) dharmapratisaṃvid iti. iha deśanādharmaḥ. anekārtho hi dharmaśabdaḥ. tadyathā dharmaṃ vo bhikṣavo deśayiṣyāmi. ādau kalyāṇaṃ madhye kalyāṇaṃ paryavasāne kalyāṇaṃ svarthaṃ suvyañjanaṃ kevalaṃ paripūrṇaṃ pariśuddhaṃ paryavadātaṃ brahmacaryaṃ saṃprakāśayiṣyāmiti, atra deśanādharmaḥ. dharmaḥ katamaḥ. āryāṣṭāṃgamārga ity atra pratipattidharmaḥ. tathā dharmaṃ śaraṇaṃ gacchetety atra phaladharmo nirvāṇam ityādi. avivartyam iti. aśakyaṃ vivartayituṃ. akopyadharmamanuṣyāśrayatvam iti tathāśabdenedam evārthadvayaṃ saṃbadhyate. ālambanādīnāṃ pṛthagvacanāt. yuktamuktābhilāpitāyām iti. yuktam arthasaṃbaṃdhaṃ. muktam asaktaṃ. yuktamuktam abhilapatīti yuktamuktābhilāpī. tadbhāvaḥ. tasyāṃ. yuktamuktābhilāpitāyāṃ. samādhau vaśī samādhivaśī. samādhivaśinaḥ saṃprakhyānam asaṃmoṣaḥ. samādhivaśisaṃprakhyānaṃ. [Tib. 320a] tatra cāvivartyaṃ jñānaṃ pratibhānapratisaṃvid iti viśeṣaḥ. kathaṃ. navajñānasvabhāvā pratibhānapratisaṃvit. yā vāgālambanā. sā duḥkhasamudayadharmānvayakṣayānutpādasaṃvṛtijñānasvabhāvā. yā mārgālambanā. sā mārgadharmānvayakṣayānutpādaparacittasaṃvṛtijñānasvabhāvety abhisamasya navajñānasvabhāvā anyatra nirodhajñānāt. sarvadharmāś ced artho daśa jñānānīti. na hi so 'sti dharmaḥ. yo daśānāṃ jñānānāṃ yathāsaṃbhavaṃ nālambanībhavati. nirvāṇāṃ ced arthaḥ ṣaṭ jñānānīti. nirodhajñānasya dharmajñānādipaṃcasvabhāvatvāt. ( Abhidh-k-vy 653 ) nāmakāyādivāgālambanatvād iti. na hi duḥkhādijñānam anāsravaṃ duḥkhaikadeśaṃ samudayaikadeśaṃ vā svalakṣaṇākāreṇālambate. kiṃ tarhi. paṃcopādānaskaṃdhān sāmānyalakṣaṇākāraiḥ. atas te saṃvṛtijñānasvabhāve iti. ūrdhvaṃ nāmakāyabhāvād iti. ārūpyadhātau dharmapratisaṃvin nāstīti. yatra ca nāmakāyāḥ. tatraiva padavyañjanakāyā iti [Tib. 320b] tulyavārttā. nāmakāyabhāvavacanena padavyañjanakāyābhāvasiddhiḥ. ūrdhvaṃ vitarkābhāvād iti. dvitīyadhyānādiṣu. vitarkya vicārya vācaṃ bhāṣata iti sūtraṃ nāmādyālambanatvaṃ punar āsāṃ pratisaṃvidāṃ samāpannasyāpi. vyutthitasyāpi tatpṛṣṭhalabdhair avivartyair jñānair nāmādyālambanatvaṃ. bhāṣaṇaṃ punas tatpṛṣṭhenaiva. strīpuruṣādyadhivacana iti. ādiśabdena kālakārakādisaṃgrahaḥ. adhivacanaṃ punaḥ paryāyaḥ. tad adhikṛtya vā vacanaṃ tadadhivacanaṃ. tasyāsaktatāyām iti. tasyādhivacanasya tasya padavyañjanasya vā. ata evāsāṃ kramasiddhir iti. yataḥ padavyañjanānusāreṇārthapratipattiḥ. tasyaikadvibahustrīpuruṣādyadhivacanaṃ tasyāsaktatety ataḥ kramasiddhir iti.
tasmād rūpam ity evaṃādīti. ādiśabdena vijānātīti vijñānaṃ. cinotīti cittam ity evamādi saṃgrahataḥ. uttarottarapratibhā pratibhānam iti vādanyāyena. yathākramam iti. dharmapratisaṃvido gaṇitaṃ pūrvaprayogaḥ. arthapratisaṃvido buddhavacanaṃ. niruktipratisaṃvidaḥ śabdavidyā. pratibhānapratisaṃvido hetuvidyeti. buddhavacanam eveti vaibhāṣikāḥ.
(VII.46) tat ṣaḍvidham
iti. [Tib. 321a] kiṃcic caturthaṃ dhyānam araṇātmakaṃ. kiṃcit praṇidhijñānātmakaṃ. kiṃcit tripratisaṃvidātmakaṃ. kiṃcit tadvyatiriktaṃ kevalaṃ prāntakoṭikam iti. tisraḥ pratisaṃvida iti. niruktipratisaṃvidaṃ muktvā tatra vitarkābhāvāt. savitarkavicāreṇa tadutthāpanaṃ. kathaṃ tarhy aviśeṣeṇaitad uktaṃ.
ṣaḍ ete prāntakoṭikā
iti. ete ucyante. niruktipratisaṃvidaḥ tadbalena lābho na tu sā caurthadhyānabhūmikā. kiṃ tarhi. kāmadhātuprathamadhyānabhūmikety arthaḥ.
sarvabhūmyanulomitam
iti. sarvabhūmyanukūlitam ity arthaḥ. pragatā antā koṭir asyeti. pragatā antaṃ prāntā. prāntā koṭir asyeti prāntakoṭikā. catuṣkoṭikavad iti. yathā catuṣkoṭikaś catuḥprakārapraśnaḥ. tadvat.

(VII.47-50) ṛddhiviṣayeti vistaraḥ. ṣaḍ abhijñāḥ. ṛddhiviṣayajñānasākṣātkriyādivyaśrotracetaḥparyāgapūrvenivāsacyutyupapādāsravakṣayajñānasākṣātkriyābhijñā iti. sūtraṃ cātra. iha bhikṣur anekavidham ṛddhiviṣayaṃ pratyanubhavati. eko bhūtvā bahudhā bhavati bahudhābhūtvā eko bhavatīti vistaragraṃtha ṛddhipādā ity atra likhito draṣṭavyaḥ. yāvad iyam ucyate ṛddhiviṣayajñānasākṣātkriyābhijñeti. iha bhikṣur divyena śrotreṇa viśuddhenātikrāntamānuṣyakeṇa ubhayāṃ cchabdān śṛṇoti mānuṣān amānuṣān api ye vā dūre [Tib. 321b] ye vāntika iti. iyaṃ ucyate divyaśrotrajñānasākṣātkriyābhijñā. ikha bhikṣur divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāṃtamānuṣyakeṇa sattvān paśyatīti bahuḥ sūtravad granthaḥ. yāvad iyam ucyate divyacakṣurjñānasākṣātkriyābhijñā. iha bhikṣur anekavidhaṃ pūrvanivāsam anusmaratīti bahuḥ sūtravad granthaḥ. yāvad iyam ucyate pūrvenivāsānusmṛtijñānasākṣātkriyābhijñā. iha bhikṣuḥ parasattvānāṃ parapudgalānāṃ vitarkitaṃ vicaritaṃ manasā mānasaṃ yathābhūtaṃ prajānāti. sarāgacittaṃ sarāgaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti. vigatarāgaṃ vigatarāgam iti yathābhūtaṃ prajānāti. sadveṣaṃ vigatadveṣaṃ samohaṃ vigatamohaṃ vikṣiptaṃ saṃkṣiptaṃ līnaṃ pragṛhītam uddhatam anuddhatam avyupaśāntaṃ vyupaśāntaṃ samāhitam asamāhitam abhāvitaṃ bhāvitam avimuktaṃ cittam avimuktaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti. vimuktaṃ cittaṃ vimuktaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti. iyam ucyate cetaḥparyāyajñānasākṣātkriyābhijñā. iha bhikṣur idaṃ duḥkham āryasatyam iti yathābhūtaṃ prajānāti. ayaṃ duḥkhasamudayaḥ. ayaṃ duḥkhanirodhaḥ. iyaṃ duḥkhanirodhagāminī pratipad āryasatyam [Tib. 322a] iti yathābhūtaṃ prajānāti. tasyaivaṃ jānata evaṃ paśyataḥ kāmāsravāc cittaṃ vimucyate. bhavāsravād avidāsravāc cittaṃ vimucyate. vimuktasya vimukto 'smīti jñānadarśanaṃ bhavati. kṣīṇā me jātir yāvan nāparam asmād bhavaṃ prajanāmīti. iyam ucyate āsravakṣayajñānasākṣātkriyābhijñā. ṛddhiḥ samādhiḥ. ṛddhiviṣayo nirmāṇaṃ gamanaṃ ca. ṛddhiviṣaye jñānaṃ. tasya sākṣātkriyā saṃmukhībhāvaḥ. ṛddhiviṣayajñānasakṣātkriyābhijñā. divyaṃ śrotraṃ. tatra jñānaṃ. tasya sākṣātkriyā divyaśrotrajñānasākṣatkriyā. cetaḥparyāyo viśeṣaḥ. raktaṃ dviṣṭaṃ mūḍham iti vā kramo vā paryāyaḥ. kadācid raktaṃ kadācid dviṣṭaṃ mūḍhaṃ ceti. tatra jñānaṃ. tasya sākṣātkriyā. pūrvenivāsaḥ skaṃdhega ivāluk. tasyānusmṛtiḥ tatra jñānaṃ. tasya sākṣātkriyeti. ( Abhidh-k-vy 655 ) cyutiś copapādaś ca cyutyupapādau. tayor jñānaṃ. tasya sākṣātkriyā. āsravāṇāṃ kṣayaḥ. tatra jñānaṃ. tasya sākṣātkriyābhijñeti pratyekam abhisaṃbaṃdhaḥ. śrāmaṇyaphalavad iti. yathā saṃskṛtaṃ śrāmaṇyaphalaṃ vimuktimārgasvabhāvaṃ. tadvat.
cetasi jñānapaṃcakam
iti. cetasi cetaḥparyāyair yābhijñā. [Tib. 322b] sā jñānapaṃcakasvabhāvety arthaḥ. anāsravasya paracittajñānasya dharmānvayamārgaparacittajñānatvasaṃbhavāt. sāsravasya ca saṃvṛtiparacittajñānasaṃbhavāt.
balaṃ yadvad
iti. yathāsravakṣayajñānabalam. āsravakṣayajñānam āsravakṣayālambanam iti cet. ṣaṭ jñānāni. nirodhajñānasya dharmānvayakṣayānutpādajñānasaṃjñitatvāt. saṃvṛtijñānasya ca nirodhālambanatvasaṃbhavāt. āsravakṣaye sati yaj jñānaṃ. kṣīṇāsravasaṃtāne taj jñānam iti cet. daśa jñānāni. kṣīṇāsravasaṃtāne daśajñānasadbhāvāt. evam āsravakṣaya ālambanabhūte yābhijñā. sā ced āsravakṣayajñānasākṣātkriyābhijñā. ṣaṭ jñānāni. tadvat. āsravakṣaye sati yābhijñā. sā ced daśa jñānāni. tadvad iti. sarvabhūmikāpy eṣeti.
balam yadvad
ity anenaiva vacanenāyam artho labhyate. yasmāc ca
paṃcaiva dhyānacatuṣṭaya
ity avadhāryate. tasmād apīyam ṣaṣṭhy abhijñā sarvabhūmiketi gamyate.
tisras tāvan na santīti. ṛddhidivyaśrotradivyacakṣurabhijñā. kasmāt. rūpālaṃbanatvāt. na hy ārūpyāṇāṃ rūpam ālaṃbanam. vibhūtarūpasaṃjñātvāt. rūpatīrthābhiniṣpādyatvād [Tib. 323a] iti. rūpatvadvāraniṣpādyatvāt rūpālaṃbanamārganiṣpādyatvād ity arthaḥ. īdṛśe rūpe īdṛśaṃ cittaṃ bhavatīti na cārūpyāṇāṃ rūpam ālaṃbanaṃ. pūrvenivāsānusmṛtir api nāsty anupūrvāvasthāntarasmaraṇābhiniṣpatteḥ. yasmād anupūrvam ātmano 'vasthāntarāṇi smaranto niṣpādayanti. na cārūpyāṇāṃ kāmāvacarā dharmā ālaṃbanaṃ. vakṣyati hi
na maulāḥ kuśalārūpyāḥ sāsravādharagocarā
iti. tāni cāvasthāntarāṇy ātmanaḥ kāmāvacarāṇy abhiniṣpādanakāle tasyālambanam ity etasmāt tadbhūmikā nāstīti. sthānagotrādyālambanatvāc ca. tasmād api cyuto 'mutropapannaḥ. tathā hi sūtra uktaṃ. amī nāma ( Abhidh-k-vy 656 ) te sattvāḥ. yatrāham abhūvam evaṃnāmā evaṃgotra evaṃjātir evamāhāra evaṃsukhaduḥkhapratisaṃvedī evaṃdīrghāyur evaṃcirasthitika evamāyuṣparyantaḥ. yo 'haṃ tasmāc cyuto 'mutropapannaḥ. tasmād api cyuto ['mutropapannaḥ tasmāc cyuta] ihopapanna iti sākāraṃ soddeśam anekavidhaṃ pūrvanivāsam anusmaratīti. na cārūpyāḥ sthānagotrādyālambanāḥ [Tib. 323b] adhobhūmyālambanāś cety etasmād api kāraṇān nārūpyabhūmikāḥ. kathaṃ paracittajñānaṃ rūpatīrthābhiniṣpādyam ity ata āha. paracittaṃ hi jñātukāma iti vistaraḥ. ābhujata iti. ābhogaṃ kurvataḥ. nimittaṃ udgṛhyeti. cittaprakāraṃ paricchidyety arthaḥ. tatprātilomyeneti. tasyaiva cittasya pratīpaṃ samanantaraniruddhāny avasthāntarāṇi manasikaroti. vilaṃghyāpi smaraṇam iti. ekaṃ janma dve vā vilaṃghyāpi vyatikramyāpi smaraṇaṃ. śuddhāvāsānāṃ kathaṃ smaraṇam iti. yady anubhūtapūrvasyaiva smaraṇaṃ. na hi śuddhāvāsānām ihāgamanam asty anāgāmitvāt. tena naiṣām ihānubhūtiḥ. nāpi tatra. pṛthagjanānāṃ tatrānupapatteḥ. śravaṇevānubhūtatvād iti. śrutaṃ hi tena bhavati. śuddhāvāsā nāma devā evaṃbhūtā iti. dvividho hy anubhavo darśanānubhavaḥ śravaṇānubhavaś ca. parasaṃtatyadhiṣṭhānenotpādanam iti. dhyānasaṃgṛhītaṃ pūrvenivāsānusmṛtijñānaṃ. tena cārūpyāvacaraṃ cittaṃ na gṛhṇāti. kathaṃ ca punaḥ parasaṃtatyadhiṣṭhānenotpādanaṃ. samanaṃtaraniruddhān manovijñānāt parakīyān nimittam udgṛhyeti vistaraḥ. anyeṣām iti. ya ārūpyebhyo na pracyutāḥ. teṣāṃ svasaṃtatyadhiṣṭhānenaivotpādanaṃ pūrvenivāsānusmṛtijñānasya sukaratvāt.
ṛddhyādīnām iti. ṛddhidivyaśrotradivyacakṣurabhijñānāṃ [Tib. 324a] tisṛṇāṃ yathākramaṃ laghutvamanasikaraṇam ṛddheḥ prayogaḥ. śabdamanasikaraṇaṃ divyaśrotrasya. ālokamanasikaraṇaṃ divyacakṣuṣaḥ.

katham etā labhyaṃta iti prāptim adhikṛtya praśnaḥ. saṃmukhībhāvas tu citānām anucitānāṃ ca prayogata eva. anucitāḥ prayogata iti. vaiśeṣikyo yā anutpāditapūrvāḥ. sarvāsāṃ tu prayogenotpādanam iti. yāś ca vairāgyāl labhyante. yāś ca prayogataḥ. tāsāṃ sarvāsāṃ.
anyatra śabdād iti uccheditvāc chabdo na nirmīyate. vakṣyati hi.
kāmāptaṃ nirmitaṃ bāhyaṃ caturāyatanam
iti.
kathaṃ tarhīti vistaraḥ. yadi cakṣurabhijñā rūpāyatanālambanā kathaṃ tarhi cyutyupapādajñānenāmī bata bhavantaḥ sattvāḥ kāyaduścaritena samanvāgatā ity evamādi. na vāṅmanaskarmasamanvāgamāś cakṣurvijñānena gṛhyante. ādiśabdena mithyādṛṣṭigrahaṇam. na tad iti. tad vāṅmanaskarmasamanvāgamādi tena cakṣurjñānena na jānāti. kena tarhīty āha. abhijñāparivārajñānaṃ tu tad iti. mānasaṃ tad ity arthaḥ. śeṣe iti. pūrvenivāsānusmṛtyāsravakṣayābhijñe te catuḥsmṛtyupasthānasvabhāve. [Tib. 324b] katham. āsravakṣayābhijñā catuḥsmṛtyupasthānasvabhāvā daśajñānasvabhāvatvat. ṣaṭjñānasvabhāvatve 'pi kāyavedanācittasmṛtyupasthānāny apy anāgatāni bhāvyante.
kathaṃ tarhi te caturdhyānabhūmike sidhyataḥ. na hi dvitīyādidhyānabhūmikaṃ cakṣurjñānaṃ śrotrajñānaṃ vāsti. cakṣuhśrotravijñānasaṃprayuktatvāt. tayoś ca dvitīyādiṣu dhyāneṣv abhāvāt. vakṣyati hi
kāyākṣiśrotravijñānaṃ vijñaptyutthāpakaṃ ca yat
dvitīyādau tad ādyāptam
iti. āśrayavaśeneti vistaraḥ. cakṣuḥśrotrāśrayavaśena tajjñānayor api caturdhyānabhūmikatvaṃ. cakṣuhśrotre caturdhyānabhūmike vyavasthāpyete. prādhānika eṣa nirdeśo bāhuliko veti. pradhāne bhavaḥ prādhānikaḥ. evaṃ bāhulikaḥ. kuśalā abhijñāḥ pradhānabhūtāḥ. atas tadapekṣayā nirdeśaḥ kriyate. kuśalā prajñābhijñeti. atha vā bāhulyenābhijñāḥ kuśalāḥ. ata evaṃ nirdeśa iti. mudgādibhāve 'pi māṣarāśivyapadeśavat.
(VII.51) pūrvantādau nivartanāt
yāvad yathākramam iit. bhagavadviśeṣādayas tāvad āhuḥ. pūrvāntasaṃmohaṃ pūrvenivāsānusmṛtyā nivartayati. cyutyupapādābhijñaya [Tib. 325a] madhyasaṃmoham. āsravakṣayābhijñayāparāntasaṃmohaṃ. nāparam asmād bhavaṃ prajānāmīti. teṣāṃ vyākhyānakārāṇām abhiprāyaḥ. atītaḥ pratyutpanno 'nāgato 'dhvety adhvānukramaḥ. tasmād evam arthagatir iti.
ācāryasaṃghabhadras tu vyācaṣṭe. pūrvāntādau nivartanāt. pūrvenivāsābhijñā hi pūrvāntasaṃmohaṃ vyāvartayati. aparāntasaṃmohaṃ cyutyupapādābhijñā. madhyasaṃmoham āsravakṣayābhijñā. ity ataś ca tisṛṇām eva vidyātvaṃ pūrvayātmaparavipaddarśanāt saṃvegotpatteḥ. parayā pareṣām eva. tathā saṃvignasya bhūtārthāvagamāt tṛtīyayeti. kim atra pratipattavyaṃ. ( Abhidh-k-vy 658 ) ācāryasaṃghabhadravyākhyānam eva yuktarūpaṃ paśyāmaḥ. ācāryasyāpi tathaivābhiprāyo lakṣyate. tathā hi pūrvenivāsacyutyupapādāsravakṣayajñānasākṣātkriyās tisra ity uktvāha. etā hi pūrvāntāparāntamadhyasaṃmohaṃ vyāvartayanti yathākramam iti. kathaṃ punar gamyateti tisra evābhijñās tisro vidyā iti. yasmād evam āha. aśaikṣī [Tib. 325b] pūrvenivāsānusmṛtijñānasākṣātkriyā vidyā. aśaikṣī cyutyupapādajñānasākṣātkriyā vidyā. aśaikṣy āsravakṣayajñānasākṣātkriyā vidyeti vidyātrayavyavasthāpanānusūtrād eva. evaṃ hy āha. tripiṭo bhavati trividya iti. aśaikṣī vidyeti. anāsravatvād ity abhiprāyaḥ. naiva rttate pūrvenivāsacyutyupapadābhijñe na śaikṣyau nāśaikṣyau sāsravatvāt.
(VII.52) trīṇi prātihāryāṇi yathākramam iti. ṛddhiviṣayābhijñā ṛddhiprātihāryaṃ. cetaḥparyāyābhijñā ādeśanāprātihāryaṃ. īdṛśaṃ te cittam iti. āsravakṣayābhijñā anuśāsanaprātihāryaṃ. yathābhūtopadeśa ity arthaḥ. prātiśabdayor ādikarmabhṛśārthatvād iti. praśabda ādikarmārthaḥ. idam anena karma prārabdham iti. atiśabdaś ca bhṛśārthaḥ atigata iti. tad idam uktaṃ bhavati. vineyamanasām ādita ādau atibhṛśaṃ haraṃty ebhir iti prātihāryāṇi. pratihatamadhyasthānām iti. nairuktaṃ vidhim āśrityoktaṃ. varṇāgamo varṇaviparyayaś ceti yojyaṃ.
avyabhicāritvād
iti. kleśakṣayanāntarīyatvād iti.
(VII.53, 54) ṛdhyatīti. saṃpadyata ity arthaḥ. dūrasyāsannādhimokṣeṇeti. adhimokṣeṇa nirvṛttā ādhimokṣikī. yad dūraṃ. tad āsannam adhimucya tenāśv āgamanād ādhimokṣikīty ucyate.
bāhyaṃ caturāyatanam
iti. nādhyātmikaṃ nirmīyate. tannirmāṇe saty apūrvasattvaprādurbhāvaprasaṃgāt. svaparaśarīrasaṃbaddham iti. yat svātmā siṃhāyate nāgāyate vā. tat svaśarīrasambaddhaṃ. [Tib. 326a] yast svātmano bahir nirmīyate siṃho nāgo vā. tat paraśarīrasaṃbaddhaṃ. dvividhaṃ tathaiveti. svaparaśarīrasaṃbadhaṃ. evaṃ rūpadhātāv iti. yathā kāmadhātūpapanno dvividhaṃ nirmāṇaṃ nirmiṇoti. kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ ca. tad api dvividhāṃ svaparaśarīrasaṃbaddham iti caturvidhaṃ. evaṃ rūpadhātūpapanno 'pi caturvidhaṃ nirmiṇotīti. aṣṭavidhaṃ samāsato nirmāṇaṃ. vastrābharaṇavan na ( Abhidh-k-vy 659 ) samanvāgama iti. yathā ca vastrābharaṇaiḥ svaśarīrasaṃbaddhair apy asattvasaṃkhyātatvāt indriyādhiṣṭhānāsaṃbandhatvād vā na samanvāgamaḥ. tadvat.

dvyāyatanam iti. rūpaspraṣṭavyāyatanaṃ. na gandharasāyatanaṃ. samanvāgamābhavād ity abhiprāyaḥ. na śabdāyatanam uccheditvāt. abhighātajatvād ity apare. āgantukatvād ity abhiprāyaḥ.
(VII.55-58) dvitīyadhyānaphalaṃ trīṇīti. adharabhūmike ca dve svabhūmikaṃ ceti. catvāri paṃca ca yojyānīti. tṛtīyadhyānabhūmikāni catvāri. adharabhūmikāni trīṇi svabhūmikaṃ ceti. caturthadhyānabhūmikāni paṃcādarabhūmikāni catvāri svabhūmikaṃ ceti. dvitīyādidhyānaphalam iti vistaraḥ. [Tib. 326b] dvitīyadhyānaphalaṃ nirmāṇam yan nirmātrā nirmitaṃ. prathamadhyānabhūmikān nirmāṇaphalāt prathamadhyānaphalād gatito viśiṣyate. tad dvitīyadhyānaphalaṃ nirmāṇaṃ dvitīyaṃ dhyānabhūmiṃ gacchati. prathamadhyānaphalaṃ tu tāṃ na gacchati. kiṃ tarhi. prathamadhyānabhūmim eveti gamanaviśeṣād viśiṣyate. evaṃ tṛtīyādidhyānaphalam yojyaṃ.
dhyānavan lābha
iti mauladhyānānām iva vairāgyato nirmāṇacittānāṃ lābhaḥ. śuddhakād dhyānād anaṃtaraṃ nirmāṇacittam iti. nirmāṇacittasaṃmukhībhāve yad ādiṃ. tac chuddhakād utpadyate. nirmāṇacittād veti dvitīyādipravāhe. nirmāṇacittād api śuddhakam iti. nirmāṇacittād vyutthāne nirmāṇacittaṃ ca pravāhe. samādhiphalasthitasyeti. samādhinirmāṇacittasthitasya, ūrdhvabhūmikas tv iti. dvitīyādidhyānabhūmikaḥ. prathamadhyānabhūmikena bhāṣyate. ūrdhvaṃ dvitīyādiṣu vijñaptisamutthāpakasya savitarkasya savicārasya cittasyābhāvāt. tathā hy uktaṃ. vitarkya vicārya vācaṃ bhāṣata iti.
nirmāṇacittābhāvān nirmitābhāva iti. nimittābhāve naimittikasyāpy abhāva ity asantaṃ [Tib. 327a] katham enaṃ nirmitaṃ bhāṣayantīti abhiprāyaḥ.
adhiṣṭhāyānyavartanād
iti. nirmāṇacittena nirmitaṃ nirmāya tataś cādhiṣṭhāyāvasthānakāmatayā tiṣṭhatv etad iti. tata uttarakālam anyena vijñaptisamutthāpakena savitarkasavicārakeṇa cittena vācaṃ pravartayanti nirmātāraḥ. pūrvābhiprāyaṃ hi saṃtatir anuvartate. pūrvaṃ hi tena cetasi vyavasthāpitaṃ nirmāṇaṃ nirmāsyāmi tad adhiṣṭhāsyāmi tad vācayiṣyāmīti. avasthādvaye 'dhiṣṭhānasaṃbhavāt pṛcchati. ( Abhidh-k-vy 660 ) kiṃ jīvita evādhiṣṭhānam ityādi. āryamahākāśyapādhiṣṭhāneneti. āryamahākāśyapādhimokṣeṇety arthaḥ.
trividhaṃ tūpapattijam
iti. kadācid dhi devādayaḥ parānugrahārthaṃ parān nirmiṇvanti. kadācid viheṭhanārtham ityādi. tatkṛtaṃ ceti vistaraḥ. devādikṛtaṃ ca svaparasambaddhaṃ nirmāṇaṃ navāyatanikaṃ. kutaḥ. aśabdarūpyāyatanatvāt. yasmād aśabdāni cakṣurāyatanarūpāyatanādīni tatra santīti. śabdaḥ saṃtānābhāvān na nirmāyate. acittakatvāc ca na manodharmāyatane. acittako nirmita iti kathaṃ gamyate. śāstrāt. evaṃ hy āha. tannirmitaś cāturmahābhautiko vaktavyo [Tib. 327b] na cāturmahābhautiko vaktavyaḥ. āha. caturmahābhautiko vaktavyaḥ. upādāyarūpiko nopādāyarūpiko vaktavyaḥ. āha. upādāyarūpiko vaktavyaḥ. acittiko vaktavyaḥ. kasya cittavaśena vartata iti vaktavyaṃ. āha. nirmātus cittavaśena vartata iti. yadi tarhi navāyatanikaṃ nirmīyate. indriyanirmāṇāt kathaṃ nāpūrvasattvaprādurbhāvo bhavati. sattvasaṃkhyātāni hīndriyāṇīti. ata āha. indriyāvinirbhūtatvād iti. yasmāc cakṣurādibhir indriyaiḥ paṃcabhiḥ svaparaśarīrasambaddhaṃ nirmāṇaṃ rūparasaspraṣṭavyasvabhāvam avinirbhāgenāvasthitaṃ bhavan navāyatanikam ity ucyate. na tv indriyaṃ nirmīyata iti eṣa siddhāntaḥ. yat punas tad eva svaparaśarīrasambaddhaṃ nirmiṇoti tac caturāyatanikam eva bhavati.
(VII.60ab) yathā māṃdhātur āntarābhavikānāṃ ceti. karmajāyā ṛddher etad udāharaṇam ucyate.
(VII.59) kim ete divye eveti. kim ayaṃ divyaśabdo mukhyavṛttiḥ. āhosvid aupacārika ity abhiprāyaḥ. yadi hy ete divi bhave divye ity artho gṛhyate. mukhyavṛttir ayaṃ śabdo bhavati. atha tu divye iveti divye ity aupacārikaḥ. yathā bodhisattvacakravartigṛhapatiratnānām iti. aupacārikatve dṛṣṭāntaṃ darśayati. vijñānasahitatvād iti. [Tib. 328a] rūpadarśanamukhenābhinirhṛtatvān nityaṃ vijñānasahitam iti. sabhāgam eva. kāṇavibhrāntābhāvād iti. kāṇam abhyantaravikalaṃ. vibhrāntaṃ kekaraṃ sarvataś ca na paśyatīti. arthād uktaṃ bhavati. divyaṃ cakṣuḥ pṛṣṭhato 'pi paśyati. pārśvato 'pi paśyati na tv evam adivyaṃ cakṣur iti.
(VII.60, 61) divyaśrotrādikam api catuṣṭayam iti. ādiśabdena divyaṃ cakṣuḥ pūrvenivāsānusmṛtiḥ paracittajñānaṃ ca. etad api divyaśrotrādikaṃ catuṣṭayam. ( Abhidh-k-vy 661 ) upapattipratilabdham asti. divyaṃ cakṣuḥ keṣām upapattipratilaṃbhikaṃ. kāmāvacarāṇāṃ devānām anāgāmināṃ ca rūpāvacarāṇāṃ. nārūpyāvacarāṇāṃ. tatra rūpābhāvat dṛṣṭir gamanaṃ nirmāṇaṃ ca nāsti. nāpi divyaṃ śrotraṃ cakṣuś cāsti. paracittajñānam api nāsti. svaparasaṃtānaparicchedābhāvāt. pūrvenivāsānusmṛtir api nāsti. kāmarūpāvacarasattvavat tādṛśasyātmabhāvasyāsamudāgamāt. atha vā sarvā apy abhijñā na santi. kāmarūpāvacarasattvavat tādṛśasyātmabhāvasyāsamudāgamāt. na yathā bhāvanāphalaṃ kuśalam eveti. viparītadṛṣṭāntaḥ. anyagatisthā nityaṃ jānata iti. tābhyāṃ paracittapūrvenivāsānusmṛtibhyāṃ devādigatisthā nityaṃ jānate. [Tib. 328b] duḥkhavedanānabhyāhatatvāt.
nṛṇāṃ notpattilābhikam
iti. manuṣyāṇām etad yathoktam ṛddhyādikaṃ vairāgyalābhikaṃ tarkavidyauiadhakarmakṛtaṃ cāsti. na tūpapattikalābhikam asti. yat tarhi prakṛtijātismarā iti. prakṛtijātismaratvaṃ pūrvenivāsānusmṛtyā sā copapattau bhavatīti. katham. asāv utpattilābhikā na bhavatīty abhiprāyaḥ. āha. karmaviśeṣajāsau teṣām iti. teṣāṃ bodhisattvānāṃ karmaviśeṣanirvṛttā. upapattilābhikaṃ hi nāma yad upapattikāla eva sarveṣāṃ nisargato labhyate. na tu yat kasyacid evopapattikālād ūrdhvaṃ. yathā pakṣiṇām ākāśagamanaṃ. tasmāt karmaviśeṣajāsau teṣāṃ. katham ity āha. trividhā hīti vistaraḥ. bhāvanāphalaṃ yathoktam. upapattipratilabdhā devādīnāṃ. karmajā yathā teṣāṃ bodhisattvānām iti.
ācāryayaśomitrakṛtāyām abhidharmakośavyākhyāyāṃ saptamaṃ kośasthānaṃ.
( Abhidh-k-vy 662 ) blank
VIII (samāpattinirdeśo nāmāṣṭamaṃ kośasthānam)
(VIII.1, 2) saptamād anantaram aṣṭamasya kośasthānasyopanyāse saṃbaṃdhaṃ darśayann āha. jñānādhikāreṇeti vistaraḥ. jñānādhikāreṇa daśānām jñānānām adhikāreṇa jñānamayānāṃ jñānasvabhāvānāṃ praṇidhijñānābhijñānādīnāṃ kṛto nirdeśaḥ anyasvabhāvānāṃ tu [Tib. 329a] samādhyādīnāṃ kartavyaḥ. sarvaguṇāśrayatvād iti kāmam ārūpyā api guṇāśrayā bhavanti. na sarvaguṇāśrayāḥ. dhyānāni tu sarvaguṇāśrayā iti.
dvidhā dhyānānīti

kāryadhyānāni kāraṇadhyānāni cety arthaḥ.
śubhaikāgryam
iti. śubhānāṃ cittānām aikāgryaṃ. abhedeneti. sarveṣām api lakṣaṇānām. etal lakṣaṇam ata āha. samādhisvabhāvatvād iti. dhyānānām iti vākyaśeṣaḥ. atha vā abhedeneti samādhimātragrahaṇaṃ. bhedena
paṃca skaṃdhās tu sānugam
iti. avijñaptirūpaskaṃdhaḥ.
ekālambanatā ekālambanatvaṃ cittānāṃ. kiṃ punaḥ kāraṇaṃ caittānām apy ekālaṃbanatve ekālambanatvaṃ cittānām ity ucyate. na punar ekālambanatā cittacaittānām ity ucyate. prādhānyāt cittāny evaikālambanāni samādhir iti. avasthāviśeṣatvāc citragurvāvat. vaibhāṣika āha. na cittāny eva samādhiḥ. yena tu tāny ekāgrāni vartante samāhitāni. sa dharmaḥ samādhiḥ. yathā vaiśeṣikanaye śuklaguṇayogāc chuklaḥ paṭaḥ. sa eva guṇo 'sya [Tib. 329b] śauklam ity ucyate. tadvat. nanu ca kṣaṇikatvāt sarvaṃ cittam ekāgraṃ. kim idam ucyate yena tu tāny ekāgrāṇi vartante. sa dharmaḥ samādhir iti. dvitīyasya tasmād avikṣepa iti cet. yady etat syād dvitīyasya cittasya tasmāt samādheḥ ( Abhidh-k-vy 664 ) [avikṣepaḥ. kasminn ālambane] na vikṣepo 'sminn ālambana iti. saṃprayukte samādhivaiyarthyaṃ. yat prathamaṃ cittaṃ samādhisaṃprayuktaṃ. tasmin saṃprayukte samādhivaiyarthyaṃ. tatra kāritraṃ samādhir na karoti dvitīye karotīti kṛtvā. kiṃ ca yata eva ca kāraṇāt samādhir ekāgratālakṣaṇo 'bhipretaḥ. tata eva ca kāraṇāt cittānām ekālaṃbanatvaṃ kiṃ neṣyate. kiṃ samādhinā arthāntarabhūtenety abhiprāyaḥ.
na. durbalatvāt samādheḥ. na mahābhūmikatvāt samādheḥ sadbhāvāt sarvasya cittasyaikāgryatāprasaṃgaḥ. yac cittaṃ durbalena samādhinā saṃprayujyate. na tad ekāgraṃ bhavati. yat punar balavatā. tac cittam ekāgram iti. saty api mahābhūmikatve samādher na sarvacittānām ekāgratāprasaṃgaḥ.
cittāny eveti vistaraḥ. cittāny evaikāgrāṇi samādhir nārthāṃtarabhūta iti. tathā hy adhicittaṃ śikṣeti. adhicittaṃ śikṣā katamā. catvāri dhyānānīti sarvaṃ. tathā cittapariśuddhipradhānaṃ catvāry eva dhyānāni. ity uktāni. [Tib. 330a] likhitam idaṃ sūtram
ṛddhipādāḥ samādhayaḥ
ity atra. yathā hy adhiśīlam śikṣā śīlam eva. na tasmād anyā. adhiprajñāṃ ca śikṣā prajñaiva. na tasyā anyā. evam adhicittaṃ śikṣā cittam eva. na tasmād anyā. na cittavyatiriktasamādhir astīty arthaḥ. adhicittaṃ hi śikṣā samādhir iṣyate. yathā cāsminn eva sūtre śīlaparīśuddhipradhānaṃ vimuktipariśuddhipradhānaṃ ity ukte. na śīlapariśuddhiḥ śīlād anyā. evaṃ dṛṣṭipariśuddhiḥ vimuktipariśuddhiś ca. tathaiva cittapariśuddhir api na cittād anyā. cittapariśuddhir hi caturdhyānalakṣaṇasamadhir iti.
evaṃ tarhīti. yadi samādhisvabhāvāni dhyānāni sarvasamādhidhyānaprasaṃgaḥ. kuśalakliṣṭāvyākṛtanām api samādhīnāṃ dhyānaprasaṃgaḥ. samādher mahābhūmikatvāt. na. prakarṣayukta iti vistaraḥ. naitad evaṃ prakarṣayukte samādhau dhyānanāmavidhānat. bhāskaravat. tadyathā ya eva prakarṣeṇa bhāsaṃ karoti. sa eva bhāskaraḥ. [Tib. 330b] na khadyotakādiḥ. tadvat. sa hīti vistaraḥ. sa hy aṃgasamāyuktaḥ samādhiḥ śamathavipaśyanābhyāṃ yuganaddhābhyām ivāśvābhyāṃ ratho vahatīti yuganaddhavāhī. tadbhāvāt dṛṣṭadharmasukhavihāra uktaḥ sūtre. sukhā ca pratipad iti. aṃgasamāyukta eva samādhiḥ. sukhā ca pratipad ity ukta iti vartate. sutarāṃ tena dhyāyanti sukhatvāt. kliṣṭaya kathaṃ dhyānatvam iti. yadi kuśalāṃgasamāyuktaḥ samādhir dhyānaṃ. kliṣṭasyāsvādanāsaṃprayuktasya kathaṃ dhyānatvayuktam ( Abhidh-k-vy 665 ) iti vākyaśeṣaḥ. trividhaṃ dhyānam
āsvādanāsaṃprayuktaṃ śuddhakam anāsravam
iti vacanāt. mithyopanidhyānād iti. mithyānitīraṇād ity arthaḥ. atiprasaṃga iti. kāmarāgaparyavasthitenāpi cetasā mithyopanidhyānāt tatprasaṃgaḥ. na. tatpratirūpa eveti vistaraḥ. naitad evaṃ atiprasaṃga iti. tat pratirūpa eva hi nātibahuvilakṣaṇe kliṣṭe dhyānam iti saṃjñāsaṃniveśaḥ. pūtibījavat. yathā kiṃcid abījaṃ pāṣāṇādy atyantatajjātivilakṣaṇam na pūtibījam ity ucyate. kiṃ tarhi. bījajātīyam evopahataṃ yad bhavati. tasminn eva saṃjñāsaṃniveśaḥ pūtibījam iti. uktāni cākuśalāny api dhyānānīti. sa kāmarāgaparyavasthitaḥ [Tib. 331a] kāmarāgaparyavasthānam antarīkṛtvā dhyāyati pradhyāyatīti vistaraḥ. anena kāmarāgādiparyavasthānasyāpi dhyānatve sati na doṣa iti darśayati. dhūmāgnivad iti. yathā dhūmo 'treti dhūmavacanenāgnir apy ukto bhavati sāhacaryāt. na vināgninā dhūmo bhavatīti. anenaiva cāvinābhāvitvena dhūmasyābhyarhitatvaṃ. yatra hi dhūmaḥ. tatrāgniḥ. na tu yatrāgniḥ. tatra dhūmaḥ. tathā hy ayoguḍāṃgārādiṣv agnir eva gṛhyate. na dhūmaḥ. asmāc cābhyarhitatvād dhūmasya pūrvanipāto vāsudevārjunavat. anyathā hi dvaṃdve 'pīty agniśabdasya pūrvanipātaḥ syāt. kathaṃ punaḥ sāhacaryeṇa hi prītisukhavān vicāro vinā vitarkeṇa nāsti. yathā dhyānāntaravicāraḥ. na prītisukhavān ity avitarkaḥ. naivam ayaṃ vicāraḥ. viśeṣito hy ayaṃ vicāraḥ. prītisukhasahapaṭhitaḥ.
vicāraprītisukhavad
iti. prītisukhavatā vicāreṇa prītisukhena ca saṃprayuktaṃ prathamaṃ dhyānam ity arthaḥ. yadi punar vitarkaprītisukhavad iti sūtraṃ kriyeta ko doṣaḥ syāt. na śakyam evaṃ kartuṃ.
pūrvapūrvāṃgavarjitam
iti vakṣyati. vitarkavarjitaṃ dvitīyaṃ dhyānam [Tib. 331b] iti dhyānāntaram api dvitīyaṃ dhyānaṃ prāpnoti. kiṃ ca catvāry aṃgāni prathamadhyānanirdeśāvasāne 'nenānukrameṇoktāni. savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya viharatīti. tatra vicāraprītisukhasamādhayaḥ prathame dhyāne bhavaṃti. ebhiś caturbhir aṃgair vitarkeṇa ca sarvaprathamoktena paṃcāṃgam ucyate. dvitīyaṃ punar ucyate. avitarkam avicāraṃ samādhijaṃ prītisukhaṃ dvitīyaṃ dhyānam upasaṃpadya viharatīti. ( Abhidh-k-vy 666 ) caturṇām eṣāṃ pūrvāṃgena vicāralakṣaṇena varjitam iti. tṛtīyam apy evam ucyate. sa prīter virāgād upekṣako viharati vistareṇa yāvat sukhavihārīti. tṛtīyaṃ dhyānam upasaṃpadya viharatīti. prītilakṣaṇenāpareṇāṃgena varjitam iti. caturthaṃ punar evam ucyate. sa sukhasya ca prahāṇād vistareṇa yāvad aduḥkhāsukham upekṣāsmṛtipariśuddaṃ caturthaṃ dhyānam upasaṃpadya viharatīti. sukhenāpy aṃgena varjitaṃ samādhir evātra kevalam avaśiṣyata ity ata eva sūtraṃ kṛtaṃ
vicāraprītisukhavad
iti.
(VIII.2-4) eṣām api copapattaya uktā iti.
ārūpyadhātur asthāna upapattyā caturvidha

iti vacanāt. anuparivartakarūpābhāvad iti. dhyānānāsravasaṃvarābhāvād [Tib. 332a] ity arthaḥ.
viveka
iti. vivicyate aneneti vivekaḥ. yena mārgeṇeti. ānaṃtaryamārgeṇa vimuktimārgeṇāpi vā tad ekakāryatvāt. vairāgyagamanād iti. tadvaimukhyagamanād ity arthaḥ.
vibhūtarūpasaṃjñākhyā
iti. vibhūtā rūpasaṃjñāsyeti vibhūtarūpasaṃjñaḥ. vibhūtarūpasaṃjñā ity ākhyā eṣām iti vibhūtarūpasaṃjñākhyāḥ.
sādhyaṃ tāvad etad iti. nikāyāntarīyāḥ. yadi hi syād hi syād iti vaibhāṣikāḥ. āpiṃgalavad iti. yathā īṣat piṃgala āpiṃgalaḥ. evam īṣad rūpā ārūpyā iti. kathaṃ tadabhāve tatsaṇvarau kāyavāksaṃvarau bhaviṣyataḥ. na cāsati bhūte ārūpyāvacare saṃvarabhautikam ārūpyāvacaraṃ yujyate. anāsravasaṃvaravac cet. tatraitat syāt. yathā na saṃty anāsravāṇi bhūtāni. asti cānāsravasaṃvaro bhautikaṃ rūpam. evam ihāpi nārūpyāvacarāṇi bhūtāni syuḥ. atha vārūpyāvacarasaṃvaraḥ syāt bhautikaṃ rūpam iti. tac ca na. sāsravabhūtasadbhāvāt sāsravāṇi [Tib. 332b] bhūtāni saṃti. tāny ārūpyeṣu bhaveyuḥ. anāsravāṇi tu bhūtāni na saṃti. ato 'nāsravasaṃvaro yatra jātaḥ. tatratyāni sāsravāṇy upādāya bhavatīty akalpaneyam asāmyāt. samāpattāv api tatpratiṣedha ukta iti. anenaivopapattirūpapratiṣedhena samāpattāv api rūpapratiṣedha ukto bhavati. nātra yatnāṃtaram anuṣṭheyaṃ. kathaṃ. yadi kāyavāksaṃvaramātraṃ. ( Abhidh-k-vy 667 ) kathaṃ tadabhāve tatsaṃvaro bhaviṣyati. na cāsati bhūte bhautikaṃ yujyate. anāsravasaṃvaravac cet. na. sāsravabhūtasadbhāvād iti. sarvaśo rūpasaṃjñānāṃ samatikramād iti vacanāt. samāpattāv api tatpratiṣedha ukta ity apare. tad evaṃ nārūpyasamāpattiṣu nārūpyopapattiṣu rūpam astīti darśitaṃ bhavati. parimāṇālpatvāc cet. atha mataṃ. paramāṇumātraṃ rūpam asti. atas ta īṣadrūpā iṣyanta iti. udakajaṃtukeṣv apy aṇutvād adṛśyarūpeṣu prasaṃgaḥ ārūpyaprasaṃga ity arthaḥ. acchatāc cet. tatraitad syād rūpasyācchatvād ārūpyā iti. antarābhavarūpāvacareṣv apu prasaṃgaḥ. antarābhavarūpāvacarā hi vajramayeṣv api parvateṣv acchatvād asajjamānā [Tib. 333a] gacchaṃti. teṣv ārūpyaprasaṃgaḥ. samāpattivat tadupapattiviśeṣād iti. yathaiva hy ākāśānantyādisamāpattayo viśiṣṭatamāḥ. evam upapattiviśeṣo 'pi tāsām abhyupagantavyo 'cchācchataratama iti. ataḥ samāpattivad upapattiviśeṣo 'py acchataratama iti. tad evārūpyaṃ syāt. yadi cārūpyopapattirūpasyādharabhūmikenendriyeṇācchataratvād agrahaṇam ity ārūpyā ucyaṃte. dhyānopapattirūpasyāpi ceti vistaraḥ. eṣa saṃbhavo dhyānopapattirūpasyāpi cādharabhūmikenendriyeṇāgrahaṇaṃ. kathaṃ. prathamadhyānabhūmikenendriyeṇa dvitīyabhūmikasyāgrahaṇaṃ. evaṃ yāvat tṛtīyadhyānabhūmikenendriyeṇa caturthadhyānabhūmikasya rūpasyāgrahaṇaṃ. ūrdhvabhūmikasyācchataratamatvāt. tad evaṃ dhyānopapattirūpasya cādharabhūmikenendriyeṇāgrahaṇāt kas tatra viśeṣaḥ. ārūpyadhātau yad acchataratamābhyāṃ sāmānye 'pi ta evārūpyā iṣyaṃgte na rūpāvacarāḥ. tasmān na tatra rūpaṃ. atha mataṃ dvayor dhātvor anvarthā saṃjñā. kāmaguṇaprabhāvitaḥ kāmadhātuḥ. rūpaprabhāvito rūpadhātur iti. nārūpyadhātor [Tib. 333b] anvarthā saṃjñā. kiṃ tarhi yādṛcchikī ti. kātra yuktiḥ. dvayor dhātvor anvarthā saṃjñā. nārūpyadhātor iti. yuktyā pratiṣidhya nārūpyadhātau rūpam astīti āgamaṃ parigṛhyāśaṃkitaṃ vāryate. tatra rūpaprasiddhyārtham āyurūṣmaṇor iti vistaraḥ. ārūpyeṣu rūpāstitvasiddhir iti ced ity etat padaṃ pratyekaṃ yojyaṃ. katham. āyurūṣmaṇoḥ saṃsṛṣṭavacanād rūpāstitvasiddhir iti cet. tatraitat syāt sūtra uktaṃ. yac cāyuṣman kauṣṭhila āyur yac coṣmakaṃ saṃsṛṣṭāv imau dharmau. na visaṃsṛṣṭāv iti vistaraḥ. atas tatrāyuṣi saty ūṣmaṇā bhavitavyaṃ. ūṣmā ca rūpam iti sidhyati. naḍakalāpīdvayavan nāmarūpayor ( Abhidh-k-vy 668 ) anyonyaniśritavacanāt. ārūpyeṣu rūpāstitvasiddhir iti cet. sūtra uktaṃ. tadyathāyuṣman śāriputra dve naḍakalāpyāv ākāśe ucchrite syātāṃ. te anyonyaniśrite anyonyaṃ niśritya tiṣṭheyātām. tatra kaścid ekām apanayet. dvitīyā nipatet. dvitīyām apanayet. ekā nipatet. evam āyuṣman śāriputra nāmaṃ ca rūpaṃ cānyonyaniśritaṃ. anyonyaṃ niśritya tiṣṭhatīti vistaraḥ. vijñānapratyayaṃ nāmarūpam iti vacanāt. tasmād ārūpyeṣu rūpāstitvasiddhir iti cet. [Tib. 334a] pratītyasamutpādasūtra uktaṃ. ārūpyaprasiddhikṣaṇe vijñānapratyayaṃ nāmarūpam iti vacanāt tasmād ārūpyeṣu rūpam astīti sidhyati. anyatra rūpād iti vistaraḥ. sūtra uktaṃ. rūpopagaṃ bhikṣavo vijñānaṃ tiṣṭhati. iti rūpālambanarūpapratiṣṭhaṃ. yaḥ kaścid bhikṣava evaṃ vadet. ahaṃ anyatra rūpād vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārebhyo vijñānasyāgatiṃ vā gatiṃ vā vadāmīti. tasya tad vāgvastv eva syād iti.
asmād api cāgamād ārūpyeṣu rūpam astīti sidhyaty evaṃ cet. tan na. saṃpradhāryatvāt.
āhosvit sarvam iti. kāmarūpārūpyāvacaraṃ. ayam atrābhiprāyārthaḥ. kāmāvacaram evāyuḥ saṃdhāyaivam uktam iti. tathā hy uktaṃ.
āyur ūṣmātha vijñānaṃ yadā kāyaṃ jahaty amī.
apaviddhas tadā śete yathā kāṣṭham acetana

iti. na cārūpyadhātau kāyo 'sti. kuta eva kāyanidhanaṃ. rūpadhātau tu yady api kāyo 'sti. na tu kāyanidhanaṃ prajñāyata iti. yac ca nāmarūpayor anyonyāśritatvam uktaṃ. tad api kāmarūpāvacaram eva saṃdhāyoktam iti lakṣyate. dvayasaṃbhave hy anyonyāśritatvaṃ saṃbhavati. [Tib. 334b] yac ca vijñānapratyayaṃ nāmarūpam iti. vijñānaṃ pratyayo 'syeti vijñānāpratyayaṃ nāmarūpam ity evaṃ ṣaṣṭhībahuvrīhisamāse. kim atra sarvavijñānaṃ kāmāvacarasaṃskārapratyayaṃ yāvad ārūpyāvacarasaṃskārapratyayaṃ nāmarūpasya pratyayaḥ. āhosvit sarvaṃ nāmarūpaṃ vijñānapratyayam iti. vayaṃ brūmo vijñānapratyayaṃ māmarūpam ity evaṃ sarvasya nāmarūpasya vijñānaṃ pratyaya ity avadhāryate. na tu sarvaṃ vijñānaṃ nāmarūpasya pratyaya ity avadhāryate. kiṃcid vijñānaṃ nāmna eva pratyayo yad ārūpyāvacarasaṃskārapratyayaṃ. kiṃcin nāmarūpasya yat kāmarūpāvacarasaṃskārapratyayaṃ. tad idam uktaṃ bhavati. pratyaya eva vijñānam asya nāmarūpasya. na tv asyaiva samuditasya nāmarūpasya pratyaya iti. saṃbhavaṃ praty evam ucyate. tathā hy upapādukānāṃ vijñānapratyayaṃ ṣaḍāyatanam eva bhavati. na nāmarūpam aniṣpannaṣaḍāyatanāvasthā hi paṃca skaṃdhā nāmarūpam ( Abhidh-k-vy 669 ) ity ākhyāyante. sūtraṃ caitam evārthaṃ dyotayati. vijñānaṃ ced ānanda mātuḥ kukṣiṃ nāvakrāmed api tu tan nāmarūpaṃ kalalatvāya saṃmūrchet. na bhadanta. vijñānaṃ ced ānandāvakrāmya kṣipram evāpakrāmed api tu tan nāmarūpam itthavtāya prajñāyeta. [Tib. 335a] no bhadanta. vijñānaṃ ced ānanda daharasya kumārasya kumārikāyā vā ucchidyeta vinaśyen na bhaved api tu tan nāmarūpaṃ vṛddhiṃ vipulatām āpadyeta. no bhadanta. tad anenāpi paryāyeṇa veditavyaṃ. yad vijñānasya pratyayaṃ nāmarūpaṃ. nāmarūpapratyayaṃ ca vijñānam iti vistaraḥ. kim atra sarvair etai rūpādibhir vinā tatpratiṣedha āgatigatipratiṣedhaḥ. tatra pūrvasmāl lokād aṃtarābhavasaṃtatyā ihopapattir āgatiḥ. aṃtarābhavasaṃtatyā punar asmāl lokāt paraloka upapattir gatiḥ. āhosvid ekenāpi rūpādīnām anyatamam eva. vayaṃ brūmaḥ. sarvair vinā tatpratiṣedha iti. aviśeṣavacanān na saṃpradhāryam iti cet. syād eṣā buddhir aviśeṣeṇedaṃ sūtravacanaṃ. yac cāyuṣman mahākauṣṭhila āyur iti vistareṇa yāvad rūpopagaṃ vijñānaṃ tiṣṭhatīty anena sūtravacanena viśeṣitaṃ kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ vāyuḥ saṃdhāyoktaṃ yāvat sarvair eva tair vinā rūpādibhis tatpratiṣedha iti. atrocyate. astiprasaṃgaḥ. bāhyasyāpi hy ūṣmaṇa āyuṣā vinābhāvo na prāpnotīty aviśeṣavacanāt. na hy evaṃ viśeṣitaṃ yac cāyuṣman kauṣṭhila āyur yac coṣmā ādhyātmika ityādi. [Tib. 335b] bāhyasyāpi ca rūpasya kāṣṭhakuḍyāder asattvasaṃkhyātasya vijñānāśritatvaṃ prāpnoty aviśeṣavacanāt. caturvijñānasthitivac ceti vistaraḥ. yathā catasṛṇāṃ vijñānasthitīnām aviśeṣavacanād ārūpyadhātau tava rūpāstitvam. evaṃ tavāhāracatuṣkavacanād rūpārūpyadhātau kavaḍīkārāhāraprasaṃgaḥ. evaṃ hi sūtraṃ paṭhyate. catvāra āhārā bhūtānāṃ sattvānāṃ sthitaye saṃbhavaiṣiṇāṃ cānugrahāye. katame catvāraḥ. kavaḍīkārāhāraḥ audārikaḥ sūkṣmaḥ. sparśo dvitīyaḥ. manaḥsaṃcetanā tṛtīyaḥ. vijñānam āhāraś caturtha iti. evam āhāracatuṣkavacanāt sattvānāṃ sthityārtham aviśeṣeṇa. kāmāvacarāṇām ity aviśeṣitatvāt tava rūpārūpyadhātvor api kavaḍīkārāhāraprasaṃgaḥ. atikramyeti vistaraḥ. tatra nikāyāntarīyasyaitat syāt. asty asyotsargasyāpavādhaḥ. atikramya devān kavaḍīkārāhārabhakṣān iti vacanāt. udāyisūtrādiṣu bhedāc ca kāyasyātikramya devān kavaḍīkārāhārabhakṣān anyatamasmin divye manomayakāya upapadyata iti. prītyāhāravacanāc ceti. bhavati bhikṣavaḥ sa samayo yad ayaṃ lokaḥ saṃvartate. saṃvartamāne loke yadbhūyasā sattvā [Tib. 336a] ābhāsvare ( Abhidh-k-vy 670 ) devanikāye utpadyante. tatra bhavanti rūpiṇo manomayā avikalā ahīnendriyāḥ sarvāṃgapratyaṃgopetāḥ śubhā varṇasthāyinaḥ svayaṃprabhā vihāyasaṃgamāḥ prītibhakṣāḥ prītyahārā dīrghāyuṣo dīrgham adhvānaṃ tiṣṭhantīty evamādiṣu sūtreṣu vacanād aprasaṃgaḥ kavaḍīkārāhārasya. yady evam ārūpyeṣv api rūpasyāprasaṃgaḥ. kiṃ kāraṇam apavādāt. kathaṃ. rūpāṇāṃ niḥsaraṇam ārūpyā ity ekaṃ sūtram apavādaḥ. ye te śāntā vimokṣā atikramya rūpāṇy ārūpyā iti dvitīyam. arūpiṇaḥ santi sattvā iti tṛtīyaṃ. sarvaśo rūpasaṃjñānāṃ samatikramād iti caturtham. sati hi rūpa iti. yady ārūpyasamāpattyupapattiṣu rūpaṃ syāt. sati hi rūpe svaṃ rūpam avaśyaṃ saṃjānīrann iti sarvaśo rūpasaṃjñānāṃ samatikramād iti vacanaṃ noktaṃ syāt. uktaṃ tu. ato 'pi na tatra rūpam asti. audārikaṃ iti vistaraḥ. tatraitat syāt. [Tib. 336b] audārikam adhobhūmikaṃ rūpam abhisaṃdhāyoktaṃ. ye te śāntā vimokṣā iti vistareṇa.
atra brūmaḥ. kavaḍīkārāhāre 'pi tulyaṃ. kathaṃ. atikramya devān kavaḍīkārāhārabhakṣān ity audārikam adhobhūmikaṃ kavaḍīkārāhāram abhisaṃdhāyoktam na rūpāvacaraṃ kavaḍīkārāhāraṃ sūkṣmam iti. yadi cādhobhūmyaudārikarūpaniḥsaraṇād ārūpyā ity ucyante. dhyānānām api cādhobhūminiḥsaraṇatvād ārūpyatvaprasaṃgaḥ. kathaṃ. kāmāvacaraudārikarūpaniḥsaraṇaṃ prathamaṃ dhyānam. evam uttarottaraudārikarūpaniḥsaraṇaṃ. yāvac caturthadhyānam ity ārūpyatvaprasaṃgaḥ. vedanādiniḥsaraṇaṃ ca kiṃ noktaṃ. yady adhobhūmikaudārikaniḥsaraṇāt saty api svabhūmikarūpe ārūpyā ity ucyante. vedanādiniḥsaraṇād ārūpyā avedanā iti kiṃ nocyante. satyām api svabhūmivedanāyāṃ. ādiśabdena yāvad avijñānā iti kiṃ nocyante. saty api svabhūmivijñāna iti. kiṃ kāraṇam. adhobhūmikavedanādiniḥsaraṇāt. adhobhūmyaudarikavedanādiniḥsaraṇāt ity arthaḥ. rūpajātiṃ tu kṛtsnām atikrāntā. [Tib. 337a] yā kācid rūpajātiḥ audārikī vā sūkṣmā vā ādhyātmikī vā bāhyā vā. tāṃ sarvām atikrāntā ārūpyāḥ samāpattyupapattau. na vedanādijātiṃ na vedanāṃ sarvām atikrāntā ārūpyāḥ samāpattyupapattau. aduḥkhāsukhavedanāstitvāt. ādiśabdena yāvad vijñānaṃ vaktavyaṃ. ato rūpāṇāṃ niḥsaraṇam uktaṃ. na vedanādiniḥsaraṇaṃ. tasmād evaṃvādinām asmākaṃ na bhavaty ayaṃ prasaṃgaḥ. adhobhūmikavedanādiniḥsaraṇāt. vedanādiniḥsaraṇaṃ ca kiṃ noktam iti.

āha. yadi rūpāṇāṃ niḥsaraṇam ārūpyāḥ. yat tarhy uktaṃ sūtre nāhaṃ bhavena bhavasya niḥsaraṇaṃ vadāmīti. tat katham rūpabhavasyārūpyabhavena ( Abhidh-k-vy 671 ) niḥsaraṇaṃ. bhavenabhavasyāniḥsaraṇavacanaṃ tu tenaiva tasyāniḥsaraṇāt. tenaiva bhavena tasyaiva bhavasyāniḥsaraṇāt evam uktam. asarvānatyantaniḥsaraṇāc ca. asarvaniḥsaranaṃ. na hi rūpabhavena kāmabhavasya niḥsaraṇam iti. ārūpyabhavasyāpi tena niḥsaraṇaṃ bhavati. na cātyantaniḥsaraṇaṃ kāmabhavāt tena bhavati. punar āgamanāt. tathārūpyabhavena [Tib. 337b] rūpabhavasya niḥsaraṇaṃ. na kāmabhavasya. na cātyantaniḥsaraṇaṃ rūpabhavānām ārūpyabhavena.
uktaṃ yathā vartata iti.
nikāyam jīvitaṃ cātra niśritā cittasaṃtatir
ityādi. traya iti pulliṃganirdeśaḥ. ārūpyā ity abhisaṃbaṃdhanāt. tathāprayogād iti. prayogakāle ākāśādīny ālambanāni bhavanti anyadā tv anye 'pi dharmā yathāsaṃbhavam ālambanānīti darśayati.
māṃdyāt tu na saṃjñānāpyasaṃjñaka
iti. caturtha ārūpyaḥ kasmān na saṃjñīty ucyate. nāpy asaṃjña iti. māṃdyāt. tuśabdena tasyākāro 'ntarnītarūpo veditavyaḥ. yena hi kāraṇena sa caturtha ārūpyo naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanam ity ucyate. tad eva kāraṇam ity ucyate. māndyād iti. prayogas tv asyaivaṃ sūcito bhavati. anvarthasaṃjñākaraṇāt. ata evāha. yady api tatrāpy evaṃ prayujyata ity ādi. saṃjñā gaṇḍaḥ gaṇḍavad gaṇḍaḥ. evaṃ yāvac chalyaḥ. asaṃjñakaḥ saṃmoham iti. saṃjñāyā abhāvo hi saṃmohakāraṇaṃ. ity arthaḥ. śīyateti saṃjñāsamucchedād ity abhiprāyaḥ. etac chāntaṃ etat praṇītaṃ. kiṃ. tad ity āha. yad uta naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanam iti. saṃjñāmāndyam abhiprīyate. atra praśnayitavyam. kasmāt tu tais tad evaṃ gṛhyata iti. tair iti tatsamāpattibhiḥ. tad iti naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanaṃ. [Tib. 338a] evaṃ gṛhyata iti naivasaṃjñānāsaṃjñeti gṛhyata ity arthaḥ. tad evaṃ paripraśne vigṛhītasyāvaśyam idaṃ vaktavyaṃ jāyate. mṛdatvāt saṃjñānāṃ. naivasaṃjnānāsaṃjñāyatanam ucyate ity etad evoktaṃ.
(VIII.5, 6) samāpattidravyāṇi maulānīti.
śakhās teṣāṃ nopanaśyanta ity abhiprāyaḥ. kathaṃ sapta trividhānīty āha.
āsvādanavac chuddhānāsravāṇīti.
anāsravaṃ nāstīti saṃjñamāndyāt. yad āsvādayati. tasmād vyutthita iti. śuddhakāt. yenāsvādayati. tat samāpanna iti. āsvādanāsaṃprayuktaṃ.
(VIII.7, 8) yathānta caturaṅgasenā nāṃgebhyo 'rthāṃtarabhūtā. evaṃ paṃcāṃgadhyānaṃ ( Abhidh-k-vy 672 ) nārthāntaram iti svamataṃ darśayati.
prītyādaya
iti. pūrvoktāḥ prītisukhacittaikāgratāḥ.
adhyātmasaṃprasādaś ceti.
caturaṃgaṃ dvitīyam.
tṛtīye paṃca pekṣeti.
saṃskāropekṣātra gṛhyate. yā prītir anābhogalakṣaṇā. smṛtir upekṣānimittasyāsaṃpramoṣaḥ. smṛtyasaṃpramoṣe saṃprajñānatā saṃprajñānaṃ. caturthe upekṣāpariśuddhiḥ. upekṣāyāḥ pariśuddhir upekṣāpariśuddhiḥ. [Tib. 338b] adhobhūmikapakṣālavigamāt. aṣṭāv apakṣālā apakṣīyante. evaṃ smṛtipariśuddhiḥ.
(VIII.9) prathamadhyānikānīti. prathamadhyāne bhavāni. ata evocyata iti. yasmād dvitīyādiṣv adhyātmasaṃprasādādayo vardhante. kathaṃ. catuṣkoṭikaṃ. syāt prathame dhyāne na dvitīye. syād dvitīye na prathame. syād ubhayoḥ. syān nobhayoḥ. evaṃ sarvāṇi dhyānāṃgāni parasparaṃ yojyāni. kathaṃ. yāny aṃgāni prathame dhyāne. tṛtīye 'pi tāni. catuṣkoṭikaṃ. prathamā koṭiḥ vitarkavicāraprītisukhāni. dvitīyā upekṣāsmṛtisaṃprajñānasukhāni. tṛtīyā samādhiḥ. caturthī koṭir uktanirmuktā dharmāḥ. yāny aṃgāni prathame dhyāne. caturthe 'pi tāni. catuṣkoṭikam. prathamā koṭir vitarkavicāraprītisukhāni. dvitīyā aduḥkhāsukhā vedanā upekṣāpariśuddhiḥ. smṛtipariśuddhiś ca. tṛtīyā samādhiḥ. caturthī uktanirmuktā dharmāḥ [Tib. 339a] yāny aṃgāni dvitīye dhyāne. tṛtīye 'pi tāni. catuṣkoṭikaṃ. prathamā koṭir adhyātmasaṃprasādaprītisukhāni. dvitīyā upekṣāsmṛtisaṃprajñānasukhāni. tṛtīyā samādhiḥ. caturthī uktanirmuktadharmāḥ. yāny aṃgāni dvitīye dhyāne. caturthe 'pi vā tāni. catuṣkoṭikaṃ. prathamā koṭir adhyātmasaṃprasādaprītisukhāni. dvitīyā tadaṃgāni samādhiṃ hitvā. tṛtīyā samādhiḥ. caturthī uktanirmuktā dharmāḥ. yāny aṃgāni tṛtīye dhyāne caturthe 'pi tāni. catuṣkoṭikaṃ. prathamā koṭīḥ samādhivarjyāni tadaṃgāni. dvitīyāpy evaṃ. tṛtīyā samādhiḥ. caturthī uktanirmuktā dharmāḥ. etac ca tad ekāvacaraṃ nāma.
kasmāt tṛtīye dhyāne sukhaṃ dravyāntaram ucyata iti. katham ucyate. tāny etāny aṣṭādaśadhyānāṃgāni bhavantīti vistareṇoktvā punar āha. nāmata evaṃ.
dravyato daśa caikaṃ ca
dravyata etāny ekādaśa bhavanti. prathamadhyānikāni paṃca. dvitīye 'dhyātmasaṃprasādo vardhate. tṛtīye upekṣāsmṛtisaṃprajñānasukhānītivacanāt. sukheṃdriyayogād iti. sukheṃdriyasaṃbhavāt. nāsty eva caitasikaṃ sukheṃdriyaṃ triṣv api hi dhyāneṣu. kiṃ tarhi. kāyikam [Tib. 339b] eva sukham aṃgavyavasthāpitaṃ. samāhitāvasthāṃtarālasamudācārāt. dārṣṭāṃtikānāṃ kilaiṣa pakṣaḥ. teṣāṃ hi na dvibhūmikam eva sukhendriyaṃ. kāmaprathamadhyānabhūmikam iti. kiṃ tarhi. caturbhūmikam api sukhendriyaṃ bhavati. kāmāvacaraṃ yāvat tṛtīyadhyānabhūmikaṃ iti. ata eva ca vibhāṣāyāṃ bhadantena sautrāntikenoktam. ābhidhārmikāṇāṃ araghaṭṭeneva cakṣurvijñānādikam adhastād ūrdhvam ākṛṣyata iti. tad evam asyeṣṭaṃ bhavati. cakṣurvijñānādikaṃ dvitīyādidhyānabhūmikam api bhavatīti.

adhyāropita eṣa pāṭha iti. yo 'yaṃ caitasikam iti pāṭhaḥ. sukhaṃ ca kāyena pratisaṃvedayata iti svaśabdena vacanāc ceti. tṛtīyadhyānanirdeśa evam uktaṃ. sa prīter virāgād upekṣako viharati smṛtimān saṃprajānamān. sukhaṃ ca kāyena pratisaṃvedayate. yat tad āryā ācakṣate upekṣakaḥ smṛtimān sukhavihārī tṛtīyaṃ dhyānam upasaṃpadya viharatīti. yadi hi tac caitasikaṃ syāt kathaṃ tat kāyena pratisaṃvedyet. manaḥ kāyeneti. manaḥ samudāyenaivam uktvā. ko guṇa iti. sukhaṃ ca manasā pratisaṃvedayati. sukhaṃ ca kāyena pratisaṃvedayata ity evaṃ vā vaktavyaṃ syād ity abhiprāyaḥ. caturthe dhyāne praśrabdhibhūyastve 'pi sukhāvacanāc ceti. caturthe dhyāne praśrabdhisukhaṃ bhūyo bhavati bahutaraṃ bhavati. dhyānāntarebhyaś caturthasya praśrabdhataratvāt. tadbhūyastve [Tib. 340a] 'pi sukhasyāvacanaṃ. caturthe dhyāne sukhaṃ nocyate. tasya sukhasyāvacanāt. vedanāsukham eva tat tṛtīye dhyāne gamyate. na caturthe sukhā vedanāstīti tatra nocyata ity abhiprāyaḥ. sukhavedanānukūlā praśrabdhiḥ sukham iti cet. syān mataṃ. prathamadvitīyayor dhyānayoḥ. sukhavedanānukūlā praśrabdhiḥ. taddvayoḥ sukham ity uktvā caturthe dhyāne praśrabdhiḥ sukhavedanānukūlā na bhavatīti noktā. yady evaṃ tṛtīye praśrabdhisukhāvacanaṃ kasmāt. tṛtīyadhyānapraśrabdhir api sukhavedanānukūlā bhavati. tatra praśrabdhisukhaṃ kasmān noktaṃ. vedanāsukham eva hi tatra bhavadbhir vyavasthāpitaṃ. na praśrabdhiḥ sukhaṃ. dviḥsukhapāṭhāt. upekṣopahatatvād iti cet. syān mataṃ. tṛtīye dhyāna upekṣā karmaṇyatālakṣaṇā bhavati. tayopahatā praśrabdhir iti nocyate iti. na. upekṣayaiva ( Abhidh-k-vy 674 ) tadvṛddheḥ. naitad evaṃ. upekṣayaiva tu tatra tṛtīye dhyāne praśrabdhisukhavṛddheḥ. na hy upaghātahetunaiva vṛddhir yujyata iti. katham upekṣayaiva tadvṛddhir ity ato bravīti. pūrvikābhyāṃ tadviśeṣād iti. pūrvikābhyāṃ hi prathamadvitīyadhyānapraśrabdhibhyāṃ. [Tib. 340b] tṛtīyadhyānapraśrabdhir viśiṣṭā. pūrvikābhyāṃ dhyānābhyāṃ tṛtīyasya viśiṣṭatvāt. yasmin samaya iti vistaraḥ. yasmin samaye āryaśrāvakaḥ pravivekajāṃ prītiṃ kāyena sākṣātkṛtvopasaṃpadya viharati. paṃcāsya dharmās tasmin samaye prahīyante. paṃca dharmā bhāvanāparipūriṃ gacchanti. adhyātmasaṃprasādaḥ prītiḥ praśrabdhiḥ sukhaṃ [prajñā] samādhiś ceti. praśrabdhisukhayor ananyatve katham eṣāṃ paṃcatvaṃ syāt. arthāntaratve ca sati kāyikam eva sukhaṃ triṣv api dhyāneṣv iti siddhaṃ bhavati. samāpannasya kathaṃ kāyavijñānam iti. atrocyate. samādhiviśeṣajena praśrabdhināmnā sukhavedanīyena sukhavedanānukūlena vāyunā kāyaspharaṇāt kāyadhmāpanāt. kiṃ. kāyavijñānaṃ bhavaty eveti. bahirvikṣepāt samādhibhraṃśa iti cet. yadi manyeta kāyvijñānotpattyā bahirvikṣepād bāhyaviṣayavikṣepāt samādhibhraṃśa iti. na. samādhijasyeti vistaraḥ. naitad evaṃ bhaviṣyatīti. kasmāt. samādhijasyāṃtaḥkāyasaṃbhūtasyābahirjabhūtasyety arthaḥ. kāyasukhasya kāyavijñānasaṃprayuktasya veditasukhasya samādhyanukūlatvān nāsmāt samādhibhraṃśa ity arthaḥ. na. [Tib. 341a] ata eveti. na kāyavijñānakāle vyutthitaḥ syāt. ata eva kāraṇāt samādhyanukūlatvād ity arthaḥ. tatsaṃmukhībhāvāntaraṃ hi punar upatiṣṭhate samādhir ity abhiprāyaḥ. kāmāvacareṇa kāyavijñānena rūpāvacarasya spraṣṭavyasyāgrahaṇād rūpāvacaram etat kāyavijñānaṃ na kāmāvacaram. ata eva tatsaṃprayogi sukhaṃ dhyānāṃgaṃ na sidhyati. praśrabdhijñānasyotpatter iti. rūpāvacarasyāḥ kāmāvacareṇa [kāyavijñānena] kāyendriyeṇa samadhibalādhānataḥ. tad dhi kāyendriyaṃ samāhitasya tām avasthāṃ gataṃ. yad ūrdhvabhūmikasya kāyavijñānasyāśrayo bhavatīti. anāsrave apīti. spraṣṭavyaṃ ca praśrabdhilakṣaṇaṃ tadālaṃbanaṃ ca kāyavijñānaṃ spraṣṭavyakāyavijñāne 'nāsrave api syātāṃ. kiṃ kāraṇam ity āha. mā bhūt kiṃcid aṃgaṃ sāsravaṃ kiṃcid anāsravam iti cet. yady evaṃ manyeta. kāyikapraśrabdhisaṃbodhyaṃgavacanād iṣṭe. yāpi kāyapraśrabdhiḥ. tad api praśrabdhisaṃbodhyaṃgam abhijñāyai saṃbodhaye nirvāṇāya saṃvartate. yāpi ( Abhidh-k-vy 675 ) cittapraśrabdhir yāvad eva spraṣṭavyāni saṃbodhyaṃgam abhijñāyai saṃbodhaye nirvāṇāya saṃvartata iti vacanāt. bodhyaṃgavacanād iṣṭe [Tib. 341b] spraṣṭavyakāyavijñāne anāsrave iti. bodhyaṃgānukūlatvād iti cet. athaivaṃ parihriyeta. yasmāt kāyikī praśrabdhir bodhyaṃgānukūlā. tasmād bodhyaṃgam ity upacaryate na tu bodhyaṃgam iti. anāsravatvam

apy evaṃ. anāsravatvānukūlatvāt te spraṣṭavyakāyavijñāne anāsrave ity upacaryete. na tv anāsrave eveti. evam anayor anāsravatvaṃ. sāsravā dharmā iti vistaraḥ. sāsravā dharmāḥ katame. yāvad eva cakṣur yāvanti eva rūpāṇi yāvad eva cakṣurvijñānaṃ. yāvad yāvān eva kāyo yāvanty eva spraṣṭavyāni yāvad eva kāyavijñānam iti. asya sūtrasya virodha iti evaṃ cen manyeta. tan na. anyaspraṣṭavyakāyavijñānābhisaṃdhivacanāt. tat praśrabdhivyatiriktānāṃ spraṣṭavyānāṃ kāyavijñānavyatiriktānāṃ ca kayavijñānānām abhisaṃdhivacanāt. na cānāsrava iti vistaraḥ. nanv anāsrave 'nāsravavavyavasthāne kiṃcid aṃgaṃ sāsravaṃ kiṃcid anāsravaṃ syād iti. yady eṣa doṣa iti manyeta. tatspraṣṭavyakāyavijñānasya sāsravatvāt. taditarasyānāsravatvāt. atrocyate. ayaugapadyāt ko doṣa iti. [Tib. 342a] yadā sāsravam aṃgaṃ samudācarati. na tadānāsravaṃ samudācarati. yadānāsravam aṃgaṃ. na tadā sāsravam ity adoṣa eṣaḥ. sukhaprītyasamavadhānāt. sukhasya kāyikasya prīteś ca mānasyāḥ asamavadhānād ayaugapadyāt. na paṃcāṃgaṃ prathamaṃ dhyānaṃ syād iti cet. yady evaṃ manyeta. na sa doṣaḥ. kasmāt. saṃbhavaṃ praty upadeśād vitarkavicāravat. yathā savitarkaṃ savicāraṃ prathamaṃ dhyānam iti paryāyeṇa vitarkavicārau bhavataḥ. evaṃ sukhaprītī api saṃbhavaṃ praty upadeśād adoṣa eṣa iti. sādhyam iti cet. vitarkavicārau paryāyeṇa bhavata iti sādhyam iti. āha. siddhaṃ. katham ity āha. vitarkavicārayor virodhād iti. yady audārikatā cittasya. sūkṣmatā nāsti. yadi sūkṣmatā. audārikatā nāstīti. virodhād vitarkavicārayor ayaugapadyaṃ. doṣavacanāc ceti. āpekṣikī caudārikasūkṣmatā bhūmiprakārabhedād ity ā bhavāgrād vitarkavicārau syātām ity ādi. keṣāṃcit pāṭho bhavati doṣāvacanāc ceti. asmavadhānena ca na kaścid doṣa ucyata ity arthaḥ. dvitricaturaṃgāpakarṣeṇeti. dvyaṅgāpakarṣeṇa dvitīyadhyānavyavasthānaṃ. tatra vitarkavicārayor abhāvat. [Tib. 342b] tryaṃgāpakarṣeṇa tṛtīyadhyānavyavasthānaṃ. tatra prītir api nāstīti. caturaṃgāpakarṣeṇa ( Abhidh-k-vy 676 ) caturthadhyānavyavasthānaṃ. tatra sukham api nāstīti. na tu saṃjñādīnām aṃgatvam uktam iti. na hi saṃjñādīnāṃ dhyānāntareṣv apakarso 'stīti. kim arthaṃ paṃcānām evāṃgatvaṃ. yady ayam artho nābhipreta iti. yady upakaratvāt paṃcānām evāṃgatvaṃ. tan na. vitarkavicārābhyāṃ smṛtiprajñayor upakaratvāt. na hi. tathā vitarkavicārāv upakarau yathā smṛtiprajñe iṣṭe. sūpasthitasmṛter yathābhūtaṃprajānato layauddhatyādyabhāvataḥ.
tasmād vicāryam etad iti. yogācārabhūmidarśanena vicāryam etad iti tatra kautūhalaṃ pātayaty ācāryaḥ. ayaṃ cātrārthasaṃkṣepo draṣṭavyaḥ. kiṃ punar adhikṛtya vitarkādaya evāṃgatvena vyavasthāpitāḥ satsv anyeṣu dharmeṣu. tāvadbhiḥ. pratipakṣānuśaṃsatadubhayāśrayāṃgaparisamāpteḥ. ārūpyeṣv aṃgavyavasthānaṃ nāsti. śamathaikarasatām upādāya. tad uktaṃ pratipakṣāṃgam upadāya. anuśaṃsāṅgam upādāya. tadubhayasaṃniśrayāṃgaṃ copādāya. prathame tāvad dhyāne vitarko vicāraś ca pratipakṣāṃgaṃ. tabhyāṃ kāmavyāpādavihiṃsāvitarkaprahāṇāt. prītiḥ sukhaṃ cānuśaṃsāṃgaṃ. [Tib. 343a] vitarkavicārābhyāṃ pratipakṣite vipakṣe tadvivekajaprītisukhalābhāt. cittaikāgratā tadubhayasaṃniśrayāṃgaṃ. saṃniśrayabalena vitarkādipravṛtter iti. tathā dvitīye dhyāne 'dhyātmasaṃprasādaḥ pratipakṣāṃgaṃ. tena vitarkavicārapratipakṣaṇāt. prītisukhe cittaikāgratā ca śeṣe aṃge pūrvavat. tṛtīye dhyāne upekṣāsmṛtisaṃprajanyaṃ ca pratipakṣāṃgaḥ. taiḥ prītipratipakṣaṇāt. sukhaṃ cittaikāgratā ca śeṣe aṃge yathākramaṃ pūrvavat. caturthe dhyāne upekṣāpariśuddhiḥ smṛtipariśuddhiś ca pratipakṣāṃgaṃ. tābhyāṃ dhyāneṣu sukhapratipakṣaṇāt. aduḥkhasukhā vedanā anuśaṃsāṃgaṃ. cittaikāgratā tadubhayasaṃniśrayāṃgam iti.
śraddhā prasāda iti. śraddhaiva prasādaḥ śraddhāprasādaḥ.
katham asati dravyāntaratve caitasikatvam iti. vitarkādīnāṃ. avasthāviśeṣo 'pi hi nāma cetasaś caitasiko bhavati. cetasi bhavatvāt. paryeṣakamanojalpāvasthā vitarkaḥ. pratyavekṣakamanojalpāvasthā vicāraḥ. vāksamutthāpikāvasthā cittasya vitarkaḥ. tadanyāvasthā vicāra iti bhagavadviśeṣaḥ. avikṣiptāvasthā samādhiḥ. [Tib. 343b] praśāntavāhitāvasthā cittasyādhyātmasaṃprasāda iti.
na vai sukhaṃ dhyāneṣu saumanasyaṃ yujyata iti. tulyasukhavedanāsvābhāvye mānasatve 'pi sati. kasmāt saumanasyaṃ sukham iti nocyate. asti ( Abhidh-k-vy 677 ) kāraṇaṃ. iyaṃ hi prītir anupaśāṃtā. tayā hi tat samāhitam api cittaṃ kṣipyata ivonnamyata iva sāmodaṃ sahāsaṃ viplutam iva vyavasthāpyate. tad yadopaśāṃtaṃ bhavati. tadā bhūmyantaraprāptā tajjātīyaiva vedanā sukham ity ucyate.
(VIII.10) kleśāviviktatvād iti. tadbhūmikaiḥ kleśair aviviktatvād ity arthaḥ. kleśāvilatvād iti. kleśair aprasannatvād ity arthaḥ. kliṣṭasukhasambhramitatvād iti. kliṣṭena sukhena saṃbhramitatvāt. smṛtiḥ saṃprajanyaṃ ca na bhavataḥ. kleśamalinatvād iti. tadbhūmikaiḥ kleśair malinatvāt. upekṣāyāḥ smṛteś ca pariśuddhir nāsti.

kuśalamahābhūmikatvād anayor iti. praśrabdhyupekṣe kuśalamahābhūmike paṭhite.
śraddhāpramādaḥ praśrabdhir upekṣā hrir apatrapā
mūladvayam ahiṃsā ca vīryaṃ ca kuśalaṃ sadeti
vacanāt. kiṃ punar ete pūrvasmin pakṣe kliṣṭeṣv api dhyāneṣu bhavataḥ. na ca bhavata ity āha. kasmād etan noktaṃ. anuktasiddhatvāt. kuśalamahābhūmikayoḥ praśrabdhyupekṣayor aparigrahād bhavata eva te ity apare.
(VIII.11) śvāse iti.
[Tib. 344a] āśvāsapraśvāsau. dvitvapradarśanārthaṃ cātra dvivacananirdeśaḥ. vitarkavicāraprītisukhair akaṃpanīyatvād iti. yathā pūrvakāṇi trīṇi dhyānāni vitarkādibhiḥ. kaṃpyate prathamaṃ dhyānaṃ vitarkavicārābhyāṃ kaṃpyate. dvitīyaṃ prītyā. tṛtīyaṃ sukhena. naivam ebhiś caturthaṃ kaṃpyate.
yathā nivāte dīpo na kaṃpyate vāyunā. tadvad ity uktaṃ sūtra ity apara āhuḥ. aṣṭāpakṣālamuktatvāt.
(VIII.13) ādyāptam
iti. ādyadhyānasaṃgṛhītaṃ. nirmāṇacittavad iti. yathādharabhūmikaṃ nirmāṇacittaṃ tadbhūmikaṃ nirmāṇaṃ nirmātukāmā nirmātāraḥ saṃmukhīkurvanti. tadvat. na kuśalaṃ hīnatvād iti. tad dhi prathamadhyānabhūmikaṃ kuśalaṃ dvitīyadhyānabhūmikān nihīnaṃ nikṛṣṭam. ato na saṃmukhīkurvanti. prayojanena hi te prathamadhyānabhūmikaṃ saṃmukhīkurvanti. na bahumānena. savipākaṃ ca tat kuśalaṃ. na ca tadvipākena te 'rthina iti kuśalacittasaṃmukhīkaraṇe yatnaṃ na kurvanti.
(VIII.14) vairāgyeṇopapattita
iti. vairāgyeṇopapattito veti. vāśabdo luptanirdeśaḥ. adhobhūmivairāgyād ( Abhidh-k-vy 678 ) vā asamanvāgatas tena śuddhakaṃ pratilabhate dhyānaṃ ārūpyaṃ vā. kāmavairāgyāt prathamaṃ śuddhakaṃ pratilabhate triprakāram anyatra nirvedhabhāgīyāt. evaṃ yāvad ākiṃcanyāyatanavairāgyād [Tib. 344b] bhavāgraṃ pratilabhate. adhobhūmyupapattito vā. upariṣṭād adharāyāṃ bhūmāv upapadyamānas tal labhate. anyatra bhavāgrād iti. tasyādhobhūmivairāgyata eva lābhaḥ. prayogato nirvedhabhāgīyam iti. tasya vairāgyopapattikṛtaḥ sa lābho na bhavati. parihāṇito 'pi hānabhāgīyam iti. sthitibhāgīyāt parihīyamāṇo hānabhāgīyaṃ labhate. ata evocyata iti. yasmāt parihīṇo pi hānabhāgīyaṃ labhate. evaṃ parihāṇyā copapattyāpi ceti yojyaṃ. kathaṃ. syāc chuddhakaṃ parihāṇyā labheta parihāṇyā vijahyāt. syāc chuddhakaṃ dhyānam upapattyā labheta upapattyā vijahyād iti. āha. syāt. katham ity āha. hānabhāgīyaṃ prathamaṃ dhyānam iti. brahmalokaḥ prathamaṃ dhyānaṃ tribhūmikaṃ. viśeṣeṇa brahmaloke upapadyamāna iti vacanāt. brahmalokavairāgyeṇa tyajyata iti. yasmāt prathamadhyānavairāgyeṇa hānabhāgīyaṃ dhyānaṃ kleśānuguṇyāt. tadbhūmikakleśam iva tyajati. ato brahmalokavairāgyeṇa tyajyata ity ucyate. evaṃ tāvat prathamasya praśnasya vivarjanaṃ. brahmalokavairāgyaparihāṇyā labhate. yadi brahmalokavairāgyaparihāṇyā parihīyate punas tad dhānabhāgīyaṃ pratilabhate. tadbhūmikakleśavat. [Tib. 345a] kāmadhātuvairāgyaparihāṇyā tyajyate. yadā kāmadhātuvairāgyāt parihīyate. tadā śuddhakaṃ tyajyate. upariṣṭād brahmaloka upapadyamāno labhata iti. dvitīyādibhyo brahmaloka upapadyamāno hānabhāgīyaṃ tadbhūmikakleśavad eva labhate. tasmāt kāmadhātāv upapadyamāno vijahātīti. tasmād brahmalokāt kāmadhātāv upapadyamāno vijahātīti. indriyasaṃcārato 'pi śaikṣāśaikṣam iti. śraddhāvimukto dṛṣṭiprāptāyāṃ śaikṣaṃ labhate. samayavimikto 'py akopyaprativedhe aśaikṣaṃ labhate. nāvaśyam. ānupūrvikenālābhād iti. yady ānupūrviko 'nāgamyasaṃniśrayeṇa niyāmam avakrāmati na labhate.
(VIII.15, 16) svabhūmike śuddhānāsrave iti. vyutthānakāle pravāhe ca. dvitīyatṛtīyadhyānabhūmike ceti. miśrakāmiśrakānulomasamāpattau vyutkrāntakasamāpattau ca. sapta svabhūmike śuddhakānāsrave iti. pūrvavad vijñānākāśānaṃtyāyatanabhūmike ca. tathaiva pratilomasamāpattau. bhavāgraṃ śuddhakam evānāsravābhāvād iti. māṃdyād anāsravaṃ nāstīty uktaṃ. anulomasamāpattau tu vyutthānakāle tad bhavati. tṛtīyacaturthaprathamadhyānabhūmike ceti. amiśrakamiśrakānulomapratilomavyutkrāntasamāpattikāleṣu. [Tib. 345b] ( Abhidh-k-vy 679 ) ākāśānaṃtyāyatanacaturthadhyānabhūmikāni catvārīti. teṣv eva kāleṣu. trīṇīty anāsravābhāvāt. evam anyadhyānārūpyād anaṃtaraṃ daśa dravyāṇi yojyānīti. tadyathā tṛtīyadhyānād anantaraṃ daśa. svabhūmike dve śuddhakānāsrave. caturthadhyānākāśānaṃtyāyatanabhūmikāni catvāri. tathaiva ca prathamadvitīyadhyānabhūmikāni catvārīti. caturthadhyānād anantaraṃ daśa. svabhūmike dve śuddhakānāsrave. ākāśavijñānānaṃtyāyatanabhūmikāni catvāri. dvitīyatṛtīyadhyānabhūmikāni catvārīti. ākāśānaṃtyāyatanād anantaraṃ daśa. svabhūmike dve. vijñānākiṃcanyāyatanabhūmikāni catvāri. tṛtīyacaturthadhyānabhūmikāni catvāry utpadyanta ity evaṃ daśa bhavanti. anvayajñānānantaraṃ ceti vistaraḥ. idaṃ vyutpādyate. ūrdhvādharabhūmyālaṃbanatvād dhyānānam asti prasaṃga iti kṛtvā. tasyādharāśrayālambanatvād iti. yamāt tad dharmajñānam adharāśrayakāmadhātvāśrayam adharālambanaṃ kāmaduḥkhādyālambanaṃ. tasyādharāśrayālambanatvān na dharmajñānānantaram ārūpyān samāpadyante. śeṣaṃ yathaivānāsravād iti. svabhūmike ca śuddhānāsrave utpadyete. ūrdhvād adhobhūmike ca [Tib. 346a] yāvat tṛtīyād iti. praṇidhāyeti vistaraḥ. yadi kaścid evaṃ buddhim utpādyārdharātre candrodaye candrāstamaye vā mayā praboddhavyam iti svapet. sa pūrvābhiprāyānuvartanāt saṃtatateḥ tasminn eva kāle prabudhyate. yathāsyaivaṃ praṇidhāya suptaḥ. tasyābhiprete kāle prabodho bhavati. tadvad etat. sarvathā notpadyata iti. nāpi svabhūmikaṃ nāpy adharabhūmikam utpadyata ity arthaḥ. samāpattikālaṃ praty etad uktam iti. śuddhakāt kliṣṭāc ca samanantaraṃ svabhūmikam eva kliṣṭam utpadyate nānyabhūmikam iti. kathaṃ. tathā śuddhāt kliṣṭaṃ vāpi svabhūmikaṃ. kliṣṭāt svaṃ śuddhakaṃ kliṣṭam ity evaṃ.
cyutikāle tu
maraṇabhave. upapattilābhikāc chuddhakād iti vistaraḥ. upapattidhyāneṣu yad upapattilābhikaṃ kuśalasamāhitaṃ. tad api śuddhakaṃ dhyānam ity ucyate. ata idam ucyate.
cyutikāle tv
iti vistareṇa. kiṃ kāraṇaṃ. asamāhitatvān maraṇabhavasya. na hi tadānīṃ śuddhakaṃ samāpattidhyānam astīti. ataḥ sarvabhūmikaṃ kliṣṭam utpadyata iti. svabhūmikādharordhvabhūmikaṃ pratisaṃdhicittaṃ kliṣṭam asamāhitam utpadyata ity arthaḥ. nordhvabhūmikaṃ. kliṣṭasadbhāve sati tatropapattyasaṃbhavāt.

(VIII.17, 18) anyatra viśeṣabhāgīyād [Tib. 346b] iti. ita ūrdhvabhūmyabhāvāt. tasmād anāsravam utpadyata iti nirvedhabhāgīyāt. hānasthitibhāgīye iti. hānabhāgīyaṃ pravāhakāle. sthitibhāgīyaṃ viśeṣagamanakāle. anyatra hānabhāgīyād iti. viśeṣabhāgīyād dhīyamānasya sthitibhāgīyāparityāge tasyaivotpattiyogāt. tad evaikaṃ iti. tad eva nirvedhabhāgīyaṃ pravāhayogena.
(VIII.19) ākṛṣṭā ity anukrameṇeti. anulomānukrameṇa pratilomānukrameṇa ca.
(VIII.20) vidhīyata iti kriyata ity arthaḥ. sthāpyata iti vā. kiṃ kāraṇaṃ. nihīnatvāt.
āryākiṃcanyasāṃmukhyād
iti. āryam anāsravaṃ. anāsravasyākiṃcanyāyatanasya sāṃmukhyāt saṃmukhībhāvāt. bhavāgre jātasyāsravaprahāṇaṃ bhavati. tuśabdo 'pavādārthaṃ dyotayati. svasyābhāvād iti. bhāvāgrikasyānāsravasya mārgasyābhāvād ity arthaḥ. tasya cābhyāsād iti. tasyākiṃcanyāyatanasyānāsravasyābhyāsāt saṃnikṛṣṭatvāt.
(VIII.21) tṛṣṇāparicchinnatvād bhūmīnām iti. yā yasyāṃ bhūmau. tasyām eva bhūmāv anuśayanāt. tayā sā bhūmiḥ paricchinnā bhavati. anyathā hi tasyottaratvam eva na sidhyed ekabhūmisthānāntaravat. ata evauttarādharye 'pi sthānāntarāṇāṃ trayāṇāṃ trayāṇām aṣṭānāṃ [Tib. 347a] caikabhūmitā sidhyati. tṛṣṇāvyatihārayogāt. nānāsravaṃ kuśalatvaprasaṃgād iti. tatprārthanā hi kuśalo dharmacchanda iti.
na maulāḥ kuśalārūpyāḥ sāsravādharagocarā
iti. maulagrahaṇaṃ sāmantakanirāsārthaṃ. ārūpyasāmantakāni hy adharāṃ sāsravāṃ bhūmim ālaṃbate. kuśalagrahaṇam āsvādanāsaṃprayuktanirāsārthaṃ. ubhayakuśalagrahaṇārthaṃ ca. yadi hy ārūpyā ity evocyeta āsvādanāsaṃprayuktā maulā ārūpyā na sāsravādharagocarā iti saṃbhāvyeran. anāsravā evārūpyā evam iti gṛhyeran. ārūpyagrahaṇaṃ dhyānanirāsārthaṃ. dhyānāni hi maulāni api sāsravādharavastvālambanāni bhavanti. samantālocanatvād dhyānānāṃ. sāsravagrahaṇam anāsravanivṛttyārtham. anāsravā hy adharā dharmā maulānāṃ kuśalānāṃ ārūpyānām ālambanāni saṃbhavanti. adharagrahaṇam ūrdhvaviśeṣaṇārthaṃ. ūrdhvabhūmikasāsravālambanasaṃbhavāt. anāsravaṃ tv ālambanam ity udgrāhya darśyati sarvānvayajñānapakṣa iti. sarva iti navabhūmika indriyagotrādibhedābhinno 'pi gṛhyate. anvayajñānapakṣa iti pakṣagrahaṇena duḥkhādyanvayajñānakṣāntayaḥ tatsahabhuvaś ( Abhidh-k-vy 681 ) ca gṛhyante. [Tib. 347b] na dharmajñānapakṣaḥ. kāmaduḥkhādyālambanatvena viprakṛṣṭatvāt. nādhobhūminirodhaḥ. adhobhūmigrahaṇaprasaṃgād iti. vyākhyātam etat purastāt.
(VIII.22) anāsraveṇa hīyante kleśā
iti. dhyānārūpyāṇāṃ yo 'nāsravaḥ saṃbhavati. tena yathāsaṃbhavaṃ kleśāḥ prahīyante. katamenānāsraveṇa maulena. vakṣyate hi
sāmantakena ceti.
apavādarūpeṇa sāmantakena śuddhakena kleśāḥ prahīyanta ity adhikṛtaṃ. kuta eva kliṣṭeneti. kliṣṭena kleśaprahāṇaṃ naiva saṃbhavatīty abhiprāyaḥ. kiṃ kāraṇaṃ śuddhakena kleśā na prahīyanta ity āha. vītarāgatvān nādha iti vistaraḥ. adharabhūmivītarāgatvān na śuddhakenādharabhūmikāḥ prahīyante. kuta eva kliṣṭena. tasyaiva tadapratipakṣatvān na svabhūmau. tasyaiva prathamadhyānasya yāvan naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasya. tadapratipakṣatvāt tasyāpratipakṣas tadapratipakṣaḥ. tadbhāvaḥ. tasmāt. tadapratipakṣatvān na svabhūmau kleśāḥ prahīyante. na hi bhavena bhavasya niḥsaraṇam asti. viśiṣṭataratvān nordhvam iti. nordhvabhūmikāḥ [Tib. 348a] kleśāḥ adharabhūmikena śuddhakena prahīyante. viśiṣṭataratvāt kleśānāṃ. na ca nyūnam āśritya viśiṣṭānāṃ prahāṇaṃ yujyate. ity anena śuddhakenāpi kleśā na prahīyante. kuta eva kliṣṭeneti siddham etat. śuddhakenāpīty apiśabdād anāsraveṇāpīti. saṃbhavatas tv etad uktaṃ. ata evocyate. adhobhūmipratipakṣatvāt iti. kāmāvacarā hi kleśāḥ prathamadhyānasāmantakena prahīyante. prathamadhyānabhūmikā dvitīyadhyānasāmantakena. evaṃ yāvad ākiṃcanyāyatanabhūmikā naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasāmantakeneti.
(VIII.22) yena tatpraveśa iti. yena sāmantakena teṣāṃ maulānāṃ dhyānārūpyāṇāṃ praveśaḥ. kiṃ tāny api trividhānīti. āsvādanāsaṃprayuktādibhedāt. tathaiva ca teṣu vedaneti. prathamayor dhyānayoḥ prītiḥ. tṛtīye sukhaṃ. caturtha upekṣety uktaṃ. kim evaṃ sāmantakeṣu. upekṣendriyasaṃprayuktāni ca yatnavāhyatvād iti. anābhisaṃskāravāhī mārgaḥ prītisukhābhyāṃ saṃprayujyate. tāni ca sāmantakāni yatnavāhyāni sābhisaṃskāravāhyānīty ata upekṣendriyasaṃprayuktāni. [Tib. 348b] punar adhobhūmyudvegānapagamāt prītisukhayor ayoga iti. ato 'py upekṣendriyasaṃprayuktāni. vairāgyapathatvāc ca. nāsvādanāsaṃprayuktānīti. yadi hy āsvādanāsaṃprayuktāni syur vairāgyamārgo na syāt. na hi tṛṣṇāsaṃprayukto mārgaḥ kleśaprahāṇāya ( Abhidh-k-vy 682 ) bhavati. atha vāyam abhisaṃbandhaḥ. upekṣeṃdriyasaṃprayuktāni ca yatnavāhyatvāt. adhobhūmyudvegānapagamād vairāgyapathatvāc ceti dvābhyāṃ kāraṇābhyāṃ nāsvādanāsaṃprayuktānīti. pūrvavad vaktavyaṃ śeṣaṃ. yady api sāmantakacittena saṃdhibandha iti. aṣṭāsv api dhyānārūpyeṣu yasya yat sāmantake. tasya tena sāmantakacittena kliṣṭenāsamāhitena saṃdhibandha ity eṣa siddhāntaḥ iti. ata idam ucyate. yady api sāmantakacitteneti vistaraḥ. āsvādanāsaṃprayuktam apy anāgamyam iti. anāgamyasya paṭutvāt. yathā hi tad anāsravam api saṃbhavati. tathāsvādanāsaṃprayuktam apīty abhiprāyaḥ. maulapratispardhitvād āsvādanāsamutpattisadbhāvād iti ācāryasaṃghabhadraḥ.
(VIII.23) dhyānaviśeṣatvād iti. tad eva maulaṃ prathamaṃ dhyānaṃ vitarkāpaganmād viśiṣṭaṃ [sa] dhyānāntaram ity ucyate [Tib. 349a] ity arthaḥ. viśeṣābhāvād iti. yathā prathame dhyāne viśeṣo bhavati. kvacid vitarkavicārau. kvacid vicāra eveti. na tathā dvitīyādiṣv iti. ato dhyāneṣu na vyavasthāpyate dhyānāntaram. ata eva duḥkhā pratipad iti. ata eva hi saṃskāravāhitvāt. vitarkamātrapratiṣedhād iti.
atarkaṃ dhyānam antaraṃ
iti vacanāt.

(VIII.24, 25) tadālambanaḥ samādhir ānimitta iti. animitte bhava ānimittaḥ. daśākāra iti. anityaduḥkhākārau dvau. samudayākāraś catvāro mārgākāraś catvāra ity ete daśākārāḥ. anityaduḥkhataddhetubhya udvegād iti. anityād duḥkhāt taddhetoś ca. tasya duḥkhasya hetoś ca samudayād udvegāt. kiṃ. apraṇihitaḥ. akṛtasaṃskāra ity arthaḥ. mārgasya kolopamatayāvaśyatyājyatvāt. kola ucyate uḍupaḥ. sa upamāsyeti kolopamaḥ. mārgaḥ. tadbhāvaḥ. tayā. kolopamatayā mārgasyāvaśyatyājyatvaṃ. tasmād apraṇihita ity adhikṛtaḥ. yathā hi kolam āśritya nadīm uttaran na kolaniṣṭho bhavati. tasyāvaśyatyājyatvāt. evaṃ mārgam āśritya na mārganiṣṭho bhavati. tasyāvaśyatyājyatvāt. tadākāra iti. taddaśākāro [Tib. 349b] yathoktaḥ. tadatikramābhimukhatvād iti. tasya mārgasyātikrame 'bhimukhatvāt. anenāvaśyatyājyatvam asya darśayati. anityaduḥkhataddhetvatikramābhimukha ity anuktam apy etad gamyata eva. śūnyatā-anātmatābhyāṃ tu nodvega iti. śūnyānātmākārābhyāṃ tu nodvego yogino bhavati. yady api hi duḥkhasatyaṃ śūnyānātmākārābhyām ākāryate. na tu tābhyāṃ tasmād duḥkhād udvegaḥ. kasmāt. nirvāṇasāmānyāt. nirvāṇam api śūnyānātmalakṣaṇaṃ. śūnyatā-anātmate hi sarvadharmāṇāṃ lakṣaṇam ( Abhidh-k-vy 683 ) iti. na ca tābhyāṃ tasmān nirvāṇād udvegaḥ. tasmān na tadākāro 'praṇihitasamādhir iti. laukikā ekādaśasv iti. kāmadhātāv anāgamye dhyānāntare dhyānārūpyeṣu ceti. yatra mārga iti. kāmadhātubhavāgradvitīyādisāmantakavarjitāsu bhūmiṣu. mokṣadvāratvād iti. dvārārtho mukhārtha iti darśayati.
(VIII.25, 26) śūnyatādyālambanatvāt tan nāmeti. śūnyatāpraṇihitānimittālambanatvāt. śūnyatāśūnyateti nāma. apraṇihitāpraṇihiteti. ānimittānimitta iti ca.
śūnyataś cāpy anityata
iti. yathāsaṃkhyena. śūnyatāśūnyatā [Tib. 350a] hi śūnyatākāreṇāśaikṣaṃ śūnyatāsamādhim ālambate nāyam ātmīyam iti. nānātmākāreṇa.
āha. kim atra kāraṇaṃ yac chūnyatāśūnyatāsamādhiḥ śūnyatākāra eva. na punar anātmākāro 'pi śūnyatāvad iti. atrocyate. śūnyatākārapravṛttaśūnyatāpṛṣṭhotpādyatvāt. āha. kim arthaṃ punaḥ śūnyatākārapravṛttaśūnyatāpṛṣṭhenotpattir na punar anātmākārapravṛttaśūnyatāpṛṣṭheneti. atrocyate. tadutpattyānukūlyāt. sa eva hi śūnyatākārapravṛttaśūnyatāsamādhis tasya śūnyatāśūnyatāsamādher utpattāv ānukūlyenāvatiṣṭhate. nānātmākāraḥ. na hy evam anātmadarśanam udvejayati yathā śūnyadarśanaṃ. dṛṣṭeṣv api hy anātmato bhaveṣv abhiratir asti saṃsāre śūnyadarśanābhāvāt. tadyathādhvagasyāsaṃbaṃdhād adhvagadarśanād api prītiḥ. ekākinas tu tacchūnyatvād aprītir iti. tadvat.
anityākāreṇeti. daśānām ākārāṇāṃ. na duḥkhata iti vistaraḥ. na duḥkhata ākārayaṃty anāsravasyātallakṣaṇatvāt. āryapratikūlatayā hi duḥkham iṣyate. na hetusamudayaprabhavapratyayākārair anāsravasyātallakṣaṇatvād evānāsravasyāsamudayādilakṣaṇatvād ity arthaḥ. na mārgākārair [Tib. 350b] dūṣaṇīyatvād iti. so 'śaikṣaḥ samādhir dūṣayitavyo na ca mārgākārā dūṣaṇarūpā iti. ato na mārgākārais taṃ samādhim ālambate. nirodhākārais tu naiva sambandha iti. na taiś cintyate. pāriśeṣyād anityākāreṇaiva.
asaṃkhyeyākṣayam
ity apratisaṃkhyānirodham ity arthaḥ. aśaikṣasyānimittasya samādher apratisaṃkhyānirodham ālambate. śāntataḥ śānto 'yam iti. kathaṃ tasyāpratisaṃkhyānirodhaḥ. aśaikṣād ānimittāt samādher vyutthitasya tadanantaraṃ ye sāsravāḥ kṣaṇā atikrāmanti anye cānāsravāḥ. yadi te notpannāḥ. syuḥ. aśaikṣā ( Abhidh-k-vy 684 ) ānimittakṣaṇā utpannāḥ syuḥ. teṣāṃ sāsravāṇām anyānāsravāṇāṃ cotpattikāle teṣām aśaikṣāṇāṃ ānimittakṣaṇānām apratisaṃkhyānirodho labhyate. pratyayavaikalyāt. tam apratisaṃkhyānirodham ālambate śāntākāreṇa. anāsravasya pratisaṃkhyānirodhābhāvāt. na pratisaṃkhyānirodham ālambate. kasmāt punar anāsravasya pratisaṃkhyānirodho nāsti. apratikūlatvāt. yad dhi pratikūlam āryāṇāṃ. tat saṃyogasya visaṃyogāya yatas te yatante. visaṃyogaś ca pratisaṃkhyānirodhaḥ. ato 'nāsravasya na pratisaṃkhyanirodhaḥ. kiṃ cāśaikṣasyānimittasya samādheḥ pratisaṃkhyānirodhābhāvāt. [Tib. 351a] apratisaṃkhyānirodhasya ca tatpratyarthikabhūtatvāt. tatprotsāhanenaiva tadvidūṣaṇam abhilaṣaṃs tadapratisaṃkhyānirodham evālambate. śatrūpagraheṇa hi loke māryopaghātaḥ kriyamāṇo dṛśyata iti. na nirodhapraṇītaniḥsaraṇākārair iti. nirodhaḥ sādhāraṇāḥ. na nirodha iti. tadbhāvaḥ. tasmāt. anityatānirodhasadhāraṇatvād ayam apratisaṃkhyānirodho na nirodhākāreṇākāryate. anyathā hi śāntākāreṇa tadviśiṣṭena nālambitaḥ syāt. nirodhākāreṇa hy anityatānirodhenaiva dūṣita evāsāv apratisaṃkhyānirodhaḥ syāt. taddūṣaṇena nāśaikṣa ānimittasamādhidūṣitaḥ syād ity abhiprāyaḥ. na praṇītākāreṇa. avyākṛtatvād apratisaṃkhyānirodhasya. kuśalaṃ hi praṇītaṃ nāvyākṛtam. ato na praṇītākāreṇālambate. avisaṃyogāc cāpratisaṃkhyānirodhasya. na niḥsaraṇākāreṇa tam ālambate. saṃkleśaviyogo hi saṃkleśaniḥsaraṇam iṣyate. yasmān nāpratisaṃkhyānirodhena saṃsāraniḥsaraṇaṃ bhavati. tathā hi saty apy apratisaṃkhyānirodhe keṣāṃcit kuśalākuśalānāṃ dharmāṇāṃ taiḥ saṃprayukta eva tatprāptyavicchedāt. āryamārgadveṣitvād [Tib. 351b] iti. kathaṃ dviṣati. śūnyatādibhir ākārais tadvaimukhyāt.

akopyasyeti.
akopyadharmaṇaḥ. tasya tīkṣṇendriyatvāt tadutpādane sāmarthyam asti. nānyasyārhataḥ. tebhyo dṛṣṭadharmasukhavihāratvād āsaṃgāspadabhūtebhyo 'śaikṣebhyaḥ śūnyatādisamādhibhyo vaimukhyārtham aparasamādhīn samāpadyante.
(VIII.27, 28) vistara iti. asti samādhibhāvanā āsevitā bhāvitā bahulīkṛtā dṛṣṭadharmasukhavihārāya vartate. asti samādhibhāvanā āsevitā bhāvitā bahulīkṛtā divyacakṣurabhijñājñānadarśanāya saṃvartate. asti samādhibhāvanāsevitā bhāvitā bahulīkṛtā prajñāprabhedāya saṃvartate. asti samādhibhāvanā ( Abhidh-k-vy 685 ) āsevitā bhāvitā bahulīkṛtā āsravakṣayāya saṃvartata iti sūtraṃ. tatrāsevitā niṣevaṇabhāvanayā. bhāvitā vipakṣaprahāṇatayā. bahulīkṛtā vipakṣadūrīkaraṇatayā.
āha. divyacakṣurabhijñājñānadarśanāya saṃvartata ity uktaṃ. na ca divyacakṣurabhijñāsamādhibhāvanā. atrocyate. ayaṃ phale hetūpacāraḥ. yasya hetoḥ samādhibhāvanāyā divyacakṣurabhijñāphalaṃ. tatra phale hetūpacāraḥ. jñānadarśanāya samādhibhavaneti. yeṣāṃ punar ayaṃ pakṣaḥ.
ṣaḍvidhā muktimārgadhīr
iti dhyānasaṃgṛhītā eva mānasā vimuktimārgāḥ ṣaḍ abhijñā iti. teṣām acodyam evaitat. teṣāṃ vimuktimārgāṇāṃ samāhitatvāt. pūrvaka eva tu pakṣo abhidharmakośacintakānām ity avagantavyaṃ. divyacakṣuḥśrotravijñānayor abhijñatvenābhīṣṭatvāt. tadādikatvāt. anyonyo 'pīti. udāharaṇatvarūpoktatvāt. nāvaśyaṃ saṃparāyasukhavihārāyeti. saṃparāyo 'nāgataṃ janma. tatra sukhavihāraḥ. tasmai nāvaśyam etat bhavati. kasmād ity āha. parihīṇānāṃ prathamadhyānāt. ūrdhvopapannānāṃ dvitīyādiṣu. parinirvṛtānāṃ ca. saṃparāyasukhavihārasyābhāvāt.
jñānadarśanāyeti
jñānāya darśanāya ceti samāsaḥ. tatra [Tib. 352a] jñānaṃ manovijñānasaṃprayuktā prajñā. amī bhavantaḥ sattvāḥ kāyaduścaritena samanvāgatā ity evamādivikalpād darśanaṃ cakṣurvijñānasaṃprayuktā prajñā avikalpikā. traidhātukā anāsravā iti. traidhātukā aśubhānāpānasmṛtyaraṇāpraṇidhijñānapratisaṃvidabhijñāvimokṣābhibhvāyatanādayaḥ. anāsravāḥ vimokṣasukhavyutkrāntakasamāpattyāsravakṣayābhijñādayaḥ. atra tu samādhisaṃprayogāt prāyogikānāṃ [Tib. 352b] guṇānāṃ samādhibhāvanety upacāraḥ. prajñāprabhedāyeti. prajñāviśeṣakarṣāya. ātmopanāyikā kilaiṣā bhagavato dharmopadeśaneti. ātmana upanāyikā ātmano deśikety arthaḥ bodhisattvo hi karmāntapratyavekṣaṇāya niḥkrānto jambumūle prathamaṃ dhyānam utpāditavān. bodhimūle ca devaputramāraṃ bhaṃktvā prathame yāme divyaṃ cakṣur utpāditavān. tena divyena cakṣuṣā sattvāṃś cyutyupapattisaṃkaṭasthān abhivīkṣya tatparitrāṇāya madhyame yāme dhyānavimokṣasamāpattiḥ saṃmukhīkṛtavān. te 'sya prāyogikā guṇāḥ prajñāprabhedāya jāyante. tatas tṛtīye yāme caturthaṃ dhyānaṃ niśritya niyāmam avakramya yāvad vajropamena samādhinā sarvasaṃyojanaprahāṇaṃ kṛtavān iti. yasmāc caivam ātmopanāyikā dharmadeśanā. ataś ( Abhidh-k-vy 686 ) caturtha eva.
vajropamo 'ntye yo dhyāna
iti.
(VIII.29-31) apramāṇasattvālambanād iti. apramāṇasaṃjñākaraṇe kāraṇam etat.

yathāsaṃkhyam iti. vyāpādabahulānāṃ tatprahāṇāya maitrī. vihiṃsābahulānāṃ tatprahāṇāya karuṇā. aratibahulānāṃ tatprahāṇāya muditā. kāmarāgavyāpādabahulānāṃ tatprahāṇāyopekṣeti. kāmarāgapratipakṣatve ko viśeṣa iti. kāmarāgabahulāt [Tib. 353a] praticintā. matāpitṛputrajñātirāgasyopekṣeti. yathaivasaṃbaddhāḥ puruṣāḥ. evam evaite ity upekṣety abhiprāyaḥ. tasya lobhākṛṣṭatvād iti. yasmāl lobhākṛṣṭo vyāpādaḥ. tasmāl lobhapratipakṣarūpatāṃ bhajata ity abhiprāyaḥ. ubhayasvabhāvāt tv asau yujyata iti. alobhasvabhāvā cādveṣasvabhāvā ca yujyata ity arthaḥ. kiṃ kāraṇam. rāgadveṣayoḥ pratipakṣatvāt. atas tu naiko dharma ubhayasvabhāva iti grahītavyaṃ. kiṃ tarhi. alobhādveṣayor upekṣāśabdo vartata iti. sukhitā bata sattvā iti. saṃtv ity abhiprāyaḥ. duḥkhitā bata sattvā iti. duḥkhitā duḥkhād vimucyaṃtāṃ ity abhiprāyaḥ. tathā hi vyākhyāsyate. vyāpādādayaḥ kleśopakleśā dūrīkriyante. atas tatpratipakṣatvam uktaṃ. katham iti darśasyati. kāmadhātubhūmikāni anāgamyabhūmikāni ca maitryādīni trīṇi maulapramāṇasadṛśāni vidyante. prayogālambanākārasvabhāvasādṛśyāt maulaiḥ sadṛśyāni bhavanti. tair apramāṇais tribhis tān kleśān viṣkaṃbhya prahāṇamārgaiḥ. maitrī vihiṃsābahulānāṃ tatprahāṇāya. mādhyasthyād iti. apakṣapātivenāpy anunīto nāpi pratihata ity arthaḥ. aśraddhatām iti vistaraḥ. asukhavatāṃ. sukham astīty adhimokṣāt kathaṃ na viparītatvaṃ bhavati. saṃtv ity abhiprāyād iti. sukhitāḥ saṃtv ity abhiprāyāt. na viparītatvam ity abhiprāyaḥ. āśayasyāviparītatvād veti. āśayaḥ kuśalā dharmāḥ sukhitā bata sattvā ity ete cittacaittāḥ saparivārāḥ. asyāśayasyāviparītatvān na viparītatvaṃ [Tib. 353b] bhavati. kathaṃ punar āśayasyāviparītatvam ity āha. adhimuktisaṃjñānād iti. adhimukteḥ saṃjñānam adhimuktisaṃjñānaṃ. tasmāt. yasmāt tām adhimuktiṃ tathaiva saṃjānīte. ādhimokṣiko 'yaṃ manaskāra iti paricchinatti. akuśalatvam iti. viparītagrahaṇataḥ. na. kuśalatvāt. naitad evaṃ. kasmāt. kuśalamūlatvāt. kathaṃ punaḥ kuśalamūlam ity āha. vyāpādādipratipakṣatvāt. adveṣasvabhāvatvāt maitrī vyāpādapratipakṣaḥ. duḥkhāpanayanākāratvāc ca karuṇā ( Abhidh-k-vy 687 ) duḥkhopasaṃhārākārāyā vihiṃsāyāḥ pratipakṣo bhavati. muditā carateḥ pratipakṣaḥ saumanasyārūpatvāt. upekṣā ca mādhyasthyāt kāmarāgavyāpādayoḥ pratipakṣa iti. tadālaṃbanānām iti. kāmāvacarasattvālaṃbanānām ity arthaḥ. tadbhājanena bhājanagataṃ darśitam iti. sthānena sthānīyasattvaloko darśita ity arthaḥ. samāhitāsamāhitamaulaprayogagrahaṇād iti. ṣaṭpaṃcadaśabhūmikatvāt trayāṇām api kāraṇam ucyate saṃbhavataḥ. tatrāsamāhitaḥ kāmadhātuḥ. prayogāḥ sāmantakānīti saṃbhavato yojyaṃ. ṣaṭbhūmikavyāvasthāne 'nāgamyaṃ sāmantakam apīṣyate [Tib. 354a] sāmantakāny api prayogabhūtāni gṛhyante. kiṃ maulānīti. mauladhyānabhūmikatvād iti. maulaśuddhakadhyānabhūmikatvād ity arthaḥ. na hi śuddhakair mauladhyānaiḥ kleśāḥ prahīyanta ity uktaṃ prāk. adhimuktimanaskāratvān na taiḥ kleśāḥ prahīyante. tattvamanaskāreṇa hi kleśaprahāṇaṃ. sattvālambanatvāc ca na taiḥ prahāṇaṃ. dharmasāmānyalakṣaṇamanaskāreṇa hi kleśaprahāṇam iti siddhāntaḥ. kathaṃ tarhīty āha. tatprayogeṇa tv iti vistaraḥ. maitryādiprayogeṇa vyāpādādiviṣkaṃbhaṇāt. tatpratipakṣatvam uktam iti. vyāpādādipratipakṣatvam uktaṃ. viṣkambhaṇaprahāṇāni tanīty arthaḥ. prahīṇadūrīkaraṇāc ceti. yasmād ānantaryamārgair laukikair lokottarair vā mārgair vyāpādādayaḥ kleśopakleśā dūrīkriyante. atas tatpratipakṣatvam uktaṃ. katham iti darśayati. kāmadhātubhūmikāny anāgamyabhūmikāni
ca maitryādini trīṇi [Tib. 354b] maulāpramāṇasadṛśāni saṃvidyante. prayogālambanākārasvabhāvasādṛśyān maulaiḥ sadṛśāni bhavanti. tair apramāṇais tribhis tān kleśān viṣkaṃbhya prahāṇamārgair ānantaryamārgaiḥ prajahāti. balavatpratyayalābhe 'pīti. vyāpādādipratyayalābhe 'pi balavati sati taiḥ kleśair anādhṛṣyo bhavati. saṃmukhībhāvataḥ. adhimātra iti. mitrapakṣe. paramamitre hi sukarā maitrī. spharatīti. vyāpnoti. pūrvapuṇyāphalasaṃdarśanād iti. pūrvapuṇyaphalasaṃdarśanāt samucchinnakuśalamūle 'pi pudgale śakyaṃ guṇagrāhiṇānena bhavituṃ puṇyam anena kṛtam āsīd yenāsya rūpādisaṃpad iti. pratyekabuddhe ca doṣagrāhiṇā nūnam anenāpuṇyaṃ kṛtam āsīd yenāsyaivaṃ rūpādivaikalyam iti. api eva duḥkhād vimucyerann ity adhimucyamānaḥ karuṇāyāṃ ( Abhidh-k-vy 688 ) prayujyate. apy evābhipramoderann ity adhimucyamāno muditāyāṃ prayujyate. muditayā na samanvāgata iti. tṛtīyacaturthayoḥ saumanasyābhāvāt.
(VIII.32-34) aṣṭau vimokṣā
iti. yathāsūtraṃ. katham. aṣṭau vimokṣāḥ. katame 'ṣṭau. rūpī rūpāṇi paśyatīty ayaṃ prathamo vimokṣaḥ. adhyātmam arūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi [Tib. 355a] paśyatīty ayaṃ dvitīyo vimokṣaḥ. śubhaṃ vimokṣaṃ kāyena sākṣātkṛtvopasaṃpadya viharatīty ayaṃ tṛtīyo vimokṣaḥ. sarvaśo rūpasaṃjñānāṃ samatikramāt pratighasaṃjñānām astaṃgamāt nānātvasaṃjñānām amanasikārād anantam ākāśam anantam ākāśam ity ākāśānantyāyatanam upasaṃpadya viharati. tadyathā devā ākāśānantyāyatanopagāḥ. ayaṃ caturtho vimokṣaḥ. punar aparaṃ sarvaśa ākāśānantyāyatanaṃ samatikramyānaṃtaṃ vijñānam anaṃtaṃ vijñānam iti vijñānānantyāyatanam upasaṃpadya viharati. tadyathā devā vijñānānaṃtyāyatanopagāḥ. ayaṃ paṃcamo vimokṣaḥ. punar aparaṃ sarvaśo vijñānānaṃtyāyatanaṃ samatikramya nāsti kiṃcid ity ākiṃcanyāyatanam upasaṃpadya viharati. tadyathā devā ākiṃcanyāyatanopagāḥ. ayaṃ ṣaṣṭo vimokṣaḥ. punar aparaṃ sarvaśa ākiṃcanyāyatanaṃ samatikramya naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanam upasaṃpadya viharati. tadyathā devā naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanopagāḥ. ayaṃ saptamo vimokṣaḥ. punar aparaṃ sarvaśo naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanaṃ samatikramya saṃjñānirodhaṃ kāyena sākṣātkṛtvopasaṃpadya [Tib. 355b] viharati. ayam aṣṭamo vimokṣa iti. rūpī rūpāṇīti. svātmani rūpāṇi vibhāvya bahir api rūpāṇi paśyati. vinīlakādyālambanatvāt. aśubhāvan nayo veditavya iti. adhirāgasya varṇarāgādipratipakṣam ārabhya saṃbhavato vistareṇa yojyaṃ.
alobhā daśabhūḥ kāmadṛśyālambā nṛjāśubheti.
yathāsaṃkhyam iti. kāmāvacarasya varṇarāgasya pratipakṣeṇa prathamadhyānabhūmiko vimokṣaḥ. prathamadhyānabhūmikasyāpi varṇarāgapratipakṣeṇa dvitīyadhyānabhūmiko vimokṣaḥ. etau ca dvau punar dūrībhāvapratipakṣau veditavyau.

āha. dvitīyādidhyāneṣu varṇarāgo nāstīti kathaṃ gamyate. cakṣurvijñānābhāvāt. yo hi yasmād viṣayād viraktaḥ. niyatam asau tadgrāhakād api vijñānād viraktaḥ. dvitīyādiṣu ca dhyāneṣu cakṣurvijñānādi nāstīti. ato varṇavītarāgās ta iti siddhaṃ.
śubhārūpyā
iti śuddhakānāsravāḥ.
anyadāpy asamāhitāḥ saṃtīti. ārūpyeṣu vipākajāṃś cittacaittān abhisaṃdhāyocyate. [Tib. 356a] pūrvasmiṃs tu pakṣe maraṇabhavāvasthāyām evāsamāhitā ārūpyā iti darśayati. sāmantakavimuktamārgā api vimokṣākhyāṃ labhanta iti. kim aṃga maulā ity apiśabdārthaḥ. nānantaryamārga iti vistaraḥ. yasmād adharabhūmivaimukhyād vimokṣā ity ucyante. tasmād ānantaryamārgā na vimokṣākhyāṃ labhante. adharālambanatvāt. vimuktimārgās tu labhante. ūrdhvālambanatvāt.
nirodhas tu samāpattiḥ.
aṣṭama iti vākyaśeṣaḥ. saṃjñāveditavaimukhyād iti. saṃjñāvaimukhyād veditavaimukhyāc ca vimokṣaḥ. sarvasaṃskṛtād vā vaimukhyād vimokṣaḥ.
samāpattyāvaraṇavimokṣaṇād vimokṣa iti. samāpattyāvaraṇavimokṣavaimukhyād vimokṣa iti. tatra samāpattyāvaraṇaṃ yasminn āvaraṇe cittākarmaṇyatā traidhātukavītarāgā api saṃtaḥ prathamam api maulaṃ dhyānaṃ notpādayanti.
yathāyogam iti. dvayor vinīlakādyamanojñaṃ rūpaṃ ālambanaṃ. tṛtīyasya manojñam ālambanam iti. taddhetunirodhau ceti. tasya duḥkhasya [Tib. 356b] samudayanirodhau. sarvaś cānvayajñānapakṣa iti. ūrdhvādhaḥ svabhūmika ity arthaḥ. apratisaṃkhyānirodhaś ceti. apratisaṃkhyānirodhaś cārūpyāvimokṣāṇāṃ ālambanam iti vaktavyaṃ.
ye tv arūpiṇas
te 'nvayajñānapakṣordhvasvabhūduḥkhādigocarā
ity atravacanāt.
āha. katamaḥ punar apratisaṃkhyānirodhas teṣām ālambanam. atrocyate. aśaikṣasyānimittasya samādher apratisaṃkhyānirodham ālambante. te ca sapta sāmantakāni hitvānyāsv ekādaśasu bhūmiṣu kāmadhātāv anāgamye dhyānāntareṣu dhyanārūpyeṣu cāṣṭāsv iti. sopasaṃkhyānaṃ śāstram iti śāstralakṣaṇaṃ darśitaṃ bhavati. ākāśaṃ caikasyeti. vaktavyaṃ ākāśānaṃtyāyatanavimokṣasyālambanaṃ. dvitīyadhyānabhūmikavarṇarāgābhāvād iti. dvitīyadhyānabhūmikasya varṇarāgapratipakṣayitavyasyābhāvād ity arthaḥ. tadabhāvaḥ kāyikavijñānābhāvāt. sukhamaṇḍeñjitatvāc ca. sukhasya maṇḍaḥ. sarvasukhasyoparisthaṃ sukham ity arthaḥ. teneñjitatvāt kampitatvāt. na tṛtīye dhyāne vimokṣo vyavasthāpyate.
[Tib. 357a] yadi tṛtīyadhyānabhūmiko varṇarāgo nāsti. kasmāc chubhaṃ ( Abhidh-k-vy 690 ) vimokṣam utpādayatīti. ata āha aśubhayā līnāṃ saṃtatiṃ pramodayituṃ jijñāsanārthaṃ veti. vimokṣādīnām iti. ādiśabdenābhibhvāyatanādyupagrahaḥ. kleśadūrīkaraṇārthaṃ. vimokṣādīnaṃ dūribhāvapratipakṣatvāt. samāpattivaśitvārthaṃ ca. tac ca samāpattivaśitvam araṇādiguṇābhinirhārāya bhavati. āryāyāś ca rddheḥ. kiṃ. abhinirhārāyeti prakṛtaṃ. sā punar yayā vastupariṇāmādhiṣṭhānāyurutsargādīnīti. tatra vastupariṇāmaṃ. yad vastu yathādhimucyate. tathaiva tad bhavati. yathā suvarṇasya mṛtkaraṇaṃ. tathādhimokṣād adhiṣṭhānaṃ sthirasya vastunaḥ. imaṃ tu kālam avatiṣṭhatām iti tathāyuṣā utsargaḥ. ādiśabdena sumeroḥ paramāṇau praveśa ity evam anyac ca sūtre draṣṭavyaṃ.
kasmāt tṛtīyāṣṭamayor eva sākṣātkaraṇam uktaṃ. nānyeṣām iti. kathaṃ tṛtīyasya sākṣātkaraṇam uktaṃ. śubhaṃ vimokṣaṃ kāyena sākṣātkṛtvopasaṃpadya viharatīti. aṣṭamasyāpi. saṃjñāveditanirodhaṃ [Tib. 357b] kāyena sākṣātkṛtvopasaṃpadya viharatīti. atra sākṣātkṛtveti pratyakṣīkṛtvety arthaḥ. upasaṃpadya viharatīti tāṃ samāpadya samāpattiṃ viharatīty arthaḥ. atrocyate. prathamadvitīyābhyāṃ vimokṣābhyāṃ tṛtīyasya vimokṣasya prādhānyāt. rūpivimokṣāvaraṇasākalyaprahāṇād āśrayaparivṛttitas tṛtīyasya sākṣātkaraṇam uktam. evam aṣṭamasyāpi prādhānyāt. ārūpyāvimokṣāvaraṇasākalyaprahāṇād āśrayaparivṛttitaḥ sākṣātkaraṇam uktaṃ. dhātubhūmiparyantāvasthitatvāc ceti. caturthaṃ dhyānaṃ rūpadhātubhūmiparyaṃtāvasthitaṃ. bhavāgram apy ārūpyadhātubhūmiparyantāvasthitaṃ.
(VIII.35) evam adhimātrāṇīti. adhyātmaṃ rūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyaty adhimātrāṇi suvarṇadurvarṇānīti vistaraḥ yāvad idaṃ dvitīyam abhibhvāyatanam. adhyātmam arūpasaṃjñi evam eveti. katham. adhyātmam arūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyati parīttāni suvarṇadurvarṇānīti pūrvavad yāvad idaṃ tṛtīyam abhibhvāyatanaṃ. tathā adhyātmam arūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśayti adhimātrāṇi suvarṇadurvarṇānīti pūrvavad yāvad idaṃ tṛtīyam abhibhvāyatanaṃ. tathā adhyātmam arūpasaṃjñī paśyaty adhimātrāṇi suvarṇadurvarṇānīti pūrvavat yāvād idaṃ caturtham abhibhvāyatanam ity etāni catvārīti. arūpasaṃjñy eva punar nīlapītalohitāvadātāni [Tib. 358a] paśyatīti. katham. adhyātmam arūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyati nīlāni nīlavarṇāni nīlanidarśanāni nīlanirbhāsāni. tadyathā umakāpuṣpaṃ saṃpannaṃ vārāṇaseyaṃ vā vastraṃ nīlaṃ nīlavarṇaṃ nīlanidarśanaṃ nīlanirbhāsaṃ ( Abhidh-k-vy 691 ) tāni khalu rūpāṇy abhibhūya jānāty abhibhūya paśyati. evaṃsaṃjñī ca bhavatīdaṃ paṃcamaṃ abhibhvāyatanaṃ. adhyātmam arūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyati pītāni pītavarṇāni pītanidarśanāni pītanirbhāsāni. tadyathā karṇikārapuṣpaṃ vārāṇaseyaṃ vā vastraṃ pītam iti vistaraḥ. idaṃ ṣaṣṭham abhibhvāyatanaṃ. adhyātmam arūpasaṃjñī rūpāṇi paśyati lohitāni lohitavarṇāni lohitanidarśanāni lohitanirbhāsāni. tadyathā baṃdhūkapuṣpaṃ saṃpannaṃ vārāṇaseyaṃ vā vastraṃ lohitam iti vistaraḥ. idaṃ saptamam abhibhvāyatanaṃ. adhyātmam arūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyati avadātāny avadātavarṇāni avadātanidarśanāni avadātanirbhāsāni. tadyathā uśanastārakā saṃpannaṃ vā vārāṇaseyaṃ vastram avadātam [Tib. 358b] iti vistaraḥ. idam aṣṭmam abhibhvāyatanam iti. mūrdhakāni catvārīmāni cātyārīty aṣṭau bhavanti.
dvayam ādyavimokṣavad
iti. yathā rūpī rūpāṇi paśyatīti prathamo vimokṣaḥ. ātmagataṃ rūpaṃ paśyan bahirgataṃ rūpaṃ paśyati. evam ādye abhibhvāyatane. tayor hy ekam ātmagataṃ rūpaṃ paśyan bahirgataṃ paśyati. tathā hy etat paṭhyate. adhyātmaṃ rūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyati parīttānīti vistaraḥ. dvitīyam api tathaiva. ayaṃ tu viśeṣo bahirdhā rūpāṇi paśyaty adhimātrāṇīti. kiṃ ca yathā prathamo vimokṣaḥ prathamadhyānabhūmikaḥ kāmāvacaravarṇarāgapratipakṣaḥ kāmāvacararūpāyatanālambanaś ca. tatheme prathame abhibhvāyatane veditavye.
dve dvitīyavad

iti. yathādhyātmam arūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyatīty evaṃlakṣaṇo dvitīyo vimokṣaḥ. evaṃlakṣaṇe evaṃ tṛtīyacaturthe abhibhvāyatane. te api hy evaṃ paṭhyete. adhyātmam arūpasaṃjñībahirdhā rūpāṇi paśyati parīttānīti tṛtīyaḥ paṭhyate. adhyātmam arūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyaty adhimātrāṇīti caturthaḥ paṭhyate. kiṃ ca yathā dvitīyo vimokṣaḥ dvitīyadhyānabhūmikaḥ prathamadhyānabhūmikavarṇarāgapratipakṣaḥ [Tib. 359a] kāmāvacararūpālaṃbanaś ca. tathā tṛtīyaṃ caturthaṃ cābhibhvāyatanaṃ.
anyāni punaḥ śubhavimokṣavad
iti. yathā śubho vimokṣaś caturthadhyānabhūmikaḥ kāmāvacaramanojñarūpāyatanālambanaś ca. tathā nīlapītalohitāvadātābhibhvāyatanāni. kevalaṃ tv iha varṇacatuṣṭayaṃ vibhajya gṛhyate. śubhasya ca vimokṣasyālobhaḥ svabhāvaḥ. evam eṣām api. yathāyaṃ śubho vimokṣaḥ saparivāragrahaṇāt paṃcaskaṃdhasvabhāvaḥ. tathaiva tāny apīty avagantavyaṃ. tair vimokṣamātram ( Abhidh-k-vy 692 ) iti. nālambanābhibhavanaṃ. kathaṃ cābhibhvāyatanair ālaṃbanābhibhavanam ity ata āha. yatheṣṭam adhimokṣād iti. yatheṣṭaṃ tair nīlapītādyadhimokṣāt. kṣaṇena nīlaṃ kṣaṇena pītam ityādi. amanojñasya vā vinīlakāder manojñādhimokṣāt. kleśānutpādāc ceti. śubhato 'pi ca sāṃkleśikaṃ vastv ākārayataḥ kleśānutpattes tair abhibhvāyatanair ālaṃbanābhibhavanaṃ bhavati.
(VIII.36) nirantarakṛtsnaspharaṇād iti. nirantaraṃ kṛtsnānāṃ pṛthivyādīnāṃ spharaṇād vyāpanāt tasmāt kṛtsnāyatanānīty [Tib. 359b] ucyante. kāmāvacaraṃ rūpāyatanam iti.
pṛthivī varṇasaṃsthānam ucyate lokasaṃjñayā

āpas tejaś ca vāyuś ca dhātur eva tathāpi ceti
vacanāt.
vāyau spraṣṭavyāyatanam ity eka iti. ye vāyau rūpāyatanaṃ necchanti. ta āhuḥ. vāyau spraṣṭavyāyatnam ālambanam iti. vimokṣaprāveśikānīti. praveśā eva prāveśikāni. iti svārthavṛddhividhānāt. praveśe bhavāni vā. uttarottaraviśiṣṭatvād iti. yasmād vimokṣebhya uttarāṇy abhibhvāyatanāni viśiṣṭāni. abhibhvāyatanebhya uttarāṇi kṛtsnāyatanāni viśiṣṭānīti. tad uktaṃ bhavati. vimokṣān utpādyābhibhvāyatanāny utpādayati. abhibhvāyatanāny utpādya kṛtsnāyatanāny utpādayatīti. sthāpayitvā nirodhavimokṣam iti. tasyaikāntenāryasaṃtānikatvāt.
(VIII.37) ucitānucitatvād iti. ucitāni vairāgyalābhikāni. anucitāni prāyogikāni.
śeṣam
iti vistaraḥ. kiṃ punaḥ śeṣaṃ. prathamās trayo vimokṣāḥ abhibhvāyatanāny aṣṭau. kṛtsnāyatanāny aṣṭau. etan manuṣyāśrayam eva. kiṃ kāraṇam. upadeśasāmarthyenotpādanāt. anyatra devādiṣūpadeśabhāvāt.
(VIII.38) kathaṃ [Tib. 360a] rūpārūpyadhātvor ārūpyadhyānaviśeṣotpādanam iti. ārūpyadhātau rūpadhātau vā yasyāṃ bhūmāv upapannaḥ. tadūrdhvaṃ yad ārūpyaṃ dhyānaṃ ca. tat tato viśiṣyate ity ārūpyadhyānaviśeṣāḥ. tasyārūpyadhyānaviśeṣaya katham upadeśam antareṇa bhavatīti. yataḥ śeṣaṃ manuṣyāśrayam eva. upadeśasāmarthyenotpādanād ity uktam. ato 'nena saṃbandhena pṛṣṭaṃ. kathaṃ rūpārūpyadhātvor iti vistaraḥ. hetubālāc cāsannābhīkṣṇābhyāsād iti. āsannābhyāsād abhīkṣṇābhyāsāc ca. kathaṃ kṛtvā. kaścid ārūpyasamāpattiṃ samāpadya tataś ca parihāyānantaram eva rūpadhātāv upapadyate. ārūpyasamāpattilakṣaṇasya sabhāgahetor balīyastvāt tasya rūpadhātāv ārūpyasamāpattir utpatsyate. abhīkṣṇābhyāsād api. yadi kaścid ārūpyasamāpattim ( Abhidh-k-vy 693 ) abhīkṣṇaṃ samāpadya tataś ca parihāya rūpadhātāv upapadyate. tasyārūpyasamāpattilakṣaṇasya sabhāgahetor balīyastvād rūpadhātāv ārūpyasamāpattir utpadyate. evaṃ vijñānānantyāyatanasamāpatter [Tib. 360b] api parihīṇasyākāśānantyāyatanopapannasya tathaiva tatsamāpattīnām utpādanaṃ. evaṃ tadūrdhvopapannasya. karmabalāc ca. rūpadhātāv upapannasya aparaparyāyavedanīyasya karmaṇaḥ pratyupasthitavipākatvāt. tadvairāgyānukūlā saṃtatir avatiṣṭhate. na hy adhastād avītarāgeṇordhvam ārūpyadhātau śakyam upapattum iti. evam ārūpyeṣv ākāśānantyāyatanopapannasya karmabhalāt. ūrdhvabhūmikasya vijñānānantyāyatanabhūmikasyāparaparyāyavedanīyasya karmaṇaḥ pratyupasthitavipākatvāt. tadvairāgyānukūlā saṃtatir avatiṣṭhate. na hy adhastād avītarāgeṇordhvaṃ śakyam upapattum iti. etābhyāṃ ca hetukarmabalābhyāṃ. kathaṃ prathamādiṣu dhyāneṣu dvitīyādidhyānotpādanaṃ. hetubalāc cāsannābhīkṣṇābhyāsāt. karmabalāc cordhvabhūmikasyeti vistareṇa yojyaṃ. dharmatayāpi ceti. kathaṃ dharmatā nāma. kecit tāvat sautrāntikā āhuḥ. eṣām eva dharmāṇām udbhūtavṛttīnāṃ pūrvadhyānavāsanādhipatyāt tadutpattāv upadeśam antareṇa dhyānotpattāv ānuguṇyaṃ dharmatā prakṛtiḥ svabhāva ity arthaḥ. vaibhāṣikā api kecid āhuḥ. paurvajānmanikāt sabhāgahetoḥ niṣyandaphalaṃ dhyānotpādanaṃ. tadupadeśam antareṇānyato dharmateti. [Tib. 361a] kuśalānāṃ dharmāṇām udbhūtavṛttitvād iti. tatra saṃvartanīkāle kuśalānāṃ karmapathānām ity arthaḥ. vṛttis teṣām eva dharmāṇāṃ yat kāritram. udbhūtā utkṛṣṭā vṛttir eṣām ity udbhūtavṛttayaḥ. tadbhāvaḥ. tasmāt. etad uktaṃ bhavati. teṣāṃ kuśalānāṃ prakarṣeṇātmalābhāt tadutpattyānuguṇyenātmalābhāt tadupadeśam antareṇānyataḥ pūrvadhyānavāsanāyāṃ satyāṃ dhyānotpattir iti.
(VIII.39) ima īdṛśā dharmāṇāṃ prakārā iti. sāsravānāsravāṇāṃ dharmānāṃ dhātubhūmyālaṃbanākārādiprakārā yathāyogam ity arthaḥ.
dhātāras tasya vaktāraḥ pratipattāra eva ceti.
tasyāgamādhigamātmakasya saddharmasya yathāsaṃkhyam āgamasya ye vaktāraḥ. te 'sya dhātāraḥ. adhigamasya ca ye pratipattāraḥ. te 'sya dhātāra iti. adhigamasyaivam iti. varṣasahasram avasthānam iti. āgamasya tu bhūyāṃsaṃ kālam iti. varṣasahasrād ūrdhvam apīty arthaḥ. eṣa eva pakṣo yukta iti paśyāmaḥ.
(VIII.40) yo 'yam iti vistaraḥ. yo 'yam ihābhidharmakośalakṣaṇe 'bhidharma ( Abhidh-k-vy 694 ) uktaḥ. kim. eṣa eva śāstro 'bhidharmo Jñānaprasthānādilakṣaṇo deśitaḥ ata idam ucyate.
kāśmīravaibhāṣikanītisiddha
iti vistaraḥ. kaśmīre [Tib. 361b] bhavāḥ kāśmīrāḥ. vibhāṣayā dīvyanti vaibhāṣikā iti vyākhyātam etat. santi kāśmīrā na vaibhāṣikāḥ. ye vinayavidādayaḥ sautrāntikā bhadantādayaḥ. santi vaibhāṣikā na kāśmīrāḥ. ye bahirdeśakā vaibhāṣikā ity ubhayaviśeṣaṇaṃ. teṣāṃ nītyā yaḥ siddho 'bhidharmaḥ. sa prāyeṇeha mayā deśitaḥ. arthād uktaṃ bhavati. anyanītisiddho 'pi deśita iti
yad durgṛhītaṃ
kāśmīravaibhāṣikanayenānyanayena vā.
tad iha
vacane
'smadāgo
'smadaparādhaḥ. kiṃ kāraṇam ity āha.
saddharmanītau munayaḥ pramāṇam
iti. saddharmasyāgamādhigamalakṣaṇasya nītau varṇane munayo buddhā bhagavanto buddhaputrāś cāryaśāradvatīputrādayaḥ pramāṇaṃ sarvākārasarvadharmāvabodhe āptā ity arthaḥ.
(VIII.41-43) nimīlite śāstari lokacakṣuṣīti.
parinirvṛte bhagavati lokasya cakṣurbhūte mārgāmārgasaṃdarśake. anenāndhabhūtatāṃ lokasya darśayati.
kṣayaṃ gate sākṣijane ca bhūyaseti.
sākṣāddraṣṭari sākṣī mārgāmārgajño bhagavān iti yo 'dhigatatattvo bhagavataḥ sākṣijanaḥ sahāyabhūtaḥ. tasmin parinirvāṇe kṣīṇe. [Tib. 362a] avidyāndhen-
ādṛṣṭatattvair niravagrahair
niraṃkuśaiḥ
svayaṃ
dṛṣṭikatayā
kutark-
āpannair bhavadhir bhagavataḥ
śāsanaṃ
granthataś cārthataś c'
ākulaṃ kṛtaṃ.
gate hi śāṃtiṃ paramāṃ svayaṃbhuvi
ityādi pūrvaślokoktasyārthasya heturūpo 'yaṃ dvitīyaḥ śloka upanyasyate. buddhabuddhaputreṣu hi
parinirvṛteṣv
anāthe jagati
śāsanāntardhānahetubhiḥ. dṛṣṭyādibhir
malair

doṣair
niraṃkuśaiḥ svairaṃ
yatheccham
iha
loke.
adya
saṃprati
caryate.
bhāvasādhanam etat. tataś ca
evaṃ kaṇṭhagataṃ prāṇaṃ
kaṇṭhagataprāṇam ivety arthaḥ. tad
viditvā balakālaṃ ca malānāṃ
dośāṇāṃ viditvā
na pramādyaṃ mumukṣubhir
iti bhāvasādhanam iti.
( Abhidh-k-vy 696 ) blank
IX (pudgalaviniścayaḥ)
kiṃ khalv ato 'nyatra mokṣo nāstīti.
na pramādyaṃ mumukṣubhir
iti vacanād ayam eva mokṣopāyaḥ. nāsty ato 'nyo mokṣopāyaḥ. tad atra moktukāmaiḥ pramādo na kartavya ity arthād uktam ācāryena. codakaḥ pṛcchati. kiṃ khalv ata iti vistaraḥ. atrocyate. nāstīti. kiṃ kāraṇam ity āha. vitathātmadṛṣṭiniviṣṭatvād iti. vitathāyām ātmadṛṣṭau niviṣṭāḥ kutīrthyā vitathātma [Tib. 362b] dṛṣṭiniviṣṭāḥ. tadbhāvaḥ. tasmāt. nāsty anyatra mokṣa iti. stotrakāreṇāpy eṣo 'rtha uktaḥ.
sāhaṃkāre manasi na śamaṃ yāti janmaprabandho
nāhaṃkāraś calati hṛdayād ātmadṛṣṭau ca satyāṃ.
anyaḥ śāstā jagati ca yato nāsti nairātmyavādī
nānyas tasmād upaśamavidhes tvanmatād asti mārga
iti. sādhanaṃ cātra. nāsti kapilolūkādīnāṃ mokṣaḥ. vitathātmadṛṣṭiniviṣṭatvāt. adṛṣṭatattvapuruṣavat. ātmagrāhaprabhavāś ca kleśāḥ iti yathoktaṃ. yāni vā punar ihaikatyānāṃ śramaṇabrāhmaṇānāṃ pṛthag loke dṛṣṭigatāni satkāyadṛṣṭimūlakāni tānīti vistaraḥ. ātmadṛṣṭau ca satyām ātmasnehādayaḥ kleśāḥ pravartante. skaṃdhasaṃtāna evedam ātmābhidhānam iti. ātmety abhidhānam ātmaprajñaptir ity arthaḥ. nānyasminn abhidheye skaṃdhasaṃtānavyatirikte kalpita ity arthaḥ. kasmād evam ity āha. pratyakṣānumānābhāvād iti. pratyakṣasyānumānasya cābhāvān na tasyāstitvam ity abhiprāyaḥ. āgamasyānumānāntarbhāvād apṛthagvacanaṃ. teṣāṃ pratyakṣam upalabdhir iti. [Tib. 363a] pratyakṣam ity upalabdhiviśeṣaṇaṃ. pratyakṣaṃ tadupalabdhiḥ pratyakṣata upalabdhir ity arthaḥ. atha vā pratyakṣaṃ pramāṇam upalabdhir upalabhyate 'nayety upalabdhiḥ. asaty aṃtarāya iti. asaty upalabdhivighne 'tisaṃnikarṣātiviprakarṣādike teṣāṃ. ṣaṇṇāṃ viṣayāṇām iti. rūpaśabdagandharasaspraṣṭavyāyatanānāṃ ( Abhidh-k-vy 698 ) dharmāyatanasya ca vedanādilakṣaṇasya yogiviṣayasya cāgamavikalpātītasyeti. manasaś ca. kiṃ. pratyakṣam upalabdhiḥ. samanantaraniruddhaṃ hi mano 'nantarotpannena manovijñānena vijñāyate. raktaṃ vā dviṣṭaṃ vā sukhasaṃprayuktaṃ vā duḥkhasaṃprayuktaṃ vā ity evamādi svasaṃvedyatayety apare. tad etad dvividhaṃ pratyakṣaṃ grāhyagataṃ grāhakagataṃ ceti. anumānaṃ ceti vistaraḥ. yatra pratyakṣasyāpravṛttiḥ. tatrānumānatas tadupalabdhiḥ. tadyathā paṃcānām iṃdriyāṇām iti. cakṣuriṃdriyādīnāṃ. sati kāraṇe kṣetrodakādike. kāraṇāntarasya bījalakṣaṇasyābhāve kāryasyāṃkurākhyasyābhāvo dṛṣṭaḥ. bhāve ca tasya bījasya punarbhavo 'ṃkurasya dṛṣṭaḥ. tadyathāṃkurasyeti dṛṣṭāṃtopanyāsaḥ. evaṃ dṛṣṭāntam upanyasya dārṣṭāṃtikam upadarśayann āha. saty eva vābhāsaprāpta iti vistaraḥ. vidyamāna eva saṃmukhīprāpte viṣaye rūpādike manaskāre ca tajje kāraṇe. viṣayagrahaṇasya cakṣurādivijñānasyābhāvo dṛṣṭaḥ. punaś ca bhāvaḥ. keṣām iti [Tib. 363b] yathāsaṃkhyaṃ darśayati. andhabadhirādīnām abhāvaḥ. anandhabadhirādīnaṃ ca bhāva iti. ādiśabdenopahatānupahataghrāṇendriyādīnāṃ grahaṇam. atas tatrāpi kāraṇāṃtarasya kasyāpi anirbhinnarūpasyābhāvo bhāvaś ca yathāsaṃkhyam eva niścīyate. kiṃ punas tad ity āha. yac ca tat kāraṇāntaram apekṣyate. tad indriyaṃ. cakṣurādikam ity abhiprāyaḥ. sādhanaṃ cātra. kāraṇāntarasahitaḥ svakāryajanakaḥ. paṃcavijñānakāyajanakasaṃmato viṣayamanaskāralakṣaṇo bhāvaḥ. kadācid eva svakāryanirvartakatvāt. kadācid eva svakāryanirvartakaṃ. tat kāraṇāṃtarasahitasvakāryajanakaṃ. tadyathāṃkurajanakaṃ kṣetrodakaṃ. bījalakṣaṇakāraṇāntarasahitasvakāryāntarajanakaṃ hi kṣetrodakaṃ kadācid eva svakāryanirvartakaṃ. bījasadbhāvāvasthāyām aṃkuranirvartakatvāt. bījasadbhāvāvasthāyāṃ ca svakāryajanakatvāt. tathā ca sa viṣayamanaskāralakṣaṇo bhāvaḥ. sa hy anaṃdhābadhirādyāvasthāyāṃ tasya paṃcavijñānakāyalakṣaṇasya svakāryasya janako bhavati. andhabadhirādyāvasthāyāṃ cājanakaḥ. tasmād asau kāraṇāntarasahitaḥ svakāryajanaka iti. tad indriyam iti. kathaṃ tad indriyam iti paricchidyate. kāraṇāṃtaram atrāstīty etāvad eva hi paricchidyate. na tu tad indriyam iti. [Tib. 364a] siddham evaitat. maharṣipraṇidhijñānaparicchinnatvād asty eva cakṣurādikaṃ indriyaṃ cakṣurvijñānādikāraṇam iti. sarveṣām avivādāc ca. na caivam ātmato 'stīti nāsty ātmeti nigamayati. uktaṃ hy evam arthataḥ sādhanaṃ. nāsty ātmā. pramāṇenānupalabhyamānatvāt. atyantābhāvavad iti. asty anumānam. ato ( Abhidh-k-vy 699 ) siddho hetur iti cet. na. tasyābhidheyatvāt. yadi hi tad asti. tad ucyatāṃ. na vānmātreṇāsiddho 'yaṃ hetur iti pratyavasthātavyam iti.
yat tarhi vātsīputrīyā iti vistaraḥ. vātsīputrīyā aryasāṃmatīyāḥ. anena vitathātmadṛṣṭiniviṣṭalakṣaṇo hetur anaikāṃtika iti darśayati. na hi vātsīputrīyāṇāṃ mokṣo neṣyate. bauddhatvāt. atha vā prākpakṣavirodhasāpakṣālo 'yaṃ pakṣo nāsty ātmety anena darśayati. svapakṣo hi vātsīputrīyo nikāya iti. vicāryaṃ tāvad etad iti. tannikāye prajñaptisatpudgala ity adoṣa eṣa ity abhiprāyaḥ.
kiṃ vedaṃ dravyata iti kiṃ vā prajñaptita iti codita acārya āha. rūpādivad bhāvāntaraṃ ced dravyataḥ. yadi yathā rūpādiḥ śabdāder bhāvāntaram abhiprīyate. dravyataḥ pudgala ity upagato bhavati. [Tib. 364b] bhinnalakṣaṇaṃ rūpaṃ śabdād ityādi. kṣīrādivat samudāyaś cet prajñaptitaḥ. yathā kṣīragṛhasenādikaṃ rūparasagaṃdhaspraṣṭavyebhyaḥ. tṛṇakāṣṭheṣṭīkādibhyaḥ hastyaśvarathādibhyaś ca na bhāvāntaram iṣyate. kiṃ tarhi. teṣām eva samudāyamātram ity evaṃ cet. prajñaptitaḥ pudgala ity upagato bhavati. na hi rūpādibhyas ṭṛṇādibhyo hastyādibhyo vā kṣīragṛhaseneti vā kaścid bhāvo 'sti. kiṃ cātaḥ kaś cāto doṣa ity arthaḥ.
yadi tāvad dravyata iti pakṣaḥ āśrīyate. sa pudgalo bhinnasvabhāvatvāt bhinnasvalakṣaṇatvāt skaṃdhebhyo 'nyo vaktavyaḥ. na skandhasamudāyamātraḥ. itaretaraskaṃdhavat. yathā rūpādiskandhād vedanāskandho 'nyo bhinnalakṣaṇatvāt. evaṃ skaṃdhebhyaḥ pudgalaḥ syāt. arūpaskandhādilakṣaṇatvāt pudgalasya. kāraṇaṃ cāsya vaktavyaṃ. yadi saṃskṛta ity abhiprāyaḥ. asaṃskṛto vā. atas tīrthikadṛṣṭiprasaṃgaḥ. ato 'saṃkṛtatvāt vātsīputrīyāṇāṃ tīrthikadṛṣṭiḥ prasajyate. niḥprayojanatvaṃ ceti.

varṣātapābhyāṃ kiṃ vyomnaś carmaṇy asti tayoḥ [Tib. 365a] phalaṃ.
carmopamaś cet so 'nityaḥ. khatulyaś ced asat phalam
ity arthaḥ.
idam andhavaṃcanam anunmīlitārtham iti. andham ivāndhaṃ. kasmāt. yasmād anunmīlitārthaṃ avyaṃjitārtham ity arthaḥ. [ity ataḥ] skaṃdhān ālaṃbyeti gṛhītvety arthaḥ. yathā rūpādīn gṛhītvāpekṣya kṣīraprajñaptiḥ. na rūpādivyatiriktaṃ kṣīram astīti. yadi tathā pudgala iti prajñaptir asatpudgalaḥ prāpnotīty arthaḥ. skaṃdhān pratītyeti. yadi skaṃdhān pratītya prāpyeti. sa eva doṣaḥ. teṣv eva skaṃdheṣu pudgalaprajñaptiḥ prāpnotīty arthaḥ atha vā ( Abhidh-k-vy 700 ) pudgalaprajñapteḥ skaṃdhāḥ pratyayo na pudgalaḥ. pudgalas tu tathaiva prajñaptisann iti. sa eva doṣaḥ.
yathendhanam upādāyāgniḥ prajñapyata iti. dravyasan pudgalaḥ.
nānyo nānanya iti. svam upādānam upādāya prajñapyamānatvāt. yo hi bhāvo nānyo nānanya iti svam upādāya prajñapyamānaḥ. sa dravyasaṃs tadyathāgnir iti vātsīputrīyābhiprāyaḥ. ata eva cāha. yadi hy anyaḥ syād iti vistareṇa. lokavirodhaṃ svasiddhāntavirodhaṃ vā darśayati. śāśvataprasaṃgāt ti. asaṃskṛtavat. ucchedaprasaṃgād [Tib. 365b] iti. skaṃdhavat.
apradīptaṃ kāṣṭhādikam indhanam iti vistaraḥ. anenāsiddhatāṃ dṛṣṭāntasya darśayati. anyatvam eva hy agnīndhanayor iṣyate. tena hi tad idhyate dahyate ceti. tenāgninā. tad indhanam idhyate. dīpyata ity arthaḥ. dahyate bhasmīkriyate. saṃtativikārāpādanāt. bhasmatāpādanād ity arthaḥ. idhyate dahyate ceti paryāyāv ity apare. tac cobhayam aṣṭadravyakam iti. indhanaṃ cāgniś caitad ubhayam apy aṣṭadravyakaṃ. cetvāri mahābhūtāni catvāri copādāyarūpāṇi rūpaṃ yāvat spraṣṭavyam iti.
kāme 'ṣṭadravyako 'śabda
iti siddhāntāt.
bhinnakālatvād iti. pūrvam indhanaṃ paścād agniḥ. bhinnakālayoś cānyatvaṃ dṛṣṭaṃ bījāṃkurayoḥ. anityaś ca prāpnotīti. utpattimato rūpāder anityatvadarśanāt. tatraiva kāṣṭhādau pradīpta iti. tadubhayalakṣaṇe samudāye. tayor api siddham anyatvaṃ lakṣaṇabhedād iti. tayor apy agnīndhanayor evaṃlakṣaṇayoḥ siddham anyatvaṃ lakṣaṇabhedāt. pṛthivīdhātvādīnāṃ lakṣaṇānyatvāt. bhinnalakṣaṇānāṃ hy anyatvaṃ dṛṣṭaṃ rūpavedanādīnāṃ. upādayārthas tu vaktavya iti. ananyatvād ity abhiprāyaḥ. na hi tat tasya kāraṇam iti. [Tib. 366a] na hi tad indhanaṃ bhūtatrayalakṣaṇaṃ. tasyoṣṇalakṣaṇasyāgneḥ kāraṇaṃ yujyate. sahajatvāt. savyetaragoviṣāṇavat. nāpi tat prajñapter iti. agniprajñapteḥ. yady āśrayārtha iti. indhanam upādāya indhanam āśrityety arthaḥ. sahabhāvo 'rtho veti. sahotpādārthaḥ. indhanaṃ sahabhūtvenāgṛhyety arthaḥ. āśrayasahabhūtāḥ prāpnuvantīti. āśrayabhūtāḥ sahabhūtāś ca prāpnuvaṃtīty arthaḥ. skaṃdhataḥ spaṣṭam anyatvaṃ pratijñāyate vātsīputrīyaiḥ. tadabhāva iti. skaṃdhābhāve. anyabhūtasvabhāvatvād iti. pṛthivīdhātvādisvabhāvatvāt. anyad apīti na kevalam auṣṇyam uṣṇam. anyad api tatpradīptāgnisaṃbandhaṃ bhūmyādikam uṣṇaṃ sidhyati. ato yathā tasyānyatve na doṣaḥ. tathāsyapīti. tataś cāvaktavya iti. tatpakṣalopaḥ ( Abhidh-k-vy 701 ) syāt. kāṣṭhādikam iti. kāṣṭhatṛṇagomayādikam.
avaktavyam iti pudgalaḥ. anirbhinnatvān napuṃsakaliṃgatā. kiṃ te jātam iti yathā. na vaktavyaṃ prāpnotīti. paṃcavidhaṃ jñeyam iti kathaṃ tarhi vaktavyam ity āha. naiva hi tad atītādibhyaḥ paṃcamaṃ nāpaṃcamaṃ vaktavyam iti.
rūpasyāpīti vistaraḥ. rūpasyāpi prajñaptir vaktavyā. cakṣurādiṣu satsu tasyopalambhāt tāni cakṣurādīny upādāya rūpaṃ prajñapyata iti.

prativibhāvayatīty upalakṣayati. [Tib. 366b] tadupādānatvāt. na tu vaktavyo rūpāṇi vā no veti. atallakṣaṇatvad avaktavyatvāc ca. evaṃ yāvad dharmo vā no veti.
kṣīraṃ prativibhāvayaty udakaṃ ceti. udāharaṇadvayaṃ. tad evaṃ vaktavyaṃ. cakṣurvijñeyāni ced rūpāṇi pratītya kṣīraṃ prativibhāvayati cakṣurvijñeyaṃ kṣīraṃ vaktavyaṃ. no tu vaktavyaṃ. rūpāṇi vā no veti sarvaṃ. tathaitad api vaktavyaṃ. cakṣurvijñeyāni ced rūpāṇi pratītyodakaṃ prativibhāvayati. cakṣurvijñeyam udakaṃ vaktavyaṃ. no tu vaktavyaṃ. rūpāṇi vā no veti sarvaṃ. mā bhūt kṣīrodakayoś catuṣṭvaprasaṃga iti. rūpāṇīti yady ucyet. yāvat spraṣṭavyānīti yady ucyeta kṣīrasyodakasya vā catuṣṭvaṃ prasajyet. catuḥprakāraṃ kṣīram udakaṃ vā prāpnotīty arthaḥ. śabda āgaṃtukatvān nātrādhikṛtaḥ. ato yathā rūpādīny eva samastāni samuditāni kṣīram ity udakam iti vā prajñapyate. tathā skandhā eva samastāḥ pudgala iti prajñapyanta iti siddhaṃ.
rūpāṇi pudgalopalabdheḥ kāraṇam iti rūpāṇy ualabhamānaḥ pudgalam upalabhata iti. ko 'nayoḥ pakṣayor viśeṣaḥ. [Tib. 367a] pūrvasmin pakṣe rūpāṇāṃ kāraṇatvam adhikriyate. dvitīye na tu kāraṇatvaṃ. kiṃ tarhi. rūpāṇy upādāya pudgalopalabdhir iti. tatra rūpāṇaṃ yadi kāraṇatvam iṣyate. sa ca pudgalas tebhyo rūpebhyo 'nyo na vaktavya iti. idaṃ tarhi vaḥ prasajyate. rūpam apīti vistaraḥ. yathā rūpāṇi pudgalopalabdheḥ kāraṇaṃ bhavanti sa ca tebhyo 'nyo na vaktavyaḥ. ālokacakṣurmanaskārā api rūpopalabdheḥ kāraṇaṃ bhavanti. tad api rūpaṃ tebhya ālokādibhyo 'nyan na vaktavyaṃ bhavadbhiḥ. teṣāṃ tadupalabdhikāraṇatvāt. teṣām ālokādīnāṃ rūpopalabdhikāraṇatvāt. rūpād abhinnasvabhāvaḥ pudgalaḥ prāpnoti. tayaivaikayopalabdhyopalabhyamānatvāt. rūpāntaravat. rūpa eva vā tatprajñaptiḥ. pudgalaprajñaptiḥ prāpnotīti ( Abhidh-k-vy 702 ) vartate. kutaḥ. tata eva hetoḥ. idaṃ ca rūpam iti vistaraḥ. upalabdher ekatve rūpapudgalayoḥ paricchedo na prāpnotīti. athaivaṃ na paricchidyate. idaṃ rūpam ayaṃ pudgala iti. katham ubhayaṃ pratijñāyate. rūpam eva hi pratijñātavyaṃ syāt. tadupalabdhisadbhāvāt. evaṃ yāvad dharmebhyo vaktavyam iti. kathaṃ. yac cocyate. śrotravijñeyān śabdān pratītya pudgalaṃ prativibhāvayatīti ko 'sya vākyasyārthaḥ kiṃ tāvac chabdaḥ pudgalopalabdheḥ [Tib. 367b] kāraṇaṃ bhavanti. āhosvic chabdān upalabhamānaḥ pudgalam upalabhata iti. yadi tāvac chabdāḥ pudgalopalabdheḥ kāraṇaṃ bhavanti. sa ca tebhyo 'nyo na vaktavyaḥ. evaṃ tarhi śabdo 'py ālokaśrotramanaskārebhyo 'nyo na vaktavyaḥ. teṣāṃ tadupalabdhikāraṇatvāt. atha śabdān upalabhamānaḥ pudgalam upalabhate. kiṃ tayaivopalabdhyopalabhate. āhosvid anyayā. yadi tayaiva śabdād abhinnasvabhāvaḥ pudgalaḥ prāpnoti. śabda eva vā tatprajñaptiḥ. ayaṃ ca śabdo 'yaṃ pudgala iti katham idaṃ paricchidyate. athaivaṃ na paricchidyate. katham idaṃ parijñāyate. śabdo 'py asti pudgalo 'py astīti. upalabdhivaśena hi tasyāstitvaṃ prajñāyate. anayā diśā yāvad dharmebhyo yojayitavyaṃ. nīlād iva pītam iti. yadā paricchedena nīlam upalabhyate. na tadā pītam upalabhyate. paścāt tūpalabhyata iti. anyayopalabdhyopalabhyate. tac ca nīlāt pītam anyad iti pratītaṃ. tathā ca pudgalo 'nyayopalabhyopalabhyata iti. rūpād anyaḥ prāpnoti. evaṃ kṣaṇād api kṣaṇāntaram anyad ity udāhāryam. evaṃ yāvad dharmebhyo vaktavyam iti. katham. athānyayā bhinnakālopalambhād anyaḥ śabdaḥ prāpnoti. yathā bherīśabdān mṛdāṃgaśabdaḥ. kṣaṇād iva ca kṣaṇāntaraṃ. yathāpūrvam uktaṃ. nīlād iva pītaṃ [Tib. 368a] kṣaṇād iva kṣaṇāntaram iti. bhinnalakṣaṇe viṣaye abhinnalakṣaṇe ca bhinnakālopalabdhyānyatvaṃ darśitam eva. athānyayeti vistareṇa yāvad dharmebhyo yojyaṃ.
āha rūpapudgalavad iti vistaraḥ. yathā rūpapudgalayor anyānanyatvam avaktavyam evaṃ tadupalabdhyor apy anyānanyatvam avaktavyam ity evaṃ yadi brūyāt. tena tarhi saṃskṛtam apy avaktavyaṃ bhavati tadupalabdhilakṣaṇaṃ saṃskṛtam apy etad avaktavyam iti. siddhāntabhedaḥ. yo 'yaṃ siddhāntaḥ pudgala evāvaktavya iti. ayaṃ bhidyate. saṃskṛtam apy avaktavyam iti kṛtvā. yadi cāyam iti vistaraḥ. yady evaṃ rūpāṇi no veti na vaktavyaḥ kiṃ tarhi etad bhagavatoktaṃ rūpam anātmeti. yāvad vijñānam anātmeti. evaṃ hi bruvato vaktavya eva pudgalo nāvaktavya iti darśitaṃ bhavati.
śabdādivad iti. na rūpavijñānenopalabhyate pudgalaḥ. tadanālambanapratyayabhūtatvāt. śabdavat. ādiśabdenātra gandhavad rasavad ityādi yojyam. evaṃ śrotrādivijñānānupalabhyamānatvam asya [Tib. 368b] vaktavyam. eṣā hi dik. anena copanyāsena dharmiviśeṣaviparyayapratijñādoṣa udbhāvyata ity avagantavyaṃ. dvayaṃ pratītyeti. dvayaṃ pratītya na tu trayaṃ pratītyeti. ata idam utsūtram iti.
cakṣur bhikṣo hetur iti vistaraḥ. hetur āsannaḥ pratyayaḥ. viprakṛṣṭas tu pratyaya eva. janako hetuḥ. pratyayas tv ālambanamātram ity apare. paryāyāv etāv ity apare.
rūpād anyaḥ pudgala iti pakṣaprasaṃgaḥ. śrotravijñānavijñeyatvāc chabdavat. tathā śabdād anyaḥ pudgala iti pakṣaprasaṃgaḥ. cakṣurvijñānavijñeyatvād rūpavat. iti evam anyebhyo yojyam iti. rūpaśabdābhyām anyaḥ pudgala iti pakṣaprasaṃgaḥ. ghrāṇavijñeyatvāt. gandhavat. ity eṣā dig yojanaṃ pratīti. svakaṃ svakaṃ gocaraviṣayaṃ pratyanubhavantīti vacanāt pudgalena pratyanubhavantīty uktaṃ bhavati. manaś caiṣāṃ pratisaraṇam iti. anuṣaṃgenedam uktaṃ. nedam udāharaṇaṃ. tathāpi tu manaś caiṣām indriyāṇāṃ pratisaraṇam iti tadapekṣāṇīndriyāṇi vijñānotpattau [Tib. 369a] kāraṇaṃ bhavantīty arthaḥ. na vā pudgalo viṣaya iti. yadi sūtraṃ pramāṇīkriyate. tataḥ kim ity āha. na ced viṣayaḥ. yadi na kasyacid vijñānasya viṣaya na tarhi vijñeyaḥ. tataś ca paṃcavidhaṃ jñeyam iti svasiddhānto bādhyate.

yady evaṃ sūtre vacanān nānyad anyasya gocaraviṣayaṃ pratyanubhavatīti paṃcānāṃ cakṣurādīnāṃ pramāṇīkriyate. svaviṣayāvyabhicāraḥ. svaviṣayāvyabhicāre ca na cakṣurvijñānādibhir vijñeyaḥ pudgalaḥ. tad evaṃ sati manaindriyasyāpy avyabhicāraḥ prāpnoti. ṣaḍ imānīndriyāṇi nānāgocarāṇīti vistareṇa sūtre vacanāt. kukkurapakṣiśṛgālaśiśumārasarpamarkaṭāḥ ṣaṭprāṇakāḥ kenacid baddhā madhye granthiṃ kṛtvotsṛṣṭāḥ. te svakaṃ svakaṃ gocaraviṣayam ākāṃkṣante. grāmākāśāśmaśānodakāntavalmīkavanākāṃkṣaṇāt. evam eva ṣaḍ imānīndriyāṇi svakaṃ svakaṃ gocaraviṣayam ākāṃkṣante. ity evam upamātra kriyate. atha saty api sūtravacane manaindriyasya vyabhicāraḥ. evaṃ cakṣurādīnām apīndriyāṇāṃ vyabhicāraḥ. vyabhicāre ca cakṣurvijñānādibhir vijñeyaḥ pudgalo bhaviṣyatīti.
atra [Tib. 369b] brūmaḥ. na tatreti vistaraḥ. tatra ṣaṭprāṇakopame sūtre nendriyam eva cakṣurādikam indriyaṃ kṛtvoktaṃ. kiṃ kāraṇaṃ. cakṣurādīnāṃ ( Abhidh-k-vy 704 ) paṃcānām indriyāṇāṃ darśanādyākāṃkṣaṇāsaṃbhavāt. yasmād eṣāṃ darśanaśravaṇādyākāṃkṣaṇaṃ na saṃbhavati rūpasvabhāvatvāt. tadvijñānānāṃ ca. cakṣurādivijñānānāṃ ca darśanādyākāṃkṣāsaṃbhavāt. kasmād eṣāṃ darśanaśravaṇādyākāṃkṣaṇaṃ na saṃbhavati. avikalpakatvāt. tadādhipatyādhyāhṛtaṃ tu manovijñānam indriyam ity uktam indriyam iveti kṛtvā. katham jñāyate tadādhipatyādhyāhṛtaṃ tad iti. yadi hi cakṣurādidvāreṇa cakṣurvijñānādi notpannaṃ syāt. katham anyathā vikalpakaṃ manovijñānam utpannaṃ syāt. ity ato jñāyate. tadādhipatyādhyāhṛtam iti. tan manovijñānaṃ cakṣurādīndriyabhūtaṃ svakaṃ svakaṃ gocaraviṣayaṃ rūpādikam ākāṃkṣatīti. yac ca tat kevalam iti vistaraḥ. naiva tadanyeṣāṃ cakṣurādīnāṃ viṣayam ākāṃkṣati yan mana-ādhipatyādhyāhṛtaṃ. kiṃ tarhi. svaviṣayam eva dharmāyatanam evālambata iti. ato nāsty eṣa doṣaḥ. yady evaṃ manaindriyasyāpy [Tib. 370a] avyabhicāraḥ prāpnotīti yad uktam iti.
na pudgalaḥ. kim. abhijñeyaḥ parijñeyaś ceti. tasmād vijñeyo 'py asau pudgalo na bhavati. nanu cāsāv arthād abhijñeyaḥ parijñeyaś ca na bhavatīty uktaḥ. na tv artho vijñeyaḥ iti. ata āha. prajñāvijñānayoḥ samānaviṣayatvād iti. vijñeyam api hi cakṣurādikaṃ bhavati. na kevalam abhijñeyaṃ parijñeyaṃ ceti.
anātmaneti. cakṣuṣā cakṣurvijñānenety arthaḥ. nītārthaṃ ca sūtraṃ pratisaraṇam uktam iti. catvārīmāni bhikṣavaḥ pratisaraṇāni. katamāni catvāri. dharmaḥ pratisaraṇaṃ na pudgalaḥ. arthaḥ pratisaraṇaṃ na vyaṃjanaṃ. nītārthasūtraṃ pratisaraṇaṃ na neyārthaṃ. jñānaṃ pratisaraṇaṃ na vijñānam iti.
prajñaptim anūpapatita iti. yatraiva prajñaptiḥ kṛtā ātmeti vyavahārārthaṃ tām evātmety abhiniviṣṭa ity arthaḥ.
nāstīha sattva ātmā ceti.
idam ihodāharaṇaṃ
pudgalo nopalabhyata
ity etac ca.
na vidyate so 'pi kaścid
itīdaṃ vāpy udāharaṇaṃ.
yogy api nāsti yaḥ śūnyatām abhyasyātīti.
ātmadṛṣṭir bhavati yāvaj jīvadṛṣṭir iti prathamā ādinavo nirviśeṣo bhavati. tīrthikair [Tib. 370b] iti dvitīyaḥ. unmārgapratipanno bhavatīti tṛtīyaḥ. śūnyatāyām ( Abhidh-k-vy 705 ) asya cittaṃ na praskandati yāvan nādhimucyata iti caturthaḥ. āryadharmā asya na vyavadāyanta iti paṃcamaḥ.
na tarhi teṣāṃ buddhaḥ śāsteti. buddhavacanam eṣāṃ na pramāṇam ity abhiprāyāt.
na kilaitad buddhavacanam iti. kenāpy adhyāropitāny etāni sūtrāṇīty abhiprāyaḥ. sarvanikāyāntareṣv iti tāmraparṇīyanikāyādiṣu. na ca sūtraṃ bādhate na ca sūtrāntaraṃ bādhate. na ca sūtrāntaraṃ virodhayati. na dharmatāṃ bādhata iti pratītyasamutpādadharmatāṃ.
sarvadharmā anātmāna iti. na caita ātmasvabhāvāḥ. na caiteṣv ātmā vidyata iti anātmānaḥ sarvadharmāḥ. dvayaṃ pratītyeti. cakṣū rūpāṇi yāvan mano dharmān iti. [na pudgalo na dharmā iti] .
nātmā skaṃdhāyatanadhātava iti vacane yat kaścit pūrvaṃ no tu vaktavyaṃ rūpāṇi vā no vety uktam. apoḍham apāstaṃ tad bhavati ātmano 'nyatvāt.
tasmāt sarva evānmātmany ātmagrāha iti. nāto 'nyo 'stīti darśayati.
yady evam iti vistaraḥ. yadīmān eva paṃcopādānaskandhān samanusmarantaḥ samanvasmārṣuḥ samanusmaranti samanusmariṣyanti vā na pudgalaṃ. kasmād āha rūpavān ahaṃ [Tib. 371a] babhūvātīte 'dhvanīti. aham iti vacanāt pudgala ucyate iti darśayati. evam anekavidhaṃ ye samanusmaranti. ta evam anusmarantīti vākyādhyāhāraḥ. apāṭha eva cātra śaraṇaṃ syād iti. aham iti pāṭhe hi sati satkāyadṛṣṭiparigrahaprasaṃgaḥ syād ity arthaḥ. viṃśatikoṭikā hi satkāyadṛṣṭiḥ paṭhyate. rūpam ātmeti samanupaśyati. rūpavantam ātmānam. ātmīyaṃ rūpaṃ. rūpe ātmety evaṃ yāvad vijñānaṃ vaktavyaṃ. rāśidhārādivad iti. rāśivad dhārāvac ca. ādiśabdena pānakādigrahaṇaṃ. ekasmin kṣaṇe samavahitānāṃ bahūnāṃ rāśiḥ. bahuṣu kṣaṇeṣu samavahitānāṃ dhārā. rāśidṛṣṭāntena bahuṣu dharmeṣu pudgalaprajñaptiṃ darśayati dhārādṛṣṭāntena bahutve sati rūpavedanādīnāṃ skaṃdhānāṃ pravāhe pudgalaprajñaptiṃ darśayati.
katham idaṃ gamyata iti. buddhākhyāyāḥ saṃtater idaṃ sāmarthyaṃ. yad ābhogamātreṇāviparītam jñānam utpadyate yatreṣṭaṃ. na punaḥ pudgalasyeti.
ucyate. atītādivacanāt.
ye cābhyatītā
iti vistareṇokta upasaṃhāraḥ. tasmāt skaṃdhasaṃtāna eva buddhākhyā. na pudgala iti.
bhāraṃ ca vo bhikṣavo deśayiṣyāmīti vistaraḥ. [Tib. 371b] bhāraṃ ca vo bhikṣavo deśayiṣyāmi bhārādānaṃ ca bhāranikṣepaṇaṃ ca bhārahāraṃ ca. tac chṛṇuta sādhu ca suṣṭhu ca manasikuruta bhāṣiṣye. bhāraḥ katamaḥ. paṃcopādānaskaṃdhāḥ. bhārādānaṃ katamat. tṛṣṇā paunarbhavikī nandīrāgasahagatā tatratatrābhinandinī. bhāranikṣepaṇaṃ katamat. yad asyā eva tṛsṇāyāḥ paunarbhavikyā nandīrāgasahagatāyāḥ tatratatrābhinandinyāḥ aśeṣaprahāṇaṃ pratiniḥsargo vyantībhāvaḥ kṣayo virāgo nirodho vyupaśamo 'staṃgamaḥ bhārahāraḥ katamaḥ. pudgala iti syād vacanīyaṃ. yo 'sāv āyuṣmān evaṃnāmā evaṃjanya evaṃgotraḥ evamāhāraḥ evaṃsukhaduḥkhapratisaṃvedī evaṃdīrghāyur evaṃcirasthitika evamāyuṣmanta iti. bhāraṃ haratīti bhārahāraḥ. pudgala ity abhiprāyaḥ. chedam udāharaṇam. ata evāha. na hi bhāra eva bhārahāra iti.

bhārādānasyāpi yathoktalakṣaṇasya skaṃdhāsaṃgrahaprasaṃgāc ca. pudgalavad askaṃdhasaṃgrahaprasaṃgaḥ. na caivam iṣyate. tasmād bhārādānavan na skaṃdhebhyo 'rthāntarabhūtaḥ pudgalaḥ. ity artham eva ceti vistareṇa sarvam uktvā vaktavyaṃ mānyatheti. yadi dravyasan syāt pudgalaḥ bhārahāraḥ katamaḥ pudgala iti syād vacanīyam ity etāvad evoktaṃ syāt tatra sūtre. pareṇa sa na vibhaktvyaḥ syāt. yo 'sāv āyuṣmān iti vistareṇa yāvad āyuḥparyanta iti. [Tib. 372a] prajñaptisatpudgalapratipattyarthaṃ hy etat pareṇa viśeṣaṇam ity abhiprāyaḥ. sa eva tu prajñaptisan kuto vijñāyate. mānyathā vijñāyi nityo vāvaktavyo vā dravyasatpudgala iti. skaṃdhānām iti vistaraḥ. tatra ye upaghātāya saṃvartante duḥkhahetavaḥ skaṃdhāḥ. te bhāva iti kṛtvoktāḥ. uttare ye pīḍyante. te bhārahāra iti kṛtvoktā iti. upapādukatvād iti. upapadane sādhukāritvād ity arthaḥ. pudgalasya satyeṣv anantarbhāvād iti. yasmād yathāparikalpitasya pudgalasya satyeṣu duḥkhādisu nānantarbhāvaḥ. na hi pudgalo duḥkhaṃ yāvan mārga iti. ato na satyadarśanaprahātavyaiṣā pudgalāpavādika mithyādṛṣṭiḥ. yā hi dṛṣṭir yasmin satye vipratipannā. tatsatyadarśanāt tasyāḥ prahāṇaṃ bhavet. tathā duḥkhasamudayasatyayoḥ pudgalasyānantarbhāvān nāpi bhāvanāprahātavyā. bhāvanāprahātavyo hi kleśo bhāvanāprahātavyam ( Abhidh-k-vy 707 ) eva vastu duḥkaṃ samudayaṃ vālaṃbata ity evaṃ tasyā bhāvanāprahātavyatvaṃ yujyate. na ca pudgalas tayor aṃtarbhūta ity ato bhāvanāprahātavyā sā na bhavati. atha vā na kadācid api dṛṣṭir bhāvanāprahātavyeti nāsau bhāvanāprahātavyā.
ekatilaikataṇḍulavad ekarāśyekavacanavac ceti. yathā [Tib. 372b] 'ṣṭadravyakatve 'py ekatila ekataṇḍula iti cocyate. tathā eko rāśir ekavacanam iti. tadvad ekaḥ pudgala iti. utpattimattvābhyupagamād iti. utpadyata iti vacanād utpattimattvam asyābhyupagataṃ bhavati. tataś ca saṃskṛta iti vaktavyo bhavadbhiḥ.
skandhāntaropādānād iti. nāsya saṃskṛtatvam āpdyata iti abhiprāyaḥ. yathā hi yājñiko jāta iti vidyopādānād ucyate. na cāsau bhūtārthena jātaḥ. tadvad iti sarvaṃ yojyaṃ.
kārakas tu nopalabhyata iti vistaraḥ. karmaṇaḥ kārako nopalabhyate. kīdṛśo 'sāv iti. āha. ya imāṃś caihikāṃ skandhān nikṣipati tyajaty anyāṃś ca pāratrikān skaṃdhān pratisaṃdadhāti upasaṃgṛhṇāti. dravyasann avasthita iti. anyatra dharmasaṃketād iti pratītyasamutpādalakṣaṇāntenāha yad utāsmin satīti.
upādatta iti phālguna na vadāmīti. ahaṃ ced evaṃ vadeyam upādatta iti. atra te kalpaḥ syād vacanāya ko nu bhadanta upādānam upādatta iti. tasmān nāsti skandhānāṃ kaścid upādātā nāpi nikṣipteti.
tasyāpi tatheti. pratikṣaṇam apūrvotpattir evety arthaḥ. yadi pudgalaḥ. so 'siddha ity evamādinopanyāsenāsiddhatāṃ dṛṣṭāntasya darśayati.
śarīravidyāliṃgavac ceti. vidyā ca liṃgaṃ ca vidyāliṃgaṃ. śarīraṃ ca vidyāliṃgaṃ ca śarīravidyāliṃgaṃ. [Tib. 373a] tayor iva śarīravidyāliṃgavat.
skandhapudgalayor anyatvam āpadyate. yathopādeyāyā vidyāyā liṃgāc ca śarīrasya anyatvaṃ. evam upādeyāt skandhāt pudgalasyānyatvam upādātṛtvād ity abhiprāyaḥ. jīrṇaṃ taṃ śarīrāntaram eva vyādhitaṃ ceti pratikṣaṇam anyatvam avasthānād ity abhiprāyāt. tatra yad uktaṃ jīrṇo jāto vyādhito jāta ity asiddho dṛṣṭānta iti darśayati. athāpi syād avasthitasya śarīrasyāvasthāntaranirvṛttāv avasthāntaraprādurbhāva iti. tac ca nāpratiṣiddho hi sāṃkhyeyaḥ pariṇāmavādaḥ pūrvasmin kośasthāne. katham. sa eva hi dharmī na saṃvidyate. yasyāvasthitasya dharmāntaravikalpaḥ parikalpeta. tad eva cedaṃ tathety apūrvikā vācoyuktir iti.
bhūtāni catvāri rūpaṃ caikam iti. rūpaṃ katamat. catvāri mahābhūtānīty ( Abhidh-k-vy 708 ) ādi.

pākṣika eva doṣa iti ekasmin pakṣe ayaṃ doṣavāda ity arthaḥ.
bhūtamātrikapakṣa iti sthavirabuddhadevapakṣe nāsmatpakṣa ity arthaḥ. tathāpi tv iti. bhūtamātrikapakṣe 'pi bhūtebhyo rūpaṃ nānyat. bhūtamātrikapakṣe 'pi bhūtebhyo rūpavat skandhebhyo nānyaḥ pudgala ity upagataṃ bhavatīti svasiddhāntaḥ parityāgaḥ syād ity abhiprāyaḥ. kasmād [Tib. 373b] bhagavatā sa jīvaḥ. tac charīram anyo veti na vyākṛtam iti. ayam eṣām abhiprāyaḥ. yadi skandheṣu pudgalopacāraḥ kasmāc charīram eva jīva iti noktam iti. pūrvakair eveti sthaviranāgasenādibhiḥ. bahuvollakā iti. bahupralāpā iti.
itarāha. yadi pudgalo nāvaktavyaḥ kasmān nokto nāsty eveti.
sa ca taddeśanāyā akṣama iti. nairātmyadeśanāyā ayogya ity arthaḥ. pūrvam evaṃ saṃmūḍha iti. satkāyadṛṣṭisahagatena mohena. bhūyasyā mātrayā saṃmoham āpadyeteti ucchedadṛṣṭisahagataṃ dṛṣṭyantaram utpādayed ity abhiprāyaḥ. ata evāha. abhūn me ātmā sa me etarhi nāstīti. āha cātreti. bhadantakumāralātaḥ
dṛṣṭidaṃṣṭrāvabhedaṃ ceti
vistaraḥ. dṛṣṭir eva daṃṣṭrā. tayāvabhedam
apekṣya
deśayanti buddhā
bhagavanto
dharmaṃ
nairātmyaṃ tatpratipakṣeṇa.
bhraṃśaṃ ca karmaṇām apekṣya
kṛtavipraṇāśam apekṣya. pudgalāstitvam iva darśayanto 'nyathā deśayanti.
vyāghri potāpahāravad
iti. yathā vyāghrī nātiniṣṭhureṇa dantagrahaṇena svapotam apaharati nayati. māsya daṃṣṭrayā śarīraṃ kṣataṃ bhūd iti. nāpy atiśithilena dantagrahaṇena tam apaharati māsya bhraṃśapāto 'smin visaye bhūd iti. yuktenaiva grahaṇenāpaharatīty artaḥ. apaharatīty apare [Tib. 374a] paṭhanti sthānāntarād apaharaty apanayatīty arthaḥ. tathārthadarśane kāraṇaṃ darśayann āha.
ātmāstitvam
iti vistaraḥ.
ātmāstitvaṃ pratipannaś
cet kaścid
dṛṣṭidaṃṣṭrayā
satkāyadṛṣṭilakṣaṇayā
bhinnaḥ sa
vineyajanaḥ syāt.
aprāpya saṃvṛtigatiṃ
dharmasaṃketam ajānānaḥ.
kuśalapotasya
kuśalakarmaṇo vyāghrīpotabhūtasya
bhraṃśaṃ
kuryāt. nāsti karmaṇaḥ phalam iti.
prājñaptika
iti prajñaptau bhavaḥ prājñaptikaḥ. saṃvṛtisann api pudgalo nāstīti kaścid gṛhṇīyād ity ato
nāstīti nāvocat.
sati tv astīti nāha kim
iti. yadi bhūtārthena pudgalo 'sti kim iti kṛtvā bhagavān asti pudgala iti na bravīti. na hi rūpam astīti vacane doṣo bhavati tasyāstitvāt.
nirgranthaśrāvakacaṭakavad iti. nirgranthaśrāvakeṇa caṭakaṃ jīvantaṃ gṛhītvā bhagavān pṛṣṭaḥ. kim ayaṃ caṭako jīvati na veti. tasyāyam abhiprāyaḥ yadi śramaṇo gautama ādiśej jīvatīti. sa tan nipīḍanena mārayitvā darśayet. yadi punar bhagavān evam ādiśen mṛta iti. sa taṃ jīvantam eva darśayet. kathaṃ nāmāyam ajña iti loko jānīyād iti tasyābhinveśaḥ. bhagavatā tu tasyāśayaṃ viditvā na vyākṛtaṃ. tvaccittapratibaddham evaitaj jīvati vā na veti cety evābhihitaṃ. tadvad [Tib. 374b] etan na vyākṛtam iti.
tulyārtho hy eṣa catuṣka iti. śāśvato loko 'śāśvato loka ity anena catuṣkena antavān loko 'naṃtavān ity ayaṃ catuṣkas tulyārthaḥ. yady evaṃ kathaṃ caturdaśāvyākṛtavastūni bhavaṃti. śāśvato loka ity ekacatuṣkaḥ. antavān iti dvitīyaś catuṣkaḥ. bhavati tathāgata iti tṛtīyaś catuṣkaḥ. sa jīvas tac charīram anyo jīvo 'nyac charīram iti dvikaḥ. trayaś catuṣkāḥ ekaś ca dvika iti caturdaśāvyākṛtavastūnīti. paryāyarūpatvavyāvasthāne 'pi caturdaśatvaṃ bhavatīty adoṣaḥ. tvam evaitat pṛcchasīti. antavān iti yaṃ pṛṣṭavān. kathaṃ. kiṃ nu sarvo loko 'nena mārgeṇa niryāsyatīti anena antavān iti aśāśvata iti ca pṛṣṭaṃ bhavati. āhosvid ekadeśo lokasyety anenāntavāṃś cānantavāṃś ceti ( Abhidh-k-vy 710 ) śāśvataś cāśāśvataś ceti ca pṛṣṭaṃ bhavati.
jīvantaṃ pudgalam astīti vyākarotīti. tattvānyatvenāvaktavyaṃ santam eva pudgalaṃ vyākarotīty abhiprāyaḥ.
śāśvatadoṣaprasaṃgād iti vātsiputrīyavacanaṃ. idaṃ tarhi kasmād vyākarotīti vistareṇācāryavacanaṃ. sārvajñam ity aṇ bhāvapratyayo yauvanam iti yathā. na vaktavyaṃ paśyati vā na veti. paśyati na paśyati na vaktavyam ity arthaḥ. śanaiḥśanair avaktavyaṃ kriyatām [Tib. 375a] iti. sarvajño vā bhagavān na veti na vaktavyam iti. śanaiḥśanairgrahaṇaṃ samānaśākyaputrīyaprakopaparihārārthaṃ. satyataḥ sthitita iti. sthitirūpeṇety arthaḥ. dṛṣṭisthānam uktam iti. mithyādṛṣṭisthānam uktam ity abhiprāyaḥ.
ācārya āha. astīty api dṛṣṭisthānam uktam iti. satkāyadṛṣṭisthānam uktam ity arthaḥ.
uktottara eṣa pakṣa iti. kathaṃ ca na. pratikṣepāt. sūtra eva hi pratikṣiptaṃ bhagavateti vistareṇa yāvad apadṛṣṭāntā eta iti. kim idam upādāyety ārabhyaitad apareṣāṃ vyākhyānaṃ. svamatena tu yathā saṃsarati. tathā darśayann āha. yathā tu kṣaṇiko 'gnir iti vistaraḥ. kṣaṇiko 'gniḥ prasiddhaḥ. sa ca deśāṃtarotpattisaṃtatyā saṃcaratīty ucyate. tathā sattvākhyaskandhasamudāyas tṛṣṇopādānaḥ. tṛṣṇā upādānam asyeti tṛṣṇopādānaḥ. kṣaṇiko 'pi saṃtatyā saṃsaratīti.

sunetro nāma śāsteti. saptasūryodayasūtre 'yam eva bhagavān ṛṣiḥ sunetro nāma babhūveti.
anyatvāt skaṃdhānam iti. kṣaṇikatve saty anyatvād ity abhiprāyaḥ. ekasaṃtānatāṃ darśayatīti. yasmāt sunetro buddhasaṃtāna evāsīt. ataḥ sa evāham ity abhedopacāraḥ. [Tib. 375b] yathā sa evāgnir yaḥ pūrvaṃ dṛṣṭo dahann āgata iti. saṃtānavrṭtyā sa evety ucyate. tadvat. saiṣāṃ syāt satkāyadṛṣṭir iti. saiṣāṃ tathāgatānām ātmātmīyākārā satkāyadṛṣṭiḥ syāt. dṛḍhatarātmātmīyasnehaparigāhitabaṃdhanānām iti. ātmadṛṣṭāv ātmīyadṛṣṭau ca satyām ātmasneha ātmīyasnehaś ca bhavati. ity ato rāgo bandhanam iti kṛtvā dṛḍhīkṛtabandhanānāṃ satāṃ mokṣo dūrībhavet. naiva bhaved ity abhiprāyaḥ.
ya ekeṣāṃ pudgalagrāha iti vātsīputrīyāṇām. ekeṣāṃ sarvanāstigrāha iti. madhyamakacittānām ity abhiprāyaḥ. smṛtiviṣayasaṃjñānvayāc cittaviśeṣād ( Abhidh-k-vy 711 ) iti. smṛter viṣayo 'nubhūto 'rthaḥ. tatra saṃjñā sānvayo hetur asyeti smṛtiviṣayasaṃjñānvayaś cittaviśeṣaḥ. kiṃcid eva cittaṃ. na sarvam ity arthaḥ. tasmāt smaraṇaṃ bhavati pratyabhijñānaṃ vā.
evam ubhayaviśeṣaṇe kṛte pṛcchati kīdṛśāc cittaviśeṣād iti.
āha. tadābhoga iti vistaraḥ. tasmin smartavya ābhogas tadābhogaḥ. yatra tena sadṛśāḥ saṃbaṃdhinaś ca saṃjñādayo ye te vidyante 'syeti tadābhogasadṛśasaṃbaṃdhisaṃjñādimāṃś cittaviśeṣaḥ. ādigrahaṇena praṇidhānanibandhābhyāsādigrahaṇaṃ. [Tib. 376a] āśrayaviśeṣaś ca śokataś ca vyākṣepataś cādir eṣām iti āśrayaviśeṣaśokavyākṣepādīni. tair anupahataprabhāvaś cittaviśeṣaḥ. sa evam anena darśito bhavati. tasmād īdṛśāc cittaviśeṣāt smṛtir bhavati. tad idam uktaṃ bhavati. tadābhogavataḥ yadi tatrābhogaḥ kriyate. sadṛśasaṃjñādimataḥ yatra sādṛśyāt smṛtir bhavati. sambandhisaṃjñādimataḥ yatrāntareṇāpi sādṛśyaṃ dhūmādidarśanāt smṛtir bhavati. praṇidhānanibaṃdhābhyāsādimataś ca yatra praṇidhānam atra kāle smartavyam abhyāso vāsya tatsmartavyādi. āśrayaviśeṣādibhir anupahataprabhāvatvād iti. vyādhilakṣaṇenāśrayaviśeṣeṇa śokena vyākṣepeṇānyatra kārye. ādiśabdagṛhītaiś ca karmavidyādibhiḥ. tādṛśo 'pīti vistaraḥ. tadābhogayāvatsaṃjñādimān anupahataprabhāvo 'pīty arthaḥ. atadanvaya iti. asmṛtiviṣayasaṃjñānvaya ity arthaḥ. bhāvayitum utpādayituṃ. anyādṛśa iti. atadābhogayāvatsaṃjñādimān anupahataprabhāvo vā. anyasya cittaviśeṣād anyasya.
na. asaṃbaṃdhād iti. devadattayajñadattacetasor akāryakāraṇabhāvenāsaṃbaṃdhād [Tib. 376b] ity arthaḥ. yathaikasāṃtānikayoś cetasoḥ kāryakāraṇabhāvāt saṃbaṃdho. naivaṃ devadattayajñadattacetasoḥ saṃbandhaḥ. ity anena dṛṣṭāntadārṣṭāntikayor asāmyaṃ darśayati. tatra yadi pareṇaivaṃ sādhanam abhidhīyate. na devadattānubhavacittānubhūtam arthaṃ tatsmaraṇacittaṃ smarati. anyatvāt. yajñadattacittavad iti. tad asādhanaṃ. hetoḥ svayamaniścitatvāt pratyakṣavirodhena ca pūrvapakṣasāpakṣālatvāt. atha devadattānubhavacittānusmaraṇacittayor anyatvapratijñāyām idaṃ dūṣaṇam udgrāhyet. tad adūṣaṇaṃ dṛṣṭabādhāyāṃ dūṣaṇānupapatteḥ. bhavatsiddhānte 'pi hi devadattānubhavacittānubhūtam arthaṃ tatsmaraṇacittaṃ smaratīti. na ca brūmo 'nyena cetasā dṛṣṭam anyat anyat smaratīti. na yatkiṃcid anyat ( Abhidh-k-vy 712 ) smaratīty abhiprāyaḥ. darśanacittāt smṛticittam anyad evotpadyata iti. vidyamānakāraṇatvād vidyamānabījāṃkuravad ity arthaḥ. smaraṇād eva ca pratyabhijñānam iti. smaraṇe sati pratyabhijñānaṃ. tad evedaṃ yan mayā dṛṣṭam iti smaraṇāt.
yat tarhīti. yadi cittaviśeṣa eva smarati. yat tarhi caitraḥ smaratīti tat katham iti vākyādhyāhāraḥ. sa cāpi tasyeti vistaraḥ. sa cāpi caitrābhidhānaḥ. saṃskārasamūhasaṃtānas tasya gavākhyasya deśāṃtaravikārotpattau [Tib. 377a] deśāntarotpattau vikārotpattau ca kāraṇabhāvaṃ cetasikṛtvā. kiṃ. svāmīty ucyate. na tu pudgalaṃ. kāryakāraṇabhāvāpekṣo 'yaṃ vyavahāraḥ. na pudgalāpekṣa ity abhiprāyaḥ. ata evāha. na tu kaścid iti vistaraḥ.
evaṃ ko vijānātīti vistaraḥ. asaty ātmani ka evaṃ vijānāti. vijānātīti ko 'rthaḥ. vijñānena viṣayaṃ gṛhṇāti. kiṃ tad grahaṇam anyad vijñānat. vijñānaṃ tarhi karoti. uktaḥ saḥ. yas tat karoti. vijñānahetur indriyārthamanaskārāḥ. cittaviśeṣa iti tan na vaktavyaṃ. indriyādihetvantarayogāt. ata eva cocyate yathāyogam ity eṣa viśeṣa iti. yat tarhi caitro vijānātīty ucyate. tato hi caitrākhyāt saṃtānād bhavadṛṣṭocyate. asaty ātmani kasyedaṃ vijñānaṃ. kim arthaiṣā ṣaṣṭhī. svāmyarthā. yathā kasya kaḥ svāmīti vistareṇa yāvat kva ca punar vijñānaṃ viniyoktavyaṃ yata etasya svāmī mṛgyate. vijñātavye 'rthe. kim arthaṃ viniyoktavyaṃ. vijñānārtham. aho sūktāni sukhaidhitānāṃ. tad eva hi nāma tadarthaṃ viniyoktavyam iti. kathaṃ ca viniyoktavyaṃ. utpādanata āhosvit saṃpreṣaṇataḥ. vijñānagatyayogād utpādanataḥ. [Tib. 377b] hetur eva tarhi svāmīti vistareṇa yāvad yo hy eva heturvijñānasya tasyaivāsau. yaś cāpi sa caitrābhidhāna iti vistareṇa yāvan na tatrāpi hetubhāvaṃ vyatītyāsti svāmibhāva iti. ādiśabdena ko vedayate kasya vedanā. kaḥ saṃjānīte kasya saṃjñety evamādi. eṣā dig iti.
yo 'py āha. bhāvasya bhavitrapekṣād iti vaiyākaraṇaḥ. tena bhavitavyam iti. vijñātrā bhavitavyaṃ pudgalenety abhiprāyaḥ.
gacchatigamanābhidhānavad iti. yathā jvālā gacchati śabdo gacchatīti gacchatiśabdābhidhānaṃ. yathā jvālāyāḥ śabdasya vā gamanam. evaṃ devadatto gacchati devadattasya gamanam. anena dṛṣṭāntena vijānāti devadatta iti sidhyati.
sādṛśyenātmalābhād iti. kāraṇasādṛśyena kāryātmalābhāt. akurvad api kiṃcid iti. parispandam akurvad apīty arthaḥ.
tadākārateti. nīlādiviṣayākāratety arthaḥ. vijñāne kāraṇabhāvād iti. ( Abhidh-k-vy 713 ) vijñānaṃ vijñānāntarsya kāraṇam. ato vijñānāntaram utpādād vijānātīty ucyate. kāraṇe kartṛśabdaniveśād iti. kāraṇaṃ kartṛbhūtam iti kṛtvā. tadyathā nādasya kāraṇaṃ ghaṇṭeti ghaṇṭā rautīty ucyate. tadvat.

[Tib. 378a] pradīpa iti. arciṣāṃ saṃtāne pradīpa iti upacaryate. eka iveti kṛtvā. sa deśāntareṣūtpadyamānaḥ saṃtānarūpaḥ pradīpadeśāntareṣūtpadyamānaḥ. taṃtaṃ deśaṃ gacchatīty ucyate. evaṃ cittānāṃ saṃtāne vijñānam ity upacaryate. ekam iveti kṛtvā. tat saṃtānarūpaṃ vijñānaṃ viṣayāntareṣūtpadyamānaṃ taṃtaṃ viṣayaṃ vijānātīty ucyate. saṃtānena vijñānotpattyā vijānātīty abhiprāyaḥ. yathā vā rūpaṃ bhavatīti vistaraḥ. yathā bhavitū rūpasya bhāvāj janitur jāteḥ sthātuḥ sthiter anarthāntaratvam. evaṃ vijñāne 'pi syāt. vijñātur vijñānasya bhāvād anarthāntaratvaṃ. vyatiriktasya bhāvasyānupalabdheḥ. vaiśeṣikasūtrānusārād vā.
nātmana iti. yadi nātmano vijñānam utpadyate vijñānalakṣaṇasyāviśeṣāt tādṛśam eva vijñānam utpadyeta. yadi tv ātmanaḥ tasyābhiprāyaviśeṣād viśiṣṭaṃ jñānam utpadyetety abhiprāyaḥ. na ca kramaniyameneti. kasmāc ca na kramaniyamenotpadyate. aniyamenāpi hy utpadyate gobuddher anantaraṃ strībhuddhiḥ. strībuddher mahiṣabhuddhiḥ. kasmād gobuddhir evānantaraṃ notpadyate. aṃkurakāṇḍapattrādivad iti. aṃkurāt kāṇḍa evotpadyate [Tib. 378b] na pattrādi. kāṇḍāt pattram evotpadyate na puṣpādy aṃkurādi vā. tadvat.
nikāmadhyānasamāhitānām iti. nikāmena paryāptena samāptena dhyānena samāhitānām. sadṛśakāyacittotpattau sadṛśasya kāyasya cittasya cotpattau. svayaṃvyutthānam iti. na paropakrameṇety abhiprāyaḥ. evam anena kasmān na nityaṃ sadṛśam evotpadyata ity yat pṛṣṭaṃ. tad visarjanaṃ. yat tu pṛṣṭaṃ na ca kramaniyameneti. tad darśayann āha. kramo 'pi hi cittānām niyatam eveti. abhīṣṭam evaitat. gotraviśeṣād iti bhāvanāviśeṣāt. strīcittād iti vistaraḥ. strīcittāt stryālambanāc cittād anantaraṃ tasyāḥ striyāḥ kāyas tatkāyaḥ. tatkāyasya vidūsāṇāyai yadi parivrājakasyānyasya vā sādhoś cittam utpannaṃ bhavati. tatpatiputrādicittaṃ vā. tasyāḥ patiputrādayaḥ. ādiśabdena duhitrādayo gṛhyante. tadālambanaṃ cittaṃ tatpatiputrādicittaṃ. tad vānyatarad yad idaṃ tasmāt strīcittād anantam utpannaṃ bhavati. punaś ca kālāntareṇa saṃtatipariṇāmena strīcittam utpadyate. tat paścād utpannaṃ strīcittaṃ ( Abhidh-k-vy 714 ) samarthaṃ bhavati tatkāyavidūṣaṇācittotpādane tatstrīkāyavidūṣaṇācittotpādane tatpatiputrādicittotpādane vā samarthaṃ. kasmād ity [Tib. 379a] āha. tadgotratvād iti. tadkāyavidūsaṇācittaṃ tatpatiputrādicittaṃ vā gotraṃ bījam asyeti tadgotraṃ. cittaṃ tasya bhāvaḥ. tasmāt. tajjātīyatvād ity abhiprāyaḥ. anyathety atadgotraṃ. atha punaḥ paryāyeṇeti vistaraḥ. paryāyeṇāyugapat. strīcittāt tatkāyavidūṣaṇācittaṃ tatas tatpaticittaṃ tatas tatputracittaṃ tata eva ca tadduhitṛcittaṃ tata eva ca tadupakaraṇādicittaṃ utpannaṃ bhavati. tataḥ strīcittād anaṃtarotpannebhyaś cittebhyo yad bahutaraṃ pravāhataḥ paṭutaraṃ śaktitaḥ āsannataraṃ vāsyotpādyasya cittasya. tad eva cittam utpadyate. tadbhāvanāyā balīyastvāt tasya bahutarasya paṭutarasyāsannatarasya vā bhāvanāyā balavattaratvāt. anyatreti vistaraḥ. tatkālapratyupasthitas tatkālikaḥ kāyapratyayaviśeṣo bāhyapratyayaviśeṣaś ca. tasmād anyatra tasmād ṛta ity arthaḥ. tad eva hy upapadyate yasya kāyo bāhyo vā pratyayaviṣaya uptiṣṭhate.
saiva balīyasīti. yā bahutarasya paṭutarasya āsannatarasya vābhihitā saiva balīyasi bhāvanā. kasmān nityaṃ na phalati na hi tac cittaṃ nivartate.
vartata itītareṇa codita āha. sthityanyathātvalakṣaṇatvāt. [Tib. 379b] sthiter anyathātvaṃ lakṣaṇam asyeti sthityanyathātvalakṣaṇaṃ. tadbhāvāt. tasya cānyathātvasya saṃskṛtalakṣaṇasya. anyabhāvanāphalotpattau anyabhāvanāphalasya cittāntarasyotpattāv ānuguṇyān nityaṃ na phalati tad evety arthasaṃbandhaḥ.
evaṃ hy āhur iti sthavirarāhulaḥ.
sarvākāram
iti sarvaprakāraṃ. yāvanto
mayūracandrakasya
varṇasaṃniveśādiprakārāḥ. teṣāṃ
kāraṇam
idam asya kāraṇaṃ yenaivaṃ varṇaḥ evaṃ saṃniveśaḥ evaṃ snigdhateti. evamādibhir ākārair
na jñeyaṃ
na jñātuṃ śakyaṃ. kaiḥ.
asarvajñaiḥ
śrāvakapratyekabuddhādibhiḥ.
sarvajñabalaṃ hi tat jñānaṃ
sarvavidbalaṃ hi taj jñānaṃ. yena tat kāraṇaṃ jñāyata ity abhiprāyaḥ. prāg ( Abhidh-k-vy 715 ) evarūpiṇāṃ cittabhedānām iti. rūpakāraṇam api sarvathā jñātum aśakyaṃ kim arūpiṇām ity arthaḥ.

ekīyas tīrthika iti vaiśeṣikaḥ. manaḥsaṃyogaviśeṣāpekṣatvād iti cet. syān mataṃ tulye 'py ātmaprabhavatve cittotpatter ātmā kadācit karhicin manaḥsaṃyogaviśeṣam apekṣate. ity ato na nityaṃ tādṛśam eva cittam utpadyate na ca kramaniyamenāṃkurakāṇḍapattrādivad iti. na. anyasaṃyogāsiddheḥ. [Tib. 380a] naitad evaṃ. kasmāt. tābhyām ātmamanobhyām anyasya saṃyogasyāsiddheḥ. na hi saṃyogo nāma bhāvaḥ kaścid asmākaṃ siddho 'sti. saṃyoginoś ceti vistaraḥ. abhyupagate 'pi saṃyoge saṃyoginoś ceti vistaraḥ. lokaprasiddhayoḥ kāṣṭhayor anyayor vā kayościt. paricchinnatvāt paricchinnadeśadṛṣṭatvād ity arthaḥ. lakṣaṇavyākhyānde ceti. vaiśeṣikataṃtre saṃyogalakṣaṇanirdeśāt. tataḥ kim ātmanaḥ paricchedaprasaṃgaḥ. paricchinnadeśatvaprasaṃgaḥ. yatrātmā. na tatra manaḥ. yatra manaḥ. na tatrātmeti. anenānumānāgamāpattito dharmiviśeṣaviparyayo 'sya pakṣasya saṃdarśito bhavati. manasā saṃyoga ātmana iti. ātmā dharmī. tasya viśeṣaḥ sarvagatvaṃ. tadviparyayo 'sarvagatatvam iti. tato manaḥsaṃcārād ātmanaḥ saṃcāraprasaṃgād iti. tato lakṣaṇād aprāptipūrvikā prāptiḥ saṃyoga iti manaḥsaṃcārād yaṃyaṃ śarīrapradeśaṃ manaḥ saṃcarati. tatastata ātmā saṃcaraty apaitīti prasajyate. tadyathā yaṃyaṃ pṛthivīpradeśaṃ puruṣaḥ saṃcarati. tatastata ātapo 'pasarpati. tathā ca sati niḥkriyatvam asya bādhitaṃ bhavatīti. sa eva pratijñādoṣaḥ. vināśasya vā. prasaṃga iti vartate. ātmana iti ca. yatrayatra manaḥ saṃcarati. tatratatrātmā vinaśyatīti. sa eva cātra pratijñādoṣaḥ. ātmano nityatvanivṛtteḥ. pradeśasaṃyoga [Tib. 380b] iti cet. syān matam ātmanā pradeśena saṃyogo manasaḥ. ātmano vā pradeśena manasā saha saṃyogaḥ. yasmiṃ charīrapradeśe mano 'vasthitaṃ bhavati. tadgatenātmapradeśena mano na saṃyujyate. pradeśāntareṇānyapārśvataḥ saṃyujyate. tasṃād aprāptipūrvakatve 'pi saṃyogasyāprāptenaivātmapradeśena manaḥ saṃyujyata iti. tan na. tasyaiva tatpradeśatvāyogāt. na hy ātmano 'nyapradeśa vidyaṃte. na caivātmaivātmanaḥ pradeśo yujyate. astu vā saṃyoga iti vistaraḥ. abhyupetyāpi saṃyogaṃ tathāpi nirvikāratvād aviśiṣṭe manasi kathaṃ saṃyogaviśeṣaḥ. kathaṃ viśiṣṭaḥ saṃyogo bhavati. yate evam uktaṃ manaḥsaṃyogaviśeṣāpekṣatvād iti. buddhiviśeṣāpekṣatvād iti cet. sa evopari codyate kathaṃ buddhiviśeṣa iti. kasmān na nityam īdṛśam evotpadyate cittam aviśiṣṭe ātmanīti. kāraṇaviśeṣād dhi kāryaviśeṣa ( Abhidh-k-vy 716 ) iṣyate śaṃkhapaṭahādiśabdavat. saṃskāraviśeṣāpekṣād ātmamanaḥsaṃyogād iti cet. syān mataṃ nityam aviśiṣṭe 'py ātmani manasi ca saṃskāraviśeṣāpekṣād ātmamanasoḥ saṃyogād buddhiviśeṣa iti. tad uktaṃ bhavati. saṃskāraviśeṣād bhāvanāviśeṣalakṣaṇād ātmamanaḥsaṃyogaviśeṣaḥ. tadviśeṣād buddhiviśeṣa iti. atra brūmaḥ. cittād evāstv iti vistaraḥ. ayam ihācāryasyābhiprāyaḥ. [sāntarbhavaś cittam astīty avivādaḥ] mama tava ca cittam astīty avivādaḥ. [Tib. 381a] saṃskāraviśeṣo 'py asti bhāvanāviśeṣalakṣaṇo yo 'sau vāsanā bījam iti vāsmābhir vyavasthāpyate. bhāvāntaraṃ na veti tuviśeṣaḥ. tasmāc cittād eva saṃskāraviśeṣāpekṣād buddhiviśeṣo 'stu. kim ātmanā tatsaṃyogena vā kalpiteneti. na hi kiṃcid iti vistaraḥ. kuhakenaikatareṇa vaidyena kasmaicit glānāyauṣadhaṃ dadānena cintitaṃ. idam auṣadhaṃ sulabhaṃ. viditaṃ cāsya saparijanasya glānasya. etena cauṣadhenāsya glānasya glānopaśamo bhavet. tad evaṃ mām avadhūyānye 'pi kariṣyanti. tataś ca mamārthalābho na bhaviṣyati. iti cintayitvā tad abhimaṃtrya phūḥ svāhā phūḥ svāheti janasya darśitam. anena mantreṇedam auṣadhaṃ sidhyatīti. tatra yathā kuhakavaidyaphūḥsvāhānām auṣadhakāryasiddhau sāmarthyaṃ nāsti. auṣadhasyaiva tu sāmarthyam. evam ātmano buddhiviśeṣopattau nāsti sāmarthyaṃ. cittasyaiva sāmarthyam iti. saty ātmani tayoḥ saṃbhava iti cet. syān mataṃ. saty ātmani tayoḥ saṃskāracittayoḥ saṃbhavaḥ. ity ato 'sty ātmeti. atra brūmo vāṅmātraṃ.
nātra kācid yuktir astīti. āśrayaḥ sa iti cet. syān matam. ātmāśrayas tayor iti. yathā kaḥ kasyāśraya iti. āśrayarūpeṇodāharaṇaṃ mṛgyate. tam asyāśrayārtham ayuktaṃ darśayann āha. na hi te [Tib. 381b] iti vistaraḥ. te saṃskāracitte. citrabadarādivat. yathā kuḍye citram ādhāryaṃ badaraṃ ca kuṇḍe. ādiśabdena bhājane bhojanam ityādi. naiva te saṃskāracitte tatrātmany ādheye. dhārye. nāpi sa kuḍyakuṇḍādivad ādhāro yuktaḥ. nāpi sa ātmā kuḍyavat kuṇḍavac cādhāro yuktaḥ. ādiśabdena bhājanādigrahaṇaṃ. kiṃ karaṇam ity āha. pratighātiyutatvadoṣād iti pratighātitvadoṣād yutatvadoṣāc ca. sapratighatvaprasaṃgāt pṛthagdaśatvaprasaṃgāc cety arthaḥ. yathā citrabadarayoḥ kuḍyakuṇḍayoś cādhāryādhārabhāve pratighātitvam yutatvaṃ ca dṛṣṭe. evam eteṣām api syāt. aniṣṭaṃ caitat. ato 'nātmāśrayaḥ.
yathā na gandhādhibhyo 'nyā pṛthivī. tathā buddhyādibhyo 'nya ātmeti. ( Abhidh-k-vy 717 ) ko hi satpuruṣo gaṃdhādibhyo 'nyāṃ pṛthivīṃ nidhārayati. na hi pṛthivī katamety ukte rūpagandharasasparśebhyo 'nyā darśayituṃ śakyate yathā rūpaṃ gandhādibhyo 'nyad iti.
yadi na gaṃdhādibhyo 'nyā pṛthivī. katham ayaṃ vyapadeśaḥ pṛthivyāṃ gandhādaya iti. anyena hy anyasya vyapadeśo dṛṣṭaḥ. caitrasya kambala iti. ata ucyate. vyapadeśas tu iti vistaraḥ.
[Tib. 382a] viśeṣaṇārthaṃ ity abādibhyo viśeṣaṇārtham ity arthaḥ. katham iti pratipādyati. te hy eveti vistaraḥ. te hy evety evakāras tadvytiriktapṛthivīdravyanivṛttyarthaḥ. te eva gandhādayaḥ. tadākhyāḥ pṛthivyākhyāḥ. yathā vijñāyeran. tathā viśeṣaṇārthaṃ vyapadeśa ity abhisaṃbandhaḥ. nānya iti. nābādyākhyāḥ. pṛthivyākhyebhyo 'nye vijñāyerann ity arthaḥ. kāṣṭhapratimāyāḥ śarīravyapadeśavad iti. yathā kāṣṭhapratimāyāḥ śarīram iti vyapadiśyate. anyābhyo mṛnmayādiviśeṣaṇārthaṃ. na ca kāṣṭhapratimāyāḥ śarīram anyat. evam ihāpi vyapadeśaḥ syāt. na ca gandhādibhyo 'nyā pṛthivīti.
saṃskāraviśeṣāpekṣatva ity ātmamanaḥsaṃyogasya.
yo hi baliṣṭha iti. saṃskāraviśeṣaḥ. tenānyeṣāṃ saṃskāraviśeṣāṇāṃ pratibandhaḥ.
sa eva baliṣṭhaḥ kasmān nityaṃ na phalatīty ācāryavacanaṃ.
sa eva punar āha. yo 'sya nyāyo yaḥ saṃskārasya nyāyo vināśaḥ pratibandho vā.
so 'stu bhāvanāyā bījātmikāyāḥ. ātmā tu nirarthako niḥprayojanaḥ kalpyate. saṃskārārthā hi tatkalpanā syāt. tasya ca saṃskārasya yat kāryaṃ. tad bhāvanayaiva kriyata iti.