Sphuṭārthā abhidharmakośavyākhyā · Part 6180

nehānaṃtaryakāriṇa
iti. ānaṃtaryakāriṇa eva neha pratisaṃdhir bhavatīti. arthata etad uktaṃ bhavaty anānaṃtaryakāriṇa iha pratisaṃdhir bhavatīti. aṃtarābhavastha iti. narakagamanāyāṃtarābhavasthaḥ. cyutyabhimukha iti. [Tib. 75b] narakāc cyutyabhimukhaḥ. hetubaleneti. sabhāgahetubalena. yasmād yeṣāṃ mithyādṛṣṭiḥ svayaṃ rocate. pratyayabaleneti. parato ghoṣabalena. yasmād yeṣāṃ mithyādṛṣṭī rocate. hetubalasya sāratvāt. evaṃ yaḥ svabaleneti. yaḥ svatarkabalena. sa cyavamānaḥ. yaḥ parabalena. parataḥ śrutabalena. sa upapadyamānaḥ. ( Abhidh-k-vy 414 ) ya āśayavipanna iti. mithyādṛṣṭisaṃmukhībhāvena vipanno vinaṣṭaḥ. sa dṛṣṭe dharme janmani pratisaṃdadhāti. ya āśayaprayogavipannaḥ. yo mithyādṛṣṭisaṃmukhībhāvenānaṃtaryakṛiyayā ca vipannaḥ. sa bhedāt kāyasya pratisaṃdadhāti. atra ca yaḥ svabalena parabaleneti pūrvoktasyaivāyaṃ paryāyaḥ. evaṃ yo dṛṣṭivipanno yo dṛṣṭiśīlavipanna iti. anaṃtarapūrvoktasyaivāyaṃ paryāya ity avagaṃtavyaṃ.
pūraṇādaya iti. ādiśabdena ṣaṭ śāstāro gṛhyaṃte. tadyathā pūraṇakāśyapaḥ. maskarī gośālīputraḥ. saṃjayī vairaṭīputraḥ. ajitaḥ keśakaṃbalaḥ. kakudaḥ kātyāyanaḥ. nirgrantho jñātiputra iti. te samucchinnakuśalamūlāḥ. nāstikatvāt. na mithyātvaniyatāḥ. anānaṃtaryakāritvāt. [Tib. 76a] ānaṃtaryakāriṇo hi mithyātvaniyatāḥ ajātaśatrur mithyātvaniyataḥ. ānaṃtaryakāritvāt. na samucchinnakuśalamūlaḥ. samyagdṛṣṭikatvāt. devadattaḥ samucchinnakuśalamūlaś ca mithyātvaniyataś ca. saṃghabhedakatvāt tathāgataduṣṭacittarudhirotpādakatvāc ca. caturthy etān ākārān sthāpayitvety asmadādayaḥ.
(IV.82) vinānyenābhidhyādīsaṃmukhībhāva iti. vinānyena karmapathena prāṇātipātādinābhidhyādīnām anyatamasaṃmukhībhāve. sā cetanā ekena karmapathena saha vartate. abhidhyayā vā vyāpādena vā mithyādṛṣṭyā vā. akliṣṭacetaso veti. kuśalāvyākṛtacittasya. tasya prayoktuḥ prayogeṇa. rūpiṇāṃ prāṇātipātādīnāṃ kāmamithyācāravarjyānaṃ anyatamasya niṣṭhāpane. tenaikena saha cetanā vartate. abhidhyādivyatiriktakliṣṭacittasya veti vaktavyaṃ. tasyāpi hy ayaṃ ayaṃ vidhiḥ saṃbhavati. vyāpannacittasya prāṇivadha iti vistaraḥ. vyāpādena prāṇātipātena ceti dvābhyāṃ saha vartate. kāmamithyācāre. saṃbhinnapralāpe ca. dvābhyāṃ saha vartate. abhidhyayā kāmamithyācāreṇa ceti dvābhyāṃ. saṃbhinnapralāpenābhidhyādīnāṃ cānyatamena ceti. [Tib. 76b] dvābhyām eva. idaṃ codyate. vyāpannacittasya prāṇivadha ity abhidhyāviṣṭasya cādattādāna iti. kim idaṃ svayaṃ kurvata ucyate. utāho pareṇa kāṛayataḥ. yadi svayaṃ kurvataḥ. vyāpannacittasyābhidhyāviṣṭasya ceti viśeṣaṇaṃ na yujyate. prāṇivadhe vyāpādasyāvaśyakatvāt. adattādāne cābhidhyāyāḥ. vyabhicāre hi viśeṣaṇam iṣyate. atha pareṇa kārayataḥ. abhidhyāvyāpādamithyādṛṣṭyanyatamacittasya. prāṇivadhe. adattādānakāmamithyācārasaṃbhinnapralāpeṣu veti vaktavyaṃ. ucyate svayaṃ kurvata iti. nanu coktaṃ viśeṣaṇaṃ na yujyata iti. naiṣa doṣaḥ. na hīdaṃ viśeṣaṇam ucyate. kiṃ tarhi. svarūpākhyānam etat. vyāpādābhidhyayor dvitīyabhūtayos tatrāstitvaṃ kathyata iti. evam apy abhidhyādyanyataracittasya tān prāṇātipātādīn kārayato ( Abhidh-k-vy 415 ) dvābhyāṃ saha cetanā vartata iti saṃbhavet. tasmāt tad api vaktavyaṃ. satyaṃ vaktavyam etat. udāharaṇamātraṃ tv etad uktam ity adoṣaḥ. vyāpannacittasya prāṇimāraṇāpaharaṇe yugapad iti. yatra māraṇenaivāpaharaṇaṃ sidhyati. tatra hi vyāpādaprāṇivadhādattādānakarmapathā yugapat bhavaṃtīti. na tarhīti vistaraḥ. yadi [Tib. 77a] parakīyadravyāpaharaṇakāle vyāpādo bvhavati. na tarhīdānīm adattādānasya lobhenaiva niṣṭhā sidhyatīti. lobhadveṣayor yugapadabhāvāt. ananyacittasyeti vistaraḥ. apaharaṇacittasyaiva tatparisamāptāv adattādānaparisamāptau sa niyamo jñeyaḥ.
lobhataḥ
parastrīgamanābhidhyādattādānasamāpanam
iti. anyacittasya tu māraṇacittasya nāyaṃ niyamaḥ. bhedābhiprāyasyānṛtavacana iti. bhedābhiprāyatvāt tad evānṛtaṃ paiśunyaṃ bhavati. tad eva saṃbhinnapralāpaḥ.
sarvaṃ kliṣṭaṃ bhinnapralāpiteti
siddhāṃtāt. evaṃ bhedābhiprāyatvāt tad eva paruṣavacanaṃ paiśunyaṃ. tathaiva ca saṃbhinnapralāpa iti. caturbhiḥ saha vartate. katham ity āha. tatr hi mānasa eko bhavati. vācikās traya iti. anṛtavacane 'bhidhyā vyāpādo vā bhavet. vācikās trayaḥ. mṛṣāvādapaiśunyasaṃbhinnapralāpāḥ. paruṣavacane 'pi mānasa eko vyāpādaḥ. vācikās trayaḥ. pāruṣyapaiśunyasaṃbhinnapralāpāḥ. nāmata evaṃ trayo bhavati. na tu svabhāvataḥ. tad eva hy anṛtavacanaṃ paiśunyaṃ saṃbhinnapralāpa iti cocyate. na tu trayaḥ svabhāvā bhavaṃti. evaṃ paruṣavacanam api trināmakaṃ bhavatīti yojyaṃ. apare punar vyācakṣate. svabhāvabhedo 'py astīti. mṛṣāvādapaiśunyasaṃbhinnapralāpāvijñaptayo hi bhidyaṃte. tathā pāruṣyapaiśunyasaṃbhinnapralāpāvijñaptayo bhidyaṃta iti. [Tib. 77b] abhidhyādigatasyeti vistaraḥ. abhidhyādigatasya vā caturbhiḥ saha vartate. tatra mānasa eko 'bhidhyādīnām anyatamaḥ. tatprayogeṇābhidhyādigataprayogeṇānyakarmapathatrayasya prāṇivadhādikasya niṣṭhāgamane samāptikāle. evaṃ paṃcaṣaṭsaptabhir yojayitavyā. kā. cetanā. kathaṃ. paṃcabhis tāvat vartate. abhidhyādigatasya tatprayogeṇānyacatuṣṭayaniṣṭhāgamane. evam abhidhyādigatasyānyapaṃcaṣaṭniṣṭhāgamane ṣaḍbhiḥ saptabhiś ca saha vartate. aṣṭābhiḥ saha vartate. ṣaṭsu prāṇātipātādiṣu prayogaṃ kṛtvābhidhyāgatasya svayaṃ kāmamithyācāraṃ kurvataḥ samaṃ niṣṭhāgamane. navabhiḥ saha vartata iti nāsty etat. mānasānāṃ karmapathānāṃ ( Abhidh-k-vy 416 ) yugapadasaṃbhavāt.
naikāṣṭapaṃcabhir
iti. naikenaiva mānasena. kuśale cetasya anabhidhyāvyāpādayor avaśyaṃ bhāvāt. nāpi rūpīnaikena saṃvarasaṃgṛhītena karmapathena saha cetanā vartate. kliṣṭāvyākṛtacittāvasthāyām api upāsakasaṃvarādiṣu prāṇātipātādattādānakāmamithyācāramṛṣāvādānām avaśyaṃ sahabhāvāt. na paṃcabhir eva. kuśale cetasy anbhidhyāvyāpādayor dvayor avaśyaṃ sahabhāvāt. saṃvarasaṃgṛhītānāṃ ca prāṇātipātādīnām [Tib. 78a] eṣāṃ caturṇāṃ avaśyaṃ sahabhāvāt. nāṣṭābhir eva. bhikṣusaṃvarasaṃgṛhītānāṃ kāyikavācikānāṃ kliṣṭāvyākṛtāvasthāyāṃ saptānām eva saṃbhavāt. kuśalacittāvasthāyāṃ ca navānāṃ daśānāṃ vā saṃbhavāt. pāriśeṣyāt dvyādibhiḥ saha vartata ity uktaṃ bhavati. tatra dvābhyām iti vistaraḥ. tatra dvābhyāṃ saha vartate. kuśaleṣu paṃcasu vijñāneṣv anabhidhyā cāvyāpādaś ca staḥ na samyagdṛṣṭiḥ.

paṃcavijñānasahajā dhīr na dṛṣṭir atīṛaṇād
iti siddhāṃtāt. ato 'nabhidhyāvyāpdābhyāṃ dvābhyām evātra saha vartate. ārūpyasamāpattau ca kṣayānutpādajñānayor iti. ārūpyasamāpattisaṃgṛhītayoś ca kṣayānutpādajñānayor ābhyām eva dvābhyāṃ saha vartate.
kṣayānutpādadhīr na dṛg
iti tatra samyagdṛṣṭyabhāvāt. ārūpyasamāpattigrahaṇaṃ dhyānasamāpattisaṃgṛhītayoḥ kṣayānutpādajñānayoḥ saptavidhakāyikavācikānāsravasaṃvarasvabhāvakarmapathanivṛttyarthaṃ. kṣayānutpādajñānagrahaṇaṃ samyagdṛṣṭinirāsārthaṃ. kṣayānutpādajñānayor asamyagdṛṣṭisvabhāvatvāt. tribhiḥ saha vartate. samyagdṛṣṭisaṃprayukte [Tib. 78b] manovijñāne. rūpikarmapathābhāva iti vākyaśeṣaḥ. tatra hy anabhidhyāvyāpādasamyagdṛṣṭaya eva trayaḥ karmapathā bhavaṃtīti. caturbhir iti vistaraḥ. akuśalāvyākṛtacittasyeti viśeṣaṇān mānasā na saṃtīti daśitaṃ bhavati. upāsakaśrāmaṇerasaṃvarasamādāne ca. prāṇātipātādattādānakāmamithyācāramṛṣāvādaviratilakṣaṇāś catvāra eva karmapathāḥ saṃti. madyapānādiviratīnāṃ daśakarmapathānaṃtarbhāvāt. paiśunyaviratyādīnāṃ copāsakaśrāmaṇerasaṃvarasaṃgrahāt. śrāmaṇerasaṃvarasamādānavacanāc copavāsasaṃvarasamādānam uktarūpam avagaṃtavyaṃ. śrāmaṇerasaṃvarasamādāne tv abrahmacaryād viratis tṛtīyaḥ karmapathaḥ. tatra ca kāmamithyācāro 'ṃtarbhūta eva. ṣaḍbhiḥ kuśaleṣu paṃcasu vijñāneṣu tatsamādāne. upāsakaśrāmaṇerasaṃvarasamādāne taiś caturbhir yathoktair ( Abhidh-k-vy 417 ) anabhidhyāvyāpādābhyāṃ ceti ṣaḍbhiḥ. paṃcasu vijñāneṣu samyagdṛṣṭyabhāvāt. saptabhiḥ kuśale manovijñāne tadsamādāna eva. upāsakaśrāmaṇerasaṃvarasamādāna eva tair eva yathoktaiḥ samyagdṛṣṭyā ca saptamena karmapathena. manovijñāne hi kuśale samyagdṛṣṭir [Tib. 79a] astīti. akuśalāvyākṛtacittasya ca bhikṣusaṃvarasamādāne saptabhir eva rūpibhiḥ. na mānasaiḥ. akuśalāvyākṛtacittatvāt. navabhiḥ kuśaleṣu paṃcasu vijñāneṣu tatsamādāne. bhikṣusaṃvarasamādāne. samyagdṛṣṭer evābhāvāt. kṣayānutpādajnānasaṃprayukte ca manovijñāne tair eva navabhiḥ saha vartate. tatrāpi samyagdṛṣṭyabhāvāt. tasminn eva ceti. kṣayānutpādajñānasaṃprayukta eva dhyānasaṃgṛhīte manovijñāne. navabhir eva. dhyānasaṃvarasaṃgṛhītai rūpibhiḥ saptabhir anabhidhyāvyāpādābhyāṃ ca. daśabhis tato 'nyatreti. kṣayānutpādajñānavarjite kuśale manovijñāne bhikṣusaṃvarasamādāna eva. sarvā ceti vistaraḥ. sarvā ca dhyānānāsravasaṃvarasahavartinī kṣayānutpādajñānasaṃprayuktā cetanā saptabhiḥ kāyikavācikair dhyānānāsravasaṃvarasaṃgṛhītaiḥ. tribhiś ca mānasair iti. daśabhiḥ saha vartate. saṃvarasaṃgṛhītaiḥ karmapathaiḥ sahaiva cetanā [Tib. 79b] vartata iti darśitaṃ.
saṃvaranirmuktena tv aṣṭavidhasaṃvaranirmuktena tv ekenāpi saha syāt. katham ity āha. anyacittasyeti. tatsaṃvaranirmuktanirmuktakuśalakarmapathasamutthāpakāc cittād anyacittasya. kliṣṭāvyākṛtacittasyety arthaḥ. ekāṃgaviratisamādāne. prāṇātipātāṃgavirateḥ. adattādānavirater vā samādāne. tenaikena karmapathena saha vartate. paṃcāṣṭabhir apīti. kuśalamanovijñānasya pudgalasya dvyaṃgasamādāne yugapan mānasais tribhiḥ. rūpibhyāṃ dvābhyām iti paṃcabhiḥ. paṃcāṃgasamādāne yugapat taiś ca rūpibhiḥ paṃcabhiḥ. mānasaiś ca tribhir ity aṣṭābhiḥ. udāharaṇarūpaṃ caitad uktam. ato 'nyathāpi śakyate vaktum. kliṣṭāvyākṛtacittasya saṃvarāsaṃgṛhītapaṃcāṃgasamādāne paṃcabhiḥ saha vartata iti.
(IV.83, 85) raṃjanīyavastvabhāvād iti. narake raṃjanīyavastvabhāvāt na saṃmukhībhāvato 'bhidhyāsti. karmaphalapratyakṣatvāc ca na mithyādṛṣṭiḥ. ata eveti. prayojanābhāvān na paiśunyaṃ. nityabhinnatvāc cānyonyasauhārdyādyabhāvataḥ. amamaparigrahatvān na kurau [Tib. 80a] saṃmukhībhāvato 'sty abhidhyākarmapathaḥ. snigdhasaṃtānatvād āghātavastvabhāvāc ca na vyāpādaḥ. apāpāśayatvāc ca na mithyādṛṣṭiḥ. trayo 'py ete 'bhidhyādayo na saṃti.
svayam apīti.
asya saṃmukhībhāvata iti vyākhyānaṃ. apāpāśayatvān na prāṇātipātādayaḥ ṣaḍ api saṃmukhībhāvataḥ saṃti. niyatāyuṣkatvān na prāṇātipātaḥ dravyastṛiparigrahābhāvād yathākramaṃ nādattādānaṃ kāmamithyācāraś ca. prayojanabhāvāc ca na mṛṣāvādapaiśunyapāruṣyāṇi.
yadi parigraho nāsti katham eṣām abrahmacaryam iti pṛcchati.
saṃvaranirmuktā iti. naivasaṃvaranāsaṃvarasaṃgṛhītā ity arthaḥ. anyagatisthaṃ tu mārayatīti. pretādigatisthaṃ.
devā api śiromadhyacchedān mriyaṃta iti. śiraśchedān madhyacchedāc ca devā api mriyaṃte. devo devaṃ na mārayatīty ukte avadhyā devā ity abhipretaṃ. devānāṃ hy aṃgapratyaṃgāni chinnāni chinnāni punar jāyaṃte. yady apy evaṃ tathāpi śiromadhyacchedāc chiraśchedān madhyacchedāc ca na punaḥ pratisaṃdhānam ity asti devānām vadha ity abhiprāyaḥ.
yadbhūmyāśrayam iti vistaraḥ. paṃca bhūmayaḥ. yāvāc caturthadhyānabhūmiṃ. yadbhūmir āśrayo 'syeti yadbhūmyāśrayam. anāsravaṃ śīlam āryeṇotpāditaṃ [Tib. 80b] nirodhitam. utpāditaṃ vartamānam adhvānaṃ gamitaṃ. nirodhitam atītam adhvānaṃ gamitam. ekabhūmyāśrayaṃ yāvac caturbhūmyāśrayaṃ vā. tenārūpyeṣv atītena samanvāgato bhavati. paṃcabhūmyāśrayeṇa tv anāgatena. kāmāvacarāśrayeṇa yāvac caturthadhyānāśrayeṇa ca. yatropapanno yatra vā nopapannaḥ. tadāśrayeṇa. anyatra narakottarakurubhya iti. tatra samādānaśīlābhāvāt. anyatrobhayatheti. anyatra kāmadhātau deveṣūttarakuruvarjyeṣu ca manuṣyeṣūbhayathā. saṃvaranirmuktāḥ saṃvarasaṃgṛhītaś ca. trividhaḥ saṃvaraḥ prātimokṣasaṃvaro dhyānasaṃvaro 'nāsravasaṃvaraś ca yathāsaṃbhavaṃ grahītavyaḥ.
(IV.86) āsevitabhāvitabahulīkṛtair iti. prayogamaulapṛṣṭhāvasthāsu. kiṃ tarhi. tenālpāyur bhavatīti. āyuṣo 'lpatvān niṣyandaphalam iti darśayati. bāhyā bhāvāḥ. oṣadhibhūmyādayaḥ. alpaujaso 'lpavīryaḥ. aśanirajobahulā iti. aśaniḥ śilāvarṣaṃ. rajo dhūlivṛṣṭiḥ kṣāravṛṣṭir vā. yataḥ sasyādivināśaḥ. rajo'vakīrṇā iti dhūlir utthitā. utkūlanikālāḥ unnatanimnāḥ. ūṣarajaṃgalāḥ. ūṣarāś ca jaṃgalāś ca te. bāhyā bhāvā ity adhikṛtāḥ. tā bhūmaya ihābhipretāḥ. pratikruṣṭā vigarhitāḥ. viṣamartupariṇāmā iti viṣama ṛtupariṇāma eṣām iti viṣamartupariṇāmāḥ [tib 81a] sasyādaya oṣadhayaḥ. yasmin ṛtau varṣitavyaṃ. tatra na varṣati. yasmiṃ śītena bhavitavyaṃ. tasmin na śītaṃ. yasminn uṣṇena bhavitavyaṃ. tatra tan na bhavatīti yojyaṃ.
tad vipākaphalam iti sattvasaṃtāne. idaṃ niṣyandaphalam iti bāhyaṃ ( Abhidh-k-vy 419 ) tad vastv iti. na tad vipākaphalaṃ.

tatra prayogeṇeti vistaraḥ. narake prāṇātipātaprayogeṇa tīvraṃ duḥkham anubhavati. prāṇātipātaprayogeṇa hi vadhyasya prāṇino 'tīvatīvraṃ duḥkhaṃ bhavati. iha maulenālpāyur bhavati. yathā tasya vadhyasya prāṇina āyur upadrūyata iti. tādṛśam evaitat. kṣaṇiko hi maulaḥ karmapathaḥ. tatra ca na duḥkhā vedanāstīti yuktam iha mauleneti vaktuṃ. āha. yadi tatra prayogeṇeha maulena. kasmād evam uktaṃ. prāṇātipātenāsevitena bhāvitena bahulīkṛtena narakeṣūpapadyate. prāṇātipātena mauleneti sūtrārthaṃ paśyann evaṃ pṛcchati. saparivāragrahaṇād iti. maula eva prāṇātipātaḥ. tasya prayogaḥ parivāraḥ. tasmiṃ prayoge prāṇātipātopacāraṃ kṛtvaivam uktaṃ prāṇātipāteneti vistaraḥ.
naitad dvayam ativartate. vipākaphalam adhipatiphalaṃ ceti. svasaṃtāne vipākaphalam anyatrādhipatiphalam iti kṛtvā. sādṛśyaviśeṣat tu tathoktam iti. iṣṭajīvitopacchedabhogavyasanādilakṣaṇāt [Tib. 81b] sādṛśyaviśeṣāt tu tathoktaṃ. saced itthaṃtvam āgacchati manuṣyāṇāṃ sabhāgatāṃ prāṇātipātenālpāyur bhavaty adattādānena bhogavyasanī bhavatīti vistareṇa. bhavati hy atra hetuvipākaphalayoḥ sādṛśam iti. evaṃ kuśaleṣv api vaktavyaṃ. niṣyandaphalaṃ phaladvayaṃ nātivartate. sādṛśyaviśeṣāt tu tathoktaṃ. saced itthaṃtvam āgacchati manuṣyāṇāṃ sabhāgatāṃ prāṇātipātaviratyā dīrghāyur bhavatīti vistareṇa.
ojo nāśitam
iti. ojo hṛdayapradeśe bhavati. evam anyeṣām api yojyam iti. adattādānaṃ hi kurvatā dravyasvāmino duḥkham utpāditaṃ. bhogavyasanaṃ kṛtaṃ. ojo nāśitam. ato 'sya duḥkhanād bhogatyājanād ojonāśanāc ca trividhaṃ phalaṃ. katham ojo nāśitaṃ. taddhetunāśanāt. bhogavyasanena ca tasyopaghātāt. ata evoktaṃ. adattādānenāśanirajobahulā iti. tena tadojasaḥ sopaghātatā bhavatīti. evaṃ paradāram abhigacchatā parasya duḥkham utpāditaṃ. sa sapatnadāratā kṛtā. ojo nāśitaṃ. yenaujasā tejasvīti loke nirucyate. ata evoktaṃ. kāmamithyācāreṇa rajo'vakīrṇā iti. evam anyeṣām api yojyam. eṣā dik.
akuśalaviparyayeṇa sarvaṃ yojayitavyam iti. kathaṃ. adattādānaviratyāsevitayā [Tib. 82a] bhāvitayā bahulīkṛtayā deveṣūpapadyate. saced itthaṃtvam āgacchati manuṣyāṇāṃ sabhāgatāṃ sa na bhogavyasanī bhavatīti. evaṃ kāmamithyācāraviratyāsevitayā bhāvitayeti vistareṇoktvā. yāvan manuṣyāṇāṃ ( Abhidh-k-vy 420 ) sabhāgatāṃ nābhyākhyānabahulo bhavatīti. anayā diśā sarvaṃ yojayitavyaṃ. prāṇātipātād viramatā parasya duḥkhaṃ notpāditaṃ. na māritaḥ. naujo nāśitam. ity atas trividhaṃ phalaṃ. evam adattādānāt prativiramatā nārthasvāmino duḥkham utpāditaṃ. na bhogavyasanaṃ kṛtaṃ. naujo nāśitam. ato 'sya trividhaṃ phalaṃ. kāmamithyācārād viramatā parasya duḥkhaṃ notpāditaṃ. na sa sapatnadāraḥ kṛtaḥ. nāpy ojo nāśitam. ato 'sya trividhaṃ phalaṃ. evam anyatrāpi yojayitavyaṃ.
(IV.87) vividhadṛṣṭine ti.
kautukamaṃgalatithimuhūrtanakṣatrādidṛṣṭinā.
pareṣv āyattavṛttineti.
kāyasthitihetavaś cīvarapiṇḍapātāśayanāsanādayo bhikṣoḥ parapratibhaddhāḥ. piṇḍapātaṃ niśrityeti vacanāt. tasya paradhīnavṛtter
bhikṣor
mithyājīvā bhaveyuḥ kuhanā. lapanā. naimittikatā. naiṣpeṣitā. lābhena lābhaniścikīrṣā ca. te
duḥśodhā
bhavaṃti ājīvayogā iti.
śīlaskaṃdhikāyām iti. śīlaskaṃdhikā nāma nipātaḥ. tatroktaṃ. yathā tridaṇḍinn eke śramaṇabrāhmaṇāḥ śraddhādeyaṃ paribhujya vividhadarśanasamāraṃbhānuyogam anuyuktā viharaṃti. tadyathā. hastiyuddhe. 'śvayuddhe. rathayuddhe. pattiyuddhe. yaṣṭiyuddhe. muṣṭiyuddhe. sārasayuddhe. vṛṣabhayuddhe. mahiṣayuddhe. ajayuddhe. meṣayuddhe. kukkuṭayuddhe. vartakayuddhe. lābakayuddhe. strīyuddhe. puruṣayuddhe. kumārayuddhe. kumārikāyuddhe. iṭgālavaśe. utsatikāyāṃ. dhvajāgre. balāgre. [Tib. 82b] senāvyūhe. anīkasaṃkarśaṇe. mahāsamājaṃ vā pratyanubhavanty eke. ity apy evaṃrūpāc chramaṇo vividhadarśanasamāraṃbhānuyogāt prativirato bhavati. yathāpi tatra tridaṇḍinn eke śramaṇabrāhmaṇāḥ śraddhādeyaṃ paribhujya vividhaśabdaśravaṇasamāraṃbhānuyogayuktā viharaṃti. tadyathā. hastiśabde. aśvaśabde. rathaśabde. pattiśabde. śaṃkhaśabde. bherīśabde. āḍaṃbaraśabde. nṛttaśabde. gītaśabde. śayyāśabde. acchaṭāśabde. pāṇisvare ( Abhidh-k-vy 421 ). kuṃbhatūṇīre kacite. citrākṣare. citrapadavyaṃjane. lokāyatapratisaṃyukte. ākhyāyikā vā śrotum icchanty eke. ity apy evaṃrūpāc chramaṇo vividhaśabdaśravaṇasamāraṃbhānuyogāt prativirato bhavatīty evamādi. mithyāviṣayaparibhogād asamyagviṣayaparibhogāt.
(IV.88, 89) yāni pūrvaṃ paṃca phalāny uktānīti. adhipatiphalaṃ. puruṣakāraphalaṃ. niṣyandaphalaṃ. vipākaphalaṃ. visaṃyogaphalaṃ ca. prahāṇārthaṃ mārga iti. bhāvasādhanaṃ. prahāṇāya mārgaḥ

prahāṇamārga
iti. prahīyate 'neneti karaṇasādhanaṃ. prahāṇo mārga iti ca vigrahaḥ. samādhijā uttare sadṛśā dharmā iti. samādhijagrahaṇam asamādhijanirāsārtham. sadṛśagrahaṇam [Tib. 83a] anāsravāvyākṛtanirāsārthaṃ. sahabhuva iti. saṃprayuktāś ca tatra vedanādayaḥ. viprayuktāś ca jātyādayaḥ. yac cānāgataṃ bhāvyata iti. anāgato dharmas tadbalena prāpyata iti. tasya tat puruṣakāraphalam ata eva tac ca prahāṇaṃ puruṣakāraphalaṃ vyavasthāpyate. na kevalaṃ visaṃyogaphalam iti. pūrvotpannavarjyā iti pūrvotpannaṃ phalaṃ na yujyata iti kṛtvā. tathā hy uktaṃ.
apūrvaḥ saṃskṛtasyaiva saṃskṛto 'dhipateḥ phalam
iti. vipākaphalaṃ hitveti. anāsravasyāvipākatvāt. tasya hi niṣyandaphalaṃ samādhijā uttare sadṛśā dharmāḥ. visaṃyogaphalaṃ visaṃyoga eva yat tat prahāṇaṃ. puruṣakāraphalaṃ tadākṛṣṭā dharmāḥ. tadyathā vimuktimārgaḥ. sahabhuvaḥ. yac cānāgataṃ bhāvyate. tac ca prahāṇaṃ. adhipatiphalaṃ svabhāvād anye sarve saṃskrtāḥ pūrvotpannavarjyāḥ.
yac chubhāśubham
iti. prahāṇamārgād yad anyasāsravaṃ karma samāhitam asamāhitaṃ ca. tad api caturbhiḥ phalaiḥ saphalaṃ visaṃyogaphalaṃ hitvā. aprahāṇamārgatvād asya visaṃyogaphalaṃ nāsti. tasya hi vipākaphalaṃ svabhūmāv iṣṭo 'niṣṭo vā vipākaḥ. [Tib. 83b] niṣyandaphalaṃ uttare sadṛśā dharmāḥ. puruṣakāraphalaṃ tadākṛṣṭā dharmāḥ sahabhuvo 'naṃtarabhuvo vā. adhipatiphalaṃ śeṣaṃ pūrvavat.
anāsravaṃ punaḥ śeṣam
iti. śeṣagrahaṇaṃ prahāṇamārganirāsārthaṃ. tat punaḥ kathaṃ. śeṣaṃ prayogavimuktiviśeṣamārgeṣu. tasyāprahāṇamārgatvād visaṃyogaphalaṃ nāsti. ( Abhidh-k-vy 422 ) anāsravatvāc ca na vipākaphalaṃ. śeṣaṃ pūrvavat. avyākṛtaṃ ca yan nivṛtāvyākṛtam anivṛtāvyākṛtaṃ ca. tad api tribhiḥ saphalaṃ. saprahāṇamārgatvān na tasya visaṃyogaphalam. avyākṛtatvāc ca na vipākaphalaṃ. śeṣaṃ pūrvavad evāsti.
(IV.90) catvāri dve tathā trīṇi kuśalasye ti.
yathākramam etat. kathaṃ. kuśalasya kuśalā dharmāś catvāri phalāni. tasyaivākuśalā dve phale. tasyaivāvyākṛtās trīṇi phalānīti. vipākaphalaṃ hitveti. vipākasyāvyākṛtvāt. akuśalā dve iti. purūṣakārādhipatiphale. na niṣyandaphalaṃ. yasmāt kuśalā dharmā akuśalānāṃ na sabhāgahetur iti. na vipākaphalaṃ. avyākṛtatvād vipākasya. yasmāc cākuśalā vipākaṃ prati vyākriyaṃte. na visaṃyogaphalaṃ. akuśalatvāt. [Tib. 84a] pāriśeṣyāt puruṣakārādhipatiphale eva. te ca pūrvavad vyākhyātavye. avyākṛtāś catvārīti. katham akuśalasyāvyākṛtā dharmā niṣyandaphalaṃ. kathaṃ ca na bhavitavyaṃ. visadṛśatvāt. visadṛśā hy akuśālayākṛtā dharmāḥ. savipākāvipākatvāt. naiṣa doṣaḥ. akūśalanivṛtāvyākṛtānāṃ hi dharmāṇāṃ kliṣṭasāmānyenāsti sādṛśyaṃ. tasmād akuśalānāṃ nivṛtāvyākṛtāḥ nivṛtāvyākṛtānāṃ cākuśalāḥ niṣyandaphalaṃ yujyaṃte. tenāha. avyākṛte hīti vistaraḥ. akuśalānāṃ sarvatragāṇāṃ duḥkhasamudayadarśanaprahātavyānāṃ. duḥkhadarśanaheyānāṃ ca rāgādīnāṃ. satkāyāntagrāhadṛṣṭī niṣyandaphalaṃ. sabhāgasarvatragayor niṣyandaphalam iti. akuśalā hīti vistaraḥ. akuśalā duḥkhādidarśanaheyāḥ paṃcanaikāyikāḥ. avyākṛtayoḥ satkāyāṃtagrāhadṛṣṭyoḥ niṣyandaphalaṃ. etāny eva trīṇi vipākavisaṃyogaphale hitvā.
(IV.91) atītasya karmaṇas triyadhvikā atītānāgatapratyutpannā dharmāḥ. pratyekaṃ catvāri phalāni. visaṃyogaphalaṃ hitvā. tasyānadhvapatitavāt. kathaṃ kṛtvā. atītasya karmaṇaḥ paścād atītas tadvipāko vipākaphalaṃ. [Tib. 84b] tadākṛṣṭāḥ. sahajātītāḥ paścādanaṃtarātītā vā puruṣakāraphalaṃ. svabhāvavarjyāḥ tena sahotpannāḥ paścādutpannāś cātītāḥ adhipatiphalaṃ. paścādutpannātītāḥ sadṛśā dharmā niṣyandaphalaṃ. atītasyānāgatas tadvipāko vipākaphalaṃ. yadbalena prāpyate 'nāgato dharmaḥ. tat puruṣakāraphalaṃ. adhipatiphalaṃ yad anāgataṃ. tasya phalaṃ. niṣyandaphalaṃ tatsadṛśam anāgataṃ. evaṃ pratyutpannā api tasyātītasya catvāri phalāni yojyāni.
nadhyamasyāpy anāgatā
iti. pratyutpannasyāpy anāgatā dharmāś catvāri phalāni. etāny eva visaṃyogaphalaṃ hitvety arthaḥ. tāny apy evam eva yojyāni. pratyutpannā dharmāḥ pratyutpannasya dve puruṣakārādhipatiphale iti. tasya hi sahotpannaṃ tadbalāj ( Abhidh-k-vy 423 ) jātam iti puruṣakāraphalam adhipatiphalaṃ ca bhavaty eva. avisaṃyogasvabhāvān na visaṃyogaphalaṃ. pūrvottaratābhāvān na niṣyandaphalaṃ. pravāhāpekṣatvād vipākasya na vartamānaṃ vartamānasya vipākaphalaṃ. niṣyandavisaṃyogaphale hitveti. anāgato 'nāgatasya na niṣyandaphalaṃ. yasmāt sabhāgasarvatragahetū nānāgatau bhavataḥ. tasya viprakīrṇatvāt. sādṛśyena cāsyedaṃ phalam iti paricchettum aśakyatvāt. na visaṃyogaphalaṃ. yasmād anāgato visaṃyogo na bhavati. vipākaphalaṃ tu bhaved anāgatasya hy akuśalasya kuśalasāsravasya vānāgataṃ paścādutpatsyamānaṃ ca vipākaphalaṃ. puruṣakāraphalaṃ [Tib. 85a]. sahajam anāgatam anaṃtarabhāvi cānāgataṃ. adhipatiphalaṃ tu sugamam iti na punar ucyate.
(IV.92ab) svabhūmikā dharmā
na visaṃyogaphalaṃ. visaṃyogasyābhūmisvabhāvatvāt. anāsravāś cet trīṇi phalānīti. niṣyandaphalasya tṛtīyasya saṃbhavāt.
anyonyaṃ navabhūmis tu mārga
iti hi siddhāṃtaḥ.
(IV.92cd, 93ab) śaikṣasya karmaṇaḥ śaikṣā dharmās trīṇīti. yasmād vipākaphalaṃ na śaikṣaṃ. visaṃyogaś cāpi na śaikṣaḥ. naivaśaikṣanāśaikṣā api trīṇi. na vipākaphalam asyāsti. śaikṣasyāvipākatvāt. na niṣyandaphalaṃ. naivaśaikṣanāśaikṣasya śaikṣeṇāsadṛśatvāt. visaṃyogaphalaṃ tu bhavati. visaṃyogasya naivaśaikṣanāśaikṣasvabhāvatvāt. puruṣakāraphalam api bhavati. śaikṣeṇa naivaśaikṣanāśaikṣākṛṣṭisaṃbhavāt. adhipatiphalaṃ cāsty eva. iti trīṇi saṃbhavaṃti. aśaikṣasya tv iti vistaraḥ. aśaikṣasya śaikṣā dharmā ekam adhipatiphalaṃ. na niṣyandaphalaṃ. nyūnatvāt.
samaviśiṣṭayor
iti vacanāt. na puruṣakāraphalaṃ. sahānaṃtarotpādābhāvāt. na hy aśaikṣānaṃtaraṃ śaikṣam utpadyate. ca naivaśaikṣanāśaikṣasvabhāvam iti. [Tib. 85b] na cāśaikṣasya vipāko bhavatīty ato na vipākaphalaṃ. aśaikṣās trīṇīti. puruṣakārādhipatiniṣyandaphalāni. na vipākavisaṃyogaphale. tayor naiva śaikṣanāśaikṣasvabhāvatvāt. yac cāśaikṣasvabhāvaṃ. tad iha ciṃtyate. naivaśaikṣanāśaikṣā dve puruṣakārādhipatiphale iti. puruṣakāraphalaṃ. tadyathā. tadākṛṣṭā aṇaṃtarabhāvino dharmāḥ. adhipatiphalaṃ. pūrvavat. yathoktakāraṇatvān na phalatrayaṃ. aśaikṣā apy evam ity. dve puruṣakārādhipatiphale ( Abhidh-k-vy 424 ) ity arthaḥ.
(IV.93cd, 94) tadādaya
iti. darśanaheyādayaḥ.
ta

iti. darśanaheyādayaḥ. bhāvanāheyā dve iti. anāsravamārgavyutthāne bhāvanāheyāḥ kuśalāḥ puruṣakāraphalaṃ. ādyaṃtavad iti vistaraḥ. ādyaṃtayor ivādyaṃtavat. madhye 'pi jñāpanārthaṃ punar yathākramagrahaṇaṃ. katham. ādau yathākramārtho 'nukramaśabdaḥ prayuktaḥ.
aśubhasya śubhādyā dve trīṇi catvāry anukramam
iti vacanāt. aṃte 'pi prayuktaḥ.
apraheyasya te tv ekaṃ dve catvāri yathākramam
iti. yathaivam ādyaṃtayor yathākramārtha uktaḥ. [Tib. 86a] tathā madhye 'pi avagaṃtavyaḥ. eṣa hi peyāladharma iti. eṣo 'bhisaṃkṣepanyāyaḥ. anyathā hy
avyākṛtasya dve tṛīṇi caite śubhādaya
ity evamādiṣu yathākramam iti sarvatra vaktavyaṃ.
(IV.95) ayoniśomanaskārasaṃbhūtatvād iti. ayonyā anyāyena kleśayogena. yaḥ pravṛtto manaskāraḥ. tatra saṃbhūtaḥ. tadbhāvaḥ. tasmād iti. yena yathā gaṃtavyaṃ. yena pudgalena yathā gaṃtavyaṃ. tathā na gacchatīty asyāyogavihitaṃ karma.
vidhibhraṣṭam apīti.
apiśabdena kliṣṭaṃ cāpīti gṛhyate.
tadubhābhyām anyan nobhayatheti. na yogavihitaḥ. nāyogavihitaḥ. kiṃ ca tadanyad avyākṛtaṃ karma vidhibhraṣṭavidhibhraṣṭābhyām anyad avyākṛtam iti.
(IV.96ab) janmeti nikāyasabhāgasyākhyeti. cittaviprayuktasya saṃskārasya. na tu jāter ity abhiprāyaḥ. yat tarhīti. yady ekam eva karmaikam eva janmākṣipati. yat sthaviraniruddhenoktaṃ so 'haṃ tasyeti vistareṇa. tat kathaṃ na virudhyata iti vākyārthaḥ. tena janmāntare tagaraśikhine pratyekabuddhāya [Tib. 86b] piṇḍapāto dattaḥ. tenaivam uktaṃ. so 'haṃ tasyeti vistareṇa. nirvartyeti. viṭhapitvety arthaḥ. tulye 'pi mānuṣye kaścit sakalendriyo bhavati kaścid vikalendriyaḥ. paripūrakasya karmaṇo bhedāt tad anupapanmam. ( Abhidh-k-vy 425 ) ākṣepakarmaphalatvāc cakṣurādīnāṃ. ṣaḍāyatanaṃ hy ākṣipyata iti. varṇādayas tu paripūrakasya karmaṇaḥ phalam iti. yuktaṃ vaktuṃ. tulye 'pi mānuṣye kaścid varṇavān kaścin neti. tadutpattivirodhipratyayaparihāre paripūrakakarmasāmarthyān na virodhaḥ. anyathā hi na kaścid vikalendriyaḥ syāt sati janmākṣepa iti.
(IV.96cd) anyad api savipākam iti. vedanādikaṃ. karmasahabhūtvād iti. yasmāt karmaṇā cetanākhyena saha te samāpattī na bhavataḥ. nāpi kāyavākkarmabhyām acittikatvāt. prāptibhiś ca nākṣipyate savipākābhir api. karmaṇānekaphalatvāt. tadākṣepakeṇa karmaṇā saha bhavaṃtyo 'pi prāptayo na tena sahaikaphalā iti. vṛkṣaprapāṭikā iva hi prāptayo bahiravasthāyino bhavaṃti.
(IV.97) karmāvaraṇam iti. karmaivāvaraṇaṃ. kleśa evāvaraṇaṃ. vipāka evāvaraṇam iti. āryāmārgaprāyogikāṇāṃ ca kuśalamūlānām iti. uṣmagatādīnāṃ. apāyādiniyatānīti [Tib. 87a]. narakatiryakpretaniyatāni. ādiśabdenāsaṃjñisamāpattimahābrahmasaṃvartanīyaṃ ca niyataṃ karma gṛhyate. ṣaṇḍhapaṇḍakobhayavyaṃjanasaṃvartanīyaṃ ca vaktavyaṃ. tathāṇḍajasaṃsvedajastrītvāṣṭamabhavaniyatāni karmāṇi vaktavyāni. āryā hi narakādiṣu nopapadyaṃte. aṇḍajāṃ saṃsvedajāṃ ca yoniṃ na pratipadyaṃte. strītvam aṣṭamaṃ ca bhavaṃ na nirvartayiṣyaṃti. saptakṛtvo bhavaparamatvāt. sudarśakānīti. sukhena dṛśyaṃte parebhyā iti sudarśāni. sudarśāny eva sudarśakāni. evaṃ sukhena prajñapyaṃte ātmaneti suprajñeyāni. suprajñeyāny eva suprajñapakāni. svārthe kaḥ. paryāye dvayaṃ caitat. sudarśakāni suprajñapakānīti. adhiṣṭhānata iti. karmapatho 'dhiṣṭhānaṃ. trayāṇām ānaṃtaryāṇāṃ prāṇātipātaḥ karmapatho 'dhiṣṭhānaṃ. ekasya mṛṣāvādaḥ karmapatho 'dhiṣṭhānaṃ. paṃcamasya prāṇātipātaprayogo 'dhiṣṭhānaṃ. evam adhiṣṭhānataḥ sudarśakāni. suprajñapakāni. phalataḥ. sarveṣām aniṣṭaphalatvāt. gatitaḥ. narakagatiprāpakatvāt. upapattitaḥ. upapadyavedanīyatvāt. pudgalataḥ. gariṣṭhakleśasamudācārāt suprajñātaḥ pudgalaḥ. ayaṃ pitṛghātakaḥ. yāvad ayaṃ tathāgataśarīre duṣṭacittarudhirotpādaka [Tib. 87b] iti. apare punar vyācakṣate. adhiṣṭhānataḥ. pūrvavat. phalataḥ. narakaphalatvāt. gatitaḥ. manuṣyagatikaraṇāt.
triṣu dvīpeṣv ānaṃtaryam
iti. vacanāt. upapattitaḥ. tathaivopapadyavedanīyatvāt. pudgalataḥ. strīpuṃsau. na ṣaṇḍhaḥ paṇḍako vā. ity evaṃ paṃcabhiḥ kāraṇaiḥ sudarśakāni suprajñapakāni. na tu punas tāny apāyādiniyatāni karmāṇi paṃcabhiḥ kāraṇaiḥ sudarśakāni suprajñapakānīti. na tāny uktāni. uttarottarāvāhanād iti. ( Abhidh-k-vy 426 ) yasmāt kleśāvaraṇaṃ karmāvaraṇaṃ āvahati. karmāvaraṇaṃ cāpāye 'niṣṭaṃ vipākam āvahatīti. kleśāvaraṇaṃ sarvapāpiṣṭhaṃ. tataḥ karmāvaraṇaṃ laghu. tato vipākāvaraṇaṃ. vipākāvaraṇasya hi dṛṣṭa eva dharme vyāpāraḥ. na dvitīya iti. yasya dharmasya yogāt pitṛvadhādeḥ so 'naṃtaro bhavati. tasyābhidhāne bhāvapratyayaḥ. ānaṃtaryam iti. śrāmaṇyavat. yathā yenānāsraveṇa mārgeṇa yogāc chramaṇo bhavati. tadabhidhāne bhāvapratyayaḥ.
śrāmaṇyam amalo mārga

iti. tadvat.
(IV.98) nottarakurāv iti. niyatāyuṣkatvāt. prakṛtiśīlatvāt. tatra śāsanabhāvāc ca. yad evāsaṃvarabhāve kāraṇam iti. pāpe 'py asthirāśayatvāt. yatraiva ca saṃvaraḥ. tatrāsaṃvaro 'pi. pratidvaṃdvabhāvāt. ity asaṃvaraḥ
ṣaṇḍhādīnāṃ
na bhavatīti. [Tib. 88a] yadvipādanād iti. yasya hrīvyapatrāpyasya vipādanād vikopanād ānaṃtaryeṇa spṛśyeran ṣaṇḍhādayaḥ. tat teṣāṃ mātāpitror aṃtike na tīvraṃ bhavati. ity atas teṣām ānaṃtaryaṃ
neṣyate.
yadi vikalātmabhāvahetutvād alpopakāratvam iti. atas teṣām ānaṃtaryaṃ neṣyate. jātyandhādīnām api strīpuṃsānāṃ mātrādivadhād ānaṃtaryaṃ na syāt. na. adhigamadharmaviruddhasyātmabhāvavaikalyasya vivakṣitatvāt. yad vaikalyam adhigamadharmavirodhi. tad adhikṛtaṃ tenaiva ca mātrālpasnehatvaṃ. na jātyandhādivaikalyena. ata eva tiryakpretānām api neṣyete.
alpopakārālajjitvād
eva. aśvājāneyavad iti. paṭubuddhīnāṃ syād ānaṃtaryaṃ tiryakpretānām apīty adhikṛtaṃ. aśvājāneyavad iti. śrūyate yathā kaścid eva viśiṣṭāśva ājāneyo mātaraṃ na gacchatīti. vāsasā mukhaṃ pracchādya mātaraṃ gamitas tena paścāt jñātvā svam aṃgajātam utpāṭitam iti. evam ājāneyo 'śvaḥ paṭubuddhiḥ. asyānaṃtaryaṃ syād ity abhiprāyaḥ. manuṣyasyāpy amānuṣaṃ mātāpitaraṃ mārayato na syād ānaṃtaryaṃ. naiva bhaved ānaṃtaryam ity arthaḥ. katham.
alpopakārālajjitvād
eva. na hi manuṣyānurūpam upakāram amanuṣyaḥ kartuṃ samarthaḥ [Tib. 88b] na ca manuṣyasyāmanuṣyayor mātāpitror aṃtike tīvraṃ hrīvyapatrāpyaṃ saṃtiṣṭhate. gativailakṣaṇyenālpasnehatvāt.
(IV.99) catvāri kāyakarmeti. mātṛvadhādīni. ekaṃ vākkarmeti. saṃghabhedaḥ. trīṇi prāṇātipāta iti. mātṛvadhādīni. ekaṃ mṛṣāvādaḥ. saṃghabhedaḥ ( Abhidh-k-vy 427 ). ekaṃ prāṇātipātaprayogaḥ. tathāgataśarīre duṣṭacittarudhirotpādanaṃ kasmān na prāṇātipāta ity āha. anupakramadharmāṇo hi tathāgatā iti. aparopakramamaraṇadharmāṇa ity arthaḥ. hetau phalopacārād iti. mṛṣāvādo hetuḥ saṃghabhedasya cittaviprayuktalakṣaṇasya. tasmin hetau phalopacāraḥ. cittaviprayukto dharmaḥ phalam upacaryate. saṃghabheda iti. bhidyate. vāneneti. karaṇasādhanaparigrahād vā mṛṣāvādaḥ saṃghabheda ity ucyate. mṛṣāvādena hi saṃgho bhidyate. na tu saṃghabheda iti bhāvasādhanaparigrahaḥ.
(IV.100) saṃghabhedas tv asāmagrī ti.
mukhyavṛttyā vaibhāṣikāṇāṃ dravyasattā. tenāha.
svabhāvo viprayuktakaḥ. akliṣṭāvyākṛto dharma
iti. sa kim ānaṃtaryaṃ bhaviṣyatīti. naivāsāv evaṃlakṣaṇam ānaṃtaryaṃ bhavatīty arthaḥ. naiva ca tena viprayuktena dharmeṇa bhettā samanvāgataḥ. tena nāsāv ānaṃtaryam ity abhiprāyaḥ.
(IV.101) [Tib. 89a] sa punar mṛṣāvādaḥ saṃghabhedasahajo viprayuktadharmasahajo vāgvijñaptyavijñaptisvabhāva ity arthaḥ.
(IV.102) bhikṣur bhinattīti. buddhasya bhikṣutvāt. tatpratispardhivṛttitvāc ca bhettuḥ. na gṛhī bhikṣuṇyādaya iti. teṣām anādeyāśrayatvāt. sa ca dṛṣṭicarita eva. dṛḍhagūḍhāśayatvāt. satkāyadṛṣṭyādiṣu paṃcasu caritaḥ pravṛtto dṛṣṭicaritaḥ. dṛṣṭir vā caritam asyeti dṛṣṭicaritaḥ. sa hy ūhāpohasāmarthyād anyaṃ śāstāraṃ mārgāṃtaraṃ ca grāhayituṃ samarthaḥ. na tṛṣṇācarita iti. saṃkleśavyavadānapakṣayor asthirāśayatvāt. duṣprasahatvād iti. durabhibhavatvāt. pratyakṣadharmatvād iti. āgamādhigamadharmayoḥ sākṣātkāritvād ity arthaḥ. na kṣāṃtilābhina iti. na nirvedhabhāgīyakṣāṃtilābhina ity arthaḥ. dṛṣṭasatyakalpatvāt.
na vivasaty asau.
na tāṃ rātriṃ parivasatīty arthaḥ. bhinnam bhavatīti kathaṃ bhinnam ity āha. mārgapravṛttiviṣṭhāpanād iti. mārgapravṛttivibandhanād ity arthaḥ. yāvad dhi saṃgho na pratisaṃdhīyate. tāvan mārgapravṛttir viṣṭhitā bhavati. na kasyacit saṃtāne mārgaḥ. saṃmukhībhavatīty arthaḥ. cakrabhedanimittatvāt. saṃghabhedaś cakrabheda ity ucyate.
(IV.103) avaśyaṃ hi saṃghena dvayoḥ pakṣayoḥ sthātavyam iti. buddhapakṣe [Tib. 89b] bhettṛpakṣe ca sthātavyam ity arthaḥ. saṃgho hi catvāro bhikṣavaḥ. ( Abhidh-k-vy 428 ) saṃghadvayena ca bhavitavyam ity aṣṭābhir bhikṣubhir bhedyair bhavitavyaṃ. navamena ca bhettrā. anyas tu saṃghabheda iti. cakrabhedād anyaḥ. nātrānaṃtaryam ity abhiprāyaḥ. yasmād asau karmabhedād bhavati. vyagrā iti. nānāmatayaḥ karmāṇi poṣadhādīni saṃghakarmāṇi.
aṣṭābhir adhikaiś ca sa
iti. saṃghadvayenātrāpi bhavitavyaṃ. na bhettā śāstṛmānī bhavatīty aṣṭābhir eva bhikṣubhir bhavitavyaṃ. na navādibhir iti.
(IV.104) ekaraso bhavatīti. avyagra ekamatir bhavatīty arthaḥ. pūrvasyām avasthāyāṃ prītiprāmodyajātaḥ. paścimāyām atīva manasi udvignasaṃjātasaṃvegaḥ. arbudāt pūrvam iti. doṣo 'rbudaṃ. dṛṣṭyarbudaṃ śīlārbudaṃ vā. atra dṛṣṭyarbudaṃ. yathoktaṃ. yathāhaṃ bhagavato bhāṣitasyārtham ājānāmi. ya ime bhagavatāṃtarāyikā dharmā ākhyātāḥ. te pratiṣevyamāṇā nālam aṃtarāyeti. tathā tad eva cittaṃ saṃdhāvati saṃsaratītyādi. śīlārbudaṃ dauḥśīlyaṃ. tena ca pratisaṃdhānīyatvād iti. tena ca śrāvakayugena yasmāt pratisaṃdhānīya ity arthaḥ. [Tib. 90a] avaśyaṃ ca sarveṣāṃ buddhānāṃ śrāvakayugaṃ bhavati. ekaḥ prajñāvatām agraḥ. dvitīyaḥ ṛddhimatāṃ. iha śākyamuner āryaḥ śāradvatīputraḥ prajñāvatām agraḥ. āryo mahāmaudgalyāyana ṛddhimatāṃ. pratidvaṃdvābhāvād iti. yasmāt parinirvṛte bhagavati tasya bhettuḥ pratidvaṃdvabhūto nāsti. sīmāyām abaddhāyām iti. maṇḍalasīmāyām. ekasyāṃ hi sīmāyāṃ pṛthakkarmakaraṇāt saṃghadvaidhaṃ bhavati. nanu ca prakṛtisīmāsti. grāmanagarādi. satyam asti. jñaptisīmāyāṃ tu satyāṃ sā prakṛtisīmā vyavasthāpyata iti. tasyā api bandho vyavasthāpyata eveti veditavyaṃ. karmādhīnatvād iti. yena śiṣyasaṃghabhedasaṃvartanīyaṃ karma kṛtaṃ bhavati. tasyaiva tadbhedo bhavati. nānyasya. śākyamuninā ca kila bodhisattvāvasthāyāṃ paṃcābhijñasya ṛṣeḥ parṣadbhedaḥ kṛta āsīt. yenāsya devadattena saṃgho bhinna iti.
(IV.105, 106ab) guṇakṣetratvād iti. guṇānām āśrayatvād ity arthaḥ. atha vā guṇaiḥ kṣetraṃ guṇakṣetraṃ. guṇayogād dhi tat puṇyasya kṣetraṃ bhavati. yathā kṣetre bījam uptaṃ mahāphalaṃ bhavati. evaṃ puṇyabījam atroptaṃ mahāphalam bhavati. nānyatreti. na sāmānyastrīvadhādiṣu.
upakāriguṇakṣetranirākṛtivipādanād

iti. upakārikṣetrasya guṇakṣetrasya vā nirākṛteḥ parityāgān mātṛpitṛvadhādiṣv ( Abhidh-k-vy 429 ) [Tib. 90b] ānaṃtaryaṃ. tasya vipādanāc ca vikopād ānaṃtaryaṃ. tathāgataśarīre duṣṭacittarudhirotpādanāt. saṃghasyāpi yad bhedanaṃ. tad api tadvipādanaṃ. tad etad uktaṃ bhavati. upakārikṣetratvāt. guṇakṣetratvāc ca. tannirākaraṇavipādanān mātṛvadhādiṣv evānaṃtaryaṃ nānyatreti.
yadi punar mātur vyaṃjanaparivṛttaṃ syāt pitur veti. vyaṃjanaparāvṛttyā tan mātṛtvaṃ tat pitṛtvaṃ vā vinaṣṭam iti. mātur māraṇābhāvāt pitur māraṇābhāvād vā na syād ānaṃtaryam iti. tadabhāvāśaṃkayā pṛcchati.
yacchoṇitodbhava
iti. yasyāḥ śoṇitād udbhavo 'syeti
yac choṇitodbhavaḥ.
sarvakṛtyeṣv avalokyeti. sarvamātṛyogyeṣu kāryeṣu draṣṭavyety abhiprāyaḥ. mātṛkalpatvāt. āpyāyikā katāhārikā. poṣikā stanyadāyikā. saṃvardhikā audārikāhārādikalpikā. apare vyācakṣate. āpyāyikā stanyadhātṛketi yo 'rthaḥ. poṣikā audārikāhārābhyāsataḥ. [Tib. 91a] saṃvardhikā snānodvartanaviṣamaparihārata iti. maṃcatalāvalīneti. maṃcopari prāvaraṇakalpanena puruṣo 'tra supta iti manyamānena putreṇa tatraśastraprahāraḥ kṛtaḥ. tena śastraprahāreṇa maṃcatalāvalīnā mātā māritety udāhāryaṃ. dhāvakasya ca rajakasya putreṇa maśakaṃ mārāyāmīti maśakaprayogeṇa pitur māranam iti. dve avijñaptī ānaṃtaryavijñaptiḥ. kevalaprāṇātipātavijñaptiś ca. vijñaptis tv ānaṃtaryam eva tatsaṃgṛhītaiva sā nānyety arthaḥ. tasyāpy ekam eveti. arhadvadhākhyaṃ. gaccha śikhaṇḍinaṃ brūhīti rauruke nagare udrāyaṇo nāma rājā śikhaṇḍinaṃ nāma putram abhiṣicya pravrajitaḥ. pravrajyārhattvaṃ adhigatavān. sa raurukābhyāśam āgatavān. punā rājyam ākāṃkṣatīti. amātyaprakrāmitena tena śikhaṇḍinā rājñā svapitā māritaḥ. tena tu māryamāṇāvasthāyāṃ sa mārako manuṣya ukto gaccha śikhaṇḍinaṃ brūhīty evamādi. dvābhyāṃ kāraṇābhyām iti vaktavyam iti. gaccha śikhaṇḍinaṃ brūhi. dvābhyām ānaṃtaryakāraṇābhyāṃ bhavatā kṛtam ānaṃtaryam iti. tena vaktavyaṃ. dvābhyāṃ vā [Tib. 91b] mukhābhyāṃ paribhāṣita iti. mukhadvitvād ānaṃtaryadvitvopacāra ity abhiprāyaḥ. kāraṇadvitvād dhi gurutaraṃ tad ānaṃtaryaṃ.
(IV.106cd) āśrayasyātyaṃtaṃ tadviruddhatvād iti. utpannāryamārgasyāśrayasya taiḥ karmapathaiḥ viruddhatvāt. ekāvadānaṃ cātrodāharaṇaṃ. chekaḥ kila śākyamanuṣyo virūḍhakabhayād viṣamaṃ vanapradeśam āśritya lubdhakavṛttim aśiśriyat. bhagavatā ca trāyastriṃśeṣu traimāsyāṃ kurvatā tato 'vatīrya ( Abhidh-k-vy 430 ) chekāya saparijanāya dharmo deśitaḥ. tena srotaāpattiphalam adhigataṃ. tatputraiś ca phalaprāptaiḥ pūrvaṃ pratānitāni kūṭajālādīni mṛgebhyaḥ. tatprayogeṇa ca māryamāṇeṣv api mṛgeṣu phalaprāptyā na te punar akuśalaiḥ karmapathaiḥ spṛṣṭā iti.
(IV.107) paṃcamatṛtīyaprathamāni gurutarāṇīti. iyam ānaṃtaryakarmapāṭhānupūrvī. mātṛvadhaḥ pitṛvadho 'rhadvadhaḥ saṃghabhedas tathāgate duṣṭacittarudhirotpādanam iti. paṃcamaṃ duṣṭacittarudhirotpādanaṃ. tat saṃgha bhedavarjyebhyo 'vaśiṣṭebhyaś caturbho gurutaraṃ. tṛtīyam arhadvadhaḥ. tan mātāpitṛvadhābhyāṃ gurutaraṃ. prathamaṃ mātṛvadhaḥ. tat pitṛvadhāt gurutaraṃ. tenāha. sarvalaghuḥ pitṛvadha iti. niyamasyeti. tad evāvadhāryety arthaḥ. vipākavistaram adhikṛtya saṃghabhedo mahāsāvadya [Tib. 92a] uktaḥ. aṃtarakalpavipākadānat. mahājanavyāpādanam adhikṛtya manodaṇḍaḥ. daṇḍakāraṇyādiśūnyakaraṇāt. na hy anyena kāyakarmaṇā vākkarmaṇā vā tāvato mahājanasya vyāpādaḥ saṃbhavatīti. kuśalamūlasamucchedam adhikṛtya mithyādṛṣṭir mahāsāvadyā. na hy anyad akuśalamūlaṃ kuśalamūlāni samucchinatti. samudācāramātravirodhitvād iti.
(IV.108, 109ab) na tv anaṃtaram evti. narake 'vaśyam utpattyā tāni tatsādṛśyāt tatsabhāgāny ucyaṃte. na tu tatrānaṃtarotpattyā. anyathā hy ānaṃtaryāṇy eva syur ity apareṣāṃ abhiprāyaḥ. anaṃtarabhāvitve 'pi na tāny ānaṃtaryāṇy eva saṃbhavaṃty atulyakālavipākatvād iti. prathamapākṣikāṇāṃ parihāraḥ.
dūṣaṇaṃ mātur arhaṃtyā
mātṛvadhānaṃtaryasabhāgaṃ. niyatipatitabodhisattvamāraṇaṃ pitṛvadhānaṃtaryasabhāgaṃ. śaikṣamāraṇaṃ arhadvadhānaṃtaryasabhāgaṃ. saṃghāyadvārahārikā saṃghabhedānaṃtaryasabhāgaṃ. stūpabhedanaṃ tathāgataduṣṭacittarudhirotpādānaṃtaryasabhāgaṃ. saṃghāyadvārahārikā punar akṣayanīvyapahāra ity ācāryavasumitraḥ. [Tib. 92b] evaṃ tu vyācakṣate sukhāyadvārahāriketi. yat sukhopayogikaṃ yena saṃgho jīvikāṃ kalpayati tasyāpahāra iti.
(IV.109cd) tadvipākabhūmyatikramād iti.
kṣāṃtilābhy anapāyaga
ity apāyabhūmyatikramāt. tathaiveti. tadvipākabhūmyatikramāt. yathā puruṣasya deśatyāgaṃ kurvato dhanikā uttiṣṭhaṃte tathaivety arthaḥ.
(IV.110) mahāsālakulaja iti. mahāprākārakulaja ity arthaḥ. kṣatriyamahāśālakulajo yāvat gṛhapatimahāśālakulaja iti. mahāgṛhapatikulaja ity arthaḥ. kadarthanā mahāparibhavapūrvikā viheṭhanā. yayoḥ kāyavācoḥ pravṛttyā parasya duḥkhadaurmanasye bhavatas tadapekṣayā tannigraho yaṃtraṇety ucyate.

(IV.111) ekanavataṃ kalpam upādāyeti. ekanavateḥ pūraṇaḥ kalpa ekanavataḥ. tam upādāya. aśibaddhakena grāmaṇyā nirgranthaśrāvakena bhagavān uktaḥ. kim anarthāyāsi bho gautama kulānāṃ pratipanno yas tvam īdṛśe durbhikṣa iyatā bhikṣusaṃghena sārdham aśanivad utsādayaṃ bhikṣām aṭasīti. sa bhagavatābhihitaḥ. ito 'haṃ grāmaṇi ekanavataṃ kalpam upādāyeti [Tib. 93b] vistaraḥ.
etāṃ caturo doṣān vyāvartayatīti. durgatidoṣam akulīnatādoṣaṃ vikalendriyatādoṣaṃ strībhāvadoṣaṃ ceti. dvau ca guṇau pratilabhate. jātismaratāguṇam anivartakatāguṇaṃ ceti.
saṃnikṛṣṭaṃ bodhisattvaṃ sthāpayitveti. yo lakṣaṇavipākakarmakārī.
s trisāhasrako nirvartata iti. yena sarvasattvakarmādhipatyena trisāhasra
mahāsāhasraprādurbhāvaḥ. tasya tat parimāṇam iti. uktaṃ puṇyasya parimāṇaṃ. teṣām evaṃkṛtaparimāṇānāṃ śatenaikaṃ mahāpuruṣalakṣaṇaṃ nirvartate. evaṃ yāvad dvātriṃśattamam apīti. kecit te vyācakṣate. buddhālaṃbhanamanaskārasaṃmukhībhāvāt paṃcāśac cetanā bhavaṃti. aham apītthaṃ syām ity aparāḥ paṃcāśad ity evaṃ puṇyaśataṃ bhavatīti. apare varṇayaṃti. kāmadhātur viṃśatisthānāni. rūpadhātuḥ ṣoḍaśa. ārūpyāś catvāraḥ. aṣṭau ca śītanarakā ity aṣṭacatvāriṃśad vikalpaṃ traidhātukaṃ bhavati. tadālaṃbanam asya bodhisattvasya karuṇācittam utpadyate. tatas tatsaṃprayuktāś cetanā aṣṭacatvāriṃśad bhavaṃti. ato 'naṃtaraṃ buddhālaṃbanā cetanotpadyate. yathānenāsmāt traidhātukāt sattvā mocitā ity ekā cetanā. ato 'naṃtaraṃ dvitīyā cetanotpadyate. aham apy evaṃ mocayeyam ity ātmālaṃbaneti. paṃcāśac cetanā bhavaṃti [Tib. 93b] tāsāṃ punar dviḥsaṃmukhībhāvāc cetanāśataṃ bhavatīti. anye āhuḥ. prāṇātipātaviratir buddhasya bhagavataḥ paṃcabhiḥ kāraṇair upetā bhavati. paṃca kāraṇāni. maulakarmapathapariśuddhiḥ. sāmaṃtakapariśuddhiḥ. vitarkānupaghātaḥ. smṛtyanuparigṛhītatvaṃ. nirvāṇapariṇāmitatvaṃ ( Abhidh-k-vy 432 ) ceti. tadālaṃbanā api cetanāḥ paṃca bhavaṃti. evaṃ daśakarmapathālaṃbanā daśa paṃcakāś cetanānāṃ paṃcāśac cetanā bhavaṃti. tāsāṃ dviḥsaṃmukhībhāvāc cetanāśataṃ bhavatīty etat puṇyaśataṃ. yathā ayam asādhāraṇadaśakuśalakarmapathanirjāto bhagavān evam aham api syām iti kṛtvā. tad evaṃ saty ekaikaṃ puṇyaśatajam ity etat sidhyati.
(IV.112) paryupāsayāmāseti. liṭy āṃpratyayāṃtasyāser etad rūpaṃ. paryupāsitavān ity arthaḥ. yatra bhagavateti vistaraḥ. prabhāsanāmnā kuṃbhakārakumārabhūtenāsukhodakābhyaṃgaparicaryābhir upasthānaṃ kṛtvādyaṃ praṇidhānaṃ kṛtaṃ.
(IV.114, 115) tadāsya kṣāṃtiśīlapāramite paripūrṇe iti. cetasā tāvad akopataḥ kṣāṃtipāramitāparipūriḥ. kāyavāgbhyāṃ duśaritākaraṇāc chīlapāramitāparipūrir iti.
na divi bhuvi veti vistaraḥ.
divi bhuvi veti
uddeśapadanyāyenoktaṃ.
nāsmin loke na vaiśravaṇālaye
na marubhavane. divye sthāna
iti. tadvyaktyarthaṃ nirdeśapadāni.
asmin loka
iti. manuṣyaloke.
[Tib. 94a] vaiśravaṇālaya iti. cāturmahārājikasthāne.
marubhavana
iti. marudbhavane trāyastriṃśabhavana ity arthaḥ.
divye sthāne
yāmādisthāne. lokadhātvaṃtareṣv api tatsadṛśasyābhāvajñāpanārtham āha.
na dikṣu vidikṣu ceti.
atha na śraddhīyate.
caratu
naraḥ kaścid
vasudhām
imāṃ
kṛtsnāṃ sphitāṃ
bahusattvādhyāsitāṃ. saha parvataiḥ kānanaiś ca.
saparvatakānanāṃ
svayaṃ prastyavekṣatām ity abhiprāyaḥ. nava ca kalpāḥ pratyudāvartitā iti. tena vīryāraṃbheṇaikanavatyā kalpaiḥ paripūrṇā vīryapāramiteti kṛtvā. ata evoktam ekanavatyāṃ kalpeṣv ākṣiptam iti. bodheḥ pūrvasamanaṃtaram iti. kṣayānutpādajñānalakṣaṇāyā bodheḥ pūrvasamanaṃtaraṃ. kiṃ kāraṇaṃ. paripūrṇapāramito hi bodhim adhigacchati. nāparipūrṇapāramita iti.
(IV.116) yathāyogam iti. kiṃcit puṇyaṃ ca kriyā ca. kiṃcit puṇyaṃ ca kriyā ca. kiṃcit puṇyam eva. kriyā ca. kiṃcit puṇyaṃ ca vastu ca. kiṃcid vastv eveti. katham ity āha. tadyatheti vistaraḥ. karma ca te paṃthānaś ca. prāṇātipātādayaḥ sapta karmapathāḥ. karmasvābhāvyāc cetanāpathatvāc ca. trayas tv abhidhyādayaḥ paṃthāna eva karmaṇaś cetanākhyasyeti [Tib. 94b] karmapathāḥ. kāyavākkarma trividheti. puṇyaṃ tāvad iṣṭavipākatvāt. kriyā karmasvabhāvatvāt. vastu tatsamutthānacetanāyās tad adhiṣṭhāya pravṛtteḥ. tatsamutthāpikā cetanā kāyavākkarmasamutthāpikā. puṇyam iṣṭavipākatvāt. kriyā manaskarmatvāt. na vastu kriyānadhiṣṭhānatvāt. tatsahabhuvo vedanādayaḥ. iṣṭavipākatvāt puṇyam eva. na tu kriyādhiṣṭhānaṃ vā. tallakṣaṇābhāvāt. śīlamayam iti. pūrvavat traidhaṃ yojyaṃ. maitrī puṇyam iti. pūrvavad yojyaṃ. puṇyakriyāyāś ca vastu. tatsaṃprayuktāyā maitrīsaṃprayuktāyāś cetanāyāḥ maitrīmukhena maitrīvaśenābhisaṃskaraṇād abhisaṃcetanāt. tatsahabhūr maitrīsahabhūś cetanā śīlaṃ ca dhyānasaṃvarasaṃgṛhītaṃ puṇyaṃ ca kriyā ca pūrvavat. na hi dhyānasaṃvaraṃ pravartayeyam ity adhiṣṭhāya cetanā pravartate. tena na kriyādhiṣṭhānaṃ. anye tatsahabhuvo vedanādayaḥ puṇyam eva pūrvavat. tad evaṃ. dānamaye puṇyaṃ ca kriyā ca vastu ca. puṇyaṃ kriyā ca. punyaṃ ca. puṇyakriyāvastu. śīlamaye puṇyaṃ ca [Tib. 95a] kriyā ca kriyāvastu ca. puṇyakriyāvastu. bhāvanāmaye puṇyakriyāvastu ca. puṇyaṃ kriyā ca. puṇyaṃ ceti. puṇyakriyāvastu. avayavasarūpāṇām apy ekaśeṣa iṣyate. guṇo yaṅlukor iti yathā.
(IV.117) yad api dīyate tad dānam iti deyaṃ vastu karmaṇi lyuḍ iti kṛtvā.
dīyate yena tad dānam
iti. iha tu kuśalam iṣṭaṃ dānam iti. deyasya hi vastrāder avyākṛtatvaṃ. rāgādibhir apīty ādiśabdena krodherṣyādīnāṃ grahaṇaṃ.
pūjānugrahakāmyayeti
caityāparinirvṛtebhyaḥ pūjā. indriyamahābhūtānugrahakāmā tayā. yena kalāpeneti ( Abhidh-k-vy 434 ) cittacaittakalāpena.
kuśalāḥ skandhā
iti. paṃca skaṃdhāḥ. kāyavāgvijñaptis tad avijñaptir api vā rūpaskaṃdho draṣṭavyaḥ. svabhāve caiṣa mayad iti. na vikārādiṣu. tadyathā tṛṇamayaṃ gṛham iti. na tṛṇānāṃ vikāro 'sti. tais tu nirvikārair eva tat kṛtam ity atas tṛṇamayaṃ tṛṇasvabhāvaṃ tad iti gamyate. tatsvābhāvye 'pi sati. tadvikāratāṃ parikalpya mayat kriyata ity abhiprāyaḥ. tatprakṛtivacane mayad ity anena vā lakṣaṇena mayad vidhīyate. evaṃ parṇamayaṃ bhājanam ity etad api vaktavyaṃ.
(IV.118ab) sthāpayitvā dṛṣṭadharmavedanīyam iti. tad ubhayārtham iti kṛtvā sthāpyate. tad vipākabhūmer [Tib. 95b] atyaṃtasamatikrāṃtatvāt. kāmadhātor atyaṃtasamatikrāṃtatvād ity arthaḥ. kāmadhātur hi dānasya vipākabhūmir iti.

(IV.119) śrutādiguṇayukta iti. ādiśabdena tyāgaprajñālpecchatādiguṇayuktaḥ. satkṛtyādi dadātīti. satkṛtyety ādir asyeti satkṛtyādi. kriyāviśeṣaṇam etat. yathākramaṃ catvāro viśeṣā iti. sātkṛtyadātā satkāralābhī bhavati. svahastadātā udārebhyo bhogebhyo ruciṃ labhate. kāladātā kāle bhogāl labhate. nātikrāṃtakālāt. yān na bhoktum evāsamarthaḥ. parān anupahatyadātā 'nācchedyāṃ bhogāṃ labhate.

(IV.120) ṛtusukhasparśāni cāsyāṃgānīti. śīte uṣṇāni. uṣṇe śītāni. sādhāraṇe sādhāraṇāni.
(IV.121ab) śītalikādiṣu ceti. ādiśabdena vardalikāvarṣalikādiṣu. yathāsūtram uktam etat. yathā mātāpitror iti. upakāritvaviśeṣāt kārāpakārau mahāphalau tayor bhavata ity artho 'vagaṃtavyaḥ. ṛkṣamṛgajātakādyudāharaṇāt vipāka iti. evaṃ ṛkṣamṛgayor guhāṃ praveśya gātroṣmaśītopanayenohyamānanadyuttāraṇena vopakāriṇor apakārakaraṇena sadyo 'ṃgapātāt. [Tib. 96a] ādiśabdena kapijātakādy udāhāryaṃ. śīlavate dattvā śatasahasraguṇo vipāka ity evamādīti. ādiśabdena srotaāpattiphalapratipannakāya dattvā aprameyo bhavati vipākas tato 'prameyataraḥ srotaāpannāyetyādi.
(IV.121cd) tat sthāpayitveti. anaṃtaroktaṃ bodhisattvadānaṃ. tad dhi samyaksaṃbodhyarthaṃ sarvasattvārthaṃ ca. śeṣaṃ sugamatvān na vibhaktam iti. yad etad adān me dānam ity evamādikaṃ. adān me dānam iti. dattam anena me ( Abhidh-k-vy 435 ) pūrvam iti dānaṃ tṛtīyaṃ. dāsyati me dānam iti caturthaṃ. dattapūrvaṃ me pitṛbhiś ca pitāmahaiś ceti dānam iti paṃcamaṃ. svargārthaṃ dānam ṣaṣṭhaṃ. kīrtyarthaṃ saptamaṃ. cittālaṃkārārthaṃ yāvad uttamārthasya prāptaye dānam ity aṣṭamaṃ. cittālaṃkārārthaṃ ṛddhyarthaṃ. cittapariṣkārārthaṃ aṣṭau cittapariṣkārāḥ mārgāṃgāni. tadarthaṃ. yogasaṃbhārārthaṃ yoganidānārthaṃ. uttamārthasya prāptir arhattvaṃ nirvāṇasya vā prāptiḥ. tasmai prāptaye dānaṃ. caturbhedam apy ekam aṣṭamaṃ bhavati. nirvāṇaprāpakam evaitad iti kṛtvā. sugamam uktam ācāryeṇa.
(IV.122) [Tib. 96b] caturvidhe kṣetraviśeṣa iti. gatiduḥkhopakāriguṇakṣetre katamasmin pakṣa iti. yasmād asya gatikṣetratā guṇakṣetratā ca na saṃbhavati tasmāt pṛcchati. samaviṣamasya prakāśayiteti dharmadharmasya.
(IV.123) vipākanaiyamyāvasthānād iti. niyatavipākadānāvasthānād ity arthaḥ. kasyacit kṣetravaśenaiveti. tadyathā. sāmānyapuruṣavadhāt pitṛvadhaḥ. tatraiva kṣetre punar adhiṣṭhānavaśād iti. karmapathavaśāt. katham ity āha. mātāpitroḥ prāṇātipātanāt guru karma na tv evam adattādikāt guru. na hi mātāpitror dravyāpaharaṇakarma tadvadhavat guru bhavati. tadvadhasyānaṃtaryasvabhāvatvād ādiśabdena mṛṣāvādapaiśunyādigrahaṇaṃ. evam anyad api yojyam iti. kasyacit prayogaviśeṣeṇa guru sampadyate vipākanaiyamyāvasthānāt. kasyacic cetanāviśeṣeṇa. kasyacid āśayaviśeṣeṇa.
(IV.124) nābuddhipūrvaṃ na sahasā kṛtam iti. atha vā nābuddhipūrvaṃ kṛtam idaṃ kuryām ity asaṃciṃtya kṛtaṃ. tan nopacitam. avyākṛtaṃ hi tat karma. na sahasā kṛtam iti. buddhipūrvam api na sahasā kṛtaṃ. yad abhyāsena bhāṣyākṣepān mṛṣāvādādyanuṣṭhānaṃ kṛtaṃ tad akuśalaṃ [Tib. 97a] na punar upacitaṃ. yāvat tribhir iti. kāyavāṅmanoduścaritaiḥ. niṣpratipakṣaṃ ceti. pratideśanādipratipakṣābhāvataḥ. akuśalaṃ cākuśalaparicāraṃ ceti. yaḥ kṛtvāpy anumodata iti. vipākadāne niyatam iti. puṣṭākuśalalakṣaṇasamutpādāt. evaṃ kuśalam api yojyam iti. kathaṃ. saṃcetanataḥ saṃciṃtya kṛtaṃ bhavati. nābuddhipūrvakṛtaṃ bhavati. tadyathā. avyākṛtena cittena pāṣāṇaṃ dadāmīti suvarṇapiṇḍaṃ dadyāt. kṛtaṃ tan na punar upacitaṃ. avyākṛtaṃ hi tat karma. na sahasā kṛtaṃ. yathā bhāṣyākṣepāt satyavacanaṃ kṛtaṃ tat kuśalaṃ na punar upacitaṃ. kaścid ekena sucaritena sugatiṃ yāti. kaścid yāvat tribhiḥ. kaścid ekena karmapathena. kaścid yāvad daśabhiḥ. tatra yo yāvatā gacchati. tasminn asamāpte kṛtaṃ karma nopacitaṃ. samāpte tūpacitaṃ. evaṃ yāvad vipākadāne niyatam iti. saṃbhavato yojyam.
(IV.125ab) caitye sarāgasyeti vistaraḥ.
svaparārthobhayārthāyety
atra. puṇyam eva tyāgānvayam apaśyann āha. kasyacid apy anugrahābhāvād. iti. sati hi pratigrahītari yuktaṃ tyāgānvayaṃ puṇyaṃ. tatra hi prītyanugraheṇa [Tib. 97b] grahītā yujyata iti.
maitryādivad agṛhṇatīti.
maitryādiṣv iva maitryādivat. agṛhṇati asati pratigrāhake puṇyaṃ bhavati. asaty api parānugrahe. kuśalamūlādibalādhānāt. tathā hy atīte pi puṇavati tathāgatādau. tad bhaktikṛtaṃ caityadānaṃ puṇyaṃ bhavati. dānamānakriyā tarhi vyarthā prāpnotīti. yadi svacittād eva puṇyaṃ bhavec cittenaiva dānamānāv anuṣṭheyau. tata eva puṇyaprāpteḥ. na. tatkarmasamutthāpikāyā bhakteḥ prakṛṣṭataratvāt. naitad evaṃ. kasmāt. yasmād dānamānau bhagavataś cittamātreṇa ciṃtayato yā bhaktiḥ. tata iyaṃ dānamānau kurvato bhaktiḥ prakṛṣṭatarā. kāyavākkarmaṇor api pravartanāt. cittamātreṇa hi cintayato bhaktiḥ kāyavākkarmaṇī na pravartayataḥ. yathā hīti vistaraḥ. yathā hi śatruṃ hanmīti kṛtābhiprāyasya kasyacit tatsamutthitaṃ tadabhiprāyasamutthitaṃ kāyavākkarma śatrusaṃjñayā śatrur ayaṃ na tāvan mriyata ity anayā saṃjñayā tasmin mṛte 'pi kurvato bahutaram apuṇyaṃ jāyate cetanānubaṃdhāt. nābhiprāyamātreṇa kriyāśūnyena. tathā hy atīte 'pi parinirvṛte 'pi bhagavati tadbhaktisamutthāṃ śāstṛbhaktisamutthāṃ dānamānakriyāṃ pṛṣṭhabhūtām iva kurvato bahutaraṃ puṇyaṃ jāyate. na bhaktimātreṇa kriyāśūnyeneti.
(IV.125cd) kukṣetre tarhy [Tib. 98a] aniṣṭaphalaṃ bhaviṣyatīti. taskarādibhyo dānam āniṣṭaphalam iti nirgraṃthāḥ. sukṣetre hīṣṭaphalaṃ. kukṣetre tu viparītam ity ato bravīti.
kukṣetre 'pīṣṭaphalatā phalabījāviparyayād
iti. na kṣetraviśeṣād iṣṭaṃ phalam iti brūmaḥ. kiṃ tarhi. viśiṣṭam iti. na hi sukṣetre prāṇatipātādibījasyeṣṭaṃ phalaṃ bhavatīti. kukṣetre 'pi hi phalasya mṛdvīkāphalasya bījāt mṛdvīkābījād. aviparyayo dṛṣṭaḥ. mṛdvīkāphalam eva madhuraṃ dṛṣṭam ity arthaḥ. na tu niṃbaphalam evaṃ. niṃbabījān niṃbaphalam eveti. tiktam iti. mṛdvīkābījaṃ kuśalasyodāharaṇaṃ. niṃbabījam akuśalasya.
(IV.126) dauḥśīlyam aśubhaṃ rūpam
iti. prāṇatipātādilakṣaṇaṃ prakṛtisāvadyaṃ rūpaṃ dauḥśīlyaṃ.
pratikṣiptāc ca buddheneti.
prajñaptisāvadyatvāt. samāttaśikṣasya tu tadadhyācārād dauḥśīlyam iti. gṛhītatadviramaṇasya bhagavadvacanānādarād dauḥśīlyaṃ jāyate. arthād uktaṃ bhavati. asamāttaśikṣasya na duḥśīlyam iti.
viśuddhaṃ tu caturguṇam
iti. catvāro guṇā asyeti caturguṇaṃ. dauḥśīlyena yathokteneti.
dauḥśīlyam aśubhaṃ rūpam
ity anena. [Tib. 98b] lobhādibhir iti. na tair dauḥśīlyahetubhiḥ samudācaradbhir upahataṃ bhavati. dauḥśīlyavipakṣāśritam ity arthaḥ.

maulaiḥ karmapathair viśuddham iti. prāṇatipātādibhir maulair akhaṇḍitam ity arthaḥ. sāmaṃtakair viśuddham iti. prāṇātipātādiprayogair adūṣitam ity arthaḥ. vitarkair iti. kāmavitarkādibhiḥ. smṛtyānuparigṛhītam iti. kāyādismṛtyupasthānair dṛḍhīkṛtaṃ. śīlasmṛtyā vānuparigṛhītaṃ.
āśāstiśīlam iti. āśāstiḥ prārthanā. yad bhavabhogasatkāratṛṣṇākṛtam iti. bhave bhoge ca satkāre ca yā tṛṣṇā. tayā yat samāttam ity arthaḥ. samyagdṛṣṭikānām iti. buddhaśāsanapratipannānāṃ. anyatīrthikānāṃ hi na bodhyaṃgānukūlam asaddṛṣṭikatvāt.
(IV.127ab) samāhitaṃ tu kuśalam
iti. samāhitagrahaṇam asamāhitanivṛttyarthaṃ. kuśalagrahaṇaṃ samāhitāsvādanāsaṃprayuktakliṣṭadhyānanivṛttyarthaṃ. tat samāhitakuśalasadṛśam utpadyate. samādhisvabhāvasahabhū yad iti. samādhisvabhāvaṃ tena ca saha bhavati yad ity arthaḥ. tad dhi samāhitam [Tib. 99a] iti vistaraḥ. tat samāhitaṃ kuśalam atyarthaṃ cittaṃ saṃvāsayati. bhāvayati. asamāhitam api vāsayati. na tv evam atyartham iti darśayati. katham ity āha. guṇais tanmayīkaraṇāt saṃtateḥ. yasmāt samādhiguṇais tanmayī kriyate cittasaṃtatiḥ. atra dṛṣṭāṃtam āha. puṣpais tilavāsanāvad iti. yathā puṣpais tilā bhāvyaṃte. puṣpagaṃdhamayīkaraṇāt. tadvat. tad idam uktaṃ bhavati. bhāvanā vāsanā. tatsvabhāvaṃ puṇyaṃ bhāvanāmayam iti.
(IV.127cd) atha śīlaṃ bhāvanā ca kasmai saṃvartata iti vākyaśeṣato 'rthaṃ pṛcchati.
svargāya śīlaṃ prādhānyād
iti. śīlaṃ prādhānyena svargāya bhavati. anyat tu na prādhānyena svargāya bhavati. kim anyat. dānaṃ. dānam api hi svargāya saṃbhavati. śīlam api ( Abhidh-k-vy 438 ) visaṃyogāya saṃbhavati. śamathavipaśyanayoḥ śīlapratiṣṭhānatvāt. bhāvanā prādhānyena visaṃyogāya. sākṣādvisaṃyogaprāpakatvāt. prahāṇamārgasaṃgṛhītatvād vā. puṇyakriyāvastuprasaṃgenedam upanyasyate.
(IV.128ab) sūtra uktaṃ. catvāraḥ pudgalāḥ brāhmaṃ puṇyaṃ prasavaṃti. apratiṣṭhite pṛthivīpradeśe tathāgatasya śārīraṃ stūpaṃ pratiṣṭhāpayati. ayaṃ prathamaḥ pudgalo brāhmaṃ puṇyaṃ prasavati. cāturdeśe bhikṣusaṃghe ārāmaṃ niryātayati tatraiva cārāme vihāraṃ [Tib. 99b] pratiṣṭhāpayati. ayaṃ dvitīyaḥ pudgalo brāhmaṃ puṇyaṃ prasavati. bhinnaṃ tathāgataśrāvakasaṃghaṃ pratisaṃdadhāti. ayaṃ tṛtīyaḥ pudgalo brāhmaṃ puṇyaṃ prasavati. maitrīsahagatena cittenāvaireṇāsaṃspardhenāvyābādhena vipulena mahadgatenāpramāṇena subhāvitenaikāṃ diśam adhimucya spharitvopasaṃpadya viharati. tathā dvitīyāṃ. tathā tṛtīyāṃ. tathā caturthīm. ity ūrdhvam adhas tiryak sarvataḥ sarvam imaṃ lokaṃ spharitvopasaṃpadya viharati. ayaṃ caturthaḥ pudgalo brāhmaṃ puṇyaṃ prasavatīti. yal lakṣaṇavipākasya karmaṇaḥ parimāṇajñāpanāyoktam iti. yad uktaṃ saṃnikṛṣṭaṃ bodhisattvaṃ sthāpayitvā. yāvatsarvasattvānāṃ bhogaphalam ity evamādi.
idaṃ brāhmaṃ puṇyam iti. brahmaṇām idaṃ brāhmaṃ. brahmapurohitāś cātra brahmaśabdenocyate. kasmāt. brahmapurohitānāṃ kalpāyuṣkatvāt. brahmapurohitānāṃ hi kalpam āyur uktaṃ. anena ca karmaṇā kalpaṃ svargeṣu modate.
brāhmaṃ puṇyaṃ prasavati. kalpaṃ svargeṣu modata
iti. nikāyāṃtarapāṭhavacanāt. tatsādharmyād etad brāhmaṃ puṇyam ucyate. nanu ca kāmadhātau nāsti kuśalasya karṃaṇaḥ kalpaṃ vipāka iti. satyam ekasya nāsti. [Tib. 100a] ekādhiṣṭhānās tu bahvyaś cātanā bhavaṃti. yāsāṃ krameṇa kalpapramāṇaṃ svārgikaṃ phalam abhinirvartate. cyutasya punas tatraiva janmasaṃdhānāt.
bṛhatpuṇyaṃ brāhmam ity apare.
(IV.128) sūtrādīnām
ity. ādiśabdena dvādaśānām aṃgānāṃ grahaṇaṃ. sūtrageyavyākaraṇagāthodānanidānāvadānetivṛttakajātakavaipulyādbhutadharmopadeśā iti dvādaśānām aṃgānāṃ. akliṣṭadeśaneti. akliṣṭacittasamutthāpitety arthaḥ.
(IV.129) puṇyabhāgīyam iti. puṇyasya bhāgaḥ prāptir iti puṇyabhāgaḥ. iṣṭaphalaprāptir ( Abhidh-k-vy 439 ) ity arthaḥ. tasmai hitaṃ puṇyabhāgīyaṃ. ata evoktaṃ yad iṣṭavipākam iti. tatprāptyanukūlam iti. atha vā trayo bhāgāḥ. puṇyo bhāgaḥ apuṇyo bhāgaḥ aniṃjyo bhāgaḥ. tasmai hitaṃ puṇyabhāgīyaṃ. atha vā puṇyaṃ bhajata iti puṇyabhāk. puṇyabhāg eva puṇyabhāgīyaṃ. svārthe kapratyayaḥ. evaṃ mokṣabhāgīyaṃ. atha vā saṃsārabhāgo mokṣabhāgaś ceti dvau bhāgau. [Tib. 100b] tatra yan mokṣabhāgāya hitaṃ. tan mokṣabhāgīyaṃ. mokṣaprāptir vā mokṣabhāgaḥ. tasmai hitaṃ. tatprāptyanukūlam iti mokṣabhāgīyaṃ. tasya lakṣaṇaṃ paścād vakṣyate. evaṃ nirvedhabhāgīyam api yojyaṃ. paścād vyākhyāsyāma iti.
tata uṣmagatotpattir
ity atra. karmādhikāreṇaiṣāṃ karmasvabhāvānāṃ lakṣaṇam ucyate.
(IV.130) yad idaṃ loka ityādi.

sasamutthānam
iti. sacittacaitasikakalāpaṃ. yena tat kāyakarmotthāpyate. tat kāyakarma sasamutthānaṃ yogapravartitaṃ. lipir mudrā ca. kāraṇe kāryopacārāt. yena hi kāyakarmaṇā lipir likhyate mudrā vā khanyate. sā lipir mudrā sa śāstre 'bhiprete. na yathā loke. hy akṣaracihnaṃ pustakādau lipir iṣyate. akṣarānakṣaracihnaṃ ca mudreti. gaṇanā kāvyaṃ ca vākkarma. yogapravartitaṃ sasamutthānam iti vartate. paṃcaskaṃdhasvabhāvānīti. lipimudrayoḥ kāyakarma rūpaskaṃdhaḥ. gaṇanākāvyayor vākkarma rūpaskaṃdhaḥ. vedanādayas tūbhayatrāpi samutthānabhūtāś catvāraḥ skaṃdhā iti. paṃcaskaṃdhasvabhāvāny etāni bhavaṃti. yan manasā saṃkalanaṃ dharmāṇām iti. ekaṃ dve trīṇīty evamādi sā saṃkhyā. [Tib. 101a] yat tu vācā na manasā sā gaṇanety ābhidhārmikāḥ. iyaṃ ca saṃkhyā saparivāragrahaṇāc catuskaṃdhasvabhāvā.
(IV.131) lipyādilakṣaṇanirdeśānuṣaṃgeṇa sāvadyādīnām api dharmāṇāṃ lakṣaṇanirdeśopanyāsaḥ. dharmaskaṃdhakavibhāṣāyām ete paryāyā nidiṣṭāḥ. tatpratyāsanneyam iti. ime paryāyā upanyasyaṃta ity aparaḥ saṃbaṃdhaḥ. sahāvadyena kleśalakṣaṇena vartaṃta iti
sāvadyāḥ
kleśacchāditatvān
nivṛtāḥ.
kleśā api hi saṃprayogiṇā kleśāṃtareṇa nivṛtāḥ. niṣkṛṣṭatvād āryais tyaktatvād vā
hīnāḥ.
kliṣṭās
tu kleśayogato 'vagaṃtavyāḥ.
śubhāmalāḥ
kuśalānāsravāḥ. te
praṇītāḥ.
śuddhiprakarṣagatatvāt. hīnapraṇītebhyo 'nye madhyā iti siddham iti. kliṣṭā eva hīnāḥ. śubhāmalā eva ca praṇītā ity avadhāraṇād ato 'nye na hīnāḥ. na praṇītā iti madhyāḥ siddhāḥ.
saṃskṛtaśubhāḥ
sevyā
iti. aviśeṣeṇa sāsravā anāsravā vā sevitavyāḥ. paryupāsitavyāḥ. saṃtānādhyā ropaṇataḥ. śeṣā asevitavyā iti. ke śeṣā. asaṃskṛtāś ca. ye ca na kuśalāḥ. kliṣṭā [Tib. 101b] nivṛtāvyākṛtā ity arthaḥ. anabhyasanīyatvād iti. paunaḥpunyena kartum aśakyatvād ity arthaḥ. anutpādyatvād ity apare. aphalatvāc ceti. saṃskṛtasya hi hetuphale. nāsaṃskṛtasya te iti. sottarā iti sātiśayāḥ. akuśalāḥ nivṛtāvyākṛtaiḥ sottarāḥ. nivṛtāvyākṛtānām aniṣṭavipākābhāvāt. nivṛtāvyākṛtā anivṛtāvyākṛtaiḥ saṃskṛtaiḥ sottarāḥ. teṣām akliṣṭatvāt. te 'pi kuśalasāsravaiḥ sottarāḥ kuśalasāsravāṇām iṣṭaphalatvāt. te 'py anāsravais sottarāḥ. nihkleśatvāt. anāsravā api saṃskṛtā asaṃskṛtaiḥ sottarāḥ. asaṃskṛtānāṃ nityatvāt. asaṃskṛtāv apy ākāśapratisaṃkhyānirodhau pratisaṃkhyānirodhena sottarau. pratisaṃkhyānirodhasya kuśalanityatvāt.
mokṣas tv anuttaraḥ.
na hi nirvāṇād viśiṣṭatamam asti. tathā hy uktaṃ ye kecid bhikṣavo dharmāḥ saṃskṛtā vā asaṃskṛtā vā virāgas teṣāṃ agra ākhyāyata iti. pratisaṃkhyānirodho hi nityatvāt sarvasaṃskṛtebhya utkṛṣṭaḥ. kuśalatvāc cāsaṃskṛtābhyām ākāśapratisaṃkhyānirodhābhyām [Tib. 102a] utkṛṣṭatara iti.
ācāryayaśomitrakṛtāyāṃ sphuṭārthāyām abhidharmakośavyākhyāyāṃ caturthakośasthānaṃ samāptaṃ. 4.
V (anuśayanirdeśo nāma pañcamaṃ kośasthānam)
(V.1) karmajaṃ lokavaicitryam
ity uktam iti. caturthasyādāv uktaṃ. ato 'nena saṃbaṃdhenānuśayopanyāsa iti saṃbandhaṃ darśayati. tāni ca karmāṇi yathoktalakṣaṇaprabhedāni anuśayavaśād upacayaṃ gacchaṃti. vipākanaiyamyenātra uttiṣṭhaṃte. vipākadānāya niyatībhavaṃtīty arthaḥ. aṃtareṇa cānuśayān vinānuśayair bhavasya janmano 'bhinirvartane utpādane na samarthāni bhavaṃti kuśalāny akuśalāni vā karmāṇi. na hy arhataḥ paunarbhavikāni karmāṇy aniyatāni na saṃti. anuśayābhāvāt tu punarbhavābhinirvartane na samarthāni bhavaṃti. ata evaiṣām aniyatatvaṃ sidhyati. hy arthe cāyaṃ caḥ paṭhitavyaḥ. yasmād aṃtareṇānuśayān bhavābhinirvartane na samarthāni bhavaṃti. tasmād anuśayavaśād upacayaṃ gacchaṃtīty abhiprāyaḥ. apare punar etad vākyadvayam evaṃ vyācakṣate. tāni ca karmāṇy anuśayavaśād upacayaṃ gacchaṃti. yāny akṛtāni karmāṇi. tāny anuśayavaśāt punarbhavābhinirvartana upacīyaṃta ity arthaḥ. na hy arhatāṃ karmāṇi punarbhavābhinirvartana upacīyaṃte. aṃtareṇa cānuśayāṃ bhavābhinirvartane na samarthāni bhavaṃtīti. yāni ca kṛtāni. tāny apy aṃtareṇānuśayāṃ bhavābhinirvartane na śaktāni bhavaṃti. na hy arhatāṃ pṛthagjanāvasthāyāṃ kṛtāni [Tib. 102b] kuśalākuśalāni paunarbhavikāny aniyatāni karmāṇi na saṃti. anuśayavaikalyāt tu tāni bhavābhinirvartane na samarthāni. ity evaṃ pṛthagarthābhidhānāt. samuccaye 'yaṃ cakāra iti.
mūlaṃ bhavasyānuśayā
iti. punarbhavasya karmabhavasya vā mūlam anuśayāḥ. tadupacayasamutthānahetutvād ity abhiprāyaḥ. mūlaṃ dṛḍhīkarotīti. prāptir hi mūlaṃ. tām anucchedārthena dṛḍhīkarotīty arthaḥ. saṃtatim avasthāpayatīti. paraṃparayā kleśaprabaṃdhaṃ sthāpayatīty arthaḥ. kṣetraṃ āpādayatīti. āśrayam ātmotpattyanukūlaṃ ( Abhidh-k-vy 442 ) karotīty arthaḥ. niṣyandaṃ nirvartayatīti. svaniṣyandam upakleśaṃ janayati. tadyathā rāga āhrīkyauddhatyamatsarān janayati. dveṣaḥ krodherṣye ityādi. karmabhavam abhinirharatīti. karmaiva bhavaḥ karmabhavaḥ. taṃ punarbhavābhinirvṛttaye janayatīty arthaḥ. idam asya
mūlaṃ bhavasyānuśayā
ity arthasaṃdarśanaṃ. svasaṃbhāraṃ parigṛhṇātīti. svasaṃbhāraḥ kleśasyāyoniśomanaskāraḥ. taṃ parigṛhṇāti. tasyānāgatasya hetubhāvenāvatiṣṭhata ity arthaḥ. ālaṃbane saṃmohayatīti. yathābhūtagrahaṇāt. buddhyupaghātād vā saṃmohayatīti. vijñānasroto namayatīti. vijñānasaṃtatim [Tib. 103a] ālaṃbane punarbhave vā namayati. yadi
mūlaṃ bhavasyeti

punarbhavagrahaṇam idam asyodāharaṇaṃ. kuśalapakṣād vyutkramayatīti. kuśalapakṣāt parihāpayati. bandhanārthaṃ ca spharati. bandhanakāryaṃ vyāpnoti tanotīty arthaḥ. katham ity āha. dhātvanatikramaṇayogena dhātvanatikamaṇaprakāreṇety arthaḥ. tad idam uktaṃ bhavati. yaḥ kleśo yaddhātukaḥ sa taṃ dhātuṃ nātikrāmayatīti. ṣoḍaśety anyaḥ. eṣu ṣaṭ prakṣipya. āśrayadauṣṭhulyaṃ janayaty akarmaṇyatāpādanāt. guṇān dveṭti tadvirodhitvāt. apavādānām āspadīkaroti vidvadvigarhitakāyakarmotthāpanāt. satpathād udvartayati viparītadaiśikasaṃsevābhimukhīkaraṇāt. vividhānarthabījaṃ ropayati sarvasaṃsāravyasanānāṃ tatprabhavatvāt. ādhipatyaphalena ca lokasyāniṣṭam upasaṃharati tadvegena bāhyabhāvavikārāpatteḥ. rāgavaśenānyeṣām apīti. yatra rāgaḥ. tatrālaṃbane 'nye pratighādayo 'py anuśerate. premād dveṣo jāyate mānādayo 'pīti sūtraṃ. ata eva ca rāgānuśayanābhāvād anāsravavisabhāgadhātvoḥ kleśā nānuśerata iti. etac ca paścāt pravedayiṣyāma iti. yad dhi vastv ātmadṛṣṭitṛṣṇābhyāṃ svīkṛtaṃ. tatrānye 'py anuśayā anuśayitum utahaṃte. ārdra iva paṭe rajāṃsi saṃsthātum ity etat jñāpayiṣyāmaḥ.
(V.2) āhosvit kāmarāga evānuśaya iti. vaibhāṣikanayena paryavasthānam evānuśayaḥ. vātsīputrīyanayena prāptir anuśayaḥ. sautrāṃtikanayena bījam. uttaraniḥsaraṇam iti. paścānniḥsaraṇam ity arthaḥ. sthāmaśaḥ susamavahataṃ. ( Abhidh-k-vy 443 ) balaśaḥ suṣṭhu samyag avahatam ity arthaḥ. sānuśayaṃ prahīyata iti. idam atrodāharaṇaṃ. [Tib. 103b] idam atra virudhyate. sahayogasamāse hy anyatvam dṛṣṭaṃ. tadyathā saputro devadatta iti. tathā ca sati sūtravirodhaḥ. abhidharmavirodha iti. kāmarāgānuśayas tribhir indriyaiḥ saṃprayuktaḥ. katamais tribhiḥ. sukhasaumanasyopekṣendriyaiḥ saṃprayukta iti. na hi viprayuktasya prāptilakṣaṇasya ebhir indriyaiḥ saṃprayogo yujyata iti śāstravirodhaḥ.
sānuśyaṃ sānubandham ity arthād iti. kāmarāgasyānubandho 'nuśayaśabdenoktaḥ. anubaṃdhaḥ punaḥ kleśāṃtarasyotpādānukūlyenavāsthānaṃ. anuvṛttir vā anuśayaḥ. sānuśayaṃ prahīyate. na punar anuvartate saṃkleśa ity arthaḥ. aupacāriko vā sūtre 'nuśayaśabdaḥ upacāre bhava aupacārikaḥ. kutr'; aupacārika ity āha. prāptau. mukhyavṛttyā paryavasthāne 'nuśayaśabdo vartate. upācāreṇa tu prāptau. tasyānuśayahetubhāvāt. tadyathā duḥkhavedanāhetutvāt agnir duḥkha ity ucyate. tadvat. lākṣaṇikas tv abhidharme 'nuśayaśabdaḥ. lakṣaṇe bhavo lakṣaṇena vā dīpyati [Tib. 104a] lākṣaṇikaḥ. lākṣaṇika ity āha. kleśa eveti. ālaṃbnasaṃprayogataś cānuśerata ity anuśayā iti. tasmāt saṃprayuktā evānuśayāḥ. atra cārthe ślokam udāharaṃti.
cittakleśakaratvād āvaraṇatvāc chubhair viruddhatvāt
kuśalasya copalaṃbhād aviprayuktā ihānuśayā
iti. cittakleśakaratvād iti. asya vivaraṇaṃ. yasmād anuśayaiḥ kliṣṭaṃ cittaṃ bhavati. na viprayuktaiḥ kliṣṭaṃ cittaṃ bhavati. āvaraṇatvād iti. asya padasya vivaraṇaṃ. apūrvaṃ kuśalaṃ notpadyata iti. sānuśaye citte kuśalam apūrvaṃ notpadyate. śubhair viruddhatvād iti. asya padasya vivaraṇaṃ. utpannāc ca parihīyata iti. anuśayāḥ śubhair viruddhāḥ. yasmād utpannāt kuśalāt parihīyate. tasmāt kuśalair viruddhā anuśayāḥ. tasmān na viprayuktā iti. yasmāc cetasy avidyamānais tair yathoktakliṣṭādi na saṃbhavati. saṃprayuktaiḥ punaḥ sarvam etad yujyata iti. atha viprayuktair apy evaṃ syād iti. viprayuktaiḥ kliṣṭaṃ cittaṃ bhavati. apūrvaṃ kuśalaṃ notpadyate. utpannāc ca parihīyata iti. yady evaṃ kuśalaṃ na kadācid apy upalabhyeta. teṣāṃ viprayuktānāṃ nityasaṃnihitatvāt. [Tib. 104b] yasmāt kliṣṭāvasthāyāṃ kuśalāvasthāyāṃ anyasyāṃ vā te viprayuktā vartaṃta iti upalabhyeta ca kuśalam. ataḥ
kuśalasya copalaṃbhād aviprayuktā ihānuśayā
iti sthitam etat.
ācārya āha: tad idam ajñāpakaṃ. yad idaṃ vaibhāṣikair uktaṃ. cittakleśakaratvād ityādi. yo hi viprayuktam anuśayam icchatīti vātsīputrīyaḥ. sarvam etad iti. cittakleśādi. kleśakṛtam evecchatīti. paryavasthānakṛtam evety arthaḥ. paryavasthānaṃ ca na nityasaṃnihitaṃ bhavatīti kuśalopalaṃbhasiddhiḥ. kāmarāgasyānuśaya iti pakṣaparigrahe sānuśayaṃ prahīyata iti nāsti sūtravirodhaḥ. kiṃ tu viprayukto 'nuśaya iti prāpnoti. ata āha. na cānuśayaḥ saṃprayukto na viprayukta iti. katham ity āha. tasyādravyāntaratvād iti. śaktirūpasya bījasya rāgādibhyo 'narthāṃtaratvāt. ātmabhāvasyāśrayasya. kleśajā pūrvotpannakleśajanitā. kleśotpādanaśaktiḥ kleśotpādanāya [Tib. 105a] śaktiḥ. yathānubhavajñānajā sṃṛtyutpādanaśaktir na dravyāṃtarabhūtā. tadvat. smṛtyutpādanahetur dravyāṃtarabhūtaḥ kaścid viprayukta ity āśaṃkya dṛṣṭāntāṃtaram upanyasyati. yathā cāṃkurādīnām iti vistaraḥ. yathā cāṃkurādīnāṃ pūrvotpannā śāliphalajā śāliphalāṃtarotpādanāya śaktir na dravyāṃtarabhūtā. tadvat. yas tv iti. vātsīputrīyaḥ. yadi kleśasyānuśaya itīsyate. yat tarhi sūtra eva kleśo 'nuśaya uktaḥ ṣaṭṣaṭke sūtre. 'sya pudgalasya bhavati sukhāyāṃ vedanāyāṃ rāgānuśaya iti. rāga evānuśayaḥ. sukhavedanāvasthāyāṃ hi rāgaḥ samudācaraṃn evam uktaḥ. na tu tasya bījam ity abhiprāyaḥ. bhavatīti vacanān nāsau tadaivānuśaya iti. anuśaya eva rāgasyāyam uktaḥ. na rāgaḥ. bhavatīti vacanāt. tasyām avasthāyām utpadyamānasya rāgasyānuśayo bhavatīti. bījam utpadyate. na tūtpannam iti. bījaprakṛtāvasthātra kathyata ity abhiprāyaḥ. kadā tarhi bhavatīti. kadānuśayo 'stīty arthaḥ. yadā prasupto bhavati. yadoparato bhavatīty arthaḥ. hetau vā tadupacāra iti. hetau rāge anuśayopacāraḥ. rāgo hi rāgānuśayasya hetuḥ. tathā hi [Tib. 105b] rāgajā rāgotpādanaśaktī rāgānuśaya ity uktam iti. tad idam uktaṃ bhavati. kvacid anuśayaśabdena bījam ucyate. kvacit paryavasthānam iti.
samāpattirāgo hi teṣāṃ prāyeṇeti. āsvādanāsaṃprayukte dhyāne prāyeṇa teṣāṃ rāgaḥ. vimānādiṣv api teṣāṃ rāgo 'stīty ataḥ prāyeṇeti grahaṇaṃ. sa cāṃtarmukhapravṛttaḥ samāhitarūpatvāt. tathā ca sati mokṣasaṃjñopatiṣṭhate. tadvicchandanārthaṃ bhagavān deśayāmāsa kāmarāgo bhavarāga ity evamādi. ( Abhidh-k-vy 445 ) bhave rāga eṣaḥ. naiṣa mokṣe. mokṣe kuśalo dharmacchanda iti. ātmabhāva eva tu bhava ity ācāryamataṃ. samāpattiṃ sāśrayām iti. samāpāttiṃ sātmabhāvām. āsvādayanta ātmabhāvam evāsvādayaṃti. na kāmaguṇān. kāmavītarāgatvāt. ataḥ sa rāgo bhavarāga ity ukto na kāmarāga iti darśayati.
(V.3) abhidharma iti. na sūtra ity abhiprāyaḥ.

(V.4, 5) sapta samudayadarśanaheyā iti. satkāyadṛṣṭiḥ phalabhūtān paṃcopādānaskandhān ālaṃbata iti duḥkhadarśanaheyaiva. evam aṃtagrāhadṛṣṭiḥ [Tib. 106a] teṣām eva skandhānāṃ śāśvatocchedāṃtagrahaṇāt. śīlavrataparāmarśo 'pi tān eva skandhāṃ śuddhito muktito nairyāṇikataś cālaṃbata iti na samudayadarśanaheyaḥ. evaṃ nirodhadarśanaheyā api yojyāḥ. aṣṭau mārgadarśanaheyā iti. śīlavrataparāmarśam adhikaṃ prakṣipya. mārgeṇa śudhyati. tam apāsyānyena śīlavratena śuddhiṃ pratyetīti vipratipannatvāt. mārgadarśanaprahātavyo bhavati. yo hi kleśo yasya satyasyāpavādāya pravṛttaḥ. sa tasmin dṛṣṭe prahīyate. sarpabhrāṃtir iva rajjudarśanāt. satyānāṃ darśanamātreṇa prahāṇād iti. nābhyāsena prahāṇād ity abhiprāyaḥ. dṛṣṭasatyasya paścān mārgābhyāsena prahāṇāt. kim ete bhāvanāheyā ity adhikāraḥ. tad evam abhyāso bhāvanā punaḥpunarutpādanam ity arthaḥ. satkāyadṛṣṭir ekaprakāreti. ātmātmīyākāreṇa duḥkhe vipratipannatvāt duḥkhadarśanaheyaiva. evam aṃtagrāhadṛṣṭir iti. asāv apy ātmābhimatasya vastunaḥ śāśvatocchedāṃtāropād duḥkha eva vipratipanneti duḥkhadarśanaheyaiva. mithyādṛṣṭiś catuṣprakāreti. duḥkhādisatyalakṣaṇāpavādapravṛttatvāt satyacatuṣṭaye 'pi vipratipanneti. catuḥsatyadarśanaheyā. evaṃ dṛṣṭiparāmarśo 'pi catuṣprakāra eva. sa hi hīne 'gradarśanaṃ. tatra samudayanirodhamārgapraheyālaṃbanaḥ samudayanirodhamārgadarśanaheyaḥ. śeṣo duḥkhadarśanaheyaḥ. evaṃ vicikitsā sarvatrasaṃśayākāreti sarvatravipratipannatvāc catuḥsatyadarśanaheyā. śīlavrataparāmarśo dviṣprakāra iti. īśvarādiṣv ahetuṣu hetugraho nityātmaviparyāsāt pravartata iti duḥkhadarśanaheyaḥ. amārge mārgadarśanaṃ mārgadarśanaheyaḥ.

kīdṛśā eta iti. rāgādayaś catvāraḥ kleśāḥ. paryanuyujyaṃte hi rāgapratighamānāvidyā ity anaṃtarādhikṛtāḥ. te ceme darśanaheyāḥ. ime bhāvanāheyā iti duḥparicchedāḥ. na tu satkāyadṛṣṭyādayaś cityaṃte. ye hi duḥkhasatyavipratipannāḥ. te duḥkhadarśanaheyā iti. evaṃ yāvad ye mārgasatyavipratipannāḥ te mārgadarśanaheyā iti [Tib. 106b] suparicchedam etat. tatra ( Abhidh-k-vy 446 ) ya iti rāgādayaḥ. yasya satyasya darśanaṃ yaddarśanam. yaddarśanena heyāḥ. ta ālaṃbanam eṣāṃ. ta ime yaddarśanaheyālaṃbanāḥ. te taddarśanaheyāḥ. te rāgādayaḥ. tasya satyasya darśanaṃ taddarśanaṃ. taddarśanena heyās taddarśanaheyāḥ. etad uktaṃ bhavati. ye rāgādayo duḥkhadarśanaheyaṃ yāvan mārgadarśanaheyaṃ kleśam ālaṃbaṃte. te taddarśanaheyā iti. yadālaṃbanā yaddarśanaheyālaṃbanāś ceti vaktavyaṃ. caturāryasatyālaṃbano 'py avidyānuśayo bhavatīti. na vaktavyaṃ. ekaśeṣavidhānasiddheḥ. yac ca satyaṃ yaddaraśanaheyāś ca kleśā ālaṃbanam eṣāṃ. ta ime yaddarśaheyālaṃbanāḥ. te taddarśanaheyā iti. nanu ca samudayadarśanaprahātavyaḥ sarvatrago 'vidyānuśayo duḥkhanirodhādisatyadarśanaheyādyālaṃbano 'pi bhavati. paṃcanikāyālaṃbanatvāt. tataś cāsya duḥkhanirodhādisatyadarśanaheyatvaprasaṃgaḥ syād iti. na doṣaḥ. yady api hi sa paṃcanikāyālaṃbanaḥ samudayarūpākāratas [Tib. 107a] tu tān nikāyān ālaṃbate. tena tathālaṃbanataḥ samudayadarśanaprahātavya eva sa iti. evaṃ duḥkhadarśanaprahātavyo 'pi saṃyojyaḥ. evaṃ ca sati ye 'pi vyācakṣate. ye yaddarśanaheyālaṃbanā iti sarva eva darśanaheyā adhikriyaṃte na kevalā rāgādaya iti. teṣām api vyākhyāne imāv eva codyaparihārau vaktavyau.
rūpārūpyadhātvor duḥkhābhāvāt pratighābhāvaḥ. duḥkhāyāṃ hi vedanāyāṃ pratigho 'nuśete. sā copari nāstīti. dveṣaś ca rūkṣo vātavyādhivat. te ca sattvāḥ śamathasnigdhasaṃtataya iti. vipākābhāvāc ca. aniṣṭo hy asya vipākaḥ. tau dhātau vigatāniṣṭavipākau. āghātavastvabhāvāc ca. na hi tatra bāhyāḥ kuśakṣārakaṇṭakādayo nādhyātmikā tāpāpasmārādayaḥ saṃti. maitryādikuśalamūlasaṃbhūtatvāt parigrahābhāvāc ca. ākāraprakāradhātubhedair iti. ākārabhedo daśānām anuśayānāṃ
ātmātmīyadhruvocchedanāstihīnagradṛṣṭaya
ity evamādikaḥ. prakārabhedo duḥkhadarśanaprahātavyo nikāyo yāvad bhāvanāprahātavya iti. dhātubhedaḥ kāmāvacaraḥ. rūpāvacaraḥ. ārūpyāvacara iti. tatra rāgānuśayaḥ prakāradhātubhedābhyāṃ paṃcadaśavidha iti. tasya parasparam ākārabhedo nāsti. sarvo hi rāgaḥ saktyākāraḥ. tasmān nākārabhedena vyavasthāpyate. pratighānuśayaḥ prakārabhedāt paṃcavidhaḥ. na ( Abhidh-k-vy 447 ) parasparam ākārabhedo 'sti. sarvasya pratighākāratvāt. dhātubhedo 'pi nāsti. rūpārūpyadhātvos tadabhāvāt. mānānuśayaḥ prakāradhātubhedābhyāṃ paṃcadaśavidhaḥ. nākārabhedo 'sti. sarvasyonnatyākāratvāt. tathā avidyā paṃcadaśavidhā. tābhyām [Tib. 107b] eva. nākārabhedo 'sti. sarvasyā asaṃprakhyānākāratvāt. vicikitsā dvādaśavidhā. tābhyām eva. nākārabhedaḥ. sarvasyāḥ saṃśayākāratvāt. dṛṣṭyanuśaya ākāraprakāradhātubhedaiḥ ṣaṭtriṃśadvidhaḥ. [evam ete ṣaḍ anuśayā iti vistaraḥ.]
(V.6) bhavāgrajāḥ kṣāṃtivadhyā
iti. kṣāṃtivadhyagrahaṇaṃ bhāvanāheyanivṛttyarthaṃ. bhavāgrajagrahaṇaṃ tadanyabhūmikaviśeṣaṇārthaṃ. na hi laukiko 'sti bhavāgrapratipakṣabhūto bhāvanāmārga iti. śeṣāsu bhūmiṣv iti. kāmadhātau yāvad ākiṃcanyāyatanabhūmau. yathāyogam iti. kāmadhātau dharmajñānakṣāṃtiheyāḥ. tata ūrdhvam avaśiṣṭāsu bhūmiṣv anvayajñānakṣāṃtiheyāḥ. ta ete āryāṇāṃ darśanaheyās ta eva ca pṛthagjanānāṃ bhāvanāheyāḥ. dvividho hi bhāvanāmārgaḥ. laukiko lokottaraś ca. tathā hi śāstra uktaṃ. bhagavataḥ śrāvako darśanena jahāti. pṛthagjano bhāvanayā jahātīti.
akṣāṃtivadhyā bhāvanayaiva tv
iti. akṣāṃtivadhyagrahaṇaṃ bhāvanāheyopasaṃgrahārthaṃ. sarvāsu bhūmiṣu. kāmadhātau yāvad bhavāgre. ye rāgapratighamānāvidyānuśayā yathāyogaṃ bhavaṃti akṣāṃtivadhyā jñānavadhyāḥ. [Tib. 108a] te ubhayeṣām āryāṇāṃ pṛthagjanānām ca nityaṃ bhāvanāheyā eva. laukikena lokottareṇa vā bhāvanāmārgeṇa. bhavāgre tu lokottareṇaiva. ūrdhvabhūmikasya laukikasya mārgasyābhāvāt.

naiva hi bāhyakānāṃ darśanaprahātavyāḥ prahīyaṃta iti. bhāvanāprahātavyā eva teṣāṃ viṣkabhyaṃte. darśanaheyās tu sarvāsv api bhūmiṣu lokottaramārgavadhyā eva. tathā hi mahākarmavibhāgasūtre. vītarāgāṇāṃ kāmadhātvālaṃbanānāṃ dṛṣṭīnāṃ samudācāra uktaḥ. ihānanda ekatyaḥ prāṇātipātāt prativirato bhavati. yāvan mithyādṛṣṭeḥ. ihācārataḥ prativirataḥ. kāyasya bhedāt paraṃ maraṇād apāyadurgativinipātanarakeṣūpapadyate. tam evaṃ yaḥ paśyati śramaṇo vā brāhmaṇo vā bāhyatīrthika ṛddhimān divyacakṣuḥ paracittavit. tasyaivaṃ bhavati. nāsti kāyasucaritaṃ nāsti kāyasucaritasya vipākaḥ. nāsti vāṅmanaḥsucaritaṃ. nāsti vāṅmanaḥsucaritasya vipāka ( Abhidh-k-vy 448 ) iti vistaraḥ. iyaṃ mithyādṛṣṭiḥ kāmadhātvālaṃbanā. tasya karmaṇaḥ kāmāvacaratvāt. tatraiva ca narakasaṃbhavād iti. pūrvāṃtakalpakānāṃ ca śāśvatavādināṃ. [Tib. 108b] brahmajālasūtre vītarāgāṇāṃ kāmadhātvālaṃbanānāṃ dṛṣṭīnāṃ samudācāra uktaḥ. pūrvajanmadarśanānusāreṇa ya evam utpannadṛṣṭikāḥ. te pūrvāṃtakalpakāḥ. śāśvatavādino bahavas tatroktāḥ. teṣām udāhraṇam ekaṃ darśayiṣyāmaḥ. ihaikatyaḥ śramaṇo vā brāhmaṇo vāraṇyagato vā vṛkṣamūla gato vā śūnyāgāragato vā ātaptānvayāt. prahāṇānvayāt. bhāvanānvayāt. bahulīkārānvayāt samyanmanasikārānvayāt. tadrūpaṃ śāṃtaṃ cetaḥsamādhiṃ spṛśati. yathā samāhite citte viṃśatiṃ saṃvartavivartakalpān samanusmarati. tasyaivaṃ bhavati. śāśvato 'yam ātmā lokaś ceti. tad evaṃ sarva eva ete pūrvāṃtakalpakāḥ śāśvatavādinaḥ. anayā śāśvatadṛṣṭyātmānaṃ lokaṃ cālaṃbamānāḥ kāmadhātum apy ālaṃbaṃte. ity evaṃ kāmadhātvālaṃbanānāṃ dṛṣṭīnāṃ samudācāra uktaḥ. tathā tasminn eva brahmajālasūtre pūrvāṃtakalpakānāṃ ekatyaśāśvatikānāṃ vītarāgāṇāṃ kāmadhātvālaṃbanānāṃ dṛṣṭīnāṃ samudācāra uktaḥ. kathaṃ. bhavati bhikṣavaḥ sa samayo yad ayaṃ lokaḥ saṃvartate. saṃvartamāne loke yadbhūyasā sattvā ābhāsvare devanikāya upapadyaṃte. te tatra bhavaṃti rūpiṇo manomayā avikalā ahīnendriyāḥ sarvāṃgapratyaṃgopetāḥ śubhā varṇasthāyinaḥ [Tib. 109a] svayaṃprabhā vihāyasaṃgamāḥ prītibhakṣāḥb prītyāhārā dīrghāyuṣā dīrgham adhvānaṃ tiṣṭhaṃti. bhavati bhikṣavaḥ sa samayo yad ayaṃ loko vivartate. vivartamāne loke ākāśe śūnyaṃ brāhmaṃ vimānam abhinirvartate. athānyataraḥ sattva āyuḥkṣayāt puṇyakṣayāt karmakṣayāt ābhāsvarād devanikāyāc cyutvā śūnye brāhme vimāna upapadyate. sa tatraikāky advitīyo 'nupasthāyako dīrghāyur dīrgham adhvānaṃ tiṣṭhati. atha tasya sattvasya dīrghasyādhvano 'tyayāt tṛṣṇotpannā aratiḥ saṃjātā. aho batānye 'pi sattvā ihopapadyeran mama sabhāgatāyāṃ. evaṃ ca tasya sattvasya cetaḥpraṇidhiḥ. anye ca sattvā āyuḥkṣayāt puṇyakṣayāt karmakṣayāt ābhāsvarād devanikāyāc cyutvā tasya sattvasya sabhāgatāyām upapannaḥ. atha tasya sattvasyaitad abhavat. aham asmy ekāky advitīyo 'nupasthāyako dīrghāyur yāvad anye 'pi sattvā ihopapadyeran mama sabhāgatāyām. evaṃ cetaḥpraṇidhiḥ. ime ca sattvā ihopapannā mama sabhāgatāyāṃ. mayaite sattvā nirmitāḥ. aham eṣāṃ sattvānām īśvaraḥ kartā nirmātā sraṣṭā sṛjaḥ pitṛbhūto bhāvānām iti. teṣām api sattvānām evaṃ bhavati. imaṃ vayaṃ ( Abhidh-k-vy 449 ) sattvam adrākṣma ekākinam advitīyam [Tib. 109b] anupasthāyakaṃ dīrghāyuṣaṃ dīrgham adhvānaṃ tiṣṭhaṃtaṃ. tasyāsya sattvasya dīrghasyādhvano 'tyayāt tṛṣṇotpannā aratiḥ saṃjātā. aho batānye 'pi sattvā ihopapadyeran mama sabhāgatāyām. evaṃ cāsya sattvasya cetasaḥpraṇidhiḥ. vayaṃ cehopapannā asya sattvasya sabhāgatāyām. anena vayaṃ sattvena nirmitāḥ. eṣo 'smākaṃ sattva īśvaro yāvat pitṛbhūto bhāvānāṃ. athānyataraḥ sattva āyuḥkṣayāt puṇyakṣayāt. karmakṣayāt tasmāt sthānāc cyutvā teṣām itthaṃtvam āgacchati manuṣyāṇāṃ sabhāgatāyāṃ. sa vṛddher anvayād indriyāṇāṃ paripākāt keśaśmaśrūṇy avatārya kāṣāyāṇi vastrāṇy ācchādya samyaga eva śraddhayā agārād anagārikāṃ pravrajyāṃ pravrajati. so 'raṇyagato vā vṛkṣamūlagato vā vistareṇa yāvat tadrūpaṃ śāṃtaṃ cetaḥsamādhiṃ spṛśati. yathā samāhite citte pūrvakam ātmabhāvaṃ samanusmarati. tasyaivaṃ bhavati. yo 'sau brahmā yena vayaṃ nirmitāḥ. sa nityo dhruvaḥ śāśvataḥ avipariṇāmadharmā. ye tu vayaṃ tena brahmaṇā nirmitāḥ. te vayaṃ anityā adhruvā āśāśvatā vipariṇāmadharmāṇa iti. tad evaṃ kāmadhātur api tayāṃtagrāhadṛṣṭyālaṃbito bhavati. ataḥ kāmadhātvālaṃbanānāṃ dṛṣṭīnāṃ samudācāra uktaḥ. [Tib. 110a] tathā tatraiva brahmajālasūtre ahetusamutpattikānāṃ pūrvāntakalpānām iti prakṛtaṃ. vītarāgāṇāṃ kāmadhātvālaṃbanānāṃ dṛṣṭīnāṃ samudācāra uktaḥ. kathaṃ. saṃti rūpadhātāv asaṃjñisattvā nāma devāḥ. saṃjñotpādāt teṣāṃ sattvānāṃ tasmāt sthānāt cyutir bhavati. ato 'nyatamaḥ sattvas tasmāt sthānāc cyutvā itthaṃtvam āgacchati manuṣyāṇāṃ sabhāgatāyāṃ. pūrvavad yāvat pūrvakam ātmabhāvaṃ samanusmarati. tasyaivaṃ bhavati. ahetusamutpanna ātmā lokaś ca. tad anenaivam eva bhavati. ahetusamutpanna ātmā lokaś ca. aham asmi pūrvaṃ nābhūvan so 'smy etarhi saṃbhūta ity ahetusamutpanna ātmā lokaś ca. ity evam ātmānaṃ lokaṃ cālaṃbamānās tayā mithyādṛṣṭyā kāmadhātum apy ālambanta ity eteṣāṃ kāmadhātvālaṃbānāṃ dṛṣṭīnāṃ samudācāra uktaḥ. kathaṃ ca punar eṣām ātmā lokaś cāhetusamutpanna ity evaṃ mithyādṛṣṭir bhavati. pūrvakṛtaṃ kuśalasāsravam akuśalaṃ vā na hetur ātmano lokasyety evam apavadati. iti kāmadhātuvītarāgāṇāṃ teṣāṃ rūpāvacaryas tā dṛṣṭayo bhaviṣyaṃtīti vacanāvakāśaṃ matvāha. na ca rūpāvacarāṇāṃ kleśānāṃ kāmadhātur ālaṃbanaṃ
vītarāgatvād [Tib. 110b] iti. naitāḥ kāmāvacaryo dṛṣṭayaḥ. mithyājñānāni punar etāni. iti kecit pariharaṃti tad eṣāṃ ayuktaṃ. taddṛṣṭirūpatvāt.
parihīṇāḥ [kathaṃ tarhi vītarāgāṇāṃ kāmālaṃbanadṛṣṭisamudācāra ity āha. dṛṣṭyutpādetyādi.] devadatta iveti vaibhāṣikāḥ. yathā devadatto bhagavato 'lpotsukavihāritāśayasya bhikṣusaṃghaparikarṣaṇāya pāpakecchāsamutpādād ṛddheḥ parihīṇaḥ. sūtre vacanāt. evaṃ hi sūtre paṭhyate. atha devadattasya lābhasatkāreṇābhibhūtasya idam evaṃrūpaṃ pāpakam icchāgataṃ utpannam aho bata me bhagavān bhikṣusaṃghaṃ pratiniḥsṛjet. ahaṃ bhikṣusaṃghaṃ parikarṣayaṃ bhagavān alpotsuko viharet dṛṣṭadharmasukhavihārayogam anuyuktaḥ. sahacittotpādād devadattas tasyā ṛddheḥ parihīṇa iti vistaraḥ. evaṃ te 'pi dṛṣṭyutpādasamakālaṃ parihīṇā iti.
(V.7) etatpūrvako hi teṣv ātmagrāha iti. nityapiṇḍasaṃjñāpūrvakaḥ.

sarvaiveti. paṃcaprakārāpi. satkāya iti. paṃcasūpādānaskandheṣu. sarvaiva hi viparītadṛṣṭisvabhāvapravṛttā dṛṣṭiḥ mithyādṛṣṭiḥ satkāyadṛṣṭyādikā mithyopanidhyānāt. anyās tu samāropikā iti. katham ucchedadṛṣṭiḥ samāropikā. bāhulika eṣa nirdeṣaḥ. āryaḥ prahīṇatvād iti. tyaktatvāt. ohāk tyāga ity etasya dhātor grahaṇāt. ādiśabdalopaḥ kṛta iti. dṛṣṭyādīnām upādānaskaṃdhānāṃ paratvena pradhānatvenāmarśo dṛṣṭiparāmarśa iti. paraśabdaprayogeṇa cāyam atiśayārtho [Tib. 111a] labhyata ity ācāryasaṃghabhadraḥ. ahetau hetudṛṣṭir iti. duḥkhadarśanaprahātavya ucyate. amārge ca mārgadṛṣṭir iti. mārgadarśanaprahātavyaḥ. śīlavratamātrakam iti. śīlavratam api bauddhānāṃ mokṣaprāptaye bhavati. na tu tanmātrakam ity atas tadanyeṣāṃ dṛṣṭiḥ. atrāpi kila ādiśabda iti. śīlavratādiparāmarśaḥ. śīlavrataparāmarśaḥ. kiṃ kāraṇaṃ. śīlavrataṃ hi rūpaskaṃdhasaṃgṛhītam. ato 'nyaskandhagrahaṇārtham ādiśabda iti.
(V.8) kasmād ayaṃ na samudayadarśanaprahātavya iti. hetau vipratipannatvād ity abhiprāyaḥ. tatkṛto 'pi kāraṇābhiniveśa iti. nityaikātmakartṛgrāhakṛto 'pīty arthaḥ. tata eva prahīyata iti. duḥkhadarśanād eva prahīyate. yas tarhi jalāgnipraveśādibhiḥ svargopapattiṃ paśyati. śīlavratena vā śuddhim iti. nāyaṃ tatkṛtaḥ kāraṇābhiniveśaḥ. kathaṃ duḥkhadarśanāt prahīyate. tasmāt samudayadarśanaprahātavyaḥ evāyaṃ bhaviṣyatīty abhiprāyāḥ. vaibhāṣika āha. so 'pi duḥkhadarśanaprahātavya iti vistaraḥ duḥkhe vipratipannatvād iti vaibhāṣikāḥ. kathaṃ ca punar duḥkhe vipratipannaḥ. [Tib. 111b] tena svargagamanāc chuddhidarśanād vā. atiprasaṃga iti vistareṇācāryaḥ. sarveṣāṃ sāsravālaṃbanānāṃ adṛṣṭisvabhāvānāṃ ca duḥkhādidarśanaprahātavyānāṃ ( Abhidh-k-vy 451 ) duḥkhe vipratipannatvāt. sarvaṃ hi sāsravaṃ vastu duḥkham iti duḥkhadarśanaprahātavyaprasaṃgaḥ. tathā ca sati na kaścit samudayādidarśanaprahātavyaḥ syāt. idaṃ cāparaṃ vaktavyaṃ. kīdṛśo vānyaḥ śīlavrataparāmarśo mārgadarśanaprahātavyaḥ sa vaktavyaḥ. yo 'pi hi gośīlādinā śudhyati yāvat sukhaduḥkhavyatikramaṃ cānuprāpnotīti paśyati. tasyāpy ayam akāraṇaṃ kāraṇataḥ pratyetīti duḥkhadarśanaprahātavyaḥ śīlavrataparāmarśa iti paṭhyeta. vaibhāṣika āha. yo mārgadarśanaprahātavyālaṃbana iti. yo mārgadarśanaheyān aṣṭau mithyādṛṣṭyādīn ālaṃbate. sa mārgadarśanaprahātavyaḥ śīlavataparāmarśa iti. so 'pi hi nāma duḥkhe vipratipanna ity ācāryaḥ. mithyādṛṣṭyādayo hi mārgadarśanaprahātavyā aṣṭāv anuśayaḥ śīlavrataparāmarśasyālambanaṃ. te ca sāsravatvād duḥkhasatyasaṃgṛhītāḥ. tatra ca sa vipratipanna iti. duḥkhadarśanaprahātavya eva syād [Tib. 112a] ity abhiprāyaḥ. yasya ceti vistaraḥ. yasya ca pudgalasya nāsti mārga iti mārgālaṃbanā mithyādṛṣṭirasti vicikitsā vā. sa pudgalo nāsti mokṣamārga iti paśyan. vicikitsan vā. kim asti mārgaḥ. nāstīti saṃdihyan. kathaṃ tayā mithyādṛṣṭyā śuddhiṃ pratyeṣyati pratipatsyate etayā mithyādṛṣṭyā etayā vā vicikitsayeti. mithyādṛṣṭivicikitsāyogād eva hi tasya śuddhipratipattir nāsti. athānyam iti vistaraḥ. athānyaṃ sāṃkhyādiparikalpitaṃ mokṣamārgaṃ parāmṛśya gṛhītvā. eṣa mokṣamārgo bauddhīyo nāstīty āha. so 'pīti. tīrthikaḥ. tenaivānyena sāṃkhyādiparikalpitena śuddhiṃ pratyeti. na tayā mithyādṛṣṭyeti kṛtvā. tasyāpy asau śīlavrataparāmarśo mārgadarśanaprahātavyālaṃbano na sidhyati. kiṃ tarhi. sāṃkhyādiparikalpitamārgālaṃbana eveti ayaṃ cānyo doṣaḥ. yaś cāpīti vistaraḥ. yaś cāpi mithyādṛṣṭikaḥ samudayanirodhadarśanaprahātavyayā mithyādṛṣṭyā śuddhiṃ pratyeti. sa kasmān na taddarśanaheyaḥ. sa śīlavrataparāmarśaḥ kasmān na samudayanirodhadarśanaheya ity arthaḥ. tasmāt parīkṣya eṣo 'rtha iti. yasmād ayaṃ duḥkhadarśanaprahātavyaḥ śīlavrataparāmarśo na saṃbhavati. mārgadarśanaprahātavyaś ca. atiprasaṃgādidoṣāt [Tib. 112b] tasmāt parīkṣya eṣo 'rthaḥ. śīlavrataparāmarśo duḥkhadarśanaprahātavyaḥ mārgadarśanaprahātavyaś ceti. tad idam ācāryeṇa saṃśayāvadyaṃ kṛtaṃ. na svamataṃ darśitaṃ.
anya āhur yogācāramatim apekṣyaivaṃ kṛtaṃ. yogācārā hy aṣṭāviṃśatyuttaraṃ kleśaśataṃ varṇayaṃti. yathaiva hi duḥkhadarśanaprahātavyā ime daśānuśayā bhavaṃti. satkāyadṛṣṭiḥ. aṃtagrāhadṛṣṭiḥ. mithyādṛṣṭiḥ. dṛṣṭiparāmarśaḥ. ( Abhidh-k-vy 452 ) śīlavrataparāmarśaḥ. vicikitsā. rāgaḥ. pratighaḥ. mānaḥ. avidyā ceti. tathaiveme daśa samudayadarśanaprahātavyāḥ. tathaiva ca daśa nirodhadarśanaprahātavyāḥ. daśa mārgadarśanaprahātavyā iti. catvāriṃśat kāmāvacarā darśanaheyā bhavaṃti. bhāvanāheyās tu ṣaṭ. akalpikā satkāyadṛṣṭiḥ. ucchedadṛṣṭiḥ. sahajo rāgaḥ. pratighaḥ. mānaḥ. avidyā ceti. ṣaṭcatvāriṃśat kāmavācarā anuśayā bhavaṃti. rūpāvacarās tv ekacatvāriṃśad eta eva pratighavarjyāḥ. yathā rūpāvacarāḥ. evam ārūpyāvacarā iti.

atra kaścit samādhim āha. yad uktam atiprasaṃgaḥ sarveṣāṃ sāsravālaṃbanānāṃ duḥkhe vipratipannatvād iti. atra brūmaḥ nātiprasaṃgaḥ. duḥkhādimukhena vipratipatteḥ. yady api sāsravālaṃbanā [Tib. 113a] duḥkhasatyavipratipannāḥ. tathāpi tu kecid duḥkhamukhena vipratipannāḥ. kecit samudayamukhena. kecin nirodhavipratipannavipratipannāḥ. kecin mārgavipratipannavipratipannāḥ. tatra ye duḥkhamukhena duḥkhe vipratipannāḥ. te duḥkhadarśanaprahātavyāḥ. śīlavrataparāmarśaś ca duḥkhamukhena duḥkhe vipratipanno nityātmagrahaṇāt. tasmād duḥkhadarśanaprahātavyaḥ. yas tu mārgavipratipannavipratipannaḥ. tadyathā sāṃkhyanirgraṃthādayaḥ svaparikalpitaṃ mārgaṃ gṛhītvā nāsti bauddhānāṃ mokṣamārga iti mithyādṛṣṭim utpādayaṃti. tāṃ ca mithyādṛṣṭiṃ śīlavrataparāmarśo 'grataḥ paśyati. ayam eṣāṃ śīlavrataparāmarśo mārgadarśanaprahātavyaḥ. mārgavipratipannavipratipannatvāt. nāsti tu sa śīlavrataparāmarśaḥ yaḥ samudayamukhena vipratipadyeta. nāpi yo nirodhamukhena vipratipannavipratipannaḥ syāt. tasmād duḥkhamārgadarśanaprahātavya eva śīlavrataparāmarśa iti. kathaṃ punaḥ samudayanirodhamukhena na vipratipadyate. atrācāryasaṃghabhadra āha. [Tib. 113b] śūlavrataparāmarśaḥ samudayanirodhadarśanaprahātavyaḥ. taccharīrānupapatteḥ. akāraṇe hi kāraṇabhiniveśaḥ. amārge ca mārgābhiniveśeḥ. śīlavrataparāmarśaśarīraṃ. samudayāpavādikāyāṃ mithyādṛṣṭyāṃ śuddhyabhiniveśe nanv ākasmikāj janmadarśanam asya syāt. kvacid api kāraṇabuddhyabhāvāt. duḥkhasamudayayor hi dravyato 'vyatirekāt. īśvarādiskandhā api tenāpoditāḥ syuḥ. nirodhāpavādikāyāṃ tu mithyādṛṣṭau śuddhipratyāgamanān nirodhopāyakalpanaiva na saṃbhavati. kathaṃ nāsti nirodha iti taddarśanapṛṣṭhena tadupāyakalpanā vyarthā bhavet. evaṃ ca śīlavrataparāmarśaśarīrānupapattiḥ. mārgadarśanaprahātavyo 'pi śīlavrataparāmarśa evaṃ na saṃbhavet. nāsti ( Abhidh-k-vy 453 ) mārga iti darśanapṛṣṭhena mārgaparikalpanānupapatteḥ. yasya hi mārgālaṃbanā mithyādṛṣṭir vicikitsā vāsti. sa nāsti mokṣamārga iti paśyan vicikitsan vā kathaṃ tayā śuddhiṃ pratyeṣyatīti. upapadyata evasyāryamārgāpavādikāyāṃ mithyādṛṣṭyāṃ śuddhyabhiniveśaḥ. nyāyatas tatgrahaṇāt. anyā hi tena mokṣamārgo hṛdi niveśito bhavati. yato 'sya sadbhūtamārgāpavādikāyāṃ mithyādṛṣṭau nyāyabuddhir utpadyate. eṣa nyāyo yad anyo mokṣamārgo nāsti. yac ca syān na vety anyaṃ mokṣamārgaṃ vicikitsatīti. nyāyato hi śuddhyupāyagrahaṇam upapadyate. yaś cāsāv anyo mokṣamārgas tena hṛdi niveśitaḥ. [Tib. 114a] sa naiva tasya mārgadarśanaheyasya śīlavrataparāmarśasya viṣayaḥ. svanaikāyikamātrālaṃbanatavāt. atha mataṃ nirodhadarśanaheyo 'pi prayujyate. tatkalpanāsāmarthyāt. anyad dhi tena mokṣasthānaṃ hṛdi niveśitaṃ bhavati. yato 'sya sadbhūtamokṣāpavādikāyāṃ mithyādṛṣṭau nyāyato grahaṇaṃ. ataḥ samānam etad iti. tan na. nityaśāṃtagrahaṇasāmānyena tadapavāde śuddhyabhiniveśānupapatteḥ. dravyādravyasaṃpratipattibhede hi kaścin mokṣopāyam anveṣate. dhruvaṃ tasyāsti mokṣa iti niścayaḥ. yasya cāsti mokṣaniścayo dhruvaṃ. tasya tatra nityaśāṃtagrahaṇam. anyathā tatra prārthanānupapatteḥ. tatra yathehadhārmikāṇāṃ nivāṇe dravyādravyasaṃpratipattibhedo 'pi nityaśāṃtagrahaṇasāmānyāt tadapavāde doṣo darśanam eva. yenapi kiṃcin mokṣasthānaṃ hṛdi niveśitaṃ syāt. tasyāpi nityaśāṃtagrahaṇasāmānyān mokṣāpavāde nyāyagrahaṇam upapadyate. bhinnā hi śīlavratādayaḥ svabhāvataś cākārataś cāryamārgāt. nāsti tu nityaśāṃtagrahaṇabheda iti. nāsti kalpanāsāmānyaṃ. ato mārgadarśanaprahātavya eva śīlavrataparāmarśaḥ saṃbhavati. na nirodhadarśanaprahātavya iti. iha [Tib. 114b] sīlavrataparāmarśo dviprakāra iṣyate ābhidharmikaiḥ. tatra kīdṛśaḥ śīlavrataparāmarśo duḥkhadarśanaprahātavyo vyavasthāpyate. kīdṛo mārgadarśanaprahātavyaḥ. yo 'pihi gośīlādinā śudbhiṃ pratyeti. so 'py amārge mārgaṃ paśatīti. yaḥ śīlavratādiduḥkhālaṃbanaḥ śīlavrataparāmarśaḥ. sa duḥkhadarśanaprahātavyaḥ. yo mārgavipratipattyālaṃbanaḥ. sa mārgadarśanaprahātavyaḥ. yaḥ śīlavratādyālaṃbanaḥ. sa na mārgavipratipattiḥ. tathā na bādhate. yathā mārgavipratipattyālaṃbanaḥ. yasmāc chīlavratādyālaṃbana audārikaḥ. na dūragataḥ na dṛḍhāśayaḥ alpayatnaghātyaḥ. tadviparyayān mārgavipratipattyālaṃbana
iti.
(V.9) dṛṣṭitrayād viparyāsacatuṣkam
iti. dṛṣṭitrayasvabhāvā viparyāsā iti darśayati. satkāyadṛṣṭer ātmadṛṣṭir ātmaviparyāsa ( Abhidh-k-vy 454 ) iti. nātmīyadṛṣṭir ity abhiprāyaḥ.
sakalety apara iti. sakalā satkāyadṛṣṭiḥ ātmadṛṣṭir ātmīyadṛṣṭiś cātmaviparyāsa ity arthaḥ.
vaibhāṣika āha. katham ātmīyadṛṣṭir viparyāsa iti. na hy ātmīyaviparyāsa ity ucyate. kathaṃ ca na bhavitavyam iti paraḥ. viparyāsasūtrād iti vaibhāṣikaḥ. [Tib. 115a] anātmani ātmeti viparyāsa iti sūtravacanāt. na punar ātmīya iti. asty evaṃ sūtranirdeśaḥ. na punar asāv ātmadṛṣṭer arthāṃtarabhūtā. kathaṃ kṛtvā. ātmānam eva tatra paṃcopādānaskaṃdheṣu vāśinaṃ paśyann ātmīyaṃ paśyatīti. na kevalam ātmānaṃ paśyaty ātmīyam api paśyatīty arthaḥ. ātmadṛṣṭir evāsau dvimukhīti. ātmātmīyamukhī ekā dravyato 'stīti ahaṃkāramamakāramukhadvayavatīty arthaḥ. athāham ity etasmāt prathamanirdiṣṭān mameti ṣāṣṭhīnirdiṣṭaṃ dṛṣṭyaṃtaraṃ syāt. mayā mahyam ity etad api syāt. dṛṣṭyaṃtaram iti prakṛtaṃ. mayeti tṛtīyānirdeśān mahyam ity ca caturthīnirdeśāt. aniṣṭaṃ caitat. tasmāt sakaleti siddhaṃ.
kasmād anye kleśā na viparyāsā iti. satkāyadṛṣṭyaṃtagrāhadṛṣṭiparāmarśebhyo 'nye ucchedamithyādṛṣṭiśīlavrataparāmarśarāgādayaḥ. tribhiḥ kāraṇair iti.
viparītanitīraṇasamāropair
viparyāsānāṃ vyavasthānaṃ. yatraitāni samastāni kāraṇāni saṃti. te viparyāsāḥ sthāpitāḥ. yatra tu na samastāni. te na viparyāsā ity uktaṃ bhavati. tanmātraśuddhyālaṃbanād [Tib. 115b] iti. yasmāc chīlavratamātreṇa śuddhir ity ālaṃbate nitīrayati. tasmān naikāntaviparyastaḥ śīlavrataparāmarśaḥ. na hi śīlavrataṃ śuddhikāraṇaṃ na bhavati. kevalaṃ tu na bhavatīti. katham asya samāropakatvaṃ. tanmātreṇa śuddhikāraṇabhāvasamāropāt. yady asaṃtīrako na viparyāsaḥ yat tarhi sūtra uktaṃ. tat kathaṃ. na hi saṃjñā saṃtīrikā nāpi cittaṃ.

dvādaśa viparyāsā iti. caturṣu viparyāseṣu pratyekaṃ saṃjñācittadṛṣṭiviparyāsā iti. katham ity ucyate. anitye nityam iti vistaraḥ evaṃ yāvad anātmany ātmeti. duḥkhe sukham iti saṃjñādṛṣṭacittaviparyāsās trayaḥ. aśucau śucīty eta eva trayaḥ. yāvad anātmany ātmeti eta eva traya iti. tatrāṣṭau darśanaprahātavyā iti. anitye nityam iti saṃjñācittadṛṣṭiviparyāsās trayaḥ. anātmany ātmeti punas trayaḥ. duḥkhe sukham iti dṛṣṭiviparyāsaḥ. aśucau śucīti dṛṣṭiviparyāsa iti. catvāro bhāvanāprahātavyāḥ. katama ity āha. daḥkhe ca ( Abhidh-k-vy 455 ) saṃjñācittaviparyāsāv aśucau ceti. duḥkhe sukham iti saṃjñācittaviparyāsau dvau. aśucau śucīti saṃjñācittaviparyāsāv aparau dvāv iti catvāraḥ. avītarāgasyāryasyeti. [Tib. 116a] srotaāpannasya sakṛdāgāminaś ca.
tadviparyāsāv apīti. sattvasaṃjñāsamudācārāt sattvacittasamudācārāc ca. tadviparyāsāv api kiṃ neṣyete. sattvālaṃbanasaṃjñācittaviparyāsāv api kiṃ neṣyete. ātmaviparyāsāv api kiṃ neṣyete ity abhiprāyaḥ. kiṃ kāraṇam ity āhuḥ. na hi striyām ātmani ca vinā sattvasāṃjñayā kāmarāgo yukta iti. tasmād etāv apy anātmany ātmeti saṃjñācittaviparyāsau bhāvanāprahātavyāv iti prāptaṃ. vistara iti vacanād evaṃ neyaṃ. duḥkhe sukham iti aśucau śucīti yāvad anātmany ātmeti saṃjñāviparyāsaś cittaviparyāso dṛṣṭiviparyāsaḥ prahīyata iti. tāsmād dṛṣṭisamutthe eva dṛṣṭisaṃprayukte eva saṃjñācitte viparyāsau nānye. nādṛṣṭisaṃprayukte ity arthaḥ. etad uktaṃ bhavati. asty asau saṃjñācittavibhramaḥ. na tu viparyāsaḥ. yasmād asau dṛṣṭisamuttho na bhavati. kasmād ity āha. tatkālabhrāṃtimātratvād iti. strīdarśanakāle bhrāṃtimātratvād ity abhiprāyaḥ. yasmāt tatkālam eva darśanakālam evāryāṇāṃ bhrāṃtiḥ. tathā mithyājñānaṃ bhavati. alātacakracitrayakṣabhrāṃtivat. [Tib. 116b] yathā alāta āśu bhramyamāṇe tatkālamātraṃ cakram iti bhrāṃtir utpadyate. na paścāt. citralikhitaṃ ca yakṣaṃ dṛṣṭvā tatkālaṃ bhrāṃtir utpadyate yakṣa iti. tadvat. āryasyātra paridhyānān muhūrtaṃ sukhaśucibhrāṃtiḥ sattvabhrāṃtir vā. na tv asau viparyāsaḥ. uktaṃ hi bhagavatā dhandhāḥ khalu bhikṣavaḥ śrutavata āryaśrāvakasya smṛtisaṃpramoṣā utpadyaṃte. atha ca punaḥ kṣipram evāstaṃ parikṣayaṃ paryādānaṃ gacchaṃtīti.
yady asau saṃjñācittabhramo na viparyāso yat tarhi sthavirānandeneti vistaraḥ. āryeṇa vāgīśena sthavirānanda uktaḥ.
kāmarāgābhibhūtatvāc cittaṃ me paridahyate.
aṃga me gautama brūhi śāṃtitvam anukampayeti.
āryānandas taṃ pratyāha.
viparyāsena saṃjñānāṃ cittaṃ te paridahyate
nimittaṃ varjyatāṃ tasmāc chubhaṃ rāgopasaṃhitam
iti. sa hi srotaāpannaḥ. tasya cānayā gāthayā viparyāsāstitvaṃ paridīpitam iti. tasmād iti vistaraḥ. yasmān nikāyāṃtarīyamataṃ vaibhāṣikair āgamena virudhyate. vaibhāṣikamataṃ ca nikāyāṃtarīyaiḥ. tasmāt sarva evāṣṭau saṃjñācittaviparyāsāḥ ( Abhidh-k-vy 456 ) śaikṣasyāprahīṇā ity apare. kecit tṛtīyapākṣikāḥ. sūtravirodhaṃ ca pariharaṃti. katarasya sūtrasya. yad idaṃ vaibhāṣikaiḥ sūtram [Tib. 117a] ānītaṃ. yaś ca śrutavān āryaśrāvaka iti vistareṇa yāvat prahīyata iti. te 'pi cāryasatyānām iti vistaraḥ. te 'pi cāṣṭau saṃjñācittaviparyāsā āryasatyānāṃ duḥkhādīnāṃ yathābhūtajñānāt prahīyaṃte. na vinā tena yathābhūtajñānena. ity upāyasamākhyānād upāyapravartanān nāsti tasya sūtrasya virodhaḥ. yad idam uktam idaṃ duḥkham āryasatyam ayaṃ duḥkhasamudayo 'yaṃ duḥkhanirodhaḥ iyaṃ duḥkhanirodhagāminī pratipad āryasatyam iti. tan na darśanamārgam evādhikṛtya. kiṃ tarhi. bhāvanāmārgam apīti. bhāvanāmārgo 'pi hy anāsravaś caturāryasatyālaṃbana eveti.
(V.10) pravṛttibhedād iti. ākārabhedād ity arthaḥ. aprāpte viśeṣādhigama iti. samādhisaṃniśritāḥ sāsravāś cānāsravāś ca dharmā viśeṣās tasyādhigamaḥ sākṣātkaraṇaṃ viśeṣādhigamaḥ. tasminn aprāpte asaṃmukhīkṛte. sa viśeṣādhigamaḥ prāpto mayety abhimānaḥ. aguṇavato guṇavān aham iti. aguṇānvitasya guṇavān aham asmīti viparītaviṣayo māno mithyāmānaḥ. mithyāmānābhimānayoḥ kaḥ prativiśeṣaḥ. [Tib. 117b] pratilabdhaviśeṣādhigamapratirūpakaguṇasyābhiprāya iti savastuko 'bhimānaḥ. mithyāmānas tu nirguṇasya sato guṇavān aham asmīti nirvastukaḥ. mānavidhā iti. mānaprakārāḥ. sadṛśo hīno 'stīti mānavidhā saḍṛśo 'smīti mānavidhā hīno 'smīti mānavidheti vaktavyaṃ. dṛṣṭisaṃniśritās traya iti. pṛthagjanam adhikṛtya dṛṣṭisaṃniśritā ity ucyaṃte. ātmadṛṣṭiḥ pūrvam aham iti. paścād anaṃtaram ime mānāḥ. atimānamānonamānā yathākramaṃ ete bhavaṃti. kathaṃ śreyān aham asmīti mānavidhā dṛṣṭisaṃniśrito 'timānaḥ. 'sadṛśo 'smīti mānavidhā dṛṣṭisaṃniśrito mānaḥ hīno 'smīti mānavidhā dṛṣṭisaṃniśrita ūnamānaḥ. dvitīyaṃ trayam etatprātilaumyena yathākramaṃ neyaṃ. asti me śreyān asti me sadṛśaḥ asti me hīna iti dṛṣṭisaṃniśritā ūnamānamānātimānāḥ. tṛtīyaṃ nāsti me śreyān nāsti me sadṛśo nāsti me hīna iti. yathākramaṃ dṛṣṭisaṃniśritā mānātimānonamānāḥ. prākaraṇaṃ tu nirdeśaṃ parigṛhyeti. prakaraṇapādanirdeśaḥ. ko 'sau. yo 'sau pūrvam uktaḥ. hīnād viśiṣṭo 'smi [Tib. 118a] samena vetyādinirdeśaḥ. śreyān asmīti māno 'pi syāt hīnāpekṣayā. hīnād viśiṣṭo 'smi samena veti mānalakṣaṇanirdeśāt. atimāno 'py ayaṃ syāt samāpekṣayā. samād viśiṣṭo 'smīty atimānalakṣaṇanirdeśāt. mānātimāno 'py ayaṃ syāt visiṣṭāpekṣayā. viśiṣṭād ( Abhidh-k-vy 457 ) viśiṣṭo 'smīti mānātimānalakṣaṇanirdeśāt.
sarva iti grahaṇam asmimāno 'pi bhāvanāprahātavyaḥ. na kevalaṃ śeṣāḥ. śeṣā api darśanaprahātavyāḥ. na kevalam asmimāna iti pradarśānārthaṃ. nāvaśyam iti. prahīṇaṃ na samudācaratīti niyamaḥ. tathā hi śraddhādimiddhaduḥkhendriyacakṣur ādayaḥ prahīṇā api saṃudācaraṃti. darśanaheyānām antarmukhatvāt. bhāvanāheyālaṃbanaiva rāgadveṣamohair vijñaptir utthāpyata iti. bhāvanāheyam eva vadhādiparyavasthānaṃ.
vadhādiparyavasthānam

iti. ādiśabdenādattādānakāmamithyācāramṛṣāvādagrahaṇaṃ. tad bhāvanāheyaṃ bhāvanāheyadharmālaṃbanatvād iti. bhāvanāheyā vadhādikasattvādayaḥ eva dharmā asyālaṃbanam iti kṛtvā. satkāyadṛṣṭyādayo 'pi hi yady api bhāvanāheyān dharmān ālaṃbaṃte na tu kevalaṃ bhāvanāheyā ity ato na te bhāvanāheyāḥ. tatra prārthaneti. tatra traidhātukyām anityatāyāṃ prārthanā. kiṃ tatrāpi prārthanā bhavati. [Tib. 118a] bhavatīty āha. yathoktaṃ sūtre. yāvad ayam ātmā jīvati tiṣṭhati dhriyate yāpayati. tāvat sarogaḥ sagaṇḍaḥ saśalyaḥ sajvaraḥ saparidāhakaḥ. yataś cāyam ātmā ucchidyate vinaśyati na bhavati. iyatāyam ātmā samyak samucchinno bhavatīti. bhavatṛṣṇāyāḥ pradeśo gṛhyata iti. aho batāham airāvaṇo nāgarājaḥ syām ity evamādikā bhavatṛṣṇā na samudācarati. ādiśabdena kuveraḥ syāṃ strī syām ity evamādikā gṛhyate. prādeśagrahaṇād indraḥ syām ity evamādikā samudācaratīti darśitaṃ bhavati.
(V.11) mānavidhā api bhāvanāprahātavyāḥ santīty uktam iti.
dṛgbhāvanākṣayā
iti vacanāt.

na cāryasya saṃbhavaṃti vidhādayo
nāsmiteti.
pūrvaṃ bhāvanāheyaparigrahaṇaṃ kṛtaṃ.
dṛgbhāvanākṣayāḥ
vadhādiparyavasthānaṃ heyaṃ bhāvanayā tathā
vibhavecchā
ity anena granthena. saṃprati teṣāṃ vidhādīnāṃ āryasyāsamudācāra ucyate.
na cāryasya saṃbhavaṃti vidhādayo
nāsmiteti.
ādigrahaṇena yāvad bhavatṛṣṇāyā grahaṇam iti. vadhādiparyavasthānasya vibhavatṛṣṇāyāḥ pradeśasya bhavatṛṣṇāyāś ca grahaṇam ity arthaḥ. na saṃbhavaṃti na samudācaraṃti.
dṛṣṭipuṣṭatvād
iti. tatpūrvakatvena tadupabṛṃhitatvāt. vadhādiparyavasthānaṃ mithyādṛṣṭipuṣṭaṃ tadabhyāsena karmaphalāpavāditvāt. bhagnapṛṣṭhatvāt tatpoṣakābhāvena bhaganpṛṣṭhatvād [Tib. 119a] ity arthaḥ. kaukṛtyaṃ bhāvanāprahātavyaṃ. bhāvanāheyadharmālaṃbanatvāt.
(V.12, 13) sarvatragā
iti. sarvatra gacchaṃtīti sarvatragāḥ. paṃcāpi nikāyān ālaṃbaṃta ity arthaḥ. paṃcānām api nikāyānāṃ hetubhāvenāvatiṣṭhanta ity apare. vakṣyati hi eṣāṃ prabhāvenānyanaikāyikā api kleśā upajāyaṃta iti. ekādaśānuśayā iti vistaraḥ. sapta dṛṣṭayo duḥkhadarśanaprahātavyāḥ satkāyadṛṣṭyādayaḥ paṃca. samudayadarśanaprahātavye dve dṛṣṭī mithyādṛṣṭiparāmarśadṛṣṭī iti sapta. dve vicikitse duḥkhasamudayadarśanaprahātavye. dve avidye duḥkhasamudayadarśanaprahātavye eva. ekadeśato na sākalyataḥ. ye hy avidye etatsarvatragasaṃprayukte. āveṇikyau ca. te eva sarvatrage bhavato na rāgādisaṃprayukte. ity evam ekādaśānuśayāḥ sarvatragāḥ. navānuśayāḥ sākalyataḥ. dvāv ekadeśata iti kṛtvā. dhātubhedena tu trayastriṃśat. āveṇikīti ko 'rthaḥ. evam āhuḥ. saṃparko veṇir ity ucyate na veṇir aveṇiḥ. pṛthagbhāva ity arthaḥ. evaṃ hy uktam aveṇir bhagavān aveṇir bhikṣusaṃgha [Tib. 119b] iti. pṛthag bhagavān pṛthag bhikṣusaṃgha ity abhiprāyaḥ. aveṇyā caraty āveṇikī. nānyānuśayasahacāriṇīty arthaḥ. sakalasvadhātvālaṃbanatvād iti. yasmād ete sakalaṃ svadhātum ālaṃbaṃte. tasmāt sarvatragā ity ucyaṃte. kaḥ sakaleneti vistaraḥ. kaḥ sakalena kāmadhātunā śuddhiṃ pratyeti. akāraṇaṃ vā kāraṇataḥ sakalaṃ kāmadhātuṃ pratyetīty adhikṛtaṃ. tasmāc chīlavrataparāmarśo na sarvatraga ity abhiprāyaḥ. nocyate sakalaṃ niravaśeṣam anekaṃ bhedabhinnaṃ svadhātuṃ yugapad ālaṃbaṃte. api tu paṃcaprakāram api sarvayugapad ālaṃbaṃte. duḥkhadarśanaprahātavyaṃ yāvad bhāvanāprahātavyam iti. prakārasarvatāyāṃ sarvaśabdo 'yaṃ draṣṭavya ity eṣa vaibhāṣikāṇāṃ parihāraḥ. yātrātmadṛṣṭir iti. paṃcasūpādānaskandheṣu. tatrātmatṛṣṇā teṣām ātmābhiniveśavastutvāt. yatrāgraśuddhidṛṣṭī. yatra vastuni paṃcopādānaskaṃdhalakaṣaṇe 'gradṛṣṭir dṛṣṭiparāmarśaḥ. śuddhidṛṣṭiś ca śīlavrataparāmarśaḥ. tatra prārthanā tṛṣṇālakṣaṇā. tatra tatprārthaneti kecit paṭhaṃti. tatra vastuni tasya ( Abhidh-k-vy 459 ) pudgalasya prārthanā tatprārthanety arthaḥ. tena ca māna iti. tena ca vastunā mānaḥ. taddvāreṇonnatir ity arthaḥ. evaṃ satīti. evaṃ tṛṣṇāmānayoḥ sarvatragatve sati. [Tib. 120a] satkāyadṛṣṭyādivad darśanabhāvanāheyālaṃbanatvāt etad ubhayaṃ tṛṣṇāmānalakṣaṇaṃ kiṃ prahātavyaṃ kena prahātavyaṃ. kiṃ darśanaprahātavyam utāho bhāvanayeti. ye yaddarśanaheyālaṃbanāḥ. te taddarśanaheyā iti niyamaṃ manasikṛtvā pṛcchati. anyathā hi satkāyadṛṣṭyādivad evaitad ubhayaṃ darśanaprahātavyam eva syād iti kim atra praṣṭavyaṃ syāt. na hi satkāyadṛṣṭyādayo na darśanabhāvanāheyālaṃbanāḥ. na ca te na darśanaheyā bhavaṃtīti. atrācāryaḥ samādhim āha. bhāvanāprahātavyaṃ vyāmiśrālaṃbanatvād iti. yadi tṛṣṇāmānau darśanaprahātavyālaṃbanāv eva syātāṃ darśanaprahātavyau. na tu evam. ato vyāmiśrālaṃbanatvād bhāvanāprahātavyau. avaśiṣṭā bhāvanaheyā iti lakṣaṇaniyamāt. atha veti. sa evācāryaḥ parāvṛtya punar bravīti. punar astu darśanaprahātavyam iti. kim. etad ubhayam iti vartate. kasmād ity āha. dṛṣṭibalādhānavartitvād iti. dṛṣṭer balādhānam sāmarthyaṃ. dṛṣṭibalādhānena vartituṃ śīlam asyeti dṛṣṭibalādhānavarti tadubhayaṃ. tadbhāvaḥ. tasmāt. tadubhayaṃ [Tib. 120b] darśanaprahātavyam astv iti. vaibhāṣika idānīṃ svapakṣaṃ sthāpayati. svalakṣaṇakleśāv etau na sāmānyakleśau bhavataḥ. tasmān na sarvatragāv iti. yatrātmadṛṣṭiḥ. tatra tṛṣṇāmānau. na tu yugapat sarvasmin. svalakṣaṇakleśatvāt. ekadeśālaṃbanau hi tau. tasmān na sarvatragau. na cet sarvatragau. tena yau yaddarśanaheyālaṃbanau. tau taddarśanaheyau. pariśiṣṭau bhāvanāheyāv iti siddhaṃ.
kadācit visabhāgam edaṃ dhātum ālaṃbate. kadācid dvāv iti. kadācit trīṃ dhātūn iti noktam etat. kāmadhātusthās tu kadācid visabhāgam ekarūpadhātum ārūpyadhātuṇ vālaṃbaṃte. kadācid rūpārūpyau dvāv iti.
ātmātmīyatvenāgrahaṇād iti. yasmāt taṃ brahmāṇaṃ ātmatvenātmīyatvena na gṛhṇāti. ataḥ satkāyadṛṣṭir na bhavati brahmaṇi sattvadṛṣṭiḥ. yasmāc cāntagrāhadṛṣṭiḥ satkāyadṛṣṭisamutthitā. ato nityadṛṣṭir api tasmin brahmaṇi nāṃtagrāhadṛṣṭir iti. kā tarhīyaṃ dṛṣṭir iti. yeyaṃ brahmaṇi sattvadṛṣṭiḥ. nityadṛṣṭiś ca. neyaṃ dṛṣṭiḥ mithyājñānaṃ punar etad iti. viparītālaṃbanatvān mithyājñānam etat. na hi sarvā viparītālaṃbanā prajñā dṛṣṭir iṣyate. anātmany evātmeti viparītā [Tib. 121a] prajñā satkāyadṛṣṭir iṣyate. tatsamutthāpitā ( Abhidh-k-vy 460 ) ca nityadṛṣṭir aṃtagrāhadṛṣṭiḥ. nānyā. yaiva hy ahaṃkārasya saṃniśrayībhavati. saiva satkāyadṛṣṭiḥ. mahābrahmaṇi ca sattvadṛṣṭir aham ity ahaṃkārasya na saṃniśrayībhavati. tenoktam ātmātmīyatvenāgrahaṇād iti.
prāptivarjyāḥ sahabhuva
iti. vedanādayaḥ. prāptayas tu naivam anekaphalatvād iti. anekaphalavipākaniṣyandā hi prāptayaḥ prāptimatety uktaṃ. ato na sarvatragadharmaprāptayaḥ sarvatragā vyavasthāpyaṃte. ata eveti. yasmāt sahabhuvo 'pi sarvatragā avasthāpyaṃte. tasmāc catuṣkoṭikaṃ kriyate. prathamā koṭir anāgatāḥ sarvatragā anuśayā iti. ete sarvatragasya svābhāvyāt. na sarvatvagahetur anāgatāvasthāyāṃ sarvatragahetor anavasthāpanāt. dvitīyā atītapratyutpannās tatsahabhuvaḥ. sarvatragasahabhuvo 'tītapratyutpannatvāt sarvatragahetur bhavaṃti. na sarvatragā anuśayāḥ ananuśayasvabhāvatvāt. tṛtīyacatuṣṭhyau yojye. tṛtīyātītapratyutpannāḥ sarvatragā anuśayāḥ. caturthī tān ākārān sthāpayitvā. tadyathā anāgatās tatsahabhuvaḥ [Tib. 121b] prāptyādayaś ca.
(V.14-16) ṣaḍ anāsravagocarā
iti. ṣaḍ evety avadhāraṇaṃ. tasmān na rāgādayo 'nāsravālaṃbanā yujyante.
na rāgas tasya varjyatvān na dveṣo 'napakārata

ityādivacanāt. avidyā ca tābhyām iti. mithyādṛṣṭivicikitsābhyāṃ yā saṃprayuktā. yā cāveṇiky avidyā. sa eko 'vidyānuśaya iti. trayo nirodhadarśanapraghātavyā anāsravālaṃbanāḥ. evaṃ mārgadarśanaprahātavyā apy eta eva traya iti ṣaḍ bhūmaubhūmau bhavaṃti. tadgocarāṇāṃ viṣaya iti. tau nirodhamārgau. gocara eṣām iti tadgocarāḥ. teṣāṃ. yathākramaṃ trayāṇāṃ.
svabhūmyuparamaḥ
svabhūminirodhaḥ
gocara
ālaṃbanaṃ.
mārgas
tu dharmajñānapakṣyaḥ ṣaḍbhūmiko 'nvayajñānapakṣyo navabhūmiko mārgagocarāṇām apareṣāṃ trayāṇām anuśayānām ālaṃbanaṃ. kathaṃ kṛtvā. nirodhālaṃbanā ete trayānuśayā navabhūmikā bhavaṃti. kāmāvacarā yāvad bhāvāgrikāḥ. teṣāṃ kāmāvacarāṇāṃ kāmāvacaradharmanirodha evālaṃbanaṃ. prathamadhyānabhūmikānāṃ prathamadhyānabhūmikadharmanirodha evālaṃbanaṃ. teṣāṃ yāvad bhavāgrabhūmikānāṃ bhavāgrabhūmikadharmanirodha ( Abhidh-k-vy 461 ) evālaṃbanaṃ. mārgas tu dharmajñānapakṣyaḥ [Tib. 122a] ṣaḍbhūmikaḥ. anāgamyadhyānāṃtarabhūmikaś caturdhyānabhūmikaś ca. sa sarva eva kāmāvacarāṇāṃ eṣāṃ trayāṇām anuśayānām ālaṃbanaṃ. anvayajñānapakṣyaḥ punar navabhūmikaḥ. anāgamyadhyānāṃtaracaturdhyānākāśavijñānākiṃcanyāyatanabhūmikaḥ. sa sarva eva prathamadhyānabhūmikānām eṣāṃ trayāṇām anuśayānām ālaṃbanam. evaṃ yāvad bhavāgrabhūmikānām iti. kasmāt punaḥ svabhūminirodha eva tadgocarālambanaṃ. mārgas tu ṣaḍbhūmiko 'pi navabhūmiko 'pi vā teṣām ālaṃbanam ity atra hetuṃ darśayati. mārgo hy anyonyahetuka iti. katham anyonyahetukaḥ. ṣaḍbhūmiko dharmajñānapakṣyo mārgo 'dharabhūmikasyordhvabhūmikasya vā samasya viśiṣṭasya vā dharmajñānapakṣyāṃtarasyānvayajñānapakṣyasyāpi ca mārgasya hetur bhavati. so 'pi tasyānvayajñānapakṣo navabhūmiko yojyaḥ vistareṇaitad vyākhyātaṃ
anyonyaṃ navabhūmis tu mārgaḥ samaviśiṣṭayor
ity atra. tad evaṃ kāmāvacarānāṃ mārgālaṃbanānām anāgamyabhūmiko dharmajñānapakṣyo yāvac caturthadhyānabhūmika ālaṃbanaṃ. anvayajñānapakṣyo 'pi mārgo 'nāgamyabhūmiko yāvad ākikṃcanyāyatanabhūmikaḥ prathamadhyānabhūmikānām eṣāṃ mārgālaṃbanānām ālaṃbanam. evaṃ yāvad bhavāgrabhūmikānām iti. yadi [Tib. 122b] kāmāvacarā mārgālaṃbanā mithyādṛṣṭyādayo rūpārūpyapratipakṣam api nirodhamārgākhyaṃ dharmajñānam ālambaṃte. sakalo 'pi hi dharmajñānapakṣyo 'nyonyahetuka iti. kasmāt ta eva mithyādṛṣṭyādayo 'nvayajñānapakṣyam api mārgaṃ nālaṃbaṃte dharmajñānānvayajñānayor anyonyahetukatvād ity āha. yady api dharmajñānānvayajñāna iti vistaraḥ. anvayajñānaṃ na kāmadhātupratipakṣa iti. na te tad ālaṃbaṃte. dharmajñānaṃ tu kāmadhātupratipakṣa iti rūpārūpyapratipakṣam apy ālambate. dharmajñānaṃ tarhīti vistaraḥ.
dharmajñānaṃ nirodhe yan mārge vā bhāvanāpathe
tridhātupratipakṣas tad
iti siddhāntād dharmajñānaṃ rūpārūpyapratipakṣaḥ tadbhāvāt tadbhūmikānāṃ rūpārūpyabhūmikānāṃ mithyādṛṣṭyādīnām ālaṃbanaṃ bhaviṣyati. na tat sakalam iti vistaraḥ. na tad dharmajñānaṃ sakalaṃ pratipakṣo rūpārūpyadhātvoḥ. kiṃ tarhi kiṃ kāraṇaṃ. duḥkhasamudayadharmajñānayor bhāvanāmārgasaṃgṛhītayor etadapratipakṣatvāt. rūpārūpyadhātvor apratipakṣatvād ity arthaḥ. ato na rūpārūpyāvacarāṇāṃ mithyādṛṣṭyādīnāṃ taddharmajñānam ( Abhidh-k-vy 462 ) ālaṃbanaṃ. [Tib. 123a] kiṃ ca nāpi sakalayor iti vistaraḥ. nāpi sakalayo rūpārūpyadhātvos taddharmajñānaṃ pratipakṣaḥ. kiṃ kāraṇaṃ. darśanaprahātavyānām apratipakṣatvāt.
dharmajñānaṃ nirodhe yan mārge vā bhāvanāpatha
iti vacanāt. atra nigamanaṃ karoti ity ādyābhāvān na bhavaty ālaṃbanam iti. duḥkhasamudayanirodhamārgāṇām ādyayor duḥkhasamudayadharmajñānayor yathoktarūpārūpyapratipakṣatvaṃ praty abhāvāt. rūpārūpyāvacarāṇāṃ darśanabhāvanāprahātavyānāṃ cādyeṣu darśanaprahātavyeṣu pratipakṣatvaṃ prati tasya dharmajñānasyābhāvāt. na tadbhūmikānāṃ mithyādṛṣṭyādīnāṃ mārgālaṃbanānāṃ rūpārūpyabhūmikānāṃ dharmajñānam ālaṃbanaṃ bhavati. tad eva traidhātukān aṣṭādaśānāsravālaṃbanān apāsya śeṣā aśītir anuśayāḥ sāsravālaṃbanā iti sthāpitaṃ.
na varjyanīyaḥ syād iti. na prāpticchedena praheyaḥ syād ity arthaḥ. yathā kuśalo dharmacchando 'bhilāṣarūpaḥ samyagdṛṣṭir iti na prāpticchedena praheyaḥ. tadvad ayaṃ syāt. ato nānāsravālaṃbanaḥ.
na dveṣo 'napakārata
iti. navāghātavastulakṣaṇavyatītatvān nirodhamārgayor nātra dveṣaḥ. bhūtārthaśuddhitvād [Tib. 123b] iti. bhūtārthena śuddhir nirodhaḥ. kleśamalaprahīṇatvāt. mārgo 'pi paramārthaśuddhiḥ paramārthena śudhyaty anayeti kṛtvā. yas tayoḥ śuddhir iti grāho na śīlavrataparāmarśa iti yujyate vyavasthāpayituṃ. agrau ca tāv iti. bhūtārthaśuddhitvāt tau nirodhamārgau agrau. api ca parāmarśau yady anāsravālaṃbanau syātāṃ samyagdṛṣṭilakṣaṇaṃ bhajetāṃ. śuddhatvād agratvāc cānāsravāṇām. ataś ca na darśanaheyau syātāṃ agrau hīne ca vastuny agra iti grāho dṛṣṭiparāmarśo yujyate. na caivaṃ nirodhamārgāv iti. na tayor agragrāho dṛṣṭiparāmarśo bhavati.
(V.17, 18) katy ālaṃbanato 'nuśerate. kati saṃprayogata eveti. katy ālaṃbanata eveti nāvadhāraṇena pṛcchati. yasmād ya ālaṃbanato 'nuśerate. te 'vaśyaṃ saṃprayogato 'nuśerate iti. ye tu saṃprayogata evānuśerate. te nālaṃbanato 'nāsravavisabhāgabhūmyālaṃbanā anuśayā iti.
ānuguṇyartho 'trānuśayārthaḥ. na tadbhūmikāḥ pratyayās tadupapattaye ānuguṇyena vartanta iti. na ca te tadanuguṇā iti. na ca te nirodhādayaḥ teṣāṃ mithyādṛṣṭyādīnāṃ anuguṇāḥ. vātikasya rūkṣānanuśayanavat. yathā vātikasya rūkṣaṃ nānuśeta ity ukte na kāyasyānuguṇyena vartata iti gamyate. ( Abhidh-k-vy 463 ) pūrvasmiṃs tu pakṣe pratiṣṭhālābhārtho na teṣu pratiṣṭhāṃ labhata iti vacanāt.

[Tib. 124a] yena dharmeṇeti. vedanādinā.
(V.19) tac ca tayor nāstīti. tac ca duḥkhaṃ tayoḥ rūpārūpyadhātvor nāsti. kasmāt. paravyābādhahetvabhāvāt. paravyābādhasya hetur vyāpādādiḥ. tasyābhāvāt. etad agraṃ dṛṣṭigatānām iti. etad viśiṣṭaṃ dṛṣṭiprakārebhyaḥ. nātisāvadyam ity arthaḥ. mokṣo mārgopaniṣat ucchedas tu nirhetuko 'bhipreta iti bhrāṃteḥ sāvadyam ucchedadarśanam iti viśeṣaḥ. svadravyasaṃmūḍhatvād iti. svasaṃtatipatitānām upādānaskaṃdhānām ātmātmīyatvena grahaṇāt svadravyasaṃmūḍhā satkāyadṛṣṭiḥ. teṣām eva śāśvatocchedāntagrāhadṛṣṭir api tathaiva. yathā ca te dṛṣṭī. tathā tatsaṃprayoginy apy avidyeti. aparapīḍāpravṛttatvāc ca. kim. avyākṭe satkāyāṃtagrāhadṛṣṭī iti prakṛtaṃ. te hi na kācid api parapīḍāṃ kurutaḥ. svargatṛṣṇāsmimānayor apy eṣa prasaṃga iti. svargatṛṣṇāyā asmimānasya ca dānādibhir avirodhāt svadravyasaṃmūḍhātvād aparapīḍāpravṛttatvāc cāvyākṛtatvaprasaṃgaḥ. na ceṣyate. tasmān naibhiḥ kāraṇair anayor avyākṛtatvam ity anenābhiprāyeṇa pūrvācāryamatam [Tib. 124b] upanyasyati. sahajā satkāyadṛṣṭir ityādi. vikalpitā tv akuśaleti. yātmavādibhiḥ kapilolūkādibhir vikalpitā. sā nāvyākṛtā. kiṃ tarhi. akuśaleti. antagrāhadṛṣṭir api. yā tair vikalpitā. sāpy akuśalā. tatpūrvakatvāt tu sā tulyavārttety anuktāpi gamyata eva.
śeṣās tv ihāśubhā
iti. iheti. kāmāvacaraśeṣābhisaṃgrahārthaṃ. kāmadhātau satkāyadṛṣṭyādiśeṣāḥ kleśā akuśalā evety avadhāryate.
(V.20) katy akuśalamūlāni kati neti. eṣām aṣṭānavater anuśayānām ity anuvṛttatvenaivaṃ vivarjanaṃ kriyate.
kāme 'kuśalmūlāni rāgapratighamūḍhaya
iti. kāmadhātau ye rāgapratighamohāḥ. te sarva eva paṃca prakārā apy akuśalamūlāni. kuśalamūlavipakṣeṇa vyavasthānāt. nānye 'nuśayā iti. mūḍhir iti mohaparyāyaḥ. sarvo mohaḥ anyatra satkāyāṃtagrāhadṛṣṭisaṃprayuktān mohād iti. katham iha na sūtritaṃ labhyate.
aśubhā
ity adhikārād ekadeśanirdeśāt. ata evocyate. yady akuśalaṃ cākuśalasyaiva ca mūlam iṣṭam iti. eta evety avadhāraṇāc cheṣā anuśayā mithyādṛṣṭyādayo ( Abhidh-k-vy 464 ) nākuśalamūlānīti siddhaṃ.
(V.20cd, 21) trīṇy avyākṛtamūlānīti.
eṣām evāṣṭānavater anuśayānāṃ.
trīṇy avyākṛtamūlānīti.
[Tib. 125a] trigrahaṇaṃ bahirdeśakamatād viśeṣaṇārthaḥ. trīṇy eva na catvārīti darśitaṃ bhavati. katamāni trīṇīty āha.
tṛṣṇāvidyā matiś ca sā.
seti avyākṛtatāṃ darśayatīti. avyākṛtamūlānīti. anenāvyākṛtaśabdena kevalena tṛṣṇāvidyāmatayo viśeṣitā iti darśayati. atra ca matir akleśasvabhāvāpy avyākṛtamūlam itīṣyate vaibhāṣikaiḥ. yā kācid avyākṛtā tṛṣṇeti. āsvādanāsaṃprayukteṣu dhyānārūpyeṣūpapattikāle vā vimānādiṣu saṃbhavataḥ. yā kācid avidyā rūpārūpyadhātvoḥ kāmadhātau ca satkāyāṃtagrāhadṛṣṭisaṃprayogiṇīti. evaṃ prajñā ca yā kācid avyākṛtā. aṃtato vipākajāpi. kāmadhātau vipākajairyāpathikaśailpasthānikanirmāṇacittasaṃprayuktā satkāyāṃtagrāhadṛṣṭisaṃprayuktā ca rūpārūpyadhātvoḥ sarvakleśasaṃprayuktā prajñā. vipākajādisaṃprayuktā ca yathāsaṃbhavam avyākṛtā prajñā. dvaidhavṛtter iti. dvidhābhāvo dvaidhaṃ. dvaidhe vṛttiḥ. tasyāḥ. na vicikitsā mūlaṃ bhavitum arhati. dvaidhavṛttitaś calatvāt. unnatilakṣaṇeneti [Tib. 125b]. unnater lakṣaṇaṃ. tena. ūrdhvavṛttir bhavati. tasmān na māno mūlaṃ bhavitum arhati. mūlāni sthirāṇy adhovṛttīni ceti. mūlavaidharmyān na vicikitsā mūlam asthiratvāt. na māno 'nadhovṛttitvād iti vaktavyaṃ.
te ity avyākṛtāḥ. avyākṛtā tṛṣṇeti. rūpārūpyadhātvoḥ. dṛṣṭir api tayoś ca kāmadhātau ca satkāyāṃtagrāhadṛṣṭisvabhāvā. avidyāpi kāmadhātau tatsaṃprayogiṇy eva. rūpārūpyadhātvoś ca sarvā. tṛṣṇādṛṣṭimānottaradhyāyina iti. ya āsvādanāsaṃprayuktadhyānadhyāyī. sa tṛṣṇottaradhyāyī. yo dhyānaniśrayeṇa śāśvatādidṛṣṭim utpādayati. sa dṛṣṭyuttaradhyāyī. mānottaradhyāyī ca. yas tena manyate lābhy aham asya dhyānasya nānye tatheti. sa mānottaradhyāyī. tatra tṛṣṇottaraṃ tṛṣṇoparikaṃ. dhyātuṃ śīlam asyeti tṛṣṇottaradhyāyī. atha vā. tṛṣṇottaraś ca tṛṣṇādhika ity arthaḥ. dhyāyī ca tṛṣṇottaradhyāyī. evaṃ dṛṣṭyuttaradhyāyī ca. mānottaradhyāyī ca. te cāvidyāvaśād bhavaṃtīti. te ca trayo dhyāyino 'vidyāvaśād avidyāyogāt tathā bhavaṃti. ato 'vidyāpy avyākṛtamūlam [Tib. 126a] iti. samāpattisamāpannānāṃ ca etāḥ kleśasamudācārāvasthāḥ avyākṛtānāṃ dharmāṇāṃ mūlaṃ kāraṇam iti.
(V.22) avyākṛtasaṃbandhena paryanuyuṃkte. yāni sūtre caturdaśāvyākṛtavastūnīti vistaraḥ. śāśvato lokaḥ. aśāśvato lokaḥ. ity evamādi. kiṃ tāny avyākṛtatvād iti. kiṃ tāni naiva kuśalāni nākuśalānīty avyākṛtatvāt. nāvyākṛtavastūny apadiśyaṃte. sthāpanīyapraśno 'vyākṛta iti. yaḥ sthāpanīyatvena na vyākṛto na kathitaḥ. so 'vyākṛtaḥ praśnaḥ. tasya vastv adhiṣṭhānam ity avyākṛtavastu. tatprasaṃgenedam upanyasyate. caturvidho hi praśna iti vistaraḥ.
maraṇotpattiviśiṣṭātmānyatādivad
iti. maraṇavad utpattivad viśiṣṭavad ātmānyatādivad iti. yathāsaṃkhyam ekāṃśavyākaraṇādiṣūdāharaṇāni. mariṣyaṃtīti maraṇodāharaṇam ekāṃśavyākaraṇe. sakleśā janiṣyaṃte na niḥkleśā ity utpattyudāharaṇaṃ vibhajyavyākaraṇe. kān adhikṛtya praśnayasīti viśiṣṭatodāharaṇaṃ paripṛcchāvyākaraṇe. kim anyaḥ skandhebhyaḥ sattva iti [Tib. 126b] ātmānyatodāharaṇaṃ sthāpanīyavyākaraṇa iti. kiṃ sarvasattvā mariṣyaṃtīty ekāṃśena vyākartavyam iti. yathoktaṃ bhagavatā alpakaṃ bhikṣavo manuṣyāṇāṃ jīvitaṃ. gamanīyaḥ samparāyaḥ. caritavyaṃ kuśalaṃ. nāsti jātasyāmaraṇam iti. kim anyaḥ skandhebhyo sattvo 'nanya iti sthāpanīya iti. yathoktaṃ bhagavatā. kiṃ tu bho gautama sa karoti sa pratisaṃvedayate. avyākṛtam etat brāhmaṇa. anyaḥ karoty anyaḥ pratisaṃvedayate. avyākṛtam etad brāhmaṇa. sa karoti sa pratisaṃvedayata iti pṛṣṭo 'vyākṛtam etad iti vadasi. anyaḥ karoti anyaḥ pratisaṃvedayata iti pṛṣṭo 'vyākṛtam etad iti vadasi. tat ko 'tra khalv asya bhavato gautamasya bhāṣitasyārthaḥ. sa karoti sa pratisaṃvedayata iti brāhmaṇa śāśvatāya paraiti. anyaḥ karoti anyaḥ pratisaṃvedayata iti ucchedāya paraiti. etāvaṃtāv anugamya tathāgato madhyayā pratipadā dharmaṃ deśayatīti.

apara āheti bhadaṃtarāmaḥ. idam apy ekāṃśena vyākartavyaṃ. na sarve janiṣyaṃta iti. na kevalam idam ekāṃśena vyākartavyaṃ. sarve sattvā mariṣyaṃtīti yas tu pṛcched iti vistareṇācāryaḥ. yas tu pṛcched anena prakāreṇa ye mariṣyaṃti. kiṃ te janiṣyaṃta iti. tasya vibhajyavyākaraṇaṃ syāt. na sarva janiṣyaṃte. kiṃ tarhi. sakleśā janiṣyaṃte. na niḥkleśā [Tib. 127a] iti. tasmād yad uktam idam ekāṃśena vyākartavyaṃ na sarve janiṣyaṃta iti. tan nopapadyate. tena yujyata eva vaibhāṣikodāharaṇam ity abhiprāyaḥ. sa eva bhadantarāma āha. manuṣyeṣu cobhayam asti. hīnatvaṃ viśiṣṭatvaṃ ca. etad ubhayam āpekṣikam astīty ubhayam ekāṃśena vyākartavyaṃ tatyathā kiṃ ( Abhidh-k-vy 466 ) vijñānaṃ kāryaṃ kāraṇam iti praśna ekāṃśena vyākriyate. hetuphalāpekṣayā kāraṇaṃ kāryaṃ ceti. tatra yad uktaṃ kiṃ manuṣyo hīno viśiṣṭa iti. paripṛcchya vyākartavyaṃ kān adhikṛtya praśnayasīti. tad ayuktaṃ. yasmād ayam ekāṃśena vyākaraṇīyaḥ praśna iti. ekāṃtena tu pṛcchata ity ācāryo vaibhāṣikapakṣaṃ samarthayati. ekāṃtena tu pṛcchataḥ kiṃ manuṣyo hīna eva viśiṣṭa eveti. naikāṃtavyākaraṇād dhīna iti vā viśiṣṭa iti vā. vibhajyavyākaraṇaṃ yujyate kān adhikṛtya praśnayasīti. tatra tad uktaṃ manuṣyeṣv evobhayam astīti vistareṇa. tad ayuktaṃ. sa evāha. skaṃdhebhyo 'nyaḥ sattva iti sarvaṃ. yas tu sthāpanīya ity ācāryaḥ vaibhāṣikanayenoktam [Tib. 127b] etac caturvidhasyodāharanaṃ.
ābhidhārmikā āhūr iti. ṣaṭpādabhidharmamātrapāṭhinaḥ. duḥkhaprajñaptir yāvan mārgaprajñaptir iti. caturṇām āryasatyānāṃ prajñaptiḥ yathāsūtraṃ. arthopasaṃhitatvād iti. arthapratisaṃyuktatvād ity arthaḥ. etad eva śaṭhasyeti. etad eva vibhajyavyākaraṇīyapraśnavacanaṃ. śaṭhasya viheṭhanābhiprāyasya praṣṭuḥ paripṛcchāvyākaraṇaṃ veditavyaṃ. bhadantarāma āha. yadā tāv iti vistaraḥ. yadā tau śaṭhāśaṭhau na kiṃcit pṛcchataḥ. kevalam adhyeṣayato dharmān vadeti. tayoś ca śaṭhāśaṭhayor na kiṃcid vyākriyate ime dharmā rūpādayaḥ savistaraprabhedā iti. kevalaṃ paripṛchyete katamān vadāmīti. tad katham anayoḥ śathāśaṭhayoḥ praśno bhavati. kathaṃ ca vyākaraṇam ābhidhārmikasya. yo hīti vistareṇācāraḥ. yo hi panthānaṃ brūhīti tadanabhijña āha. kiṃ tena paṃthā na pṛṣṭo bhavati. adhyeṣaṇamukhenaivāsya ity abhiprāyaḥ. yathā hi panthānaṃ brūhīti bruvatoktaṃ bhavati katamaḥ panthā iti. evaṃ dharmān vadeti bruvatoktaṃ bhavati katame dharmā iti. paripṛcchyaiva ca vyākaraṇāt bahavo dharmāḥ katamān vadāmīti paripṛcchyaiva tasya praśnasya teṣāṃ vā dharmāṇāṃ vyākaraṇāt. dharmabahutvaṃ vyākṛtam iti kṛtvā. kathaṃ na paripṛcchāvyākaraṇam iti. paripṛcchyavyākaraṇam [Tib 128a] ity arthaḥ. tatra yad uktaṃ tayoś ca na kiṃcit vyākriyate kevalaṃ paripṛchyete yāvat kathaṃ ca vyākaraṇam iti. tad ayuktaṃ.
ācārya āha. sūtrāntād eveti vistaraḥ. evaṃ tu sūtre vyākṛtaṃ. saṃskṛtena vyavasthāpya paṭhyate. saṃcetanīyaṃ karma kṛtvā kiṃ pratisaṃvedayate. kiṃ sukhaṃ duḥkham aduḥkhāsukham ity evaṃ pṛṣṭena vibhajyavyākaraṇīyaḥ ( Abhidh-k-vy 467 ) praśnaḥ. saṃcetanīyasya kuśalādibhedāt. kuśalasāsravaṃ saṃcetanīyaṃ karma kṛtvā sukham aduḥkhāsukhaṃ vā pratisaṃvedayate. akuśalasaṃcetanīyaṃ karma kṛtvā duḥkhaṃ pratisaṃvedayata iti. saced evaṃ vaded audārikam iti rūpi. vistaraḥ prabhedo na bhavati yāvad anyo jīva iti. yāvacchabdena sarvaṃ vaktavyaṃ. na bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇād. bhavati ca na bhavati ca tathāgataḥ paraṃ maraṇāt. naiva bhavati na na bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇāt. sa jīvas tac charīram. anyo jīvo 'nyac charīram iti.
(V.23, 24) sa tena tasmiṃ saṃyukta iti. pudgalas tenānuśayena baddha iti jñāyata evety arthaḥ. svalakṣanākleśāś [Tib. 128b] ceti. svalakṣaṇaṃ sukhavedanīyādi vastu. tatra rāgaḥ sukhavedanīyam eva vastu ālaṃbyotpadyata iti. svalakṣaṇakleśa ity ucyate. tena sukhavedanīyena vastunālaṃbyamānenonnatir bhavatīti māno 'pi svalakṣaṇakleśaḥ. tathā duḥkhavedanīyaṃ vastv ālaṃbya pratigha utpadyata iti pratigho 'pi svalakṣaṇakleśa ity ucyate. sāmānyakleśāś ca. dṛṣṭivicikitsādayaḥ sāmānyāḥ sāmānyena vā kleśāḥ sāmānyakleśāḥ. ete hy aviśeṣeṇa sukhavedanīyādike vastuny utpadyaṃta iti. atas tad ālaṃbya utpannāḥ sāmānyakleśā ity ucyaṃte.
atītapratyupasthitair
iti. atītavartamānaiḥ. rāgapratighamānā yasmiṃ vastuny utpannā iti vistaraḥ. ete rāgādayaḥ ṣaḍvijñānakāyikā apy aviśeṣābhidhyānād yathāyogaṃ yasmiṃ vastuny utpannās traiyadhvike duḥkhadarśanaprahātavye yāvad bhāvanāprahātavye. na ca prahīṇāḥ. tasmin vastuni tai rāgādibhiḥ saṃyuktaḥ. dāmneva balīvardaḥ kīlake. ete hi svalakṣaṇakleśatvān na sarvasya pudgalasyāvaśyaṃ sarvatrotpadyanta iti. kasyacit kasmiṃścid utpadyaṃta ity arthaḥ. ato
yatrotpannāprahīṇās ta
iti tadviśeṣaṇaṃ. aprahīṇā iti viśeṣaṇaṃ. yasmād yai rāgādibhir yasmin vastuni [Tib. 129a] saṃyukta āsīt. yadi te prahīṇā bhaveyur na taiḥ sarvatra saṃyuktaḥ. prahīṇena niranuśayaviṣayatvāt.
sarvatrānāgatair ebhir mānasair
iti mānasagrahaṇaṃ.
svādhvike parair
iti paṃcavijñānakāyikānām anyathā vyavasthāpyamānatvāt. rāgapratighaviśeṣaṇaṃ ( Abhidh-k-vy 468 ) caitat. mānasyāvaśyaṃ mānasatvāt. ebhir anāgataiḥ sarvatra traiyadhvike paṃcanaikāyike 'pi yathāsvaṃ saṃyuktaḥ. na hi tat sāsrasvaṃ vastu. yat svalakṣaṇakleśenāpi rāgeṇa na sarāgaṃ. dveṣena ca na sadveṣaṃ. mānena ca na samānaṃ. sarvasāsravavastvālaṃbanā hi yathāsvaṃ aparimitā anāgatā rāgādayo bhavaṃti. anyai rāgapratighair anāgatair anāgata eva vastuni saṃyukta iti. sarve cittacaittā ālaṃbane niyatā iti. tair utpattidharmibhir anāgata eva vastuni saṃyuktaḥ. vartamānaviṣayatvāt paṃcānāṃ vijñānakāyānāṃ. rāgapratighair iti mānavacanaṃ mānānāṃ mānasatvāt.
samānamiddhā dṛggheyā manovijñānabhūmikā

iti vacanāt. paṃcavijñānakāyikair api na kevalaṃ mānasair ity apiśabdo dyotayati. tair anutpattidharmibhiḥ sarvatra vastuni traiyadhvike saṃyuktaḥ. ete hy anutpattidharmiṇo 'nāgata evādhvani vyavatiṣṭhaṃte. [Tib. 129b] eṣāṃ cālaṃbanāni saṃcaraṃti. sasaṃprayogā hi kleśāḥ suvarcalāvad anutpattidharmiṇo viṣayābhimukhā evāvatiṣṭhaṃte. tathā hy anutpattidharmiṇo naivālaṃbanam ālaṃbyotpadyaṃta iti. ataḥ keṣāṃcid ālaṃbanam atītaṃ. keṣāṃcid vartamānaṃ. keṣāṃcid anāgataṃ bhavati. na hy ālaṃbanānutpattita eva teṣām anutpattiḥ. kiṃ tari. pratyayavaikalyāt. avasthāphalaṃ hi sāmagryaṃ na dravyaphalam iti siddhāṃtaḥ.
śeṣais tu sarvaiḥ sarvatra saṃyuta
iti. traiyadhvikair api dṛṣṭyādibhir anekanaikāyikair api traiyadhvike paṃcaprakāre 'pi vastuni saṃyutaḥ saṃyukta ity arthaḥ. kiṃ kāraṇam ity āha. sāmānyakleśatvād iti. ete hi sarvasya sarvasmin saṃbhavaṃti. paṃcopādānaskaṃdhālaṃbanatvāt.
(V.25) kathaṃ tatra tena ca saṃyukta iti. katham atītānāgate vastuni. tena cātītānāgatenānuśayena saṃyukta iti. visaṃyukto vā. kathaṃ vā aprahīṇaprahīṇāvasthāyāṃ vyavasthāpyaṃte. saṃskṛtalakṣaṇayogād iti. yasmāt saṃskṛtalakṣaṇāni jātyādīni saṃskārāṇām arthasaṃcārāya pravartante. atas teṣāṃ aśāśvatatvaṃ pratijñāyate. rūpaṃ ced bhikṣava ity asya sūtrasyāyam āditaḥ pāṭhaḥ. rūpam anityam atītānāgataṃ. kaḥ punar vādaḥ pratyutpannasya. evaṃdarśī śrutavān āryaśrāvakaḥ atīte rūpe 'napekṣo bhavati. anāgataṃ rūpaṃ nābhinandati. pratyutpannasya rūpasya nirvide [Tib. 130a] virāgāya nirodhāya pratipanno bhavati. atītaṃ ced bhikṣavo rūpaṃ nābhaviṣyan na śrutavān āryaśrāvako atīte rūpe 'napekṣo 'bhaviṣyat. yasmāt tarhy asty atītaṃ rūpaṃ. tasmāc ( Abhidh-k-vy 469 ) chrutavān āryaśrāvako atītarūpe 'napekṣo bhavati. anāgataṃ ced rūpaṃ nābhaviṣyan na śrutavān āryaśrāvako 'nāgataṃ rūpaṃ nābhyanandiṣyat. yasmāt tarhy asty anāgataṃ rūpaṃ. tasmāc chrutavān āryaśrāvako 'nāgataṃ rūpaṃ nābhinandati. pratyutpannaṃ ced bhikṣavo rūpaṃ nābhaviṣyad iti vistaraḥ. na śrutavān āryaśrāvako 'tīte rūpe 'napekṣo 'bhaviṣyad iti. nirviṣayatvād vairāgyakāle 'tītaviṣayāpekṣāryaśrāvakasyānapekṣā matir na syād ity arthaḥ. yadātītaṃ rūpam apekṣyate. tadā tatrāsaktir iti. abhyanandiṣyad ity abhyalaṣiṣyat. pratyutpannaṃ ced bhikṣavo rūpaṃ nābhaviṣyan na śrutavān āryaśrāvakaḥ pratyutpannasya rūpasya nirvide virāgāya nirodhāya pratipanno 'bhaviṣyad ity etan noktam ubhayapakṣaprasiddhatvāt.
dvayād
iti pūrvaṃ kaṇṭhata uktam iti pradarśitam. idānīm arthato na kaṇṭhata iti viśeṣaḥ. [Tib. 130b] na dvayaṃ pratītya manovijñānaṃ syāt. yad atītānāgatālaṃbanam iti viśeṣaḥ. tato vijñānam eva na syāt ālaṃbanābhāvād iti. vijñeye sati vijñānam iti kṛtvā. sādhanaṃ cātra. sadālaṃbanam eva manovijñānam. upalabdhisvabhāvatvāt. cakṣurvijñānavad iti.
phalād
iti. vidyamānasvalakṣaṇaṃ śubhāśubham atītaṃ karma. vipaktikāla utpadyamānaphalatvāt. vartamānadharmavad iti.

(V.26) bhāvānyathātvaṃ bhavatīti. atītānāgatapratyutpannasya bhāvasyānyathātvaṃ bhavatīty arthaḥ. na dravyānyathātvaṃ. na rūpādisvalakṣaṇasyānyathātvam ity arthaḥ. anāgato hi vartamānam adhvānaṃ pratipadyamāno 'nāgatabhāvaṃ jahāti. vartamānabhāvaṃ pratilabhate. vartamāno 'py atītaṃ. suvarṇaṃ kṣīraṃ ceti dṛṣṭāṃtadvayaṃ yathākramaṃ ākṛtiguṇānyathātvajñāpanārthaṃ. lakṣaṇānyathikasya lakṣaṇavṛttilābhāpekṣo vyavahāraḥ. ata evāha. dharmo 'dhvasu pravartamāno 'tīto 'tītalakṣaṇayuktaḥ. anāgatapratyutpannābhyāṃ lakṣaṇābhyām aviyukta iti vistaraḥ. yady anāgatam atītapratyutpannābhyāṃ viyuktaṃ syāt. evaṃ sati nānāgatam evotpannam atītam veti syāt. athātītam anāgatapratyutpannābhyāṃ viyuktaṃ syāt. nānāgataṃ vartamānaṃ cātītaṃ syāt. vartamānam atītānāgatābhyāṃ viyuktaṃ syāt. anāgatam eva vartamānaṃ vartamānam evātītaṃ syāt labdhavṛttinā hi lakṣaṇena yukto vyavasthāpyate. tadanyenāviyukto na virahita ity arthaḥ. ata evodāharati. ( Abhidh-k-vy 470 ) tadyathā. puruṣa ekasyāṃ striyāṃ raktaḥ [Tib. 131a] śeṣāsv avirakta iti. ekasyāṃ striyām asya rāgādhyavasānaṃ vartate. śeṣāsu strīṣu rāgaprāptir evāsti. na samudācāra iti. avasthānyathikasyāvasthāpekṣo vyavahāraḥ. yasyām avasthāyāṃ so dharmaḥ kāritraṃ na karoti. tasyām anāgata ucyate. yasyāṃ karoti. tasyāṃ vartamānaḥ. yasyāṃ kṛtvā niruddhaḥ. tasyām atīta ity avasthāṃ avasthāṃ prāpya anyo 'nyo nirdiśyate. anāgatāvasthāṃ prāpyānāgato yāvad atītāvasthāṃ prāpyātīta iti. avasthāntarataḥ. na dravyāṃtarata iti abhinnalakṣaṇo 'nāgatādyavasthāprāpto 'nāgatādiśabdanirdeśaḥ kevalaṃ bhavatīty arthaḥ. ata evodāharati. yathaikā vartiketi vistaraḥ. yathaikā gulikā ekāṃke nikṣiptā ekasthāne sthāpitā ekam ity ucyate. evaṃ śatāṃke śataṃ. sahasrāṃke sahasram ity ucyate. avasthāṃtarāpekṣayā. na punas tasyāḥ svabhāvānyathātvaṃ. kiṃ tarhi. sthānāṃtaraviśeṣāt saṃkhyābhidyotakaṃ saṃjñāṃtaram utpadyata iti. pūrvāparam apekṣyānyonya ucyata iti. pūrvam aparaṃ cāpekṣyatītānāgatavartamānā ucyaṃta ity arthaḥ. pūrvam evātītaṃ vartamānaṃ vāpekṣyānāgata [Tib. 131b] iti. pūrvaṃ vātītaṃ aparaṃ vānāgatam apekṣya vartamāna iti. aparam eva vartamānam anāgataṃ vāpekṣyātīta iti. pūrvāparāpekṣo 'nyathānyathikasya vyavahāraḥ. ata evodāharati. yathaikā strī mātā vocyate duhitā ceti. yathaikā strī duhitaram apekṣa mātety ucyate. mātaram apekṣya duhitā ceti. pūrvāparāpekṣayā na dravyāṃtarataḥ. sāṃkhyapakṣe nikṣeptavya iti. yaḥ sāṃkhyapakṣe pratiṣedhaḥ. sa eva tatpakṣasya pratiṣedhaḥ. sāṃkhyapakṣaḥ pratiṣiddha ity abhiprāyaḥ. dvitīyasyāpi bhadantaghoṣakasyāpi adhvasaṃkaraḥ prāpnoti. yo 'tītādhvābhipretaḥ. sa vartamānaḥ anāgato 'pi prāpnoti. kathaṃ kṛtvā. 'tīte atītalakṣaṇayukto bhavann anāgatavartamānalakṣaṇābhyām aviyuktaḥ. yukta evety arthaḥ. anāgato 'py anāgatalakṣaṇayuktaḥ atītavartamānalakṣaṇābhyām aviyuktaḥ. vartamāno 'pi vartamānalakṣaṇayukto 'tītānāgatalakṣaṇābhyām aviyukta iti kṛtvā. ekaikasya trilakṣaṇayogāt atīto 'nāgato vartamānaś ca prāpnoti. ity evam anāgatavartamānāv api yojyau. kim atra sāmyam iti. puruṣasya kasyāṃcit kevalaṃ samanvāgamaḥ. kim evaṃ dharmasyaikaṃ lakṣaṇaṃ vidyate. ita eva lakṣaṇe [Tib. 132a] na vidyete. yata evam udāhriyata iti asāmyaṃ. caturthasyāpi bhadaṃtabuddhadevasyāpi ekasminn evādhvani trayo 'dhvānaḥ prāpnuvantīti. ekasminn evatīte ( Abhidh-k-vy 471 ) 'dhvani pūrvāparakṣaṇavyavasthāsti. tatra pūrvapaścimau kṣaṇāv atītānāgatau. pūrvaḥ kṣaṇo 'tītaḥ paścimo 'nāgataḥ. madhyamaḥ pratyutpannaḥ. ity atīte 'dhvani trayo 'dhvānaḥ prāpnuvaṃti. ata eṣāṃ sarveṣāṃ
tṛtīyaḥ śobhana
iti vaibhāṣikaḥ. kathaṃ kṛtvā śobhana ity āha. yasmāt tasya
adhvānaḥ kāritreṇa vyavasthitāḥ.
kāritraṃ punaḥ cakṣurādīnāṃ darśanādīnīti. rūpādīnām api svendriyagocaratvaṃ kāritraṃ. gady evam iti vistaaraḥ. yadi kāritreṇa vyavasthāpitāḥ. tatsabhāgasya cakṣuṣaḥ kiṃ kāritraṃ. yad dhi kāritralakṣaṇaṃ svakarma na karoti tat tatsabhāgaḥ. tasya ca nāsti kāritraṃ darśanalakṣaṇaṃ. kathaṃ tat pratyutpannam ity abhiprāyaḥ. phaladānapratigraha iti. tac cakṣuḥ svaniṣyandaphalaṃ parigṛhṇāti ākṣipati. phalaṃ ca dadāti niṣyandaphalam anaṃtaraṃ dadāti. puruṣakāraphalaṃ ca. yady api darśanakāritraṃ na karoti. anyat tu phalaṃ karotīti. tasya phaladānaparigrahasadbhāvāt tat pratyutpannam iti vyavasthāpyate. [Tib. 132b] atītānām api tarhi sabhāgahetvādīnām iti. ādiśabdena vipākahetvādīnāṃ parigrahaṇaṃ. teṣāṃ phaladānāt.
vartamānābhyatītau dvāv eko 'tītaḥ prayacchati
iti vacanāt. kāritraprasaṃgaḥ. kāritram astīti. tataś caiṣāṃ sabhāgahetvādīnāṃ atītānāṃ vartamānatvaprasaṃgaḥ. vartamānavat kāritrasadbhāvād iti lakṣaṇasaṃkaraḥ. brūyās tvaṃ yeṣāṃ phalaparigrahaḥ phaladānaṃ cobhayam asti. te vartamānāḥ. yeṣāṃ tv ekataraṃ. na te vartamānā iti. tata idam ucyate. ardhakāritrasya veti. prasaṃga ity adhikṛtaṃ. ardhakāritrasya vā prasaṃgaḥ. ardhavartamānā iti vā te 'tītāḥ prasajyaṃte. uparataphalaparigrahakāritratvād dhi te 'tītalakṣaṇayuktāḥ. vartamānaphaladānakāritratvāc ca vartamānalakṣaṇayuktā iti. sa eva lakṣaṇasaṃkaradoṣaḥ. etad dhy atītādīnām adhvanāṃ lakṣaṇam iṣṭaṃ. uparatakāritram atītam aprāptakāritram anāgataṃ prāptānuparatakāritraṃ vartamānam iti.
(V.27) kiṃ vighnam

iti. napuṃsakaliṃgam etacchabdarūpaṃ. ko vibandha ity arthaḥ. ko vighno 'syeti kiṃ vighnaṃ kāritram ity apare. pratyayānām asāmagryam iti cet. tatraitat syāt. pratyayānāṃ hetusamanaṃtarādīnām asāmagryam. ato na sarvadā kāritraṃ karotīti. na. nityam astitvābhyupagamāt. [Tib. 133a] na pratyayānām asāmagryaṃ kalpayituṃ yujyate. yasmād iha bhavadbhir nityaṃ pratyayānām ( Abhidh-k-vy 472 ) astitvam abhyupagamyate. satām avināśāt. yac ca tat kāritram atītam iti vistaraḥ. yac ca kāritram atītam ucyate anāgataṃ pratyutpannam iti cocyate siddhāṃte uparatakāritram atītam ity evamādivacanāt. kiṃ kāritrasyāpy anyat kāritram asti. yatas tasyātītāditvaṃ kathyate. yady asty anavasthāprasaṃgaḥ. na ced asti athānāgatāditvaṃ kāritrasya svarūpasattāpekṣayā evaṃ bhāvānām apy anāgatāditvaṃ bhaviṣyati. kiṃ kāritrakalpanayā. kathaṃ tad atītam ityādi. atha tan naivātītam iti vistaraḥ. yan naivātītaṃ nāpy anāgataṃ na pratyutpannaṃ tad asaṃskṛtam ity asaṃskṛtatvān nityam astīti prāptaṃ. kāritram ity adhikṛtaṃ. tataḥ kim ity āha. ato na vaktavyaṃ. yadā kāritraṃ na karoti dharmas tadānāgata iti. kāritrasya kartum aśakyatvaprāpteḥ. syād eṣa doṣa iti vistaraḥ. syād eṣa doṣaḥ kāritrasyānyat kāritram ity atiprasaṃgo 'saṃskṛtatvaprasaṃgo vā yadi dharmāt kāritram anyat syāt. tat tu khalu nānyad iti. naiṣa doṣaḥ. tenaivātmaneti. yaḥ pratyutpannasya svabhāvaḥ. tenety arthaḥ. kim asya pūrvaṃ nāsīd ity anāgatāvasthāyāṃ. yadi kāritram ananyatvād dharma eva nāsīd ity uktaṃ bhavat. kiṃ ca paścān nāstīty atītāvasthāyāṃ. yadi kāritraṃ [Tib. 133b] dharma eva nāstīty uktaṃ bhavet. dharmakāritrayor ananyatvāt. yady abhūtvā bhavatīti neṣyate pratyutpanno na sidhyati. bhūtvā ca punar na bhavatīti yadi neṣyate atīto 'dhvā na sidhyati. anāgatas tu yo na tāvad abhūtvā bhavatīty arthād gamyate evam adhvatrayaṃ sidhyaty ato 'nyathā na sidhyatīty vākyārthaḥ. utpādavināśayor ayogād iti. sarvakālāstitvād utpādavināśayor ayogaḥ. tasmād vāṅmātram etat saṃskṛtalakṣaṇayogān na śāśvatatvaprasaṃga iti. apūrvaiṣā vāco yuktir iti. pūrvāparaviruddhaiṣā vāco yuktir ity arthaḥ. sarvadā cāsty utpādavināśābhyāṃ ca yujyata iti.
svabhāvaḥ sarvadā cāstīti.
yad rūpādeḥ svalakṣaṇaṃ. tat sarvasmin kāle vidyata itīṣyate. yadi rūpādeḥ svabhāvaḥ sarvadāsti tena rūpādibhāvo nityaḥ prāpnoti. ata āha.
bhāvo nityaś ca neṣyate.
evaṃ sati tasmāt svabhāvād bhāvo nūnam anya iti. ata āha.
na ca svabhāvād bhāvo 'nya
iti. tad idamicchāmātratvāt
vyaktam īśvaraceṣṭitaṃ.
nātra yuktir asti. atītaṃ tu yad bhūtapūrvam iti. na svalakṣaṇenāstīti darśayati. ( Abhidh-k-vy 473 ) anāgataṃ yat sati hetau bhaviṣyatīti. avidyamānam [Tib. 134a] api hetusadbhāvād vyavasthāpyata iti darśayati. evaṃ hi kṛtvāstīty ucyata iti. bhūtapūrvaṃ bhaviṣyati ceti kṛtvā. na tu punar dravyata evaṃ bhavati. hetuphalāpavādadṛṣṭipratiṣedhārtham iti. hetvapavādadṛṣṭipratiṣedhārtham asty atītam ity uktaṃ. phalāpavādadṛṣṭipratiṣedhārtham asty anāgatam iti. āsīd atītaṃ bhaviṣyaty anāgatam iti vaktavye 'stīti vacanam astiśabdasya nipātatvāt. trikālaviṣayo hi nipātaḥ. āsīdarthe bhaviṣyadarthe 'pi vartate. yathāsti dīpasyeti vistaraḥ. yathāsti dīpasya prāg abhāvo 'sti paścād abhāva iti vaktāro bhavaṃti. na ca dravyato 'sti. yathā cāsti niruddhaḥ. sa pradīpo na tu mayā nirodhita iti vaktāro bhavaṃti. na cāstiprayogān niruddho 'py asāv astīti. nanu ca vaidhāṣikasya niruddho 'py asāv astīti. satyam asti. na tu pradīparūpatām eva bhibhrāṇaḥ so 'sti. evam atītānāgatam astīty uktaṃ asaty api dravyasattve. anyathā hy atītānāgata eva na sidhyet. yadi tenaiva lakṣaṇena vidyetātītānāgata eva na sidhyed ity arthaḥ. yady atītaṃ bhūtapūrvaṃ yat tarhi laguḍaśikhīyakān iti vistaraḥ. laguḍaśikhīyakaiḥ parivrājakair nāryo nidānaṃ. nālaṃdāyā [Tib. 134b] buddhabhāṣitaṃ ca sūtraṃ. saṃyuktakāgame ca. āryamahāmaudgalyāyanaś ca mārita ity āhur abhiyuktāḥ. yato no mārita ity atra sūtra evaṃ paṭhyate. laguḍaśikhīyakāḥ parivrājakā ānaṃtaryakāriṇo yat karmābhyatītaṃ. tan nāstīty evaṃvādina iti vistavaḥ. kiṃ te laguḍaśikhīyakāḥ parivrājakās tasya karmaṇa ānaṃtaryasya bhūtapūrvatvaṃ necchaṃti. etad uktaṃ bhavati. icchaṃti sma te tasya karmaṇo bhūtapūrvatvaṃ. kiṃ tu na dravyam iti tasmiṃ karmaṇi te vipratipannāḥ. nāsti tat karmābhyatītam iti. yato bhagavatā yatra te vipratipannāḥ svabhāve. tat karmābhyatītam astīti vistareṇa. tasmād asti svabhāvenātītam iti vistaraḥ. tatra punaḥ sūtre yad bhūtapurvaṃ karma. na tad evātītam ity abhisaṃdhāyoktaṃ tat karmāstīti. kiṃ tarhi. tadāhitaṃ tena bhūtapūrveṇa karmaṇā āhitam arpitaṃ. tasyāṃ saṃtatau phaladānasāmarthyaṃ saṃdhāyoktam ity anenābhiprāyeṇoktam iti. kathaṃ gamyata ity āha. anyathā hi svena bhāvena vidyamānam atītaṃ na sidhyed iti. svalakṣaṇena vidyamānaṃ tat karma pratyutpannalakṣaṇena vidyamānam atītam iti na sidhyet. pratyutpannam eva sidhyed ity abhiprāyaḥ. tadāhitam iti vistareṇaivam ( Abhidh-k-vy 474 ) ucyamāne 'bhyatītaṃ tat karmāstīti sidhyati. itthaṃ caitad evam iti. yathānāgataṃ [Tib. 135a] dravyato nāsty atītaṃ ceti. vartamāne 'dhvanīti vistaraḥ. vartamānabhāvenābhūtvā bhavatīty arthaḥ. na. adhvano bhāvād anarthāṃtaratvāt. naiva tad evam. adhvanaḥ pratyutpannasya bhāvāc cakṣuḥsaṃjñakād anarthāṃtaratvāt. adravyāṃtaratvād ity arthaḥ. ya eva vartamāno 'dhvā. sa eva bhāvaḥ. tat kathaṃ sa eva vartamānaḥ svātmany adhvay abhūtvā bhaviṣyati. tathā hy uktaṃ
ta evādhvā kathāvastv

iti. atha svātmani cakṣuṣi cakṣur abhūtvā bhavati siddham idam anāgataṃ cakṣur nāstīti. ālaṃbanamātram iti. mātraśabdo janakatvavyāvartanārthaḥ. tadrūpotpatter ālaṃbanaṃ dharmā ity abhiprāyaḥ. yad anāgataṃ sahasrair iti. saṃnikṛṣṭam apy anāgataṃ janakaṃ na yujyate. kim aṃgāticireṇa kālena yad bhaviṣyati. na hi pūrvakālīnasya phalasya paścātkālīno hetur yujyata iti. nirvānaṃ ceti. nirvāṇaṃ hi vijñānaṃ niruddhān na janayet. saṃsārapravṛttinirodhād ity abhiprāyaḥ. abhūd bhaviṣyati ceti. yad vartamānāvasthāyāṃ rūpam abhūt bhaviṣyati ca. tad ālaṃbanam ity arthaḥ. kathaṃ jñāyate evaṃ tad ālaṃbyate na punar astīty [Tib. 135b] ata āha. na hi kaścid atītaṃ rūpaṃ vedanāṃ vā smarann astīti paśyati. kiṃ tarhi. abhūd iti smarati tad rūpaṃ yathādṛṣṭaṃ yathānubhūtāṃ ca vedanāṃ cakṣurvijñānānubhavabalena. yathā khalv apīti vistareṇācārya evopacayahetum āha. vartamānarūpam iva bhūtaṃ bhaviṣyac ca gṛhyata ity abhiprāyaḥ. yadi ca tathaivāstīti yathā vartamānaṃ. vartamānaṃ tat prāpnoti. atha nāsti tat tathaiva asad apy ālaṃbanaṃ bhavatīti siddhaṃ. vartamānavadrūpasyābhāvāt. tasya ca smaryamāṇatvāt. tad eva tadvikīrṇam iti. yad eva tad vartamānaṃ. tad eva vikīrṇam atītānāgataṃ. na. vikīrṇasyāgrahaṇād iti. na yuktam etat. vikīrṇasyāgrahaṇāt. pūrvaṃ na vikīrṇam idānīṃ vikīrṇam etad rūpam ity evam asyāgrahaṇāt. yadi ca tat tad eveti vistaraḥ. yadi ca vartamānāvasthāyāṃ piṇḍībhūtaṃ rūpaṃ. tad atītāvasthāyām anāgatāvasthāyāṃ ca paramāṇuśo vibhaktam ato na vartamānavat gṛhyate. evaṃ sati tādavasthyān nityāḥ paramāṇavaḥ syuḥ. anāgatāḥ pratyutpannā atītāś ca ta eva ta iti. evaṃ ca sati paramāṇusaṃcayavibhāgamātram eva prāpnoti. na tu kaścid utpādo nāpi nirodha ity ājīvikānāṃ pāṣaṇḍināṃ vādaḥ parigṛhīto bhavati. tathā ceṣyamāṇe sūtram apāstaṃ bhavati. cakṣur bhikṣava utpadyamānam ( Abhidh-k-vy 475 ) na kutaśicd āgacchati. nirudhyamānaṃ na kvacit saṃnicayaṃ gacchati. iti hi bhikṣavaś cakṣur [Tib. 136a] abhūtvā bhavati bhūtvā ca prativigacchatīti. kathakṃ punar idaṃ sūtram apaviddhaṃ virodhitaṃ bhavati. yasmāc cakṣur utpadyamānaṃ svena rūpeṇa na kutaścid āgacchatīty etat padaṃ bādhitaṃ bhavati. nirudhyamānaṃ na kvacit saṃnicayaṃ gacchatīty etad api padaṃ bādhitaṃ bhavati. atīte 'dhvani tatparamāṇūnāṃ viprakīrṇasaṃcitatvābhyupagamāt. aparamāṇusaṃcitānām iti. vedanādīnām aparamāṇvātmanāṃ kathaṃ viprakīrṇatvaṃ. mūrtānāṃ hi saṃcitatvaṃ viprakīrṇatvaṃ vābhavad bhaven nāmūrtānāṃ. te 'pi ca yathotpannānubhūtāḥ smaryanta iti. vartamānarūpā eva smaryante. yadi ca te tathaiva saṃti. yathā vartamānā nityāḥ prāpnuvaṃti. atha na saṃti tadrūpāḥ asad apy ālaṃbanam iti siddhaṃ. trayodaśam apy āyatanam ālaṃbanaṃ syād iti. trayodaśānām āyatanānāṃ pūraṇaṃ trayadaśam āyatanaṃ. tad vijñānasyālaṃbanaṃ syāt. asadālaṃbanatva iṣyamāṇe tadālaṃbanaṃ vā vijñānaṃ syāt. evaṃ vaibhāṣikeṇokte ācārya āha. atha trayodaśam iti vistaraḥ. etad eva nāmeti vaibhaṣikāḥ. yad etan nāma tryodaśam āyatanam iti. tad ālaṃbanaṃ. evaṃ tarhi nāmaiva nāstīti [Tib. 136b] pratīyeta. nābhidheyaṃ trayodaśāyatanābhāvalakṣaṇaṃ. kiṃ ca yaś ca śabdasya prāgabhāvam ālaṃbate. kiṃ tasyālaṃbanaṃ. bhavatīti vākyaśeṣaḥ. evaṃ prakṛte vaibhāṣika āha. śabda evālaṃbanam iti prakṛtaṃ. evaṃ tarhīti vistareṇācāryaḥ. yaḥ śabdasya prāgabhāvam ālaṃbate. śabda eva tenālaṃbito bhavati. na prāgabhāvaḥ. prāptam idaṃ bhavati. yaḥ śabdābhāvaṃ prārthayate. tasya śabda eva kartavyaḥ syād iti. anāgatāvastha iti cet syān mataṃ. yasyāsau prāgabhāvaḥ. so 'nāgatāvasthas tenālaṃbyate. tasmād yaḥ śabdābhāvaṃ prārthayate. na tasya śabda eva kartavyaḥ syād iti. tad ucyate. sati kathaṃ nāstīti buddhir iti. vidyamāne tasmiṃ śabde yasyāsau prāgabhāvaḥ katham asya nāstibuddhir yā prāgabhāvam ālaṃbate. vartamāno nāstīti cet. tatraitat syāt vartamāno nāstīty evaṃ tadālaṃbanān nāstibuddhis tasyotpadyata iti. na. ekatvāt. yad eva tad anāgataṃ. tad eva vartamānaṃ bhavati. na tasmād anyad iti. kathaṃ tasminn eva vartamāne nāstibuddhir utpadyate. yo vā tasya viśeṣaḥ. yo vā tasyānāgatasya paścād viśeṣo vartamānāvasthāyāṃ bhavati. tatra viśeṣe vartamāno nāstīti tadbuddhir

utpadyate. 'tasyābhūtvābhāvasiddhiḥ. tasya viśeṣasyābhūtvā pūrvaṃ paścād bhāvaḥ. tasya siddhir iti. [Tib. 137a] bhāvaś cābhāvaś ceti. bhāvo vartamānāvasthyāyām abhāvo 'tītānāgatāvasthayoḥ. iti vijñānasyobhayam ālaṃbanaṃ bhavati. yady abhāvo vijñānasyālaṃbanaṃ yat tarhīti vistaraḥ. ( Abhidh-k-vy 476 ) bodhisattvena caramabhavikenaivam uktaṃ. yal lokenāsti. taj jñāsyāmīty eṣa saṃbhavo nāstīti vacanād abhāvālaṃbanaṃ na bhavatīti darśitaṃ bhavati. ācāryo 'nyābhiprāyatām asya sūtrasya darśayann āh. apare ābhimānikā iti vistaraḥ. apariśuddhasamādhayo 'pare ābhimānikā bhavaṃti. asaṃtam apy avabhāsaṃ divyacakṣuravabhāsaṃ prayogāvasthāyāṃ saṃtam ity eva paśyaṃti. ahaṃ tu santam evāvabhāsaṃ pūrvarūpaṃ divyacakṣuṣo 'stīti paśyāmīty ayaṃ tatra sūtre 'bhiprāyaḥ. kuto 'sya vimarśa iti. sarvabuddhīnāṃ sadviṣayatve vyavasthāpyamāne kuto 'sya vimarśavicāraḥ saṃdeho vā syāt. yad uta loke nāstīti vistareṇa ya uktaḥ. sadasadālaṃbane tu buddhīnām ayaṃ vimarśaḥ saṃbhavati. nānyathā. ko vā viśeṣa iti. ko vā bodhisattvasyānyebhyo viśeṣaḥ yadi te 'pi santam evāvabhāsaṃ paśyaṃti nāsaṃtaṃ. sadasadālaṃbanatve hi buddhīnām ayaṃ viśeṣo bhavati. itthaṃ caitad evaṃ [Tib. 137b] sat. asadālaṃbanā buddhaya iti. sac ca sato jñāsyaty asac cāsata itīdam atrodāharaṇaṃ. sac ca vastu sattvataḥ paraiṣyati jñāsyati asac cāsattvata ity asadālaṃbanā buddhaya iti siddhaṃ. tasmād ayam apy ahetur iti. yad etad bodhisattvenoktam iti. tatpūrvakād iti. karmapūrvakāt cittasaṃtānaviśeṣāt. ātmavādapratiṣedha iti. śāstrāvasāne vātsīputrīyamatapratiṣedhe. utpādas tarhi abhūtvā bhavatīti. utpādaḥ pūrvaṃ nāstīdānīṃ bhavatīti siddho 'pūrvaprādurbhāvaḥ. utpādasyotpādavatā saha tulyavārttatvāt. atha sarva evastīti. utpādo 'pi yady asti na kevalaṃ hetur anāgataṃ ca phalam ity abhiprāyaḥ. kasyedānīṃ kva sāmarthyam iti. kasya hetoḥ kva phale sāmarthyaṃ. hetuś ca yathoktaḥ utpādaḥ phalaṃ cānāgatam astīti. vartamānīkaraṇa iti vaibhāṣikaḥ. kim idānīṃ vartamānīkaraṇam iti vistareṇācāryaḥ. notpādo vartamānīkaraṇaṃ. tasya vidyamānatvāt. ata evaṃ pṛcchati. deśāṃtarākarṣaṇaṃ cet. yadi manyase hetunā phalasya deśāṃtarākarṣaṇaṃ vartamānīkaraṇam iti. atra brūmaḥ. nityaṃ prasaktaṃ phalam iti vākyaśeṣaḥ. kevalaṃ deśāṃtarād deśāṃtarākarṣaṇaṃ. na kiṃcid apūrvam utpadyata iti. nityaṃ prasaktaṃ. arūpiṇāṃ ca [Tib. 138a] vedanādīnāṃ. kathaṃ taddeśāṃtarākarṣaṇā. amūrtatvenādeśasthatvān na tad yujyata ity abhiprāyaḥ. yac ca tadākarṣaṇaṃ kriyāsaṃjñakaṃ. tad abhūtvā bhūtam ity abhūtvābhāvasiddhir ity abhiprāyaḥ. svabhāvaviśeṣaṇaṃ cet. yadi manyase hetunā svabhāvo 'sya phalasya viśeṣyate. tena phalaviśeṣaṇaṃ. bhavatīti. atra brūmaḥ. siddham abhūtvābhavanam iti. siddham abhūtvā viśeṣaṇasya ( Abhidh-k-vy 477 ) bhavanaṃ prādurbhāva iti. adhvatrayaṃ vā. kiṃ. sarvam astīty adhikṛtaṃ. yathātra tad asti tathoktam iti. yad bhūtapūrvaṃ tad atītaṃ. yat sati hetau bhaviṣyati. tad anāgataṃ. yad bhūtvāvinaṣṭaṃ. tat pratyutpannam. ity evaṃ sarvāstivādaḥ śāsane sādhur bhavati. kathaṃ tena tasmiṃ vā saṃyuktā iti. kathaṃ tenātītānāgatena kleśena tasmin vā atītānāgate vastuni kathaṃ saṃyukta iti. tajjataddhetvanuśayabhāvāt kleśeneti. tasmād atītāj jātas tajjaḥ. tasyānāgatasya hetus taddhetuḥ. tajjaś cāsau taddhetuś ca tajjataddhetuḥ. tajjataddhetur anuśayo bījaṃ tajjataddhetvanuśayaḥ. tasya bhāvāt. atītenānāgatena ca kleśena yathākramaṃ saṃyuktaḥ. tad atītānāgataṃ vastv ālaṃbanam asyeti tadālaṃbanaḥ kleśas tasyānuśayaḥ. tasya bhāvād atīte 'nāgate ca vastuni yathākramaṃ saṃyukta iti
dharmateti. [Tib. 138b] dharmāṇāṃ svabhāvaḥ. atītādikādhvavyavasthāne sati tatsaṃvyavahāravyutpādanārtham āha. asti paryāya ityādi. asti vacanakramaḥ. yad utpadyate. tan nirudhyata ity uktvā. dṛṣṭāṃtam āha. rūpam utpadyate rūpaṃ nirudhyate dravyānanyatvāt. anyad utpadyate 'nyan nirudhyate. anāgatam utpadyate 'nyad utpādābhimukhatvāt. vartamānaṃ nirudhyate 'nyan nirodhābhimukhatvāt. adhvāpy utpadyate utpadyamānasya dharmasyādhvasaṃgṛhītatvād adhvasvabhāvatvād ity arthaḥ.
ta evādhvā kathāvastv
iti lakṣaṇāt. adhvano 'py upādānarūpād utpadyate dharmaḥ. kasmād ity āha. anekakṣaṇikatvād anāgatasyādhvana iti. yasmād anekeṣāṃ kṣaṇānām anāgatānāṃ rāśirūpāṇāṃ kaścid eva kṣaṇa utpadyate. ato 'dhvano 'py utpadyata ity ucyate.
(V.28) prasaṃgenāgatam iti.
śeṣais tu sarvaiḥ sarvatreti
prasaṃgenāgatam atītānāgatavicāraṇaṃ. yad yastu prahīṇam ityādi. iha prahāṇaṃ prāptivigamāt. visaṃyogas tadālaṃbanakleśaprahāṇāt. darśanabhāvanāmārgāv adhikṛtya
prahīṇe duḥkhadṛggheya
ityādi. prāk prahīṇe ityādi.
śeṣasarvagair
iti. samudayadarśanaprahātavyaiḥ sarvatragaiḥ.
śeṣais tadviṣayair malair
iti. prahīṇaprakāraviṣayānuśayair ity arthaḥ. tadyathādhimātrādhimātre prakāre prahīṇe 'dhimātramadhyādibhiḥ śeṣair aprahīṇair anuśayaiḥ saṃyuktaḥ. tathā hy asāv adhimātrādhimātreṇa prahīṇena kleśaprakāreṇa visaṃyukto 'pi sa saṃyukta eva taiḥ śeṣair iti.

(V.29-31) piṇḍavibhāṣāṃ kurvaṃti. saṃkṣepavyākhyāṃ kurvaṃtīty arthaḥ. ke. vaibhāṣikāḥ. ṣoḍaśeti. kāmāvacarāḥ paṃca prakārāḥ. [Tib. 139a] duḥkhasamudayanirodhamārgadarśanaprahātavyāś catvāro bhāvanāprahātavyaś ca paṃcamaḥ. evaṃ yāvad ārūpyāvacarāḥ paṃca prakārā iti paṃcadaśa. anāsravaś ca ṣoḍaśa iti ṣoḍaśa dharmāḥ. ime ca dharmāḥ ye darśanaprahātavyāḥ. te catuḥskandhasvabhāvāḥ. ye bhāvanāprahātavyāḥ. te paṃcaskandhasvabhāvāḥ. kathaṃ. yā vedanā yair darśanaprahātavyair anuśayaiḥ saṃprayuktāḥ. sa vedanāskandhaḥ. yāḥ saṃjñāḥ. sa saṃjñāskandhaḥ. ye 'nuśayāḥ ye ca tatsaṃprayuktāś cetanādayo yāś caiṣāṃ vedanādīnāṃ sarveṣāṃ caitasikānāṃ prāptayo jātijarāsthityanityatāś ca viprayuktāḥ. sa saṃskāraskandhaḥ. yac caibhiḥ saṃprayuktaṃ manovijñānaṃ. sa vijñānaskandhaḥ. iti catuḥskandhasvabhāvā darśanaprahātavyāḥ. bhāvanāprahātavyāḥ punar ato 'nye sāsravā dharmāḥ. kathaṃ. bāhyādhyātmikaṃ sarvaṃ sāsravaṃ rūpaṃ rūpaskandhaḥ. anāsravadarśanaprahātavyavarjyāś ca vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānaskandhā iti paṃcaskandhasvabhāvā bhāvanāprahātavyā veditavyāḥ. cittāny api ṣoḍaśaitāny eveti. kāmāvacaraṃ duḥkhadarśanaprahātavyaṃ yāvad bhāvanāprahātavyam [Tib. 139b] iti paṃca cittāni. evaṃ rūpāvacarāṇy ārūpyāvacarāṇi ca paṃcapaṃca anāsravaṃ ca cittam iti ṣoḍaśa cittāni. tāni tatṣoḍaśadharmālaṃbanāni varṇyaṃte. amuṣminn iyaṃto 'nuśayā iti. amuṣmiṃ dharme iyaṃto 'nuśayā ye tena cittena saṃprayuktā ālaṃbanataḥ saṃprayogato vānuśerata ity etad abhyūhitavyaṃ.
duḥkhahetudṛgabhyāsapraheyāḥ kāmadhātujā
iti. duḥkhasamudayadarśanabhāvanāpraheyāḥ kāmāvacarā ity arthaḥ. eṣā vigraha jātir iti. svakatrayaṃ caikarūpāptaṃ cāmalaṃ ca. svakatrayaikarūpāptāmalāni vijñānāni.
svakatrayaikarūpāptāmalavijñāni.
teṣāṃ
gocarāḥ.
kāmāvacarās tāvad iti vistaraḥ. kāmāvacarā duḥkhasamudayadarśanaprahātavyā ( Abhidh-k-vy 479 ) yathākramaṃ daśasaptānuśayāḥ. tatsahabhuvas tatprāptayaś ca sānucarāḥ. bhāvanāheyāś caturanuśayās tatsahabhuvas tatprāptayaś ca sānucarāḥ. sarvaṃ sāsravaṃ rūpaṃ. anye cākliṣṭā dharmāḥ. ete dharmāḥ paṃcānāṃ cittānām ālaṃbanaṃ. keṣām ity āha. svadhātukānāṃ trayāṇāṃ teṣām eveti. kāmāvacarāṇāṃ duḥkhasamudayadarśanabhāvanāheyānāṃ. [Tib. 140a] kathaṃ kṛtvā. duḥkhadarśanaheyās tāvad duḥkhadarśanaheyasya sarvatragāsarvatragasaṃprayuktasya. samudayadarśanaprahātavyasya ca sarvatragasaṃprayuktasya. bhāvanāheyasya ca kuśalasya. rūpāvacarasyaikasya bhāvanāheyasyaiva. laukikena mārgeṇa kāmadhātūpapannasya kāmāvacaradharmālaṃbanāvasthāyāṃ. rūpadhātūpapannasya ca kāmadhātudarśanāvasthāyāṃ. anāsravasya ca dharmajñānapakṣasya ceti paṃcānāṃ cittānām ālaṃbanaṃ bhavaṃti. na kāmāvacarayor nirodhamārgadarśanaheyayoś cittayor ālaṃbanam. anāsravālaṃbanayoś cittayor nirodhamārgālaṃbanatvāt. sāsravālaṃbanayorś ca nirodhamārgadarśanaheyamātrālaṃbanatvāt. nordhvabhūmikānāṃ kliṣṭānāṃ. adharabhūmikānālaṃbanatvāt. nārūpyāvacarasya kuśalasya. catasṛbhir dūratābhir dūratvāt. evaṃ samudayadarśanaheyā dviprakārasya samudayadarśanaheyasya. duḥkhadarśane heyasya ca sarvatragasaṃprayuktasya. bhāvanāheyasya kuśalasya. rūpāvacarasyaikasya bhāvanāheyasyaiva. anāsravasya ceti. paṃcānām evālaṃbanaṃ bhavaṃti. vyākhyānaṃ ca pūrvavad eva kartavyaṃ. bhāvanāheyā api paṃcānām evālaṃbanaṃ bhavaṃti. duḥkhasamudayadarśanaheyayoḥ [Tib. 140b] sarvatragasaṃprayuktayoś cittayor bhāvanāheyasya ca kuśalākuśalāvyākṛtasya yathāsaṃbhavaṃ. rūpāvacarasyaikasya bhāvanāheyasyaiva. anāsravasya ceti. pūrvavad eva vācyaṃ.
svakādharatrayordhvaikāmalānām

iti. svakānām adharāṇāṃ ca trayaṃ svakādharatrayaṃ ca ūrdhvaikaṃ cāmalaṃ ceti vigrahaḥ. rūpāvacarās ta eva triprakārā dharmā iti. duḥkhasamudayadarśanabhāvanāheyās teṣām adhikṛtatvāt. te 'ṣṭānāṃ cittānām ālaṃbanaṃ. svadhātukānāṃ trayāṇāṃ teṣām eva duḥkhasamudayadarśanabhāvanāheyānāṃ pūrvavad vyākhyeyaṃ. adharadhātukānāṃ trayāṇāṃ teṣām eva. teṣāṃ duḥkhasamudayadarśanaheyayor visabhāgadhātusarvatragasaṃprayuktayoś cittayor bhāvanāheyasya ca śrutamayasya ca cintāmayasya vā. ūrdhvadhātukasyaikasya bhāvanāheyayaivākāśānāṃtyāyatanasāmantakasaṃgṛhītasya anāsravasya cānvayajñānapakṣasyeti.
tridhātvāptatrayānāsravagocarā
iti. tridhātvāptānāṃ trayāṇām anāsravasya ca gocarāḥ. ta eveti ta eva duḥkhasamudayadarśanabhāvanāheyā [Tib. 141a] adhikṛtāḥ. triprakarāṇāṃ teṣām eveti. kāmarūpāvacarāṇāṃ duḥkhasamudayadarśanaheyānāṃ visabhāgadhātusarvatragasaṃprayuktānāṃ caturṇāṃ bhāvanāprahātavyayor dvayor yathāyogaṃ. svadhātukānāṃ ca trayāṇāṃ. katameṣāṃ. sarvatragāsarvatragasaṃprayuktayor yathāyogaṃ dvayor bhāvanāprahātavyasya cānāsravasya ceti. daśānāṃ cittānām ālaṃbanaṃ bhavaṃti.
nirodhamārgadṛggheyāḥ sarvasvādhikagocarā
iti. sarvagrahaṇaṃ traidhātukopasaṃgrahārthaṃ.
svasyādhikasya gocarā
iti vacanāt pūvoktānāṃ ca gocarā ity arthād uktaṃ bhavati. atha vā svenādhikāni svādhikāni. svādhikānāṃ gocarāḥ svādhikagocarā iti. tasyādhikasyeti. rāgādisaṃprayuktasya. na mithyādṛṣṭyādisaṃprayuktasya. tasya nityaṃ nirodhamārgālaṃbanatvāt. pūrvoktānāṃ paṃcānām iti. kāmāvacarāṇāṃ trayāṇāṃ. dvinikāyasarvatragasaṃprayuktabhāvanāprahātavyānāṃ. rūpāvacarasya bhāvanāprahātavyasyaiva. anāsravasya ceti. mārgadarśanaprahātavyā apy evam iti. kim evaṃ. [Tib. 141b] ṣaṇṇāṃ cittānām ālaṃbanam iti. navānām ekādaśānāṃ ca cittānām ālaṃbanaṃ bhavatīti. rūpāvacarā nirodhamārgadarśanaprahātavyā navānāṃ cittānām ālaṃbanaṃ bhavaṃti. ārūpyāvacarā ekādaśānām iti. kathaṃ. rūpāvacarā nirodhamārgadarśanaprahātavyā dharmāḥ kāmāvacarāṇāṃ visabhāgadhātusarvatragasaṃprayuktabhāvanāheyānāṃ trayāṇāṃ. svadhātukānāṃ ca trayāṇāṃ dvinikāyasarvatragasaṃprayuktabhāvanāprahātavyānāṃ. ārūpyāvacarasya bhāvanāprahātavyasyākāśānaṃtyāyatanasaṃgṛhītasya. anāsravasya cānvayajñānapakṣasya. tasyaiva cādhikasya nirodhadarśanaprahātavyasya mārgadarśanaprahātavyasya vā cittasya. iti navānāṃ pratyekam ālaṃbanaṃ bhavaṃti. ārūpyāvacarā api nirodhamārgadarśanaprahātavyā dharmāḥ pratyekam ekādaśānāṃ cittānām ālambanaṃ bhavaṃti. kāmarūpāvacarāṇāṃ visabhāgadhātusarvatragasaṃprayuktabhāvanāprahātavyānāṃ ṣaṇṇāṃ. svadhātukānāṃ ca trayāṇāṃ dvinikāyasarvatragasaṃprayuktakabhāvanāprahātavyānāṃ. nirodhamārgadarśanaprahātavyasya ca pratyekam adhikasya. anāsravasya cānvayajñānapakṣasya. ity ekādaśānām ālaṃbanaṃ bhavaṃti.
anāsravās tridhātvaṃtyatrayānāsravagocarā
iti. anāsravā nirodhādayaḥ. triṣu dhātuṣu [Tib. 142a] yāny antyāni trayāṇi ( Abhidh-k-vy 481 ) nirodhamārgadarśanabhāvanāprahātavyalakṣaṇāni. teṣāṃ yathāyogam anāsravasya ca gocarāḥ. kathaṃ. pratisaṃkhyānirodhāryamārgau tāvat tadālaṃbanānāṃ mithyādṛṣṭivicikitsāvidyāsaṃprayuktānāṃ bhāvanāprahātavyānām anāsravasya ca dharmajñānānvayajñānapakṣasya yathāyogam ālaṃbanaṃ. ākāśāpratisaṃkhyānirodhau tu bhāvanāprahātavyasyaivākliṣṭasya cittasyālaṃbanam iti veditavyaṃ. ācāryaguṇamativasumitrau tu vyācakṣāte ākāśāpratisaṃkhyānirodhau bhāvanāprahātavyasya kliṣṭākliṣṭasyālaṃbanam iti. tad ayuktaṃ.
mithyādṛg vimatī tābhyāṃ yuktāvidyātha kevalā
nirodhamārgadṛggheyāḥ ṣaḍ anāsravagocarā
iti niyamāt. ato na kliṣṭacittasya bhāvanālaṃbanam iti siddhāṃtaḥ.
paṃcāṣṭadaśavijñānadaśavijñānagocarā
iti. kāmāvacarāḥ duḥkhasamudayadarśanabhāvanāheyāḥ paṃcānāṃ gocarāḥ. rūpāvacarā aṣṭānām. ārūpyāvacarā daśānām. amalā api daśānām eveti. pūrvavyākhyānānusāreṇa yojyaṃ. etāny eva ṣoḍaśa cittāni ṣaṭtriṃśad bhavaṃti. kāmadhātau duḥkhasamudayadarśanaheyam asarvatragasaṃprayuktaṃ sabhāgavisabhāgasarvatragasaṃprayuktaṃ ca. evaṃ rūpadhātau duḥkhasamudayadarśanaheyaṃ pratyekaṃ triprakāraṃ. ārūpyadhātāv anyatra visabhāgadhātubhūmisarvatragasaṃprayuktāt. nirodhamārgadarśanaheyaṃ dhātutraye 'pi pratyekaṃ dvidhā sāsravānāsravālaṃbanatvāt. bhāvanāheyam api kliṣṭākliṣṭabhedāt dviprakāraṃ. anāsravam api dharmajñānapakṣam anvayajñānapakṣaṃ ceti dvidhā.
kāmāvacaraṃ bhāvanāprahātavyam iti. paṃcavijñānakāyikaṃ sukhendriyaṃ. rūpāvacaraṃ paṃcaprakāram [Tib. 142a] iti. prathamadhyānabhūmikaṃ trivijñānakāyikaṃ. tṛtīyadhyānabhūmikaṃ mānasam ity abhisamasya yathāyogaṃ paṃcaprakāraṃ duḥkhadarśanaprahātavyaṃ yāvad bhāvanāprahātavyaṃ. anāsravaṃ ca tṛtīyadhyānabhūmikam eva.

kāmāvacarasya catuḥprakārasyeti. duḥkhasamudayamārgadarśanabhāvanāpraheyasya. duḥkhasamudayadarśanaheyayoḥ sukhendriyam ālaṃbanaṃ bhavati. yasmād duḥkhasamudayasatyasaṃgṛhītaṃ svabhūmikam ūrdhvabhūmikaṃ vā sukhendriyaṃ satkāyamithyādṛṣṭyādīnām ālaṃbanaṃ bhavati. mārgadarśanaheyasya ca mithyādṛṣṭyādisaṃprayuktasya mārgasatyasaṃgṛhītaṃ sukhendriyam ālaṃbanaṃ. bhāvanāheyarāgādisaṃprayuktasya ca cittasya ( Abhidh-k-vy 482 ) tatpaṃcavijñānakāyikaṃ sukhendriyam ālaṃbanam. iti catuṣprakārasyāsya tad ālaṃbanaṃ. na tu nirodhadarśanaheyasya cittasya. tatra mithyādṛṣṭyādīnāṃ nirodhālaṃbanatvāt. dṛṣṭiparāmarśādīnāṃ ca svanikāyālaṃbanatvāt. tatra ca sukhendriyābhāvāt. tenocyate 'nyatra nirodhadarśanaheyād iti. rūpāvacarasya paṃcaprakārasyeti. yasmāt tṛtīyadhyānasaṃgṛhītaṃ paṃcaprakāraṃ sukhendriyaṃ bhavati. mārgadarśanabhāvanāheyasyeti. ārūpyāvacarasya mārgadarśanaheyasya mithyādṛṣṭyādisaṃprayuktasya cittasya mārgasaṃgṛhītaṃ sukhendriyam ālaṃbanaṃ. tad eva ca bhāvanāheyasya kuśalasya cittasyālaṃbanam. anāsravasya ca sarvam apy ālaṃbaṇaṃ [Tib. 143a] bhavati. tatra yathāsaṃbhavam iti. yasmād anāsrave anuśayā nānuśerate. yasmāt kvacid eva kecid anuśerate. tasmād yathāsaṃbhavam ity ucyate. tatra vijñāne kāmāvacarāś catvāro nikāyāḥ. tadyathā nithyādṛṣṭisaṃprayukte sukhendriyālaṃbane daśāpi duḥkhadarśanaprahātavyā anuśayā ālaṃbanato 'nuśerate saṃprayogato vā yathāsaṃbhavaṃ. evaṃ samudayadarśanaprahātavyāḥ. mārgadarśanaprahātavyā api tatra sukhendriyālaṃbane vijñāne 'nuśerate. mārgasukhendriyālaṃbane hi mithyādṛṣṭyādisaṃprayukte vijñāne mithyādṛṣṭyādayaḥ saṃprayogato 'nuśerate. dṛṣṭiparāmarśādayo 'py ālaṃbanato 'nuśerate. tasmāt so 'pi nikāyas tatrānuśete. bhāvanāheyo 'pi nikāyo 'trānuśete. tatra rāgādīnāṃ sukhendriyālaṃbanavijñānālaṃbanayogāt. nirodhadarśanaprahātavyanikāyas tu tatra nānuśete. sukhendriyālaṃbanavijñānābhāvāt. rūpāvacarāḥ saṃskṛtālaṃbanā iti. rūpāvacaraṃ sukhendriyālaṃbanaṃ paṃcaprakāram asti. tatra catvāro nikāyā anuśerata iti sugamam etat. nirodhadarśanaprahātavyās [Tib. 143b] tu saṃskṛtālaṃbanāḥ katham anuśerate. tṛtīye dhyāne dṛṣṭiparāmarśādayaḥ sukhendriyeṇa saṃprayujyaṃte. te cānyonyālaṃbanāḥ. te tatra sukhendriyālaṃbanavijñāne saṃprayogata ālaṃbanato vānuśerate. ārūpyāvacarau dvau nikāyāv iti. mārgadarśanabhāvanāheyanikāyau. mārgasukhendriyālaṃbane mithyādṛṣṭyādisaṃprayukte mithyādṛṣṭyādayaḥ saṃprayogato 'nuśerate. dṛṣṭiparāmarśādayas tu tatrālaṃbanato 'nuśerate. bhāvanāheyo 'pi nikāyo 'nuśete. bhāvanāheyaṃ hi kuśalaṃ cittaṃ mārgam ālaṃbate. tatra sa rāgādinikāyo 'nuśete. sarvatragāś cārūpyāvacarā anuśayās tatraiva vijñāne mārgālaṃbanamithyādṛṣṭyādisaṃprayukte vā vijñāne 'nuśerata iti vijñātavyaṃ.
tasyaiva dvādaśavidhasyeti. kāmāvacarasya catuṣprakārasyānyatra nirodhadarśanaheyāt. ( Abhidh-k-vy 483 ) rūpāvacarasya paṃcaprakārasyārūpyāvacarasya ca dviprakārasya mārgadarśanabhāvanāheyasyānāsravasya cety anyonyālaṃbanayogatas tasya sukhendriyālaṃbanaṃ vijñānam ālaṃbanaṃ bhavati. ārūpyāvacarasya ca bhūyo dviprakārasya tat sukhendriyālaṃbanaṃ vijñānam ālaṃbanaṃ bhavati. katamasyety āha. duḥkhasamudayadarśanaprahātavyasyeti. [Tib. 144a] ārūpyāvacarasya sarvatragasaṃprayuktasya hi duḥkhasamudayadarśanaheyabhedāt dviprakārasya cittasyārūpyāvacaramārgadarśanaheyamithyādṛṣṭyādisaṃprayuktaṃ vijñānaṃ mārgālaṃbanaṃ cārūpyāvacaraṃ bhāvanāheyaṃ kuśalam ālaṃbanaṃ bhavati. evam idaṃ caturdaśavidhaṃ sukhendriyālaṃbanavijñānālaṃbanaṃ tatrārūpyāvacarau duḥkhasamudayadarśanaheyau vardhayitveti. pūrvaṃ sarvatragā evārūpyāvacarāḥ sukhendriyālaṃbane vijñāne 'nuśerate. sukhendriyālaṃbanālaṃbane tu sakalāv apy ārūpyāvacarau duḥkhasamudayadarśanaheyau nikāyāv anuśayāte. tasmāt tatra sarvatragasaṃprayukte citte duḥkhasaṃudayadarśanaheyā anuśayāḥ saṃprayogata ālaṃbanato vā yathāyogam anuśerate. śeṣās tu pūrvavad yojyāḥ.

anayā vartanyānyad api gaṃtavyam iti. anena vartmanānyad api boddhavyaṃ. kathaṃ. duḥkhendriyālaṃbane katy anuśayā anuśerata iti praśna āgate vicārayitavyaṃ. duḥkhendriyam ekavidhaṃ kāmāvacaraṃ bhāvanāprahātavyaṃ paṃcavijñānakāyikatvāt. tat samāsataḥ paṃcavidhasya vijñānasyālaṃbanaṃ bhavati. kāmāvacarasya [Tib. 144b] triprakārasya. duḥkhasamudayadarśanaheyayoḥ sarvatragasaṃprayuktayor vijñānayor bhāvanāprahātavyasya ca. rūpāvacarasya ca bhāvanāprahātavyasya. anāsravasya ca. idaṃ paṃcavidhaṃ duḥkhendriyālaṃbanaṃ vijñānaṃ. tatra yathāsaṃbhavaṃ kāmāvacarās trayo nikāyā duḥkhasamudayadarśanabhāvanāheyāḥ. tatra hi sarvatragasaṃprayukte citte bhāvanāheye ca duḥkhasamudayadarśanaheyau nikāyau saṃprayogata ālaṃbanato vā yathāsaṃbhavam anuśayāte. bhāvanāheye ca bhāvanāheyo nikāyo 'nuśete. rūpāvacara eko bhāvanāheyaḥ. tatra bhāvanāheye citte 'nuśete. sarvatragāś ca rūpāvacarās tatraivety avagaṃtavyaṃ. duḥkhendriyālaṃbanālaṃbane vijñāne katy anuśayā anuśerate. tat punar duḥkhendriyālaṃbanaṃ pañcavijñānaṃ katamasya vijñānasya ālaṃbanaṃ. tasyaiva paṃcavidhasyānyonyālaṃbanayogena. kāmāvacarasya ca bhūyo mārgadarśanaheyasya anāsravālaṃbanasya. rūpāvacarasya ca sarvatragasaṃprayuktasyālaṃbanaṃ bhavati. tena hi rūpāvacaraṃ duḥkhendriyālaṃbanaṃ kuśalaṃ bhāvanāprahātavyam ( Abhidh-k-vy 484 ) ālaṃbyate. ārūpyāvacaram apy ākāśānaṃtyāyatanasāmantakasaṃgṛhītaudārikādyākāraṃ [Tib. 145a] duḥkhendriyālaṃbanam ālaṃbate. tad idam aṣṭavidhaṃ duḥkhendriyālaṃbanālaṃbanaṃ vijñānaṃ. tatra kāmāvacarāś catvāro nikāyāḥ. duḥkhasamudayamārgadarśanabhāvanāheyāḥ. rūpāvacarās trayo nikāyāḥ. duḥkhasamudayadarśanabhāvanāprahātavyāḥ. ārūpyāvacara eko bhāvanāprahātavyaḥ. sarvatragāś cānuśayā anuśerata iti vijñātavyaṃ. saumanasyendriyālaṃbane vijñāne katy anuśayā anuśerata iti praśne vicārayitavyaṃ. tat punaḥ saumanasyendriyālaṃbanaṃ vijñānam ekādaśavidhaṃ. kāmarūpāvacaraṃ paṃca prakāram anāsravaṃ ceti. tad etat samāsatas trayodaśavidhasya vijñānasyālaṃbanaṃ bhavati. kāmāvacarasya paṃcaprakārasya saṃskṛtālaṃbanasya tasya saṃskṛtatvāt. evaṃ rūpāvacarasya. ārūpyāvacarasya tu dviprakārasya mārgadarśanabhāvanāheyasya. anāsravasya ca. idaṃ trayodaśavidhaṃ saumanasyendriyālaṃbanavijñānaṃ. tatra yathāsaṃbhavaṃ kāmāvacararūpāvacarāḥ paṃcanikāyāḥ saṃskṛtālaṃbanāḥ. ārūpyāvacarau dvau nikāyau. sarvatragāś cānuśayāḥ anuśerata iti vijñātavyaṃ. saumanasyendriyālaṃbanālaṃbane vijñāne katy anuśayā anuśerate. tat punaḥ saumanasyendriyālaṃbanaṃ [Tib. 145a] trayodaśavijñānaṃ katamasya vijñānasyālaṃbanaṃ. tasyaiva trayodaśavidhasya. ārūpyāvacarasya ca bhūyo dviprakārasya duḥkhasamudayadarśanaprahātavyasya. idaṃ paṃcadaśavidhaṃ saumanasyendriyālaṃbanaṃ vijñānaṃ. tatrārūpyāvacarau dvau duḥkhasamudayadarśanaheyau vardhayitvā. kāmāvacararūpāvacarāḥ saṃskṛtālaṃbanāḥ. ārūpyāvacarāś catvāro nikāyāḥ anyatra nirodhadarśanaheyāt. anuśayā anuśerata iti vijñātavyaṃ. anayā diśā anyad api gaṃtavyam iti.
(V.32) dvidhā sānuśayaṃ kliṣṭam
iti. anuśayānair ananuśayānaiś cānuśayaiḥ sānuśayaṃ kliṣṭam ity arthaḥ. tatsahitatvāt sadāvasthitatvāt. akliṣṭaṃ cittam anuśayānair eva sānuśayaṃ vivecayituṃ śakyatvāt. tathā hi vakṣyati
prahātavyaḥ kleśa ālaṃbanātmata
iti.
(V.33) sarvasya sarvānaṃtaram utpattisaṃbhavān nāsty eṣām utpattau sārvajanyaḥ kramaniyamaḥ. duḥkhataḥ skandhān apohyeti. nedaṃ duḥkham ity ātmato 'bhiniveśāt. rūpam ātmety evaṃdṛṣṭikasya vedanādyātmagrāhadṛṣṭiḥ ( Abhidh-k-vy 485 ) pratyanīkā.
(V.34) aprahīṇo bhavaty aparijñāta iti. aprahīṇas tatprāptyanucchedāt. aparijñātas tatpratipakṣasya cānutpatteḥ. kāmarāgaparyavasthānīyā iti. paryavatiṣṭhate ebhir iti paryavasthānīyāḥ snānīyavat. kāmarāgasya paryavasthānīyā anukūlā iti. kāmarāga eva vā paryavasthānaṃ [Tib. 146a] kāmarāgaparyavasthānaṃ. tasmai hitāḥ kāmarāgaparyavasthānīyāḥ. te punā rūpādayo viṣayāḥ ābhāsagatā bhavaṃtīti. viṣayarūpatām āpannā bhavaṃtīty arthaḥ. tatra cāyoniśomanaskāra iti. tatra cābhāsagateṣu viṣayeṣu viparītaḥ samanaṃtarapratyaya ity arthaḥ. hetuviṣayaprayogabalānīti. hetubalaṃ kāmarāgotpattaye kāmarāgānuśayo 'prahīṇo bhavaty aparijñātaḥ. kāmarāgaparyavasthānīyā viṣayabalaṃ. tatra cāyoniśomanaskāraḥ prayogabalaṃ. evam anyo 'pi kleśa utpadyata iti. pratighānuśayo 'prahīṇo bhavaty aparijñātaḥ. pratighaparyavasthānīyā dharmā ābhāsagatā bhavaṃti. tatra cāyoniśomanaskāra ity eṣa nayaḥ.
(V.35-38) catvāro yogā eta eveti. kāmayogo bhavayogo dṛṣṭiyogo 'vidyāyogaś ceti.
vinā moheneti.
avidyāsravasya pṛthaguktatvāt. saha paryavasthānair āhrīkyādibhir vakṣyamāṇaiḥ ekacatvāriṃśad dravyāṇi. ekatriṃśad anuśayā iti. dvādaśa dṛṣṭayaḥ. duḥkhadarśanaprahātvyā paṃca. samudayadarśanaprahātavye dve. nirodhadarśanaprahātavye dve eva. [Tib. 146b] tisro mārgadarśanaprahātavyāḥ. catasro vicikitsāḥ. paṃca rāgāḥ. evaṃ pratighā mānāś ca. daśa paryavasthānānīty evam ekacatvāriṃśat.
anuśayā eveti.
evakāraḥ paryavasthānanirāsārthaḥ. ṣaḍviṃśatir anuśayā iti. dvādaśa dṛṣṭayaś catasro vicikitsāḥ paṃca rāgāḥ paṃca mānā iti. nanu ca tatrāpy asti paryavasthānadvayam iti. tatra rūpārūpyadhātvoḥ.
styānauddhatyamadā dhātutraya
iti vacanāt. kasmād iha tasyāgrahaṇam iti. tasya paryavasthānadvayasya. asvātaṃtryād iti. katham asvātaṃtryaṃ. rāgādisaṃprayogitvād īrṣyādivad avidyāmātrāsaṃprayogitvāc ca. etad dhi dvayaṃ rāgādibhiḥ saṃprayujyate. na tathā īrṣyāmātsaryakaukṛtyakrodhamrakṣāḥ. svataṃtrāḥ. avidyāmātreṇa saṃprayogād iti. te hy ubhaye 'pīti. rūpārūpyāvacarā apīty arthaḥ. aṃtarmukhapravṛttā iti. na viṣayapradhānā ity arthaḥ. yenaiva ca kāraṇena bhavarāga ukta iti.
antarmukhatvāt tanmokṣasaṃjñāvyāvṛttaye kṛta
iti. anena ca bhavāsrava iti. avidyāsrava iti siddham iti. avidyā pūrvoktābhyām āsravābhyāṃ bahiṣkṛtā. tasmāt sā traidhātuky api avidyāsrava iti siddham etat. paṃcadaśadravyāṇīti. triṣv api dhātuṣv avidyāyāḥ pratyekaṃ paṃcaprakāratvāt. sarveṣāṃ teṣām iti. kāmāsravādīnāṃ saṃsārasya ca. ukto hy avidyā hetusaṃrāgāyetyādi.
yāḥ kāścana durgatayaḥ asmin loke parata ca
avidyāmūlikāḥ sarvā icchālobhasamutthitā
iti ca.
tathaughayogā
iti. āsravā [Tib. 147a] evaughā yogāś ca bhavaṃti. kevalaṃ
dṛṣṭayaḥ pṛthag
avasthāpyante.

katham iti vivriyate. kāmāsrava eva kāmaughaḥ kāmayogaś ca. evaṃ bhavāsrava eva bhavaugho bhavayogaś ca. avidyaughayogas tu pūrvavad evāvagaṃtavyaḥ. dṛṣṭiyoga iha caturtha uktaḥ. tenāha anyatra dṛṣṭibhya iti. tāḥ kileti. kilaśabdaḥ paramatadyotakaḥ. vineyajanavaśāt tu dṛṣṭiyogaḥ pṛthag ukta ity abhiprāyo yujyate. āsraveṣu dṛṣṭayaḥ kimarthaṃ na pṛthag sthāpitā ity āha.
nāsraveṣv asahāyānām
ityādi. asahāyānāṃ dṛṣṭīnām āsyānukūlatā avasthānānukūlatā calatvāt paṭutvāc ca na bhavati. nāsanānukūlatety arthaḥ. āseti rūpe prāpte āpiśaleṣṭyā āsyeti rūpaṃ bhavati. tad idam uktaṃ bhavati. yasmād etā dṛṣṭayo 'sahāyā nāsanānukūlāḥ sasahāyās tv āsanānukūlā bhavaṃti. tasmāt sasahāyā evaitā āsraveṣūktāḥ. miśrīkṛtyoktā ity arthaḥ. kimartham ity āha. āsayaṃtīty āsravāṇāṃ nirvacanaṃ paścād vakṣyatīty ata āsanārtham āsraveṣu bhavitavyam ity abhiprāyaḥ. tad evaṃ kāmaugha ekānnatriṃśad dravyāṇīti. dvādaśadṛṣṭyapanayanān nāsravavad ekacatvāriṃśad dravyāṇi bhavaṃti. kiṃ tarhy ekānnatriṃśad dravyāṇi bhavaṃti. katham ity āha. rāgapratighamānā iti sarvaṃ. bhavaugho [Tib. 147b] 'ṣṭāviṃśatir dravyāṇīti. bhavāsravo dvāpaṃcāśad dravyāṇy uktāni. tataś caturviṃśatir dṛṣṭīr apanīyāṣṭāviṃśatir dravyāṇi. rāgamānā viṃśatir iti dvidhātukā rāgā daśa bhavaṃti. mānā api daśeti viṃśatiḥ. dṛṣṭyoghaḥ ( Abhidh-k-vy 487 ) ṣaṭtriṃśad dravyāṇīti. triṣu dhātuṣu tridvādaśa dṛṣṭaya iti. avidyaughaḥ paṃcadaśa dravyāṇi. pūrvavat. oghavad yogā iti. kāmayoga ekānnatriṃśad dravyāṇi. rāgapratighamānāḥ paṃcadaśa vicikitsāś catasraḥ daśa paryavasthānānīti. bhavayogo 'ṣṭāviṃśatir dravyāṇi. rāgamānā viṃśatiḥ vicikitsā aṣṭau dṛṣṭiyogaḥ ṣaṭtriṃśad dravyāṇi. avidyāyogaḥ paṃcadaśa dravyāṇi.
yathoktā eva sāvidyā
iti vistaraḥ. ke yathoktāḥ. yogā ity adhikṛtaṃ tasmād vivriyate. kāmayoga eva sahāvidyayā kāmopādānam iti. avidyā kāmopādānātmavādopādānayor yathāsvam aṃtarbhāvyate.
dvidhādṛṣṭeḥ
pṛthakkaraṇāc catuṣṭvaṃ. kāmopādānaṃ dṛṣṭyupādānaṃ śīlavratopādānam ātmavādopādānam iti. dṛṣṭiyogāc chīlavrataṃ niṣkṛṣyeti. ṣaṭtriṃśaddravyakād dṛṣṭiyogāt dhātubhedena ṣacchīlavrataparāmarśān niṣkṛṣya. dṛṣṭyupādānaṃ triṃśad dravyāṇi. śīlavratopādānaṃ ṣaḍ dravyāṇi kāmadhātau dve evaṃ rūpadhātāv [Tib. 148a] ārūpyadhātau ceti. mārgapratidvaṃdvād iti. sāṃkhyayogajñānādibhir mokṣaprāptidarśanān mārgapratidvaṃdvabhūtaṃ śīlavratopādānaṃ. ubhagapakṣavipralaṃbhanāc ceti vistaraḥ. gṛhipravrajitapakṣavipralaṃbhanāc cety arthaḥ. anaśanādibhir iti. ādiśabdena jalāgniprapatanamaunavīrādānādir gṛhyate. anaśanādīni śīlavratasaṃgṛhītānīṣṭaviṣayaparivarjanaṃ ca. iṣṭaviṣayaparivarjaneneti. rasaparityāgabhūmiśayyāmalapaṃkadhāraṇanagnacaryākeśolluṃcanādinā śuddhipratyāgamanāt.
avidyā tu grāhikā neti miśriteti.
na kevalāvidyā bhavam upādadāti. kasmād ity āha. asaṃprakhyānalakṣaṇatayā apaṭutvād iti. miśritā tv anyakleśasaṃparkavaśād upādadātīty abhiprāyaḥ. etaḥ kileti. kilaśabdaḥ paramatadyotakaḥ. tena svamatam ucyate. sūtre tu bhagavatoktam iti vistareṇa. evaṃ yāvad dṛṣṭiyoga iti. kathaṃ. dṛṣṭiyogaḥ katamaḥ. vistareṇa yāvad yo 'sya bhavati dṛṣṭiṣu dṛṣṭirāgo dṛṣṭicchando dṛṣṭisneha iti pūrvavat. chandarāgaś copādānam uktaṃ sūtrāṃtareṣu. katham. upādānaṃ katamat. yo 'tra chandarāga iti. etad ācāryamataṃ. tad uktaṃ bhavati rāga evātra yogaḥ. [Tib. 148b] upādānaṃ vā. nānye kleśā iti. tenocyate kāmādiṣu yaś chandarāga iti.
(V.39) aṇava
iti vistareṇa. aṇavaḥ śerate ity anuśayāḥ. nairuktena vidhināsya siddhiḥ.
sūkṣmapracāratvād iti. sūkṣmapravṛttitvād ity arthaḥ. kathaṃ punaḥ sūkṣmā pravṛttiḥ. arūpiṇāṃ durvijñānatayā. ālaṃbanataś chidrānveṣiśatruvat dṛṣṭiviṣavac ca. saṃprayogato 'yoguḍodakasaṃtāpavat sparśaviṣavac ca. ubhayato dhātryaḥ kumārakam anuśerate. evam ete 'py ālaṃbanāt saṃprayuktebhyo vā svām saṃtatiṃ vardhayaṃtaḥ prāptibhir upaciṃvaṃti. anubadhnaṃtīti. anukrānteś cāturthakajvaravan mūṣikāviṣavac cety anye. aprayogeṇa anābhogena. pratinivārayato 'pi niṣedhayato 'pi pudgalasya punaḥpunaḥ saṃmukhībhāvād anubadhnaṃty ato 'nuśayā iti. āsayaṃti saṃsāra ity āsravā iti. nairukto vidhiḥ. āsanārtho vā. āsravaṃti bhavāgrād yāvad avīcim iti. ṣaḍbhir āyatanavraṇaiś cakṣurādibhir āyatanair vraṇabhūtair āsravaṃti kṣaraṃti. bhavāgrād yāvad avīciṃ gacchaṃti. bhavāgrāvītarāgasyāpy āvīcikakleśasamudācārāt tadutpannasya vā tatrotpattisaṃbhavāt. ka āsravaṃti. anuśayāḥ. āsravaṃtīty āsravā ity acpratyayaḥ. haraṃtīty oghāḥ. śleśayantīti yogāḥ. upagṛhṇaṃtīty upādānānīty arthapradarśanam. etad uktaṃ vaibhāṣikaiḥ. vahana etad rūpam oghā iti. vahaṃti haraṃti gatyaṃtaraṃ viṣayāṃtaraṃ veti oghāḥ. yojayaṃti śleṣayaṃti gatyantare viṣayāṃtare veti yogāḥ. upādadaty upagṛhṇaṃti punarbhave kāmādiṣu vā vijñānasaṃtatiṃ ity upādānānīti. evaṃ tu sādhīyaḥ syād iti. evaṃ tu sādhutaraṃ syād ity ācāryaḥ. [Tib. 149a] katham ity āha. āsravati gacchaty ebhir anuśayaiḥ saṃtatir vijñānasaṃtatir viṣayeṣv ity āsravāḥ. karaṇasādhanaṃ. mahatābhisaṃskāreṇa kuśalair dharmaiś cittasaṃtānaḥ pratisroto nīyate viṣayebhyo nivāryate. teṣām eva saṃskārāṇāṃ pratipraśrabdhyeti. teṣām eva prayatnānāṃ vyuparameṇety arthaḥ. adhimātravegatvād oghā iti. oghasādharmyaṃ darśayati. ogha ivaughā iti kṛtvā. tadanuvidhānād iti. rāgādyanuvidhānāt. nādhimātrasamudācāriṇo hi yogā iti. oghayogānāṃ nānākaraṇaṃ darśayati. ye hi nādhimātrasamudācāriṇaḥ. te yogāḥ. ye tv adhimātrasamudācāriṇa eva. ta oghā iti. kathaṃ ca te yogā ity āha. vividhaduḥkhayojanāj jātyādibhir vividhair duḥkhair yojanād ity arthaḥ. abhīkṣṇānuṣaṃgato vā. yasmād vā saṃtatāv abhīkṣṇaṃ yujyaṃte. tasmād yogā iti. kāmādyupādānād iti. yaiḥ kāmādayaḥ upādīyaṃte. tāni kāmādyupādānāni chandarāgātmakāni.

(V.40ab) ta evānuśayāḥ punar yāvat paryavasthānabhedena paṃcadhā bhittvoktā iti. ta evānuśayā āsravādibhedena caturdhoktāḥ. saṃyojanabaṃdhanānuśayopakleśaparyavasthānabhedena [Tib. 149b] punaḥ paṃcadhā bhittvoktāḥ sūtre 'bhidharme ca. nanu cānuśayavyatiriktāny āhrīkyādīni paryavasthānāni nirdiśyaṃte. katham idam ucyate. anuśayā eva paryavasthānānīti. satyaṃ bhavaṃti tadvyatiriktāni. avyatiriktāny api tv iṣyante. tathā hi vakṣyati. kleśo 'pi hi haryavasthānaṃ. kāmarāgaparyavasthānapratyayaṃ duḥkhaṃ pratisaṃvedayata iti sūtre vacanād iti.
(V.40cd-42) evam anyāny api yathāsaṃbhavaṃ yojyānīti. pratigherṣyāmātsaryasaṃyojanāni kāmāvacarāṇi. mānāvidyādṛṣṭiparāmarśavicikitsāsaṃyojanāni traidhātukāni. dṛṣṭisaṃyojanaṃ tisro dṛṣṭaya iti. satkāyāṃtagrāhamithyādṛṣṭayaḥ. parāmarśasaṃyojanaṃ dve dṛṣṭī iti. dṛṣṭiśīlavrataśīlavrataparāmarśau. ata evocyata iti. yata eva tisro dṛṣṭayo dṛṣṭisaṃyojanaṃ dve dṛṣṭī parāmarśasaṃyojanam. ata evocyate. syād dṛṣṭisaṃprayukteṣv iti vistareṇa praśnaḥ. dṛṣṭisaṃprayukteṣv iti. parāmarśadṛṣṭisaṃprayukteṣu vedanādiṣu. anunayasaṃyojanena saṃyukto rāgeṇa. na dṛṣṭisaṃyojanena satkāyadṛṣṭyādilakṣaṇena. na ca tatra dṛṣṭyanuśayo nānuśayīteti. na ca tatra dṛṣṭisaṃprayukteṣu dharmeṣu dṛṣṭyanuśayo nānuśayīta. [Tib. 150a] kiṃ tarhi. anuśayīta. dviḥ pratiṣedhaḥ prakṛtiṃ gamayati. āha syād iti vistareṇa praśnavisarjanaṃ. samudayajñāna utpanna iti viśeṣaṇaṃ sarvatragadṛṣṭisaṃyojanaprahāṇasaṃdarśānarthaṃ. nirodhajñāne 'nutpanna iti. parāmarśadṛṣṭidvayāprahāṇena tatsaṃprayogasattāpradarśanārthaṃ. nirodhamārgadarśanaprahātavyeṣu yāvaddharmeṣv iti. vedanādiṣu. teṣu hy anunayasaṃyojanena nirodhadarśanaheyena mārgadarśanaheyena vā saṃyuktaḥ. kīdṛśena. tadālaṃbanena. yasmād asāv etān nirodhadarśanamārgaprahātavyān dṛṣṭiparāmarśaśīlavrataparāmarśasaṃprayuktān vedanādidharmān ālaṃbya rāga utpadyate. tasmād ālaṃbanatas tena saṃyuktaḥ. dṛṣṭisaṃyojanenāsaṃyuktaḥ. kasmād ity āha. sarvatragasya duḥkhasamudayadarśanaheyasvabhāvasya samudayajñānotpatteḥ prahīṇatvāt. asarvatragasya ca tadālaṃbanasaṃprayogiṇo dṛṣṭisaṃyojanasyābhāvād iti. yady api hy asarvatragaṃ mithyādṛṣṭisvabhāvaṃ nirodhamārgadarśanaprahātavyaṃ dṛṣṭisaṃyojanam asti. na tu tat parāmarśadṛṣṭisaṃprayuktavedanādidharmālaṃbanam. anāsravālaṃbanatvāt. tasmān nālambanato [Tib. 150b] dṛṣṭisaṃyojanena saṃyuktaḥ. na cāpi tat tair vedanādibhiḥ saṃprayogi. tatpṛthakkalāpatvāt. ( Abhidh-k-vy 490 ) tasmāt saṃprayogato 'pi na tena saṃyuktaḥ. dṛṣṭyanuśayaś ca teṣv anuśete. kīdṛśas sa ity āha. te eva parāmarśadṛṣṭī saṃprayogata iti. dṛṣṭiparāmarśaḥ śīlavrataparāmarśo vā teṣu vedanādiṣu dharmeṣu saṃprayogato 'nuśete. svakalāpasaṃbhūtatvāt. na ca tatra dṛṣṭisaṃyojanam anuśete. tayor dṛṣṭisaṃyojanam ity asaṃjñitavān na dṛṣṭyanuśayagrahaṇe paṃcadṛṣṭigrahaṇam bhavati. dṛṣṭisaṃyojanagrahaṇe tu satkāyāṃtagrāhamithyādṛṣṭīnām eva grahaṇaṃ. na parāmarśadṛṣṭyor ity avagaṃtavyaṃ.
dṛṣṭisaṃyojanāṃtaram
iti. parāmarśadṛṣṭī. aṣṭādaśa dravyāṇi tisro dṛṣṭayo bhavaṃtīti vākyaśeṣaḥ. aṣṭādaśasaṃkhyeyadravyāḥ satkāyāṃtagrāhamithyādṛṣṭaya iti vākyārthaḥ. aṣṭādaśaiva dravyāṇīti prakṛtaṃ. dve parāmarśadṛṣṭī bhavaṃti. kathaṃ. kāmadhātau satkāyāṃtagrāhadṛṣṭī dve. te ca duḥkhadarśanaprahātavye eveṣṭe. mithyādṛṣṭiś catuḥprakārāḥ. duḥkhadarśanaprahātavyā yāvan mārgadarśanaprahātavyā. ity evaṃ kāmadhātau ṣaḍ bhavaṃti. yathā kāmadhātau ṣaḍ evaṃ rūpadhātāv ārūpyadhātau [Tib. 151a] cety aṣṭādaśa bhavaṃti. aṣṭādaśaiva dve parāmarśadṛṣṭī. kathaṃ. kāmadhātau dṛṣṭiparāmarśo duḥkhadarśanaprahātavyo yāvan mārgadarśanaprahātavya iti catuḥprakārāḥ. śīavrataparāmarśo 'pi duḥkhadarśanaprahātavyaḥ. mārgadarśanaprahātavyaś ceti dviprakāraḥ. ity evaṃ kāmadhātau ṣaḍ bhavaṃti. yathā kāmadhātāv evaṃ rūpadhātāv ārūpyadhātau ca. ity evam aṣṭādaśaiva dravyāṇi bhavaṃti. na śeṣā iti dṛṣṭayaḥ. grāhyagrāhakabhedād iti. dṛṣṭisaṃyojanaṃ grāhyaṃ. parāmarśasaṃyojanaṃ grāhakam iti. yata iti. yataḥ kāraṇāt. ekāṃtākuśalatvasvātaṃtryalakṣaṇāt.
eṣūktam
iti. eṣv āhrīkyādiṣu paryavasthāneṣu niṣkṛṣyobhayam
īrṣyāmātsaryam
uktaṃ. na hy anyat paryavasthānam evaṃjātīyakam iti. anāhrīkyānapatrāpyam apy ekāṃtākuśalaṃ. na tu svataṃtraṃ rāgādikleśasaṃprayogāt. kaukṛtyam api svataṃtram avidyāmātrasaṃprayogāt. na tv ekāṃtākuśalaṃ. tad dhi kuśalam api. styānauddhatyamiddhāny apy asvataṃtrāṇi rāgādisaṃprayogāt. [Tib. 151b] na tv ekāṃtākuśalāni. kuśalavyākṛtāny api hi tāni bhavaṃti. yatraitad ubhayam iti. yatraikāṃtākuśalatvaṃ ca svātaṃtryaṃ cety etad ubhayaṃ syāt. tad evaṃjātīyakam anyat paryavasthānaṃ nāstīty abhisaṃbandhaḥ. ( Abhidh-k-vy 491 ) yasya punar daśeti. yasya vaibhāṣikasya daśa paryavasthānāni. tasya krodhamrakṣāv apy ubhayaprakārāv ekāṃtākuśalau svataṃtrau ceti. tasmān na bhavaty ayaṃ parihāra iti. kas tarhi parihāras tasya iti. atrācāryasaṃghabhadra āha. abhīkṣṇasamudācāritvād īrṣyāmātsaryayoḥ pṛthaksaṃyojanam iti. ata eva ca ṣaṭtriṃśatsaṃyojanatve 'pi kāmadhātūpapannānāṃ īrṣyāmātsaryasaṃyojanāḥ kauśika devamanuṣyā ity uktam. ādhikyena hi sugatāv etat kleśadvayaṃ bandhanam iti. atha vā.
alpeśākhyālpabhogakāraṇatvāt sarvasūcanāt
dvipakṣasaṃkleśatvāc ca. mātsaryerṣye pṛthak kṛte.
yad ayaṃ sugatāv apy upapannaḥ pragāḍhaṃ paribhavam udvahati. tatrerṣyāmātsarye kāraṇaṃ. tathā hy
alpeśākhyo 'lpabhogaś ca bandhanāv apy ubhayān mata
iti. dvividhāś copakleśāḥ saṃtāpasahagatāḥ. āmodasahagatāś ca. ta ābhyāṃ sarve sūcitā bhavaṃti. gṛhipakṣaś cābhyāṃ bhogādhiṣṭhānābhyām atīva kliśyate. pravrajitapakṣo 'pi dharmādhiṣṭhānābhyāṃ. devāsurapakṣau vā bhinnodarahetor atyarthaṃ kliśyataḥ. ata evoktaṃ bhagavatā. īrṣyāmātsaryasaṃyojanāḥ kauśika devamanuṣyā iti. [Tib. 152a] tasmād daśabhyaḥ paryavasthānebhya etad eva dvayaṃ saṃyojanam iti.
(V.43-44) avaro hi bhāgaḥ kāmadhātur iti. traidhātukasamudāyāpekṣayā kāmadhātur avaro nihīno dhātur ekāṃtasamāhitatvāt. akuśaladharmāpāyagatiduḥkhadaurmanasyasadbhāvāt. ghanakleśatvāc ca.
dvābhyāṃ kāmānatikrama

iti. tadaprahāṇe kāmadhātvanatikramāt. dauvārikānucarasādharmyād iti. dauvārikasadharmaṇau kāmachandavyāpādau. tau hi kāmadhātubandhanāgārān niḥkramaṇaṃ na dattaḥ. dauvārikavat. anucarasadharmāṇaḥ satkāyadṛṣṭyādayaḥ. yathā hi dauvārikapramāde bandhanāgārāt puruṣo niṣkrāṃto 'pi dauvārikānucarair nivartyate. tathehāpy amībhir iti. tribhiḥ. sattvāvaratām iti. pṛthagjanatvalakṣaṇāṃ sattvāvaratāṃ satkāyadṛṣṭiśīlavrataparāmarśavicikitsāsaṃyojanair nātikrāmati. dvābhyāṃ kāmachandavyāpādābhyāṃ. dhātvavaratāṃ kāmadhātusvabhāvāṃ nātikrāmati. nātivartate. āryebhyo hy avarāḥ pṛthagjanāḥ. dhātuṣu ca kāmadhātur avaraḥ. tasmād eva tāny avarabhāgīyāni ( Abhidh-k-vy 492 ) apare yogācārāḥ.
paryādāya trisaṃyojanaprahāṇād iti. niravaśeṣataḥ satkāyadṛṣṭiśīlavrataparāmarśavicikitsāsamyojanaprahāṇād ity arthaḥ. ṣaṭ kleśāḥ [Tib. 152b] prahīṇā iti. paṃca dṛṣṭayo vicikitsā ca. na tu rāgādaya uktāḥ savaśeṣatvāt. tisro dṛṣṭīr apahāyeti. aṃtagrāhamithyādṛṣṭidṛṣṭiparāmarśadṛṣṭīḥ. trayam evāheti. satkāyadṛṣṭiśīlavrataparāmarśavicikitsātrayam evāha. ka āha. bhagavān. tathā hi sūtre paṭhyate. kiyatā bhadaṃta srotaāpanno bhavati. yataś ca mahānāmann āryaśrāvakaḥ idaṃ duḥkham āryasatyam iti yathābhūtaṃ prajānāti. ayaṃ duḥkhasamudayaḥ. ayaṃ duḥkhanirodhaḥ. iyaṃ duḥkhanirodhagāminī pratipad āryasatyam iti yathabhūtaṃ prajānāti. trīṇi cāsya saṃyojanāni prahīṇāni bhavaṃti parijñātāni. tadyathā satkāyadṛṣṭiḥ śīlavrataparāmarśo vivcikitsā ca. sa eṣāṃ trayāṇāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇāt srotaāpanno bhavaty avinipātadharmā saṃbodhiparāyaṇaḥ saptakṛdbhavaparamaḥ saptakṛtvo devāṃś ca manuṣyāṃś ca saṃsṛtya saṃdhāvya duḥkhasyāṃtaṃ kariṣyatīti. sarvam etad vaktavyaṃ syāt. bhaved ity arthaḥ. triprakārāḥ kila kleśā iti. darśanaheyā ihādhikṛtāḥ. ekaprakārāḥ satkāyāṃtagrāhadṛṣṭayaḥ duḥkhadarśanamātrapraheyatvāt. dviprakārāḥ śīlavrataparāmarśāḥ. catuṣprakārāḥ vicikitsāmithyādṛṣṭiparāmarśāḥ. tatra satkāyadṛṣṭir mukham ekaprakārāṇāṃ. ataḥ satkāyadṛṣṭigrahaṇād antagrāhadṛṣṭir [Tib. 153a] api gṛhītā bhavati. vicikitsā mukhaṃ catuḥprakārāṇāṃ. atas tadgrahaṇān mithyādṛṣṭiparāmarśānāṃ grahaṇaṃ bhavati. śīlavrataparāmarśas tu sākṣād eva gṛhītaḥ. ye tu rāgādayo darśanaheyāḥ. te 'pi tadālaṃbanatvāt gṛhītā eveti śakyate vaktum iti. aṃtagrāhadṛṣṭiḥ satkāyadṛṣṭipravartiteti. ātmanaḥ śāśvatocchedānugrahaṇāt. dṛṣṭiparāmarśaḥ śīlavrataparāmarśapravartita iti. yena śuddhiṃ pratyeti. tasyāgrato grahaṇāt. mithyādṛṣṭir vicikitsāpravartiteti. saṃśayitasya mithyāśravaṇacintanān mithyāniścayotpatteḥ. ato mūlagrahaṇān mūlasaṃbhūtagrahaṇasiddhir ity aṃtagrāhadṛṣṭyādayo 'py uktarūpā veditavyāḥ.
apare punar āhur ity ayam evācāryaḥ. mārgavibhramaḥ katham ity āha. anyamārgasaṃśrayaṇād iti.
(V.45) avarabhāgīyasaṃyojanavacanād anyabhāgīyam apy astīty arthād uktaṃ bhavati. ata idam ucyate.
paṃcadhaivordhvabhāgīyam
iti. saṃyojanaprasaṃgaḥ.
(V.46) saṃyojanādibhedena punas te paṃcadhoditā
ity anena saṃbaṃdhena saṃyojananirdeśānaṃtaraṃ baṃdhananirdeśāvasaro 'paraparyāyaḥ. rāgo bandhanaṃ sarva iti. sarva iti prakārato dhātutaś ca. sarvadveṣaḥ. kiṃ sarvaḥ. prakārata eva [Tib. 153b] mohaḥ sarvaḥ prakārato dhātutaś ca. ālaṃbanasaṃprayogābhyām iti. svaparasāṃtānikyāṃ sukhāyāṃ vedanāyāṃ yathāyogaṃ rāgo 'nuśete. duḥkhāyāṃ vedanāyāṃ dveṣaḥ ālaṃbanasaṃprayogābhyām ity eva. aduḥkhāsukhāyāṃ mohaḥ tābhyām ity eva. nanu ca rāgadveṣāv apy aduḥkhāsukhāyāṃ yathāyogaṃ tathaivānuśayāte. kasmān moha evocyata iti āha. na tathā rāgadveṣāv iti. rāgadveṣāv apy anuśayāte. na tu tathā yathā mohaḥ. moho hy apaṭutvād apaṭvyām aduḥkhāsukhāyāṃ vedanāyām anukūlatvāt sutarām anuśeta iti. svāsāṃtānikālaṃbanato vā niyama iti. svāsāṃtānikasukhādyanubhūtisāmarthyāt tathā niyamaḥ. svasaṃtānavedanāyāṃ hi sukhāyāṃ rāgo duḥkhāyāṃ dveṣo 'duḥkhāsukhāyāṃ mohaḥ saṃprayogata iti.
apare tu vyācakṣate. na tathā rāgadveṣāv iti. sukhāyāṃ yathā rāgo 'nuśete na tathā dveṣaḥ. kiṃ punaḥ sukhāyām api dveṣo 'nuśete. anuśete śatrusukhe ālaṃbanataḥ. yathā ca duḥkhāyāṃ dveśo 'nuśete [Tib. 154a] na tathā rāgaḥ. kiṃ punar duḥkhāyām api rāgo 'nuśete. anuśete śatruduḥkhe ālaṃbanataḥ. svāsāṃtānikālaṃbanato vā niyama iti. atha vā svāsāṃtānike sukhe ālaṃbanataḥ saṃprayogato vā rāgo 'nuśete. na parasāṃtānike śatrusukhe. evaṃ duḥkhe svāsāṃtānike dveśo 'nuśete ālaṃbanataḥ saṃprayogato vā. na pārasāṃtānike śatruduḥkhe. ity evaṃ svāsāṃtānikālaṃbanato niyamaḥ. sukhāyāṃ vedanāyāṃ rāgo 'nuśeto. ālaṃbanasaṃprayogābhyāṃ duḥkhāyāṃ dveṣa iti.
(V.46) cittopakleśanād iti. cittakliṣṭakaraṇāt.
ye 'py anye caitasā
iti. kleśebhyo 'nya ity arthaḥ. ta upakleśā eveti. kleśasamīparūpāḥ. kleśo vā samīpavarty eṣām iti. kleśapravṛttyanuvṛtter aparipūrṇakleśalakṣaṇatvāc copakleśāḥ. upakleśāś caitasā eva te na cittaviprayuktāḥ. ye kṣudravastuke paṭhitā iti. kṣudravastuke pravacanabhāge ye paṭhitāḥ. na tu cetanādaya evety abhiprāyaḥ. tadyathā aratir [Tib. 154b] vijṛṃbhikā cetaso līnatvaṃ tandrī bhakṣe 'samatā nānātvasaṃjñā amanasikāraḥ kāyadauṣṭhulyaṃ śṛṃgī bhittirīkā anārdavatā anārdavatā asvabhāvānuvartitā kāmavitarko vyāpādavitarko vihiṃsāvitarko jñātivitarko janapadavitarko 'maravitarko 'vamanyanāpratisaṃyukto vitarkaḥ kulodayatāpratisaṃyukto vitarkaḥ śokaḥ duḥkhaṃ daurmanasyam ( Abhidh-k-vy 494 ) upāyāsa iti. [tandrīti jaḍatā.]
(V.47-49ab) tatrāhrīkyānapatrāpye vyākhyāte iti.

ahrīr agurutāvadye bhayādarśitvam atrapeti.
dharmāmiṣeti vistaraḥ. dharmasyāmiṣasya kauśalasya ca pradāne virodhī cittasyāgraho mātsaryaṃ. mā mattaḥ saratv ity ākāro matsaraḥ. matsara eva mātsaryaṃ. matsariṇo vā bhāvo mātsaryaṃ. kaukṛtyaṃ styānaṃ ca vyākhyāte iti. kukṛtabhāvaḥ kaukṛtyaṃ. iha tu tadālaṃbano dharmaḥ kaukṛtyaṃ. kāyacittākarmaṇyatā styānam iti. cittābhisaṃkṣepo middham ity etāvaty ucyamāne samāpattāv api prasaṃga ity ato viśeṣyate. kāyasaṃdhāraṇāsamartha iti. tat tu kliṣṭam eva paryavasthānaṃ. kaukṛtyaṃ ceti. yat kliṣṭaṃ middhaṃ. tat paryavasthānaṃ. yat tu kuśalam avyākṛtaṃ vā na tat [Tib. 155a] paryavasthānaṃ. trividhaṃ hi middham iṣyate. kaukṛtyaṃ ca. yat kliṣṭaṃ. tat paryavasthānaṃ. na kuśalaṃ. kuśalākusalaṃ hi tad iṣyate. vyāpādavihiṃsāvarjitaḥ sattvāsattvayor āghātaḥ krodha iti. sattvaviṣaye āghātaviśeṣo vyāpādaḥ. amī bhavaṃtaḥ sattvā hanyaṃtāṃ vā badhyaṃtāṃ vā śīryaṃtāṃ vā anayena vyasanam āpadyaṃtām ity ākārapravṛtto vyāpādaḥ. sattvākarṣaṇasaṃtrāsanatarjanādikarmapravṛttā vihiṃsā. tābhyām anyaḥ sattvāsattvayor āghātaḥ krodhaḥ. tadyathā śikṣākāmasya bhikṣoś cittaprakopaḥ. kaṃṭakādiṣu ca prakopa iti. yathākramaṃ jñātājñātānām iti. rājādibhir jñātānāṃ mrakṣavatāṃ pudgalānāṃ mrakṣas tṛṣṇāniṣyandaḥ. mā me lābhasatkāro na bhavaiṣyatīti. ajñātānām avidyāniṣyandaḥ karmasvakatām aśraddadhānaḥ tad avadyaṃ pracchādayati. na parasyāṃtike viśuddhyarthaṃ deśayatīty evam ubhayaniṣyando mrakṣa ity eke. katham anapatrāpyam avidyāniṣyandaḥ. yasmād
avadye bhayādarśitvam atrapeti.
[Tib. 155b] kaukṛtyaṃ vicikitsājam
iti. yat kliṣṭaṃ. tad eva paryavasthānādhikārāt.
(V.49cd, 50) kleśamalā
iti. yathā śarīrān malā jāyaṃte evam ime māyādayo malā iva kleśebhya utpadyaṃte. kṣipati prerati. madaḥ pūrvoktaḥ
madaḥ svadharme raktasya paryādānaṃ tu cetasa
iti.
(V.51) yaś ca yaddarśanaheyasaṃprayukta iti. yasya satyasya darśanaṃ yaddarśanaṃ. yaddarśanena heyo yaddarśanaheyaḥ. tena saṃprayukto yaddarśanaheyasaṃprayuktaḥ. sa taddarśanaheyaḥ. sa tasya satyasya darśanena heyaḥ. kaḥ. āhrīkyādiḥ. tadanye bhāvanāheyā eva.
tebhyo 'nya
iti. āhrīkyādibhyo 'nye īrṣyādayo bhāvanāheyā eva. na darśanaheyāḥ.
svataṃtrāś caite.
na rāgādiparataṃtrā ity arthaḥ.
(V.52) styānauddhatyamiddhāny akuśalāvyākṛtānīti. paryavasthānādhikārān middhaṃ kuśalam apīti nocyate.
pareṇāvyākṛtās tata
iti. yathāsaṃbhavam iti. kāmadhātoḥ pareṇa yāvaṃtaḥ saṃbhavaṃti. te punar māyāśāṭhyādayaḥ.
(V.52) vitathātmasaṃdarśanatayeti. vitathasyātmanaḥ saṃdarśanatayā mahābrahmā āyuṣmaṃtam aśvajitaṃ vaṃcayituṃ pravṛttaḥ. kutremāni brahman mahābhūtāny apariśeṣaṃ nirudhyaṃta iti pṛṣṭo [Tib. 156a] 'prajānan kṣepam akārṣīt. aham asmi brahmā mahābrahmā īśvaraḥ kartā nirmātā sraṣṭā sṛjaḥ pitṛbhūto bhāvānām iti māyayā vaṃcayitum ārabdhaḥ. atha sa mahābrahmā āyuṣmaṃtam aśvajitaṃ kare gṛhītvā ekāṃte asthād ekāṃtasthitaś cedam uktavān. vidyamāne tathāgate māṃ praṣṭavyaṃ manyasaitīdam asya śāṭhyaṃ dṛśyate. svapariṣallajjayā hy ātmīyajñānatāṃ nigūhamānaḥ sa tathā kṛtavān iti. uktam api śāṭhyam iti tathā hi
kaukṛtyamiddhākuśalāny ādye dhyāne na saṃty ata
iti. atroktam api prasaṃgeneti
pareṇāvyākṛtās tata
iti prasaṃgeneti. paṃcāpanīyeti māyāśāṭhyastyānauddhatyamadān.
(V.53) tehi sakale manobhūmike iti. mānamiddhe.
upakleśāḥ svataṃtrāś ceti
īrṣyāmātsaryādayaḥ. ye ca kleśamahābhūmikeṣūktā ity āśraddhyakausīdyapramādā eva. nānye styānauddhatyayor ihaiva pūrvaṃ gṛhītatvāt. mohasya kleśagrahaṇena grahaṇāt.
(V.54,55) sukhābhyām
iti. sukhavedanāsvabhāvābhyām indriyābhyām ity arthaḥ. harṣadainyākāravartitvād iti. harṣākāravartī rāgo dainyākāravartī dveṣa iti yathāsaṃkhyena. [Tib. 156b] ṣaḍvijñānabhūmikatvāc ceti. paṃcavijñānabhūmikatvād rāgaḥ sukhendriyeṇa saṃprayuktaḥ. dveṣaś ca duḥkhendriyeṇa. manovijñānabhūmikatvāt tu rāgaḥ saumanasyendriyeṇa. dveṣaś ca daurmanasyendriyeṇa saṃprayuktaḥ. puṇyakarmaṇāṃ pāpakarmaṇāṃ ca yathākramaṃ iti. puṇyakarmaṇāṃ mithyādṛṣṭir daurmanasyena saṃprayuktā. puṇyakriyāyā nairarthakyadarśanāt. pāpakarmanāṃ mithyādṛṣṭiḥ saumanasyena sasṃprayuktā. svakṛtapāpavaiphalyadarśanāt. catasro dṛṣṭaya iti. satkāyadṛṣṭir aṃtagrāhadṛṣṭir dṛṣṭiparāmarśaḥ śīlavrataparāmarsaś ca. katham ucchedadṛṣṭiḥ saumanasyena saṃprayuktā. tasyābhinatatvāt. upekṣā saṃtiṣṭhata iti vināśāvasthāyāṃ mandatvāt. yasyāṃ bhūmau yāvantīndriyāṇīti.
saumanasyasukhopekṣāḥ upekṣāsumanaskaje.
sukhopekṣe upekṣā ca vido dhyānopapattiṣu
iti avagaṃtavyaṃ. tatrapy ūrdhvabhūmiṣu. caturvijñānakāyikāḥ prathama eva dhyāne. cakṣuḥśrotrakāyamanovijñānabhūmikāḥ. prathame hi dhyāne trivijñānakāyikaṃ sukhendriyam asti. [Tib. 157a] manovijñānakāyikaṃ saumanasyendriyaṃ. cāturvijñānakāyikaṃ upekṣendriyaṃ. tata ūrdhvaṃ manobhūmikam eva. dvitīye dhyāne saumanasyopekṣendriye. tṛtīye sukhopekṣendriye. caturthe dhyāne ārūpyeṣu copekṣendriyam eva. tatra sarve 'py anuśayā yathāyathaṃ vedanendriyeṇa saṃprayuktāḥ. tatra śamathasnigdhasaṃtānatvāt harṣadainyākāravyavasthā nāsti. dainyākāravartitvād eṣāṃ kaukṛtyādīnāṃ na saumanasyena saṃprayogaḥ. manobhūmikatvā na duḥkhendriyeṇa.
(V.56-57) lobhānvayatveneti. lobhahetudatvena. lobhasamutthenety arthaḥ.
madaḥ sukhābhyām
iti. sukhasaumanasyābhyāṃ. tṛtīye dhyāne sukheneti. madasya mānasattvāt. yathā avidyāyā iti. yathā avidyāyāḥ na kvacit kleśe upakleśe vā saṃprayogapratiṣedho 'sti. evam upekṣāyā apīti. akuśalamahābhūmikatvāt āhrīkyānapatrāpyayoḥ.
akuśale tv āhrīkyam anapatrapeti
vacanāt. kleśamahābhūmikatvāc ca styānauddhatyayoḥ. ṣaḍ vijñānakāyā akuśalāḥ kliṣṭāḥ saṃbhavaṃtīty ataḥ paṃcabhir apīndriyaiḥ saṃprayoga eṣāṃ [Tib.157b] saṃbhavatīti.
(V.58) kiṃ traidhātukyastyānauddhatyavicikitsā gṛhyaṃta iti. āsāṃ traidhātukatvāt tā eva niṣkṛṣya pṛcchyaṃte. kevalo 'yam iti vistaraḥ akuśalā rāśir iti bhikṣavo yad uta paṃca nivaraṇānīti te samyag vadamānā vadyuḥ. tat kasya hetoḥ. kevalo 'yaṃ bhikṣavaḥ paripūrṇākuśalarāśir yad uta paṃca nivaraṇānīti vistareṇaikāṃtākuśalatvavacanāt. kāme nivaraṇāni nānyatreti. vṛttisūtrapadayor ekavākyatā. nivaraṇānīti dhyānasamāpattyādīnām āvaraṇānīty arthaḥ.
ekavipakṣāhārakṛtyata

iti. ekavipakṣāhārakṛtyatvād ity arthaḥ. aṃtareṇāpi hi bhāvapratyayaṃ bhāvapradhāne nirdeśo bhavet. atha vā ekaṃ vipakṣāhārakṛtyaṃ ekavipakṣāhārakṛtyaṃ. tata iti. vipakṣaḥ pratipakṣa iti. ślokabandhānuguṇyena pratipakṣa iha vipakṣo 'bhipretaḥ. kleśaviruddhaḥ pakṣo vipakṣa iti kṛtvā. abhidharme tu kṛṣṇaḥ pakṣo vipakṣaḥ śuklaviruddhaḥ pakṣo vipakṣaḥ. śuklapakṣaḥ pratipakṣa iti pratītaṃ.
bhakte asamateti. atibahubhuktvāhārasya yaḥ kāyoparodhaḥ. anāhāra iti pratipakṣaḥ.
styānamiddhena prajñāskandhasya. kiṃ. vighāta iti prakṛtaṃ. [Tib. 158a]

etasyāṃ tu kalpanāyām iti vistaraḥ. śīlaskaṃdhaḥ samādhiskaṃdhaḥ prajñāskandha iti. yayānupūrvyā skandhā vyavasthitāḥ. tayaivānupūrvyā tadvipakṣabhūtāni nivaraṇāni paṭhyeran. kāmacchando vyāpādaḥ auddhatyakaukṛtyaṃ styānamiddhaṃ vicikitsā ceti. auddhatyakaukṛtyanivaraṇasya pūrvaṃ grahaṇaṃ prāpnoti. samādhiskaṃdhasya prajñāskaṃdhāt pūrvam uktatvāt. na caivam ato naitat kāraṇam ity abhiprāyaḥ. kiṃ punar atra kāraṇam ity āha. ato yathāsaṃkhyam etābhyāṃ styānamiddhena auddhatyakaukṛtyena ca nivaraṇābhyāṃ samādhiprajñāskaṃdhayor upaghāta iti. katham ity āha. samādhiprayuktasya hi styānamiddhād bhayaṃ samānarūpakalpatvāt. evaṃ dharmapravicayaprayuktasyauddhatyakaukṛtyād bhayam iti.
anye tv anyathā varṇayaṃtīti pūrvācāryaḥ. [Tib. 158] cāragatasyeti piṇḍapātārthaṃ paribhramataḥ. nimittagrāhāt. strīrūpam iti strīśabda iti vā grahaṇāt. vihāragatasya pratisaṃlīnasya sthitasya vā niṣaṇṇasya vā caṃkramyamāṇasya vā. tatpūrvakau priyāpriyaviṣayanimittagrāhapūrvakau priyāpriyaviṣayapūrvakau vā. yathākramaṃ śamathavipaśyanayor aṃtarāyaṃ kuruta iti. śamathasya styānamiddham aṃtarāyaṃ karoti. pratyāsannarūpatayā styānamiddhopasthānāt. vipaśyanāyā auddhatyakaukṛtyavicikitse aṃtarāyaṃ ( Abhidh-k-vy 498 ) kurutaḥ. auddhatyakaukṛtyasya kṛtadvaṃdvaikavadbhāvasya vicikitsayā saha punar dvaṃdvaḥ. auddhatyakaukṛtyaṃ ca vicikitsā ca auddhatyakaukṛtyavicikitse iti. vicikitsā tu punar vyutthitasyāpi tasya dharmanidhyānakāle 'ṃtarāyaṃ karoti.
apare punar evaṃ pāṭhaṃ paṭhaṃti. styānamiddham auddhatyakaukṛtyaṃ vicikitsā ceti. evaṃ ca vyācakṣate. styānamiddhaṃ śamathasyāṃtarāyaṃ karoti. auddhatyakaukṛtyaṃ vipaśyanāyāḥ. vicikitsā ca vyutthitasya dharmanidhyānakāle 'ṃtarāyaṃ karotīti.
(V.59) visabhāgadhātusarvatragāṇām iti. vistaraḥ. visabhāgadhātusarvatragāṇāṃ duḥkhasamudayadarśanaheyatvena dvibhedānāṃ mithyādṛṣṭyādīnāṃ. yad ālaṃbanaṃ parijñāyate duḥkhasamudayānvayajñānapakṣeṇa mārgeṇa rūpārūpyadhātvālaṃbanāvasthāyāṃ. na te tadā prahīyaṃte. duḥkhadharmajñānena samudayadharmajñānena ca yathāyogaṃ pūrvam eva prahīṇatvāt. dharmajñānavadhyā hi te kāmāvacaratvāt. nirodhamārgadarśanaprahātavyānāṃ ca sāsravālaṃbanānāṃ [Tib. 159a] dṛṣṭiparāmarśādīnāṃ yadālaṃbanaṃ nirodhamārgadṛgdṛggheyaṃ mithyādṛṣṭyādikaṃ duḥkhasamudayasatyasvabhāvaṃ duḥkhasamudayadharmajñānapakṣeṇānvayajñānapakṣeṇa vā yathādhātu parijñāyate. na te tadā prahīyaṃte. nirodhamārgadarśanapraheyatvād iti. na ca tathā teṣām ālaṃbanaṃ parijñāyate pūrvam eva jñātatvāt. katham eṣāṃ prahāṇam ālaṃbanaparijñānāt tatprahāṇaṃ na yujyata ity abhiprāyaḥ. tatrālaṃbanaparijñānāt kāmāvacarāḥ svadhātvalaṃbanā rūpārūpyāvacarāś ca duḥkhasamudayadṛggheyāḥ prahīyaṃte. tatra visabhāgadhātvālaṃbanānām ālaṃbanaṃ parijñayā paśyataḥ prahāṇāṃ duḥkhasamudayānvayajñānakṣāṃtyor yugapad dvidhātvālaṃbanatvāt. svabhūmyālaṃbanānām iti viśeṣaṇaṃ. visabhāgadhātusarvatraganirāsārthaṃ. tadālaṃbanasaṃkṣayād iti. visabhāgadhātusarvatragā ālaṃbanam eṣāṃ satkāyadṛṣṭyādīnām iti. tadālaṃbanāḥ sabhāgadhātusarvatragāḥ. teṣāṃ kṣayāt prahāṇāt. te visabhāgadhātusarvatragāḥ prahīyaṃte. [taddhetutvenopastaṃbhaprahāṇād visabhāgadhātusarvatragānāṃ prahāṇam ālaṃbanaprahāṇā]. ālaṃbanaprahāṇād iti. dṛṣṭiparāmarśādyālaṃbanānāṃ nirodhamārgadarśanaheyānāṃ mithyādṛṣṭyādīnāṃ prahāṇāt. te 'pi dṛṣṭiparāmarśādayaḥ sāsravālaṃbanāḥ prahīyaṃte.
pratipakṣodayāt kṣaya
iti. bhāvanāheyānāṃ pratipakṣodayād eva kṣayaḥ nālaṃbanaparijñānādibhya ( Abhidh-k-vy 499 ) iti darśayati. paścāt pravedayiṣyāma iti.
navaprakārā doṣā hi bhūmaubhūmau tathā guṇā
ity atra vakṣyati.
(V.60ab) prahāṇapratipakṣa ānaṃtaryamārga iti. [Tib. 159b] vipakṣapratidvaṃdvī pakṣaḥ pratipakṣaḥ. prahāṇāya pratipakṣaḥ prahāṇapratipakṣaḥ. vimuktimārgo 'pi hi pratipakṣo na tu prahāṇāyety ata itthaṃ viśeṣaṇaṃ. prahīyate vāneneti prahāṇaṃ. prahāṇaś cāsau pratipakṣaś ca prahāṇapratipakṣaḥ. tadyathā duḥkhadharmajñānakṣāṃtiḥ. ādhārapratipakṣas tasmāt pareṇeti. tasmād ānaṃtaryamārgāt pareṇa. yo mārgo vimuktimārgaḥ. sa hy ādhāraḥ prahāṇasya tatprāptyādhāraṇāt. ādhāryate 'nenety ādhāraḥ. sa eva pratipakṣaḥ ādhārapratipakṣaḥ. tadyathā duḥkhadharmajñānakṣāṃteḥ paraṃ duḥkhadharmajñānam iti tenocyate. yena tatprāpitam iti vistaraḥ. yena mārgeṇa tatprāpitam ānaṃtaryamārgaprāpitaṃ prahāṇam ādhāryate. tatprāptyanucchedātma ādhārapratipakṣa iti. dūrībhāvapratipakṣa iti vistaraḥ. kleśaprāptir dūrībhavati yena sa dūrībhāvaḥ. sa eva pratipakṣo dūrībhāvapratipakṣaḥ. dūrībhavanaṃ vā dūrībhāvaḥ. tasmai pratipakṣo dūrībhāvapratipakṣaḥ. vimuktimārgāt pareṇa yo mārga iti. yo 'sau vimuktimārgo duḥkhe dharmajñānaṃ. tasmāt pareṇa yo mārgo duḥkhe 'nvayajñānakṣāṃtyādi. sa dūrībhāvapratipakṣa iti darśayati.
vimuktimārgo 'pīty apara iti. [Tib. 160a] sa cāpy ādyo vimuktimārgo dūrībhāvapratipakṣa ity ucyate. so 'pi hi tāṃ kleśaprāptiṃ dūrīkaroti. evaṃ ca sati vimuktimārga ādhārapratipakṣo dūrībhāvapratipakṣa iti vaca nāmadvayaṃ labhata ity uktaṃ bhavati. taṃ dhātuṃ doṣato darśanād vidūṣayatīti. anityādibhir ākārair yena taṃ dhātuṃ vidūṣayatīty arthaḥ. tad evaṃ sati yo 'pi duḥkhasamudayālaṃbanaḥ prahāṇapratipakṣādiḥ. sa cāpi vidūṣaṇāpratipakṣa iti darśitaṃ bhavatīti. api tv iyam ānupūrvī sādhvī bhaved ity ācāryaḥ. sopānanyāyasamāśrayāt lakṣaṇāsāṃkaryāc ceyam ānupūrvī sādhvīti darśayati. duḥkhasamudayālaṃbanaḥ prayogamārga iti. prayogamārga evoṣmagatādi gṛhyate. nānaṃtaryamārgādi. prahāṇapratipakṣāditvena tadvyavasthāpanāt. sarvānaṃtaryamārga iti. paścātkālīno 'pi yo 'nyaḥ. vimuktimārgaḥ sarva ity eva cādhikriyate. viśeṣamārgas tu ya etattrayavyatiriktaḥ. sa iha gṛhyate.
(V.60cd) na hi saṃprayogāt kleśo vivecayituṃ śakyata iti. svakalāpāt vivecanāśakyatvāt. [Tib. 160b] anāgatas tāvac chakyetālaṃbanād vivecayituṃ. vivecitasya
( Abhidh-k-vy 500 ) tasya na punas tad vastv ālaṃbyotpattir ity ataḥ kāraṇāt. atītas tu kathaṃ yad vastvālaṃbyotpannaḥ. na hy ālaṃbitaṃ vastv anālaṃbinīkartuṃ śakyate. eṣo 'pi naikāṃta iti. caturbhiḥ prakāraiḥ kleśānāṃ kṣaya iṣyate.
ālaṃbanaparijñānāt tadālaṃbanasaṃkṣayāt
ālaṃbanaprahāṇāc ca pratipakṣodayāt kṣaya

iti. tasmād ālaṃbanaparijñānād iti nāyam ekāṃtaḥ. tasmād vaktavyam etad iti parihartavyam etad ity arthaḥ. atrācāryasaṃghabhadraḥ pariharati. ālaṃbanāt kleśāḥ prahātavyāḥ. ālaṃbanaparijñānabalena hi kleśāḥ prahīyaṃte. dvividhaṃ cānuśayālaṃbanaṃ. saṃyogavastu asaṃyogavastu ca. tatra saṃyogavastuviṣayāṇām anuśayānāṃ tadanuśayabalotpāditānām atadviṣayāṇām api pudgalasya saṃtāne prāptir akliṣṭacittasyāpy avicchedena pravartate. anāgatātītakleśahetuphalabhūtā. evam asaṃyogavastuviṣayāṇām atadviṣayāṇām api ca tadviṣayakleśapṛṣṭhasamudācariṇāṃ kleśānāṃ prāptir veditavyā. sā hy anāgatānām utpattau pratyayagamanād dhetubhūtā bhavati. atītānāṃ ca niṣyandabhāvāt [Tib. 161a] phalabhūtā. sā ca tatprahāṇapratipakṣaniṣyandaprāptisamavadhānaviruddhā. tadādhāritatvāt kleśānām. ato yenālaṃbanenotpannāḥ kleśā anyālaṃbanān api kleśān pravartayaṃti. tadālaṃbanaprahāṇapratipakṣaniṣyandotpattau tatprāptivigame te kleśās tadālaṃbanā api saṃto hetuphalāpakrāṃtāḥ prahīṇā ity ucyaṃte. tad yasmād aparijñāte kasmiṃścit kleśaviṣaye atadviṣayāṇām api kleśānāṃ tadviṣayakleśabalenaprāptir anāgatātītakleśahetuphalabhūtā saṃtatau pravartate yathā vastu. tasmād ālaṃbanāt kleśāḥ prahātavyā ity abhimataṃ iti.
nanu ca tadālaṃbanaprahāṇādibhir api kleśāḥ prahīyaṃta ity abhipretaṃ. kim idam uktam ālaṃbanaparijñānabalena kleśāḥ prahīyaṃta iti. te 'pi duḥkhasatyādiparijñānabalenaiva prahīyaṃte. tadbhāvābhāvayoge tadbhāvābhāvayogāt. yeṣām api hi pratipakṣodayāt prahāṇam ucyate. te 'pi bhāvanāheyāḥ. kleśā ālaṃbanaduḥkhasatyādiparijñānabalenaiva prahīyaṃta ity avagaṃtavyaṃ. vyavasthāmātraṃ tu tad yad uktaṃ. tadālaṃbanaprahāṇādibhir [Tib. 161b] api kleśāḥ prahīyanta ity abhiprāyo lakṣyate.
svāsāṃtānikaḥ prāpticchedād iti vistaraḥ. svasaṃtānakleśaḥ prāptivigamāt prahīṇo vaktavyaḥ. parasaṃtānakleśas tu na prāpticchedāt. svasaṃtāne tatprāptyabhāvāt. kiṃ tarhi tadālaṃbanasvāsāṃtānikakleśaprahāṇāt. pārasāṃtānikakleśālaṃbanasvāsāṃtānikakleśaprāpticchedād ity arthaḥ. sarvaṃ ( Abhidh-k-vy 501 ) rūpaṃ kuśalākuśalāvyākṛtaṃ. akliṣṭaś ca dharma ity arūpī kuśalasāsravaṃ anivṛtavyākṛtaś ca. tathaiva tadālaṃbanasvāsāṃtānikakleśaprahāṇāt prahīṇo vaktavya iti.
(V.61) bhūtaśīlapradeśādhvadvayānām iva dūrateti.
ivaśabdo 'trodāhāraṇaṃ. tadyathārthe draṣṭavyaḥ. vailakṣaṇyāl lakṣaṇadūratā. tadyathā bhūtānāṃ. bhinnalakṣaṇo hi pṛthivīdhātor abdhātus tasmāt pṛthivīdhātor abdhātur dūre bhavati. vipakṣatvād vipakṣadūratā. tadyathā śīlasya dauḥśīlyaṃ. deśavicchedāt deśadūratā. tadyathā pradeśasya paścimasamudrasya pūrvasamudrāt. kālataḥ kāladūratā. tadyathādhvadvayasyātītānāgatalakṣaṇasya. [Tib. 162a] tad dhy atītānāgataṃ dūram ucyate. kvocyate. abhidharme. evaṃ hy āha. dūre dharmāḥ katame. atītānāgatā dharmāḥ. aṃtike dharmāḥ katame. pratyutpannā dharmāḥ. asaṃskṛtaṃ ceti. tad dūram iti. tad atītānāgatam.
utpadyamānaṃ ceti. utpādābhimukham anāgataṃ cety arthaḥ. na cirabhūtabhāvitveneti. na cirabhūtatvenātītaṃ nāpi cirabhāvitvenānāgataṃ dūram ity arthaḥ. vartamānam apy evaṃ dūraṃ prāpnotīti. adhvanānātvena pratyutpanno 'dhvatayā vartamānam api dūraṃ prāpnoti. yathātītānāgatam atītānāgatādhvatayā. akāritrāt tarhi tad dūram iti. uparatakāritram atītam aprāptakāritram anāgatam iti. tad atītānāgataṃ dūram ucyate. asaṃskṛtasya katham aṃtikatvam iti. tasya kāritrābhāvād aṃtikatvaṃ na syāt. tac ceṣyate aṃtike dharmāḥ katame. pratyutpannā dharmāḥ. asaṃskṛtaṃ ceti śāstrapāṭhāt. sarvatra tatprāpter iti. sarvatra deśe tasyāsaṃskṛtasya pratisaṃkhyāpratisaṃkhyānirodhasya prāptyutpādāt. atītānāgate 'pi [Tib. 162b] prasaṃga iti kuśalāder atītānāgatasya sarvatra deśe prāptiḥ saṃbhavatīty atītānāgate 'py aṃtikatvaprasaṃgaḥ. ākāśaṃ ca katham iti. ākāśaṃ ca katham aṃtikaṃ. na hi tasya prāptir astīti. atītānāgatam anyonyam iti. atītād anāgataṃ dūram anāgatāc cātītam ity arthaḥ. asaṃskṛtaṃ cāvyavahitatvād iti. na kenacid vyavahitaṃ. yathā vartamānenātītānāgatam iti. evaṃ tasyāṃtikatvaṃ. evam apīti. asyām api kalpanāyāṃ. yad anaṃtaram atītānāgataṃ. tad vartamānasyāṃtikatvād ubhayaṃ prāpnoti. dūram āsannaṃ ceti. tad dhy atītaṃ vartamānāṃtaritatvād anāgatād dūraṃ. vartamānāc cāvyavahitatvād aṃtikam iti prāpnoti. ity evam anāgatam api neyaṃ.
evaṃ tu yuktaṃ syād iti. svamatam ācāryasya. dharmasvalakṣaṇād anāgataṃ dūraṃ. kasmāt. asaṃprāptatvāt. yasmād anāgatena svalakṣaṇaṃ na saṃprāptam ( Abhidh-k-vy 502 ) iti. atha vā yasmāt tatsvalakṣaṇam asaṃprāptam anupasthitam iti. atītaṃ ca. kiṃ dharmasvalakṣaṇād dūraṃ. tatpracyutatvāt. yasmāt tad dharmasvalakṣaṇaṃ. tasmād atītāt pracyutaṃ. tad dhy atītaṃ yad dharmasvalakṣaṇāt pracyutam iti.
(V.62) pratipakṣodayāt kṣaya

ity uktam. ataḥ pṛcchati. kiṃ mārgaviśeṣagamanād iti vistaraḥ. prahāṇaviśeṣa [Tib. 163a] iti. viśiṣyate prahāṇam ity arthaḥ. pratipakṣo vimuktimārga etasminn abhipreta iti. tasya visaṃyogaprāptisahotpādād ānaṃtaryamārge hi na tāvad visaṃyogaprāptir asti. utpādābhimukhatvāt. vimuktimārgo 'pi hi pratipakṣa iti śakyate vyavasthāpayituṃ. mukhyapratipakṣeṇānaṃtaryamārgeṇa sahaikakāryatvāt. tathā hy uktam ubhābhyāṃ hi tasya prāptiḥ visaṃyogaprāpter āvāhakasaṃniśrayatvād iti. phalāni catvārīti. caturgrahaṇam ekānnanavatiphalapratipattinirāsārthaṃ. puruṣakārādipaṃcaphalapratipattinirāsārthaṃ vā. phalaprāptir api vimuktimārgāvasthāyām eva gṛhyate. visaṃyogalābhāstitvayogād indriyavivṛddhiḥ indriyasaṃcāra iti. indriyādhikyapratipattinirāsārtham etad arthapradarśanaṃ indriyavivṛddhir ity ucyate. phalaprāptivacanenaiva siddher ity ācāryasaṃghabhadraḥ. atra brūmaḥ. satyaṃ phalaprāptir evendriyavivṛddhiḥ. phalaprāptiviśeṣas tu pradarśayitavyo yatra punar visaṃyogaphalalābho bhavati. anyathā hi phalaprāptivacanam api na kartavyaṃ syāt. pratipakṣodayavacanenaiva tatsiddheḥ. [Tib. 163b] ity alam anayātikhalinikayā. keṣāṃcid yāvad dvayor iti. keṣāṃcit kleśānāṃ ṣaṭsu kāleṣu viaṃyogalābhaḥ. yāvacchabdena keṣāṃcit paṃcasu. keṣāṃcic caturṣu. keṣāṃcit triṣu. keṣāṃcid dvayor iti. keṣāṃcid dvayor iti. keṣāṃcid ekāsmin kāla iti noktaṃ. punaḥprāptasya visaṃyogasyādhikṛtatvāt. saṃbhavati hi bhāvāgrikasya navamasya prakārasyaikasminn eva kāle tīkṣṇendriyasya visaṃyogalābhaḥ. sa tu na punarlābha iti nocyate. tatra tāvan mṛdvindriyasya ṣaṭsu kāleṣu visaṃyogalābhaḥ. duḥkhasamudayanirodhadarśanaheyānāṃ kāmāvacarāṇāṃ mārgadarśanaheyānāṃ pratipakṣodayakāle. srotaāpattiphalakāle sakṛdāgāmiphalakāle 'nāgāmiphalakāle 'rhattvaphalakāle indriyasaṃcārakāle ceti ṣaṭsu kāleṣu visaṃyogalābhaḥ. saṃbhavaṃ ca praty evam ucyate. na hi mṛdvindriyo 'vaśyam indriyāṇi saṃcarati. tasyaiva mṛdvindriyasya rūpārūpyāvacarāṇāṃ mārgadarśanaheyānāṃ mārgānvayajñānakāle pratipakṣodayakāla iti vā phalaprāptikāla iti vā gṛhīte prathamato visaṃyogalābhaḥ. punaḥ sakṛdāgāmiphalaprāptikāle ( Abhidh-k-vy 503 ) yāvad indriyasaṃcārakāla iti paṃcasu kāleṣu. bhāvanāheyānām api tasyaive kāmāvacarāṇāṃ paṃcaprakārāṇāṃ adhimātrādhimātrasya yāvan madhyamadhyasya. [Tib. 164a] teṣv eva srotaāpattiphalakālavarjyeṣu paṃcasu kāleṣu visaṃyogalābhaḥ. madhyamṛdos tu ṣaṣṭhasya prakārasya tasyaiva caturṣu kāleṣu. pratipakṣodayaphalaprāptikālayor ekatvāt. tasminn anyatarasmin. anāgāmiphalakāle. arhattvaphalaprāptikāle. indriyasaṃcārakāle ceti. tasyaiva mṛdvadhimātrasya mṛdumadhyasya ca saptamāṣṭamayoḥ prakārayoḥ pratipakṣodayakāle 'nāgāmiphalakāle yāvad indriyasaṃcārakāle veti caturṣv eva kāleṣu visaṃyogalābhaḥ. tasyaiva mṛdumṛdor aṃtyasya prakārasya pratipakṣodayakāla iti vā phalaprāptikāla iti vaikatarasmin. arhattvaphalakāle. indriyasaṃcārakāle ceti triṣu kāleṣu visaṃyogalābhaḥ. tasyaivārhattvaphalaṃ prāpnuvato ye navaprakārā rūpārūpyāvacarāḥ kleśā bhāvanāprahātavyāḥ prahīṇāḥ adhimātradhimātro yāvan mṛdumṛdur iti. teṣāṃ bhāvāgrikaṃ mṛdumṛduprakāram aṃtyaṃ hitvā sarveṣāṃ triṣv eva kāleṣu visaṃyogalābhaḥ. pratipakṣodayakāle 'rhattvaphalakāle indriyasaṃcārakāle
ceti. yas tv asyaivārūpyāvacaro mṛdumṛdur aṃtyaḥ kleśaprakāraḥ. tasya pratipakṣodayārhattvaphalaprāptikālaikatvāt. pratipakṣodayakāla iti vārhattvaphalakāla iti vā anyatarasminn indriyasaṃcārakāle ceti. [Tib. 164b] dvayoḥ kālayor visaṃyogalābha iti. evaṃ tāvan mṛdvindriyasyoktaṃ. tīkṣṇendriyasya punaḥ keṣāṃcit kleśānāṃ paṃcasu kāleṣu. keṣāṃcid yāvad dvayor iti vaktavyaṃ. indriyasaṃcārakālam ekam apāsya. tasya hi sarvatrendriyasaṃcāro nāsti. tasyaikasminn eva kāle kleśānāṃ visaṃyogalābho 'sti. bhāvāgrikasya bhāvanāheyasya mṛdumṛdoḥ prakārasya. sa tu punarlābho na bhavatīti na vaktavya iti paśyāmaḥ.
(V.63, 64) phale hetūpacārād iti. prahāṇaṃ phalaṃ parijñā jñānasvabhāvo hetuḥ tasmin prahāṇe. phale hetūpacāraḥ. prahāṇaṃ parijñeti. tadyathā ṣaḍ imāni sparśāyatanāni pūrvam abhisaṃskṛtāny abhisaṃcetitāni paurāṇaṃ karma veditavyaṃ iti. kaḥ punaḥ prahāṇaṃ parijñāśabdenāpadiśate. sūtre evaṃ hi paṭhyate. parijñeyāṃś ca vo bhikṣavo dharmān deśayiṣyāmi. parijñāṃ ca parijñāvantaṃ ca pudgalaṃ. parijñeyā dharmāḥ katame. paṃcopādānaskandhāḥ. parijñā katamā. yad atra cchandarāgaprahāṇaṃ. chandarāgasamatikramaḥ. iyam ucyate parijñeti vistaraḥ.
kāmādyaprakāradvayasaṃkṣaya
eketi.
anāsravaviyogāpter bhavāgravikalīkṛteḥ
hetudvayasaṃudghātāt [Tib. 165a] parijñā dhātvatikramāt

ity atra parijñāvyavasthāpane kāraṇaṃ vakṣyate. avarabhāgīyaprahāṇam iti. kāmadhātvāsravaprahāṇam ity arthaḥ. iyam eva cāsyāḥ saṃjñā. rūpāsravaprahāṇam iti. rūpadhātvāsravaprahāṇam ity arthaḥ. rūparāgakṣayaparijñety asyā nāma. yady apy anyeṣāṃ kleśopakleśānāṃ mānādīnāṃ rūpāvacarāṇāṃ prahāṇam iyaṃ parijñā vyavasthāpyate. rāgasya tu tatra prādhānyād ūrdhvabhāgīyasya saṃyojanasya prahāṇaṃ rūparāgakṣayaparijñety uktaṃ. sarvasaṃyojanaparyādāna [kun tu sbyor ba thams cad yoṅs su grugs paḥi] yoṅs su śes paḥo. ṣes bya ba ḥdi ni zag pa thams cad spaṅs paḥi miṅ yin no. yoṅs su śes pa ni tha dad par bstan la. ṣes bya ba ni bsgroms pas spaṅ bar bya ba gzugs na spyod pa rnams spaṅs pa ni gzugs kyi ḥdod chags zad paḥi yoṅs su śes pa yin no. gzugs med par nams kyi ni kun tu sbyor ba thams cad yoṅs su grugs paḥi yoṅs su śes pa yin no. ṣes ḥbyuṅ baḥi phyir ro. mthoṅ baḥi spaṅ bar bya bar nams kyi ni ma yin te. ṣes bya ba ni ciḥi phyir gzugs daṅ gzugs med pa na spyod paḥi mthoṅ bas spaṅ bar bya bar nams kyi yoṇs su śes pa so sor mi bstan te. de bṣin du gzugs daṅ gzugs med pa na spyod pa mthoṅ bas spaṅ bar bya bar nams spaṅs pa yaṅ yoṅs su śes pa gsum yin te. ṣe ḥbyuṅ baḥi phyir ro. bsgom pa spaṅ bar bya bar nams kyi gñen po mi ḥdra baḥi phyir ro ṣes bya ba ni ḥdi ltar sa daṅ sa na gzugs na spyod [Tib. 165b] paḥi bsgom pas spaṅ bar bya ba rnam pa dguḥi gñen po bar chad med pa daṅ rnam par grol baḥi lam zag pa med pa mi lcogs pa med pa la sogs paḥi sa daṅ zag pa daṅ bcas pa bsam gtan gñis paḥi ñer ba stogs kyis bsdus pa nas nam mkhaḥ mthaḥ yas skye mched kyi ñer bsdogs kyis bsdus paḥi bar rnam pa dgu yod la gzugs med pa na spyod pa rnams kyi gñen po bar chad med paḥi lam daṅ. rnam par grol baḥi lam in ci rigs par zug pa med paḥi sa ḥog ma pa ḥam. ci rigs par zag pa daṅ bcas pa goṅ maḥi ñer bsdogs kyis bsdus pa dag yod de. gṣan kho na yin pas gñen po mi ḥdra baḥi phyir ḥdi dag gis yoṅs su 'śes pa tha dad par stan to. mthoṅ bas spaṅ bar bya ba rnams kyi gñen po ni ḥdra ste. rjes su śes paḥi bzod pa la sogs pa gzugs na spyod par nams kyi gñen po de dag ñid gzugs med par nams kyi yaṅ yin pas yoṅs su śes pa tha tad du rnam par mi bṣag go.
(V.64-66) tha maḥi cha daṅ mthun pa spaṅs pa la sogs pa yoṅs su śes pa ste ṣes bya ba ni tha maḥi cha daṅ ṃthun pa spaṅs paḥi yoṅs su śes pa daṅ. gzugs kyi ḥdod chags zad paḥi yoṅs su śes pa daṅ. kuntu sbyor ba thams cad yoṅs su gtugs paḥi yoṅs su śes paḥo. ḥdi dag ni bsgom paḥi lam gyi ḥbras bu yin paḥi phyir śes paḥi ḥbras bu yin te. bsgom paḥi lam la bzod pa dag ni med do.
ji ltar yoṅs su śes pa bzod paḥi ḥbras bu yin ṣes bya ba ni yoṅs su śes pa daṅ śes pa ṣes bya ba don gcig ste. śes pa daṅ yoṅs su śes pa ni zag pa med paḥi ye śes yin no ṣes ḥbyuṅ baḥi phyir ro. bam po bṣi bcu rtsa bṣi pa.
dri med bzod rnams śes pa med.
ṣas ḥbyuṅ bas bzod pa ni śes paḥi ṅo bo [Tib. 166a] ñid yin par yaṅ mi ruṅ na. de ji ltar yoṅs su śes pa bzod paḥi ḥbras bu yin te. ḥbras bu la rgyu btags byas na yaṅ mi ruṅ ṅo sñam du bsam pa yin no. ḥdir bzod pa rnams ni śes paḥi ḥkhor can yin paḥi phyir ṣes bya ba smos te. ḥdi dag la ḥkhor śes pa yod pas na śes paḥi ḥkhor can te. bzod par nams so. deḥi phyir śes paḥi ḥbras bu yaṅ bzod par nams kyi ḥbras bu ṣes byaḥo. rgyal baḥi ḥkhor la rgyal po ñe bar btags pa bṣin te dper na rgyal poḥi ḥkhor la rgyal po ñe bar btags paḥi phyir ḥkhor gyis byas pa la yaṅ rgyal pos byas pa ṣes byaa daṅ ḥdra ḥo. śes pa daṅ ḥbras bu gcig phyir ro ṣes bya ba ni bzod pa dag ni śes pa daṅ lhan cig ḥbras bu gcig pa yin te. bzod pa dag gi ḥbras bu gaṅ yin pa de ñid śes rnams kyi yin pas bzod paḥi ḥbras bu yaṅ yoṅs su śes par ruṅ ṅo.
mi lcogs med ḥbras thams cad do
ṣes bya ba ni ḥdi ltar mi lcogs paḥi sa paḥi lam gyis khams gsum paḥi mthoṅ ba daṅ bsgom pas spaṅ bar bya baḥi zag pa rnams spaṅ ba srid de.
zag med mi lcogs med pa yis. thams cad las ni ḥdod chags bral.

ṣes ḥbyuṅ baḥi phyir ro. gzugs daṅ gzugs med pa na ñon moṅs pa spaṅs paḥi raṅ bṣin gaṅ dag yin paḥo. ṣes bya ba ni bye brag tu smra ba rnams na re gzugs daṅ gzugs med pa na spyod paḥi mthoṅ bas spaṅ bar bya ba rnams spaṅs pa ji skad bśad paḥi yoṅs su śes pa gsum daṅ. bsgom pas spaṅ bar bya ba gzugs na spyod pa rnams spaṅs pa gzugs kyi ḥdod chags zad paḥi yoṅs su śes pa daṅ gzugs med pa na spyod pa rnams spaṅs pa kun tu sbyor ba thams cad yoṅs su gtugs paḥi [Tib. 166b] yoṅs su śes pa ṣes bya ba lṅa ste. bsam gtan gyi dṅos gṣi la brten nas gzugs daṅ gzugs med pa na spyod paḥi ñon moṅs pa spoṅ ba srid paḥi phyir ro. ḥdod pa na spyod paḥi ñon moṅs pa spaṅs pa ni bsam gtan gi dṅos gṣiḥi ḥbras bu ma yin te. bsam gtan gyi dṅos gṣi rnams ni ḥdod paḥi ( Abhidh-k-vy 506 ) khams kyi gñen po ma yin paḥi phyir ro. de lta bas na ḥdod chags daṅ bral ba rnams la bral baḥi thob pa zag pa med pa yod du zin kyaṅ tha maḥi cha daṅ mthun pa spaṅs paḥi yoṅs su śes pa bṣin du ḥdod pa na spyod pa mthoṅ bas spaṅ bar bya ba spaṅs pa ni bsam gtan gyi dṅos gṣiḥi ḥbras bu ma yin no ṣes zer ro. btsun pa dbyaṅs sgrogs kyi lugs kyis ni brgyad de. ṣes bya ba ni btsun pa dbyaṅs sgrogs de ni ḥdod paḥi ḥdod chags daṅ bral baḥi gaṅ zag gi yaṅ ḥdod pa na spyod pa mthoṅ bas spaṅ bar bya ba rnams spaṅ spa yoṅs su śes pa gsum gyi ṅo bo ñid ḥphag paḥi lam gyi ḥbras bu yin par ḥdod do. ciḥi phyir ṣe na. bral baḥi thob pa zag pa med pa rñed paḥi phyir te. bsam gtan gyi dṅos gṣi la rten nas ṅes pa ḥjug pa na yaṅ ma thoṅ bas spaṅ bas spaṅ bar bya baḥi zag pa sṅon ḥjig rten paḥi lam gyis spaṅs pa rnams kyis bral baḥi thob pa zag pa med pa yaṅ ḥthob la de la na mthoṅ baḥi lam gyis nus pa yod pas gzugs daṅ gzugs med pa ba spyod paḥi mthoṅ bas spaṅ bar bya ba spaṅs pa bṣin du. ḥdod pa na spyod paḥi mthoṅ bas spaṅ bar bya ba sṅon spaṅs paḥi yoṅs su śes pa yaṅ dṅos gṣi bsam gtan gyi ḥbras buḥo ṣes bya bar rnam pa bṣag go. de lta ba sna ḥdod pa na spyod paḥi mthoṅ bas spaṅ bar bya ba spaṅs paḥi yoṅs su śes pa gsum po ḥdi dga daṅ sṅar bśad pa gzugs daṅ gzugs med paḥi yoṅs su śes pa daṅ bcas pa yoṅs su śes pa brgyad bsam gtan gyi ḥbras bu yin [Tib. 167a] no. śes bya ba ni btsun pa dbyaṅs sgrogs kyi gṣuṅ lugs yin no. tha maḥi cha daṅ mthun pa spaṅs paḥi yoṅs su śes pa ni mi lcogs pa med paḥi ḥbras bu kho na yin no. ṣes bya ba ni ḥdod pa las ḥdod chags ma bral ba ni mi lcogs pa med pa kho nas tha maḥi cha daṅ mthun pa spoṅ bar byed kyi dṅos gṣis ni ma yin te. de na ma thob paḥi phyir ro. ḥdod chags daṅ bral ba ston du ḥgro ba yaṅ gaṅ gi tshe bsam gtan la brten nas ñes pa la des kyaṅ so soḥi skye boḥi snas skabs na ḥjig rten paḥi lam gyis ḥdod pa na spyad paḥi ñon moṅs pa thams cad spaṅs pas de bsam gtan gyi dṅos gṣiḥi ḥbras bu ma yin no. sems kyi skad cig ma bcu drug la deḥi tha maḥi cha daṅ mthun pa spaṅs pa yoṅs su śes pa bsam gtan gyi dṅos gṣi la brten par yaṅ rnam par bṣag mod kyi deḥi ḥbras bu ṣes bya bar rnam par bṣag pa ni ma yin no. ḥo na ci ṣe na. gnas skabs de na tha maḥi cha daṅ mthun pa spaṅs pa ḥjig rten paḥi lam gyis thob paḥi bral baḥi thob pa zag pa med pa yaṅ ḥthob pas de spaṅ spaḥi yoṅs su śes par rnam par bṣag ste. deḥi tshe ni mthoṅ bas spaṅ bar bya ba sṅa ma spaṅs pas sṅar mthoṅ baḥi lam gyis spaṅ bar bya ba spaṅs pa gaṅ yin pa daṅ. sṅar spaṅs pa tha maḥi cha daṅ mthun pa spaṅs pa bsdoms nas tha maḥi cha daṅ mthun pa spaṅs paḥi yoṅs su śes pa gcig tu rnam par bṣag ste.
khams las ḥdod chags bral ba daṅ ḥbras bu thob phyir de dag bsdoms ṣes thams cad bsdoms paḥi gtan tshigs yod paḥi phyir ro. de lta bas na tha maḥi cha daṅ mthun pa spaṅs paḥi yoṅs su śes pa de ni mi lcogs pa med paḥi ḥbras bu kho nar rnam pa bṣag gi. dṅos gṣiḥi ḥbras bu ni ma [Tib. 167b] yin te. ḥdi la ni bye brag tu smra ba daṅ. btsun pa dbyaṅs sgrogs kyi gṣuṅ lugs mthun no.
bsam gtan khyad par can yaṅ bsams bṣin du blta bar byaḥo ṣes bya ba ni bsam gtan khyad par can gyi zag pa med pas kyaṅ ñon moṅs pa spoṅ bar ḥgyur te. de lta bas na mi lcogs pa med pa daṅ. dṅos gṣiḥi bsam gtan rnams kho naḥi ḥbras bu kho na bśad kyi. bsam gtan khyad par can gyi ni ma yin no. deḥi phyir bsam gtan khyad par can yaṅ bsam gtan bṣin du blta bar byaḥo ṣes bya ba smos te. bsam gtan khyad par can ni bsam gtan daṅ po kho na rtog pa daṅ bral bas khyad par du ḥphags paḥi phyir ro. [nam mkhaḥ mthaḥ yas skye mched kyi ñer bsdogs kyi ṣes ba ba ni.] dhyānāṃtaraṃ bhavatīti. ākāśānaṃtyāyatanasāmaṃtakasyeti. laukikasyāpi tasya parijñā phalaṃ vyavasthāpyate. āryasyaivānāsravavisaṃyogaprāptisaṃbhavāt.

maulārūpyatrayasya cety
anāsravasya.
laukikasya mārgasya dve
iti. āryasya laukikena mārgeṇa kāmarūpadhātuvairāgye.
anvayajñānasyāpi dve
iti. bhāvanāmārgasaṃgṛhītasya. paścime rūparāgakṣayasarvasaṃyojanaparyādānaaparijñe.
dharmajñānasya tisra
iti. bhāvanāmārgasaṃgṛhītasya.
dharmajñānaṃ nirodhe yan mārge vā bhāvanāpathe
tridhātupratipakṣas tad
iti. tasya paścimās tisraḥ phalam avarabhāgīyaprahāṇarūparāgakṣayasarvasaṃyojanaparyādānaparijñāḥ. kasmād ity āha. [Tib. 168a] traidhātukabhāvanāheyapratipakṣatvād iti.
ṣaṭ tatpakṣasya paṃca veti.
tayor dharmajñānānvayajñānayoḥ pakṣasya. ṣaṭ paṃca ca yathāyogaṃ pakṣagrahaṇena kṣāṃtijñānayor grahaṇaṃ. yā eva dharmajñānakṣāṃtijñānānām ( Abhidh-k-vy 508 ) iti. dharmajñānakṣāṃtīnāṃ dharmajñānānāṃ ceti samāsaḥ. dharmajñānakṣāṃtīnāṃ kāmāvacaradarśanaheyaprahāṇasvabhāvā yathoktas tisraḥ parijñāḥ phalaṃ. dharmajñānānām iti bhāvanāmārge. duḥkhasamudayajñānasaṃgṛhītānām ekāvarabhāgīyaprahāṇaparijñā. nirodhamārgasaṃgṛhītānāṃ tu tisro 'py avarabhāgīyaprahāṇarūparāgakṣayasarvasaṃyojanaparyādānaparijñāḥ. yā evānvayakṣāṃtijñānānām iti. anvayajñānakṣāṃtīnāṃ anvayajñānānāṃ ca. tāś ca rūpārūpyāvacaradarśanaheyaprahāṇasvabhāvā yathoktās tisraḥ parijñāḥ dve ca paścime iti.
(V.67) kasmān naikaikaṃ prahāṇam iti. duḥkhadarśanaheyaprahāṇasamudayadarśanaheyaprahāṇaṃ vistareṇa yāvad bhāvāgrikasya mṛdumṛdoḥ prakārasya prahāṇam iti kasmān na gṛhyate.
anāsravaviyogāpter [Tib. 168b]
iti. anāsravavisaṃyogaprāpter ity arthaḥ.
bhavāgravikalīkṛter
iti. bhavāgrapradeśaprahāṇād ity arthaḥ.
hetudvayasamudghātād
iti. duḥkhasamudayadarśanaheyasarvatragahetudvayaprahāṇād ity arthaḥ. tatprahāṇaṃ
parijñeti.
ebhiḥ kāraṇaiḥ prakṛṣṭaṃ tatprahāṇam ity atra parijñeti vyavasthāpyata ity abhiprāyaḥ. anyeṣu dharmānvayajñāneṣv iti. samudayadharmajñānam ārabhya yāvat kṣayajñānam ity eteṣu dharmajñānānvayajñāneṣu. jñānaphalaṃ tu prahāṇam iti. bhāvanāmārge. tad dhi na kṣāṃtiphalam iti.
dhātvatikramād
iti. caśabdo luptanirdiṣṭaḥ. dhātvatikramāc ceti. ata eva vivriyate caturthāc ceti. yadā dhātuṃ samatikrāmatīti. kāmadhātuṃ rūpadhātum ārūpyadhātuṃ vā samatikrāmati. tadā parijñākhyāṃ labhata iti vākyaśeṣaḥ. kasmāt. kṛtsnadhātuvairāgyāt. kṛtsnasya dhātor vairāgyāt. na vikalīkaraṇamātratvāt. tadā hi suṣṭhu prahāṇam ity abhiprāyaḥ.
ubhayasaṃyogavisaṃyogam iti. ālaṃbyālaṃbakakleśalakṣaṇaḥ saṃyoga ubhayasaṃyogaḥ. tasmād visaṃyoga ubhayasaṃyogavisaṃyogaḥ. tat paṃcamaṃ kāraṇam āhur ābhidhārmikāḥ. [Tib. 169a] anena ca kāraṇena prahāṇaṃ parijñety ucyata iti. yaḥ prakāraḥ prahīṇa iti duḥkhadarśanaprahātavyo yāvaṃ mārgadarśanaprahātavyo bhāvanāprahātavyaś ca. yadi tatra prahīṇe ( Abhidh-k-vy 509 ) prakāre anyena tadālaṃbanena kleśena darśanaprahātavyena bhāvanāprahātavyena visaṃyukto bhavati. evam idam api paṃcamaṃ kāraṇaṃ prahāṇasya parijñāvidhāne āhur apare. sa tu nānyad iti vistaraḥ. sa tūbhayasaṃyoga ubhayahetusamudghātāt duḥkhadarśanaprahātavyasya samudayadarśanaprahātavyasya ca sarvatragahetoḥ samudghātād dhātusamatikramāc ca nānyaḥ. tathā hi duḥkhadarśanaprahātavyeṣu prahīṇeṣv api na tāvad asti hetudvayasamudghāto yāvat tadālaṃbanaḥ samudayadarśanaprahātavyaḥ sarvatragahetur aprahīṇo bhavati. bhāvanāprahātavyeṣu ca prahīṇeṣv api yāvad aṣṭāsu prakāreṣu na tāvad dhātvatikramo 'sti yāvan na navamasyāpi prakārasya prahāṇam ity ato na punar brūmaḥ.
(V.68) naikayeti
vistaraḥ. pṛthagjanas tāvan naiva samanvāgataḥ. anāsravavisaṃyogaprāptyabhāvāt. āryo 'pi darśanamārgastho yāvat samudayadharmajñānakṣāṃtau. yāvacchabdena duḥkhadharmānvayajñānakṣāṃtijñāneṣu samudayadharmajñānakṣāṃtau ca naiva samanvāgataḥ. hetudvayasyāprahīṇatvāt. samudayadharmajñāna ekayā samanvāgataḥ samudayānvayajñānakṣāṃtāv apy ekayaiva samanvāgata ity avagaṃtavyaṃ. samudayānvayajñāne dvābhāṃ pūrvoktayā ekayā kāmāvacaraduḥkhasamudayadarśanaheyaprahāṇaparijñayā rūpārūpyāvacaraduḥkhasamudayadarśanaprahāṇaparijñayā ca. nirodhadharmajñānakṣāṃtāv api dvābhyām eva. nirodhadharmajñāne tisṛbhir iti neyaṃ. yāvat paṃcabhir darśanāsthaḥ samanvāgato na ṣaḍbhiḥ ṣoḍaśasya kṣaṇasya bhāvanāmārgasaṃgṛhītatvāt. mārgānvayajñāne ṣaḍbhir iti. pūrvoktābhiś ca rūpārūpyāvacaramārgadarśanaprahāṇaparijñayā ca. nanu ca paścād vakṣyati.
catuḥphalavyavasthā tu paṃca kāraṇasaṃbhavāt
pūrvatyāgo 'nyamārgāptiḥ kṣayasaṃkalaṇaṃ phale
jñānāṣṭakasya lābho 'tha ṣoḍaśākārabhāvaneti.
bhavati prahāṇasaṃkalanaṃ. na tu parijñāsaṃkalanam ity avirodhaḥ. yāvat kāmavairāgyaṃ na prāpta iti. yāvacchabdena bhāvanāheyakleśaprathamaprakāraprahāṇe [Tib. 170a] yāvad aṣṭamaprakāraprahāṇe 'pi ṣaḍbhir eva samanvāgataḥ. parihīṇo 'pi tata iti. kāmavairāgyaparihāṇyā hi tatsaṃkalanavigataḥ. kāmavairāgyaṃ prāptaḥ pūrvaṃ paścād veti. abhisamayāt pūrvaṃ paścād vā. kathaṃ. laukikena mārgeṇa kāmavītarāgo bhūtvā niyāmam avakrāṃto mārge 'nvayajñāne ekayāvarabhāgīyaprahāṇaparijñayā samanvāgataḥ. yasmād asāv āryaḥ ṣoḍaśakṣaṇaṃ prāpto 'nāgāmy eva bhavati. na srotaāpannaḥ. sakṛdāgāmī ( Abhidh-k-vy 510 ) vā. paṃcāvarabhāgīyaprahāṇāc cānāgāmī iti paṭhyate. tasmād darśanaheyaprahāṇānāṃ paṃcāvarabhāgīyaprahāṇasya ca saṃkalanād ekayaivāvarabhagīyaprahāṇaparijñayā samanvāgataḥ. paścād vābhisamayād ānupūrvikaḥ kāmavairāgyaprāpta ekayaivāvarabhāgīyaprahāṇaparijñayā samanvāgataḥ. arhattvaprāpta ekayaiveti. tadā parijñāsaṃkalanāt. parihīṇo 'pi rūpāvacareṇeti. viśeṣaṇaṃ kāmāvacareṇa parihāṇau ṣaṭparijñāsamanvāgamaparihārārtham ārūpyāvacareṇa ca parihāṇau dviparijñāsamanvāgamaparihārārtham iti. rūpavairāgyaṃ [Tib. 170b] prāpto dvābhyām iti. anāgāmī rūpavītarāga ity arthaḥ. dhātuvairāgyeṇa kasmān na saṃkalanaṃ bhavati. phalaprāptyabhāvāt. dhātuvairāgyaphalaprāptibhyāṃ samastābhyāṃ kāraṇābhyāṃ parijñāsaṃkalanam iṣyate. na kevalena parihīṇo 'pi. ārūpyāvacareṇety arhattvaprāptisaṃkalitayor avarabhāgīyaprahāṇarūparāgakṣayaparijñayor ārūpyāvacareṇa kleśenārhattvāt parihāṇau punarlābhāt. rūpāvacareṇa tu parihāṇāv ekayā samanvāgataḥ syāt. kāmāvacareṇa ca ṣaḍhiḥ samanvāgataḥ syād ity ārūpyāvacaraparyavasthānagrahaṇaṃ.

(V.69ab) anāgāmyarhator iti. kāmavītarāgānāgāmīha vivakṣitaḥ. rūpavītarāgānāgāminaḥ parijñādvayasamanvāgamavacanāt. na bhūyasya iti. na bahutarāḥ. ānupūrvikasrotaāpannavad ity abhiprāyaḥ. dvābhyāṃ kāraṇābhyām iti vyākhyātaṃ. saṃkalanam iti ko 'rthaḥ ekatvena vyavasthāpanam iti yo 'rthaḥ. tayoś cāvasthayor iti. kāmavītarāgānāgāmyarhattvāvasthayor etad ubhayaṃ. dhātuvairāgyaṃ phalaprāptiś ceti. ekaparijñocyata iti. rūpavītarāgasyānāgāmina [Tib. 171a] ekāvarabhāgīyaprahāṇaparijñā arhato 'py ekā sarvasaṃyojanaparyādānaparijñeti.
(V.69cd) ekāṃ dve
iti vistaraḥ.
ekāṃ
kaścij jahātīti
tyajatīty arthaḥ.
kaścid
dve
kaścit

paṃca
kaścit
ṣaṭ
jahāti. āpnoti vā
kaścid ekāṃ kaścid dve kaścit ṣaṭ. kaścit paṃcāpnotīty etan nāsti. ata āha.
paṃca neti.
paṃca naiva kaścid āpnoti. iti sūtrārthanayaḥ. vṛttis tu vivriyate arhattvāt parihīyamāṇo yena kenacit cittena sarvasaṃyojanaparyādānaparijñām ekāṃ tyajati. saṃkalane tasyā ekaikasyā arhattvāvasthāyām astitvāt. evaṃ kāmavairāgyāt parihīyamāṇo rūpavītarāgo 'nāgāmī ekām evāvarabhāgīyaprahāṇaparijñāṃ. dve parijñe tyajatīti. avarabhāgīyaprahāṇaparijñāṃ. rūparāgakṣayaparijñāṃ ca. ko 'sāv ity āha. anāgāmī rūpavītarāgaḥ kāmavairāgyāt parihīyamāṇa iti. paṃca tyajati vītarāgapūrvī mārgānvayajñāna [tib 171b] iti. abhisamayacitte ṣoḍaśe. sa hy avarabhāgīyaprahāṇaparijñālābhe. laukikamārgaprāptasya tasyānāsravavisaṃyogaprāptyā pūrvikāḥ paṃca parijñāḥ paṃcadaśakṣaṇalabdhās tyajati. ṣaṣṭhīṃ tu rūpārūpyāvacaramārgadarśanaheyaprahāṇaparijñāṃ na tyajati. kiṃ tu dhātuvairāgyaphalalābhato 'trāvarabhāgīyaprahāṇaparijñāyāṃ saṃkaliteti naṣṭarūpeva sā nopanyasyate. ānupūrviko yo na vītarāgapūrvī kāmavairāgyāt kāraṇāt ṣaṭ tyajati. yās traidhātukānāṃ darśanaprahātavyānāṃ prahāṇaparijñāḥ.
lābho 'py evam iti. kaścid ekāṃ labhate. paṃceti muktvā. yāvat ṣaṭ labhate. yaḥ kaścid apūrvaṃ labhata iti. darśanamārgastho bhāvanāmārgastho vā navānāṃ parijñānāṃ yo pratilabdhapūrvāṃ pratilabhate prathamataḥ. sa tām ekāṃ labhate. bhāvanāmārge 'pi hi vītarāgapūrvī darśanamārgāṃte avarabhāgīyaprahāṇaparijñām ekāṃ labhate. ānupārviko 'pi kāmavairāgye navame vimuktimārge tām eva labhate. arhann apy anyām labhata iti. kevalād ārūpyavairāgyāt parihīyata iti. nānyavairāgyād iti darśayati. sa hy avarabhāgīyaprahāṇaparijñāṃ [Tib. 172a] rūparāgakṣayaparijñāṃ ca labhate. kaścit ṣaḍ yo 'nāgāmiphalāt parihīyata iti. ānupūrviko 'nāgāmī. na hi vītarāgapūrviṇaḥ parihāṇir asti. tadvairāgyasya dvimārgaprāpaṇāt. ata eva ca naiva kaścit paṃca labhate. vītarāgapūrviṇo hi yadi parihāṇir abhaviṣyat. sa eva yugapat paṃca parijñā alapsyateti.
ācāryayaśomitrakṛtāyām abhidharmakośavyākyāyām anuśayanirdeśo nāma paṃcamaṃ kośasthānaṃ samāptaṃ.
( Abhidh-k-vy 512 ) blank
VI (pudgalamārganirdeśo nāma ṣaṣṭhaṃ kośasthānam)
(VI.1) paṃcamasya ṣaṣṭhasya ca kośasthānayoḥ saṃbaṃdham upadarśayann idam upanyasyati. uktaṃ yathāprahāṇam ityadi. yathāprahāṇaṃ parijñā labhata iti. phale hetūpacārād iti vacanāt. tad api ca
kleśaprahāṇam ākhyātam
uktaṃ. katham ity āha.
satyadarśanabhāvanād
iti. dvaṃdvaikavadbhāvanirdeśaḥ. satyānāṃ darśanād bhāvanāc ca bhāvanāyā iti vā. satyadarśanabhāvanāt kāraṇād darśanaheyā bhāvanāheyāś ca kleśā iti vistareṇoktaṃ
daśaita sapta saptaṣṭau tridvidṛṣṭivivarjitāḥ
yathākramaṃ prahīyaṃte kāme duḥkhādidarśanaiḥ.
catvāro bhāvanāheyā
ity ādinā. [Tib. 172b] satyadarśanaṃ ca darśanamārgeṇa satyabhāvanaṃ ca bhāvanāmārgeṇety ata idam ucyate. tāv idānīṃ darśanabhāvanāmārgau kim anāsravau sāsravāv iti. mārganirdeśopanyāsa iti saṃbandhaḥ. traidhātukapratipakṣatvād iti darśanamārgasya. laukikatve sati bhavāgrapratipakṣo na syād iti. kiṃ ca navaprakārāṇāṃ darśanaheyānāṃ sakṛtprahāṇāc ca. na bhāvanāmārgavat. na hi laukikasyaiṣā śaktir asti. traidhātukaprahāṇe ca prakāraprahāṇe ca. yadi lokottarasya navaprakārasakṛtprahāṇe śaktiḥ. bhāvanāheyānām api lokottareṇa sakṛtprahāṇaprasaṃgaḥ. lokottareṇaiva sakṛtprahāṇam ity avadhāryate. na tu sakṛtprahāṇam eva lokottareṇeti ato na tatprasaṃgaḥ. bhāvanāheyā hi kleśā dṛḍhāḥ savastukatvāt. ato lokottareṇāpy eṣāṃ na sakṛtprahāṇaṃ.

(VI.2) itarathā hīti. yadi yathābhisamayaṃ nirdeśo nābhiprīyeta. pūrvaṃ hetunirdeśaḥ samudayasatyanirdeśaḥ. hetūnāṃ loke pūrvaṃ dṛṣṭatvāt. yathā smṛtyupasthānadhyānādīnām iti. tadyathā smṛtyupasthānādīnām upapattyanukūlā deśanā. kāyasmṛtyupasthānaṃ hi pūrvam utpadyate. yathaudārikālaṃbanataḥ [Tib. 173a] sūkṣmaudārikapracārato vā pūrvottarahetuphalabhāvato vā. tato vedanāsmṛtyupasthānaṃ. tataś cittasmṛtyupasthānam ity eṣām upapattyanukūlā deśanā evaṃ dhyānānām. ādiśabdena vimokṣābhibhvāyatanakṛtsnāyatanādīnām apy upapattyanukūlā deśanā. keṣāṃcit prarūpaṇānukūleti. pradarśanānukūlā avabodhānukūlety arthaḥ. yathā samyakprahāṇānām iti. kṛṣṇaśuklapakṣayoḥ pratyekam utpannānutpannabhedataḥ. utpannaṃ hi sukhāvabadhaṃ nānutpannaṃ. kṛṣṇapakṣo vā vineyajanena sukham avabudhyate. katham utpannānāṃ pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇāṃ prahāṇāya chandaṃ janayati vyāyacchate. vīryam ārabhate cittaṃ pragṛhṇāti praṇidadhāti. anutpannānām anutpādāya chandaṃ janayatīti pūrvavat. anutpannānāṃ kuśalānāṃ dharmāṇām utpādāya chandaṃ janayatīti pūrvavat. utpannānāṃ sthitaye asaṃmoṣatāyai chandaṃ janayatīti pūrvavat. na hy eṣa niyamo yat pūrvam utpannānāṃ prahāṇāya chandaṃ janayati. paścād anutpannānām anutpādāyeti. kiṃ tarhi. pūrvaṃ cānutpannānām anutpādāya chandaṃ janayati. [Tib. 173b] paścāc cotpannānāṃ prahāṇāyety etad udāharaṇaṃ. evaṃ śuklapakṣo 'pi yojyaḥ. satyānāṃ tv abhisamayānukūleti hetuphalayoḥ pūrvapaścādbhāvena duḥkhasamudayasatyayoḥ paścātpūrvanirdeśaprasaṃga iti darśayati. yatra hi sakta iti. duḥkhasatye. yena bādhyata iti tenaivaṃ. yataś ca mokṣam iti. tata eva duḥkhasatyāt. tad evādau payogāvasthāyāṃ. kasmād ity āha. vyavacāraṇāvasthāyāṃ parīkṣāvasthāyāṃ nirvedhabhāgīyāvasthāyām ity arthaḥ. vyādhiṃ dṛṣṭveti. vyādhir duḥkhasatyasyopamānaṃ. tannidānaṃ samudayasatyasya. tatkṣayo nirodhasatyasya. tadbheṣajaṃ mārgasatyasyopamānaṃ. sūtre 'py eṣa satyānāṃ dṛṣṭāṃta iti. vyādhyādisūtre. kathaṃ. caturbhir aṃgaiḥ samanvāgato bhiṣak śalyāpahartā rājārhaś ca bhavati rājayogyaś ca rājāṃgatve ca saṃkhyāṃ gacchati. katamaiś caturbhiḥ. ābādhakuśalo bhavati. ābādhasamutthānakuśalaḥ. ābādhaprahāṇakuśalaḥ. prahīṇasya cābādhasyāyatyām anutpādakuśalaḥ. evam eva caturbhir aṃgaiḥ samanvāgatas tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho 'nuttaro bhiṣak śalyāpahartety ucyate. katamaiś caturbhiḥ. iha bhikṣavas [Tib. 174a] tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddha idaṃ duḥkham āryasatyam iti yathābhūtaṃ prajānāti. ayaṃ duḥkhasamudayaḥ. ayaṃ duḥkhanirodhaḥ. ( Abhidh-k-vy 515 ) iyaṃ duḥkhanirodhagāminī pratipad āryasatyam iti yathābhūtaṃ prajānātīti. pūrvāvedhād iti. pūrvākṣepāt. dṛṣṭabhūminiḥsaṃgāśvaprasaraṇavad iti. yathā bhūmau dṛṣṭāyāṃ niḥsaṃgam aśvasya prasaraṇaṃ. tadvat. aśvadhāvanavad iti kecit paṭhaṃti. dhāvi prakṛtyaṃtaraṃ vyācakṣate. iṇo bodhanārthatvād iti. sarvo gatyartho bodhanārtho 'pi bhavatīti. dravyato 'pīty apiśabdān nāmato 'pīti darśitaṃ. aviparītatvād iti. yasmāt tad āryāṇām anyeṣāṃ cāviparītaṃ. duḥkham eva nānyathā. āryais tu yathaitāni satyāni. tathā dṛṣṭāni. duḥkhasatyaṃ duḥkhata anityataḥ śūnyato 'nātmataś ca. evaṃ yāvan mārgo mārgataḥ nyāyataḥ pratipattito nairyāṇikataś ca. nānyair anāryaiḥ evaṃ dṛṣṭāni. ata āryāṇām etāni satyāny ucyaṃte. na tv anāryāṇāṃ satyāny ucyaṃte. kasmāt. viparītadarśanāt. te hi duḥkham aduḥkhata [Tib. 174b] ity evamādibhir ākārair duḥkhasatyaṃ paśyaṃti. samdayam asamudayata ity evamādibhiḥ. nirodham anirodhata ity evamādibhiḥ. mārgam amārgata ity evamādibhir iti.
tat pare duḥkhato vidur
iti. tadyathā nirodhasatyaṃ vyathaṃte 'punarbhavāt prapātād iva bāliśā iti.
āryās tu duḥkhato vidur
ity upādānaskaṃdhapaṃcakaḥ.
dve āryāṇāṃ satye iti. duḥkhasamdayasatye aviparītadarśanāt. dve ārye. kuśalatayānāsravatayā ca. āryāṇāṃ ca satye. aviparītadarśanāt. evam ekaśeṣanirdeśāc cāryasatye iti bhavati.
(VI.3) yadā vedanaikadeśo duḥkhasvabhāva iti. vedanāskandhaikadeśo duḥkhadaurmanasyasvabhāvaḥ.
yathāyogam aśeṣata
iti. manaāpā api vipariṇāmaduḥkhatayā saṃskāraduḥkhatayā ca duḥkhā. amanaāpā duḥkhaduḥkhatayā saṃskāraduḥkhatayā ca. tadanye duḥkhāḥ saṃskāraduḥkhatayaiveti yathāyogārthaḥ. mana āpnuvaṃtīti manaāpāḥ. punaḥ saṃdhikaraṇaṃ cātreti vyākhyātaṃ. tebhyo 'nya iti manaāpāmanaāpebhyo 'nya iti.
tisro vedanā yathākramam iti. sukhā vedanā [Tib. 175a] manaāpā duḥkhā amanaāpā aduḥkhasukhā naiva manaāpā nāmanaāpety arthaḥ. tadvaśeneti. vedanāvaśena. avedanāsvabhāvā api rūpaśabdādayas tadanukūlatvān manaāpādisaṃjñāṃ labhaṃte. vipariṇāmena duḥkhateti. anityatāvipariṇāmenety ( Abhidh-k-vy 516 ) arthaḥ yathoktaṃ.
hā caitraratha hā vāpi hā maṃdākini hā priye
ity ārttā vilapaṃto 'pi gāṃ pataṃti divokasa
iti. duḥkhasvabhāvenaiveti. upaghātasvabhāvenety arthaḥ. duḥkhā vedanā utpādaduḥkhā sthitiduḥkheti. nanv eṣā arthāpattito vipariṇāmasukhā prāpnoti. tathā ca sati lakṣaṇasaṃkaraḥ syāt. nedam asyā lakṣaṇaṃ. kiṃ tarhi vidūṣaṇārtham ayam upadeśa iti. atha vā bhavatv eva sāttra. yena rūpeṇa vidūṣyate. tad evāpekṣate iti. duḥkhaiva bhavati. yathā sukhā vedanā utpādasthitisukhatvāt sukhāpi satī vipariṇāmaduḥkhatayā duḥkhety eva vidūṣyate vidūṣaṇīyatvenābhiprīyamāṇatvād iti. saṃskāreṇaiva duḥkhateti. saṃskaraṇenaiva jananenaivety arthaḥ. yad anityaṃ. tad duḥkhaṃ. yan na niyatasthitaṃ. tad duḥkhaṃ. yaj yāyate vinaśyati ca. tad duḥkham [Tib. 175b] ity arthaḥ. tenoktaṃ. pratyayābhisaṃskaraṇād iti. pratyayair abhisaṃskriyate yasmāt. tasmāt tad duḥkham iti. vedanāvat tadvedanīyā api saṃskārā veditavyā iti. sukhavedanīyānāṃ saṃskārāṇāṃ vipariṇāmena duḥkhatā. sukhavedanīyāḥ saṃskārā utpādasukhāḥ sthitisukhā vipariṇāmaduḥkhā iti. duḥkhavedanīyānāṃ saṃskārāṇāṃ duḥkhavedanīyasvabhāvenaiva duḥkhatā. duḥkhavedanīyāḥ saṃskārā utpādaduḥkhā sthitiduḥkhā iti. aduḥkhāsukhavedanīyānāṃ saṃskārāṇāṃ saṃskāreṇaiva duḥkhatā. pratyayābhisaṃskaraṇāt. yad anityam. tad duḥkham iti.

duḥkham eva duḥkhatā duḥkhaduḥkhatā. yāvad iti vacanāt vipariṇāma eva duḥkhatā vipariṇāmaduḥkhatā saṃskāra eva duḥkhatā saṃskāraduḥkhateti vācyam. ayaṃ paryāyo vigraheṇaiva viśiṣṭo nārthena. sa eva hy atrārtho grahītavyaḥ. asādhāraṇatvād iti vistaraḥ. manaāpāḥ saṃskārāḥ asādhāraṇā duḥkhaduḥkhatāyāḥ. atas teṣām asādhāraṇatvād vipariṇāmaduḥkhatoktā. amanaāpāś cāsādhāraṇā vipariṇāmaduḥkhatāyāḥ. atas teṣām asādhāraṇatvād duḥkhaduḥkhatokteti. [Tib. 176a] sarve tu manaāpādayaḥ saṃskāraduḥkhatayā duḥkhāḥ tasyā vyāpinītvāt. yadi sarve 'pi tathā duḥkhāḥ kasmāt sarve (vipariṇāmaduḥkhatayā) na paśyaṃtīti ata āha. tāṃ tv āryā eva paśyaṃti nānye. katham itīdam upanyasyate āha cātreti sarvam.
evaṃ tarhīti yadi saṃskāraduḥkhatayā sarve 'pi saṃskārā duḥkhāḥ mārge 'pi saṃskāraduḥkhatāprasaṃgaḥ. saṃskṛtatvtā pratyayajanitatvād ity arthaḥ. ( Abhidh-k-vy 517 ) pratikūlaṃ hi duḥkham iti lakṣaṇān mārgo na duḥkham iti. kim idam anyad evocyate. pūrvam uktaṃ pratyayābhisaṃskaraṇāt sarvasaṃskārā anityāḥ. yac cānityaṃ. tad duḥkham iti. mārgaś ca pratyayābhisaṃskṛtatvād anityaḥ. tasmād duḥkham iti prasajyet. yadi hi pratikūlataiva duḥkhalakṣaṇam iṣyet. tat pūrvoktam alakṣaṇaṃ syāt. tac ced duḥkhatālakṣaṇam. idam alakṣaṇam iti. naiṣa doṣaḥ. kathaṃ. yad anityam āryāṇāṃ pratikūlaṃ. tad duḥkham ity ayam atrābhipreto 'rthaḥ. kiṃ cānityam āryāṇāṃ pratikūlaṃ yat sāsravaṃ vastu. kasmāt punar anāsravo mārgas tathaivānityo 'pi na cāryāṇāṃ pratikūla [Tib. 176b] ity ata āha. na hi tasyotpāda āryāṇāṃ pratikūlaḥ sarvaduḥkhakṣayāvāhanād iti. aviśeṣābhidhāne 'pi hi loke viśeṣapratipattir dṛṣṭā. tadyathā gamanād gauḥ na ca gamanān mahiṣo 'pi gaur bhavati. evaṃ hy arthe niyate gauḥ [kāsmiṃcid bhavati.] kasmād bhavati. yasmāt gacchatīti. evam ihāpi yat sāsravaṃ vastu. tat pratikūlam āryāṇāṃ. kasmāt. anityatvād iti. yad eva duḥkhato dṛṣṭam iti. sāsravaṃ vastu. tasyaiva nirodhaṃ śāṃtataḥ paśyaṃti. na mārgasyety avagaṃtavyaṃ. mudgādibhāve 'pi māṣarāśyapadeśavad iti. māṣarāśau mudgamasūrakalāyādisadbhāve 'py alpatvān mudgādīnāṃ māṣarāśir iti loke vyapadeśo dṛśyate. tadvat. pariṣekasukhāṇukeneti. sukhaṃ ca tad aṇukaṃ ca sukhāṇukaṃ. pariṣekeṇa sukhāṇukaṃ pariṣekasukhāṇukaṃ. tenāha khalv apīti. bhadankakaumāralātaḥ duḥkhasaṃtatyāṃ.
duḥkhasya ca hetutvād
iti. sukhaṃ duḥkhasya hetur duḥkhavedanīyena karmaṇā saṃprayuktatvād iti.
duḥkhaiś cānalpakaiḥ samuditatvāt.
yasmāc cātibahubhir duḥkhaiḥ parasevākṛtyādikṛtaiḥ samuditaṃ sukham [Tib. 177a] utpadyate.
duḥkhe ca sati tadiṣṭeḥ.

yasmāc ca kṣutpipāsādikṛte duḥkhe sati. bhojanapānādikṛtaṃ sukhaṃ iṣṭaṃ. nānyathā. ata ebhyaḥ kāraṇebhyo
duḥkham iti sukhaṃ vyavasyaṃtīti.
sahaiva tu sukheneti. tuśabdaḥ pūrvapakṣavyāvartanārthaḥ. saṃskāraduḥkhataikarasatvād iti. saṃskāṛaduḥkhataikaprakāratvāt. katham idānīṃ sukhasvabhāvām iti. katham aduḥkhasvabhāvāṃ vedanāṃ duḥkhataḥ paśyaṃti. anityatayā pratikūlatvād iti. anityatvāt pratikūlaṃ pratikūlatvād duḥkhataḥ paśyaṃtīty ( Abhidh-k-vy 518 ) arthaḥ. yathā rūpasaṃjñādīny apīti. yathā rūpasaṃjñāsaṃskāravijñānāny api duḥkhataḥ paśyaṃti. na ca tāny evaṃ duḥkhāni. yathā duḥkhā vedanā. tasyā upaghātakasvabhāvatvāt. teṣāṃ vā tallakṣaṇatvāt. yas tu manyata iti bhadantakumāralātaḥ. tasya bhadantasyāsau samudayākāraḥ syān na duḥkhākāraḥ. duḥkhahetuto darśanāt. kiṃ cāryāṇāṃ cānāgāmināṃ rūpārūpyopapattau kathaṃ duḥkhasaṃjñā pravartate. naiva pravartate ity arthaḥ. na hi teṣām anāgāmināṃ duḥkhavedanāhetuḥ duḥkhāyā vedanāyā hetuḥ. [Tib. 177b] ke. skaṃdhā rūpārūpyāvacarāḥ. kasmān na hetuḥ. punar duḥkhasthānānāgamanāt. saṃskāraduḥkhata ca sūtre kim artham uktā bhaved iti. yadi duḥkhahetutvāt sukham api duḥkhataḥ paśyaṃti. yeyaṃ saṃskāraduḥkhatoktā yad anityaṃ. tad duḥkham iti. sā kiṃprayojanā duḥkhahetutvenaiva tatprayojanasiddheḥ. duḥkhahetuvādy āha. yadi tarhīti. yadi yad anityaṃ. tad duḥkham ity anityatvād duḥkhataḥ paśyaṃti na duḥkhahetutvād anityaduḥkhākārayoḥ kaḥ prativiśeṣaḥ.
atrācārya āha. udayavyayadharmitvād iti vistaraḥ. yathā pratikūlatvād duḥkhaṃ. tathā tat pratipādayann āha. anityaṃ tu dṛśyamānaṃ pratikūlaṃ bhavatīty anityākāro duḥkhākāram ākarṣatīti. tad uktaṃ bhavati. yad idam uktaṃ yad anityaṃ. tad duḥkham iti. nākāraikatvād evam uktaṃ. apy tv anityaṃ tat sukhaṃ paśyatāṃ pratikūlaṃ bhavati. pratikūlatvād duḥkhataḥ paśyaṃtīti.
ekīyā iti bhadaṃtaśrīlātādayaḥ. idam atra duḥkhasyeti. idam atra duḥkhasya lakṣaṇam ity arthaḥ. sukhā vedanā duḥkhato draṣṭavyeti. aparaṃ sūtrapadaṃ. śītoṣṇādaya [Tib. 178a] iti. ādiśabdenāmlamadhurādayo gṛhyaṃte. atyupayuktā atiparibhuktāḥ. akālopayuktāś ceti. tadyathā śītā hemaṃte uṣṇā gṛīṣme. samena veti. sukhahetunā. evam īryāpathavikalpe 'pi vaktavyam iti. ya eva hi śayanādaya iṣyaṃte sukhahetavaḥ. ta eveti sarvaṃ yāvad vyaktim āpadayaṃta iti vaktavyaṃ. duḥkhapratīkāre ca sukhabuddheḥ. kiṃ. nāsti sukhā vedaneti prakṛtaṃ. duḥkhavikalpe ca. kiṃ. sukhabuddheḥ. tathaiva nāsti sukhā vedaneti. duḥkhapratīkāre sukhabuddhiṃ pratipādayann āha. na hi tāvat sukham iti vistaraḥ. duḥkhavikalpeneti pratipādayann āha. duḥkhavikalpe ca bālā iti vistaraḥ. aṃsād aṃsaṃ bhāraṃ saṃcārayaṃto bhāravāhakā duḥkha evāvasthite bhārātikrāmaṇe sukham iti buddhim utpādayaṃti.
eṣa eva ca nyāya ity ācāryaḥ. anabhiprītaṃ bhavaty āryāṇām iti kāmasukhaṃ. ( Abhidh-k-vy 519 ) anyathānabhipretatvād iti. pramādapadatvādinākārāṃtareṇa. tadarthaṃ darśayann āha. yā hi vedaneti vistaraḥ. pramādapadam iti. kuśalapracyutikāraṇam ity arthaḥ. mahābhisaṃskārasādhyāṃ ca vipariṇāminīṃ ca. [Tib. 178b] samanaṃtaraduḥkhotpādinīm aduḥkhāsukhotpādinīṃ cety arthaḥ. nyūnarūpatvam āpannām iti vā. anityāṃ ca vināśinīṃ cety arthaḥ. na tu khalu svalakṣaṇākāreṇeti. anugrāhakasvalakṣaṇākāreṇa āryāṇām api hi sukhavedanānugrāhakebhya visaṃvādaḥ. yadi cāsau sukhā vedanā svenātmanānugrāhakātmanānabhipretā bhavet naiva tasyāṃ sukhāyāṃ vedanāyāṃ kasyacid rāgo bhavet. duḥkhavedanāvad ity abhiprāyaḥ. yato vairāgyārtham iti. yataḥ kāraṇāt vairāgyārtham ākārāṃtareṇāpi doṣavatīṃ paśyeyuḥ. anyathānāyāsenaiva rāgābhāvasiddheḥ vairāgyārthaṃ prayatno 'narthakaḥ syāt. uktaṃ cedaṃ bhagavateti sthavirānandavacanam evaitat sūtrapadaṃ. evaṃ hi so 'prakṣyad iti. yatkiṃcid veditam. idam atra duḥkhasyeti etad ayuktarūpaṃ vacanam iti paśyaṃ sthavirānandas tad eva pṛṣṭavān. yatkiṃcid veditam idam atra duḥkhasyeti viruddham eveti kṛtvā. yadi tu tisro vedanā ity etad ayuktarūpam adrakṣyat. tad evāprakṣyat kiṃ nu saṃdhāya bhagavatā bhāṣitaṃ tisro vedanā ity etad viruddham eveti kṛtvā. bhagavān [Tib. 179a] api caivaṃ vyākariṣyad idaṃ mayā saṃdhāya bhāṣitaṃ tisro vedanā iti. na tv evaṃ vyākariṣyat. saṃskārānityatām ānanda saṃdhāya mayā bhāṣitaṃ. saṃskāravipariṇāmatāṃ. yatkiṃcid veditam idam atra duḥkhasyeti. na tv evam āha. punaś ca tisṛṇāṃ vedanānāṃ vacanāt tasmāt saṃty eva svbhāvatas tisro vedanāḥ. idaṃ tu saṃdhāya mayā bhāṣitaṃ yatkiṃcid veditam idam atra duḥkhasyeti vedanād ābhiprāyikam etad vākyaṃ darśayati bhagavān. yatkiṃcid veditam atra duḥkhasyeti saṃskāravipariṇāmatābhiprāyāt. vipariṇāmānityadharmitvād iti. vipariṇāmadharmitvād anityadharmitvāc ca. vipariṇāmaḥ punar anyathātvaṃ. kāmaguṇā iti. iṣṭānāṃ rūpaśabdagandharasaspraṣṭavyānām iyaṃ saṃjñā. upapatter apīṣṭasya janmanaḥ saṃjñā. evam upapattiṃ alpasukhāṃ bahuduḥkhām ekāṃtasukhāṃ paśyato viparyāsaḥ.

lokānuvṛttyeti. cet. atha mataṃ lokasya vedanāṃ vyavasyato 'nuvṛttyā tisro vedanā iti vacanaṃ. tan na bhavati. sarvaveditaduḥkhatvasya saṃdhāya bhāṣitam iti bhagavato vacanāt. saṃskārānityatām ānanda mayā saṃdhāya bhāṣitaṃ saṃskāravipariṇāmatāṃ. yatkiṃcid veditam idam atra duḥkhasyety [Tib. 179b] ato na lokānuvṛttyā tisro vedanā iti vacanaṃ. kiṃ tarhi. svalakṣaṇato ( Abhidh-k-vy 520 ) nidhāryety abhiprāyaḥ. yathābhūtavacanāc ca. na lokānuvṛttyā tisro vedanā iti vacanaṃ. katham ity āha. yac ca sukhendriyaṃ yac ca saumanasyendriyaṃ. sukhaiṣā vedanā draṣṭavyeti. vistareṇoktveti. yac ca duḥkhendriyaṃ yac ca daurmanasyendriyaṃ. duḥkhaiṣā vedanā. yad upakṣendriyam. aduḥkhāsukhaiṣā vedanā ity evaṃādinā vistareṇoktvā yenemāni paṃcendriyāṇy evaṃ yathābhūtaṃ samyakprajñayā dṛṣṭānīti. idam atra vedanātrayasadbhāve jñāpakaṃ. yathābhūtam ity adhyāropāpavādābhāvāt. loko 'pi ca kathaṃ duḥkhāṃ vedanāṃ trividhāṃ sukhāṃ duḥkhām aduḥkhāsukhāṃ vyavasyed duḥkhasvābhāvyena duḥkhavyavasāyasyaiva prāpteḥ. mṛdvadhimātramadhyāsv iti vistaraḥ. atha mataṃ mṛduni duḥkhe sukhabuddhir adhimātre duḥkhabuddhiḥ madhya aduḥkhāsukhabuddhir iti. atra brūmaḥ. sukhasyāpi trividhatvād iti vistaraḥ. [Tib. 180a] mṛdumadhyādhimātrabhedena mṛdvādiṣu duḥkheṣu mṛdumadhyādhimātreṣu. adhimātrādisukhabuddhiḥ syād adhimātramadhyamṛduḥ sukhabuddhiḥ syād ity arthaḥ. kathaṃ. mṛduni duḥkhe adhimātrasukhabuddhiḥ. madhye madhyasukhabuddhiḥ. adhimātre mṛdusukhabuddhir iti. na cādhimātre duḥkhe mṛdusukhabuddhir yuktā. kiṃ kāraṇaṃ. adhimātram eva tad duḥkhaṃ na syād yadi tatra mṛdusukhabuddhiḥ syāt. mṛduni ca duḥkhe yady adhimātrasukhabuddhiḥ kathaṃ tasya duḥkhasya mṛdutvaṃ. na hi tathā vyaktasyānubhavasya mṛdutvaṃ yujyata iti. aduḥkhāsukhānaṃtaraṃ sukhānubhavaṃ paśyann āha. yadā gaṃdharasaspraṣṭavyaviśeṣajam iti. madhyaṃ hi duḥkham aduḥkhāsukhaṃ bhavatāṃ. na mṛduprakāram. ato vaktavyaṃ. tadā katamad duḥkhaṃ mṛdubhūtaṃ yatrāsya sukhabuddhir bhavatīti. viṣayabalād eva hi tat sukham utpadyate. mṛduduḥkhasamanaṃtarapratyayabalād adhimātraduḥkhasamanaṃtarapratyayabalād veti. kiṃ ca yadi mṛduni duḥkhe sukhabuddhir iti manyase. anutpannavinaṣṭe ca tasmin mṛduni duḥkha iti. [Tib. 180b] anutpanne vinaṣṭe ca tasmin mṛduni duḥkhe. sutarāṃ sukhabuddhiḥ syāt aśeṣaduḥkhāpagamāt. yasmād aśeṣaṃ duḥkham apagataṃ. saśeṣāpagate 'pi hi duḥkhe sukhabuddhim icchasi. kim aṃgāśeṣāpagata ity abhiprāyaḥ. evaṃ kāmasukhasaṃmukhībhāve 'pi vaktavyam iti. yathā gandharasaspraṣṭavyaviśeṣajaṃ sukham uktam. evaṃ kāmasukhasaṃmukhībhāve 'pi vaktavyaṃ. katham. mṛduni rāgaduḥkhe kāmasukhabuddhir bhavati. anutpanne vinaṣṭe ca tasmin rāgaduḥkhe sutarāṃ kāmasukhaṃ syāt. na caivaṃ dṛṣṭam iti. kathaṃ ca nāmeti vistaraḥ. kathaṃ ca nāmaitad yokṣyate. yan mṛduni ( Abhidh-k-vy 521 ) vedite yan mṛduni duḥkha ity arthaḥ. tīvrānubhavo gṛhyata iti vaktavyaṃ. sukhaṃ gṛhyate. madhye punar avyakta iti. madhyaduḥkhe aduḥkhāsukhā vedanā gṛhyate ity arthaḥ. mṛduni duḥkhe tenāvyaktena bhavitavyam ity abhiprāyaḥ. triṣu ceti vistaraḥ. triṣu ca dhyāneṣu prathamadvitīyatṛtīyeṣu sukhavacanāt. sukhā vedanā tatreti sūtre vacanāt. mṛduduḥkhaṃ syāt. kiṃ kāraṇaṃ. mṛduni duḥkhe sukhabuddhir iti tavābhiprāyāt. ūrdhvaṃ caturthe dhyāne ārūpyeṣu cāduḥkhāsukhavacanāt [Tib. 181a] sūtre. madhyaṃ duḥkhaṃ syāt. kasmāt. madhye duḥkhe aduḥkhāsukham iti tavaivābhiprāyāt. ity ato na yujyate mṛdvādiṣu duḥkheṣu sukhādivedanāvyavasthānaṃ. kathaṃ hi nāmādhodhyāneṣu mṛdu duḥkham. ūrdhve punar madhyam iti yujyate. rūpaṃ cen mahānāmann iti. rūpaṃ cen mahānāmann ekāṃtaduḥkham abhaviṣyat na sukhaṃ na sukhānugataṃ na saumanasyaṃ na saumanasyānugataṃ na sukhaveditaṃ hetur api na prajñāyate rūpe saṃrāgāya. yasmāt tarhi asti rūpaṃ sukhaṃ sukhānugataṃ pūrvavad ato rūpe hetuḥ prajñāyate yad uta saṃrāgāyeti.
sukhahetvavyavasthānād ity atra brūmaḥ. yadi sukhahetvavyavasthānān na sukham asti vaḥ. duḥkham apy asat syāt duḥkhahetvavyavasthānāt. api ca vyavasthita eva sukhahetuḥ. katham ity āha. āśrayaviśeṣāpekṣo hīti vistaraḥ. yadi hi kevala eva viṣayo hetuḥ syāt syād evāvyavasthito hetuḥ. na tu kevalo viṣayo hetuḥ. yasmād āśrayaviśeṣo 'pi hetur iti. sa evāgnir iti. tadyathā sa evāgniḥ pākyabhūtaviśeṣa [Tib. 181b] īṣatpakvāvasthe taṇḍulasamūhe svādupākahetur bhavati. abhimataudanapākahetutvāt. sa evāsvādupākahetuḥ. taddāhahetutvād ity arthaḥ. na tu yā pākyabhūtāvasthāṃ prāpya svādupākahetur āsīt. tāṃ punaḥ prāpya paścān na hetuḥ svādupākasya tādṛśasyety arthaḥ. eṣa dṛṣṭāṃtaḥ tasya pūrvoktasya dārṣṭāṃtikasyārthasya. dhyāneṣu ca kathaṃ na vyavasthitaḥ sukhahetur iti. na hi tad eva dhyānaṃ prathamaṃ yāvat tṛtīyaṃ cirakālam api samāpannānāṃ duḥkhahetur bhavatīti. dhyānaje ca sukhe kasya pratītkāra iti. na hi dhyāneṣu duḥkham astīti. ādiśabdenedam api vaktavyaṃ. yadi duḥkhapratīkāreṣu sukhabuddhiḥ syāt. rūpaṃ cen mahānāmann ekāṃtaduḥkham abhaviṣyat na sukhaṃ na sukhānugatam ity evamādi noktaṃ syād iti. sukham evotpadyata iti. sukhaiva sā vedanotpadyate. na sā duḥkhā vedanā sukhatvena kalpiteti. yāvad asau tādṛśī kāyāvastheti. sukhotpattyanukūlā. anyathā hi yady avasthāṃtarajaṃ sukham eva notpadyate yāvad asau ( Abhidh-k-vy 522 ) tādṛśī kāyāvasthā nāṃtarīyate. anyathā paścād bhūyasī sukhabuddhiḥ syāt. aṃte kuta iti vistaraḥ. atha mataṃ pānabhojanādyaṃte kuto duḥkhabuddhiḥ syāt yadi tasyāditatprāraṃbho nāsīd iti. atra brūmaḥ. kāyapariṇāmaviśeṣāt. [Tib. 182a] kāyasya tādṛśaḥ pariṇāmaviśeṣāḥ paścād utpadyate pānādyāsevanāt yat sukhotpattyavasthāyāṃ duḥkhaṃ notpadyate. aṃte tūtpadyata iti. kim evety āha. madyādīnām aṃte mādhuryaśuktatāvad iti. yathā madyakṣīrādīnāṃ tādṛśaḥ paścātpariṇāmavīśeṣo bhavati. yat pūrvaṃ madhuratāvasthāyāṃ mādhuryasyāvidyamānā śuktatā amlatā aṃte utpadyate. atha vā yathā madyādīnāṃ parīṇāmavīśeṣān mādhuryam eṣām ādau bhavati. āmlaṃ vā. tac cikitsauṣadhakṛtāt pariṇāmaviśeṣān mādhuryaṃ bhavati. pariṇāmaviśeṣād eva ca paścāc chuktatā. mādhuryam iha sukhasyodāharaṇaṃ. śuktatā duḥkhasyeti.
yat tu samudayasatyaṃ. tad evocyata iti. hetubhūtāḥ śamudayasatyam iti vacamāt. prathame vā kośasthāne
duḥkhaṃsamudayo loka

iti vacanāt. śūtre hi tṛṣṇaivokteti. samudayasatyaṃ katamat. yāsau tṛṣṇā nandīrāgasahagatā tatratarābhinandinīti. vaibhāṣika āha. prādhānyād iti. anyatrānyasyāpi vacanāt. [Tib. 182b] anyatra sūtre anyasyāpi karmāvidyāder vacanād anye 'pi samudaya iti.
abhisaṃparāye
āyatyāṃ paraloka ity arthaḥ. punaś coktam anyatra śūtre. yataś ca bhikṣavaḥ paṃca bījajātāny akhaṇḍāni acchidrāṇī apūtīni avātātapahatāni navāni sārāṇi sukhaśayitāni. pṛthivīdhātuś ca bhavaty abdhātuś ca. evaṃ tāni bījāni vṛddhiṃ virūḍhin vipulatām āpadyaṃte. iti hi bhikṣava upameyaṃ kṛtā yāvad evāsyārthasya vijñaptaya itīmaṃ dṛṣṭāṃtam upanyasyedam uktaṃ. paṃca bījajātānīti bhikṣavaḥ sopādānasya vijñānasyaitad adhivacanaṃ pṛthivīdhātur iti catasṛṇāṃ vijñānasthitīnām etad adhivacanam iti. bījaṃ punar hetuḥ. yaś ca hetuḥ. sa samudayaḥ vijñānasthitayo 'pi pratiṣṭhāhetuḥ. tasmād iti. yataḥ karmādīnām api hetutvavacanāt samudayasatyatvaṃ siddhaṃ. tasmād ābhiprāyikaḥ. abhiprāye bhavaḥ abhiprāyeṇa vā dīvyatīty ābhiprāyikaḥ sūtre nirdeśaḥ tṛṣṇādhikṛtaṃ pudgalam adhikṛtya kṛta ity abhiprāyaḥ. lākṣaṇikas tv abhidharme lakṣaṇe bhavo lākṣaṇiko nirdeśo 'bhidharme. sarvaṃ sāsravaṃ vastu samudaya iti sāsravasya skaṃdhapaṃcakasya samudayasatyatvalakṣaṇayogāt. sa eva vaibhāṣikas tṛṣṇādīnām ābhiprāyikaṃ samudayasatyatvaṃ vivakṣur [Tib. 183a] ( Abhidh-k-vy 523 ) āha. api tv iti vistareṇa. abhinirvṛttihetuṃ bruvatā samudayasatyaṃ tṛṣṇaivoktā sūtre. upapattyabhinirvṛttihetuṃ sahetukaṃ bruvatā yāvat karma ca tṛṣṇā cāvidyā coktā. upapattihetuḥ karma. abhinirvṛttihetus tṛṣṇā bhaveṣu. tayoḥ punas taddhetvoḥ karmatṛṣṇayor avidyā hetur ity āha. katham etad gamyate. gāthāyām upapattihetuḥ karmābhinirvṛttihetus tṛṣṇeti. karma hetur upapattaye tṛṣṇā hetur abhinirvṛttaya iti sūtrāt. sūtrāṃtare vacanād iti. sahetusapratyaya iti vistaraḥ. atra sūtre krameṇa vā. kāraṇaparaṃparākrameṇa vā. gāthāyām eṣa nirdeśaḥ. karmatṛṣṇāvidyā saṃkārāṇāṃ cakṣurādīnāṃ hetur abhisaṃparāya iti. tad etad uktaṃ bhavati. karma hetur upapattaya iti. ato vā sūtrāt. sahetusapratyayakramasūtrād vā. ayaṃ īdṛśaḥ gāthārtha iti. kathaṃ cakṣur bhikṣavaḥ sahetu sapratyayaṃ sanidānaṃ. kaś ca bhikṣavaś cakṣuṣo hetuḥ kaḥ. pratyayaḥ. kiṃ nidanaṃ. cakṣuṣo bhikṣavaḥ karma hetuḥ. karma pratyayaḥ karma nidānaṃ. karmāpi bhikṣavaḥ sahetu sapratyayaṃ sanidānaṃ. kaś ca bhikṣavaḥ karmaṇo hetuḥ. kaḥ pratyayaḥ. kiṃ nidānaṃ. [Tib. 183b] karmaṇo bhikṣavas tṛṣṇā hetuḥ. tṛṣṇā pratyayaḥ. tṛṣṇā nidānaṃ. tṛṣṇā bhikṣavaḥ sahetukā sapratyayā sanidānā. kaś ca bhikṣavas tṛṣṇāyā hetuḥ. kaḥ pratyayaḥ. kiṃ nidānaṃ. tṛṣṇāyā bhikṣavo 'vidyā hetuḥ. avidyā pratyayḥ. avidyā nidānaṃ. avidyāpi bhikṣavaḥ sahetukā sapratyayā sanidānā. kaś ca bhikṣavo 'vidyāyā hetuḥ. kaḥ pratyayaḥ kiṃ nidanaṃ. avidyāyā bhikṣavaḥ ayoniśomanaskāro hetuḥ. ayoniśomanaskāraḥ pratyayaḥ. ayoniśomanaskāro nidānam iti. bījakṣetrabhāvaṃ pratipādayatā vijñānādayo 'py uktā vijñānaṃ bījaṃ. tasya kṣetraṃ vedanādayaḥ skandhāḥ. te 'py uktaḥ samudayasatyaṃ. na kevalaṃ tṛṣṇādaya ity ābhiprāyikaḥ sūtre nirdeśa iti sādhitaṃ. sarvasya ca duḥkhasya lākṣaṇikaḥ samudayabhāva iti. yonyādiprakārabhedeneti. ādiśabdena jātistrīpuruṣādiprakārabhedeneti gṛhyate. abhedeneti. dhātugatyyonyādīnāṃ. tayor yathākramam iti. upapatteḥ karma hetur abhinirvṛttes tṛṣṇeti. tadyathā bījam iti vistaraḥ. śālibījaṃ śālyaṃkuropapādanasya hetuḥ yavabījaṃ yavāṃkuropapādanasyetyādi. āpaḥ punar abhedena. yathā śālyaṃkuraprarohasya hetuḥ. evaṃ yavāṃkurasyāpītyādi. atas tāḥ sarvāṃkuraprarohamātrasya hetur iti vinā tṛṣṇayā janmābhāvād iti. atra sādhanaṃ. hetur janmanas [Tib. 184a] tṛṣṇā. tadbhāvābhāvabhāvyabhāvitvāt. takyathā bījam aṃkurasya. saṃtatināmanāc cety asyārthaṃ vivṛṇvann āha. yatra ca satṛṣṇeti vistaraḥ. yatra viṣaye rūpādau satṛṣṇā. kā. cittasaṃtatiḥ. tatrābhīkṣṇaṃ cittasaṃtatiṃ namaṃtīṃ paśyāmaḥ. tasnāt punarbhave 'py evam iti. punarbhave 'py evaṃ satṛṣṇā cittasaṃtatiḥ. ( Abhidh-k-vy 524 ) tasmāt tan namatīti. yatra ca namati. tatra ca pravartata iti vyavasyāmaḥ. sādhanaṃ cātra pravartate. punarbhave cittasaṃtatiḥ. satṛṣṇānamanāt. rūpādiviṣayavat. śuṣkamasūropasnānalepāṃgavad iti. masūra upasnānaṃ. tasya lepaḥ śuṣkaḥ. masūropasnānalepo 'syeti śuṣkamasūropasnānalepam aṃgaṃ. tadvad. yathā śuṣkeṇa masūropasnānalepenāgṛhītam aṃgaṃ. evaṃ tṛṣṇayātmabhāva iti darśitaṃ
bhavati. eṣā yuktir iti. tṛṣṇābhinirvṛttihetur iti.
(VI.4) atrārthe dve api satya iti satyaprasaṃgenedam ucyate.
ghaṭāṃbuvad
iti. dṛṣṭāṃṭadvayopanyāso bhedadvayopapradarśanārthaḥ. upakramabhedinaś ca ghāṭādayaḥ. buddhibhedinaś ca jalādaya iti. jalādiṣūpakrameṇa rasādyapakarṣaṇānupapatteḥ. atha vā dvividhā saṃvṛtiḥ. [Tib. 184b] saṃvṛtyaṃtaravyapāśrayā dravyāṃtaravyapāśrayā ca. tatra yāsau saṃvṛtyaṃtaravyapāśrayā. tasyāṃ bhedo 'pi saṃbhavati anyāpoho 'pi. yā tv asau dravyāṃtaravyapāśrayā. tasyām anyāpoha eva saṃbhavati na bhedaḥ. na hi paramāṇor aṣṭadravyakasyāvayavaviśleṣaḥ śakyate kartum iti. saṃvṛtisad iti. saṃvyavahāreṇa sat. paramārthasad iti. paramārthena sat. svalakṣaṇa sad ity arthaḥ. evaṃ vedanādyo 'pi draṣṭavyā iti. vedanācetanāsaṃjñādayo 'pi dravyasaṃta eva draṣṭavyāḥ. kathaṃ. vedanādīn dharmān apohya buddhyā vedanāsvabhāve buddhir bhavatīti. dravyasatī vedanā. evaṃ saṃjñācetanādayo 'pi yojyāḥ. ghaṭaś cāṃbu cāstīti bruvaṃtaḥ satyam evāhuḥ. na mṛṣeti. saṃvṛtisatyasya vacane prayojanaṃ darśayati. uktaṃ ca.
dve satye samupāśritya buddhānāṃ dharmadeśanā.
lokasaṃvṛtisatyaṃ ca satyaṃ ca paramārthata
iti. tathā paramārthasatyam iti. paramasya jñānasyārthaḥ paranārthaḥ. paramārthaś ca satyaṃ ca tat paranārthasatyaṃ yathānyena jñānena laukikena gṛhyate. tathā saṃvṛtisatyaṃ. saṃvṛtyā saṃvyavahārena jñānena vā kliṣṭenākliṣṭena vā gṛhyata iti saṃvṛtisatyaṃ. trividhaṃ hi yogācārāṇāṃ sat. [Tib. 185a] paramārthasaṃvṛtisat dravyasac ca. dravyataḥ svalakṣaṇataḥ sad dravyasad iti.
(VI.5) vṛttastha

iti vistaraḥ. vṛttaṃ śīlaṃ. tad avyāsaṃgakāraṇam avikṣepakāraṇam ācārakāraṇaṃ ca. satyadarśanasyānulomam iti. yac chrutaṃ satyadarśanādhikārikaṃ ( Abhidh-k-vy 525 ) tac chrutam udgṛhṇāti paṭhati. arthaṃ vā śṛṇoti tadarthaṃ śrotradvāreṇa vijānāti. katham. ubhayālaṃbanā cintāmayīti darśayann āha. kadācid vyaṃjanenārgham ākarṣati. vyaṃjananirvṛttena nāmnārtham ākarṣaty ayam asya nāmno 'rtha iti. kadācid arthena vyaṃjanam ākarṣati. idam asyābhidheyasyārthasya vyaṃjanaṃ nāmety arthaḥ. ayaṃ hi vyaṃjanaśabdo nāmni prayuktaḥ. sūtre 'pi coktaṃ. svarthaṃ suvyaṃjanam iti. asyāṃ tu kalpanāyām iti vistareṇācāryaḥ. cintāmayī prajñā na sidhyatīti. śrutabhāvanāmayīlakṣaṇasaṃkīrṇaṃ lakṣaṇam ucyate. nāsaṃkīrṇam iti na sidhyati. yuktinidhyānaja iti. yuktyā nidhyānaṃ nitīraṇaṃ. tato jāta iti. hetau mayaḍvidhānād iti. āptavacanaṃ śrutaṃ sahetu śrutamayyāḥ prajñāyāḥ. atra mayaḍvidhānaṃ. śrutahetukā prajñā śrutamayīti. evaṃ yuktinidhyānaṃ cintā sahetuś cintāmayyāḥ. atra mayaḍvidhānāt. samādhir bhāvanā sahetur bhāvanāmayyāḥ. atra mayaḍvidhānaṃ. tatprakṛtivacane mayaḍ iti lakṣaṇāt. tasya vikāra iti vā lakṣaṇāt. aupacārikas tu vikāraḥ. śrutavikāra iva śrutamayīti lakṣaṇāṃtaraṃ copasaṃkhyātavyaṃ. annamayāḥ prāṇās tṛṇamayyo gāva iti loke prayogadarśanāt.
(VI.6-8) saṃsargākuśalavitarkadūrīkaraṇād iti. saṃsargadūrīkaraṇaṃ yad advitīyavihāritvaṃ. tasmāt kāyena [Tib. 185b] vyapakṛṣṭo bhavati. akuśalavitarkadūrīkaraṇaṃ yat kliṣṭavitarkavivarjanaṃ. tasmāc cittena vyapakṛṣṭo bhavati. labdhenāpraṇītenāprabhūtena paritāsa iti. paritāso daurmanasyaṃ. tena hi paritasyati. upakṣīyata ity arthaḥ. apraṇītatvād aprabhūtatvād vā. tena labdhena paritāso 'saṃtuṣṭiḥ. alabdhe tu praṇīte 'pi vā prabhūte 'pi vā icchābhilāṣā mahecchatety ācāryamataṃ. kāmāvacaryāv eveti. lobhākuśalasvabhāvatvāt.
prahāṇabhāvanārāmatā nirodhamārgāramatā. sā na saṃtuṣṭisvabhāveti. kathaṃ caturtho 'py ayam āryavaṃśo bhavaty alobhasvabhāva ity ata āha. bhavakāmarāgavaimukhyād iti. bhavarāgavaimukhyāt. kāmarāgavaimukhyāc ca. vaimukhyaṃ cālobha iti. parityaktasvavṛttikarmāṃtebhya iti. parityaktasvavṛttibhyaḥ parityaktasvakarmāṃtebhyaś ca. tatra vṛttijīvikā yayā jīvyate annapānādinā. karmāṃtaḥ kṛṣiśilpādiḥ. iti bhavavibhavahetor iti. itiśabdo bhavavibhavaprakārābhidyotakaḥ. tatra bhavaprakāre tṛṣṇā aho batāhaṃ indraḥ syāṃ cakravartī syām iti evamādi. [Tib. 186a] vibhavatṛṣṇāpi viṇāśatṛṣṇā. aho batocchidyeyaṃ na bhaveyaṃ paraṃ maraṇād ityādi.
(VI.9) smṛtir eva smṛtam iti. bhāve ktavidhānam iti darśayati. avatāras tīrthaṃ yenāvatarati. pratyāsannam atyarthaṃ rāgacarita iti. yasyālpena rāgaḥ śīghram upatiṣṭhate. sa pratyāsannaṃ rāgacaritaḥ. yasyādhimātro rāgaḥ. so 'tyarthaṃ rāgacaritaḥ.
avicitrālaṃbanatvād iti. vāyau varṇasaṃsthānavaicitryānupalabdheḥ.
abahirmukhatvād aṃtarmukhatvāt. eṣā vitarkopacchedāya saṃvartata iti prakṛtaṃ. tadviṣayopanidhyānād iti. cakṣurviṣayanirūpaṇād ity arthaḥ.
(VI.10, 11) vinīlakādyākārālabanām ity ādigrahaṇena vipūyakādigrahaṇaṃ. vipaṭumakam iti yad utpannakrimikaṃ. caturvidhaṃ rāgavastu nāstīti. varṇasaṃsthānasparśopacārātmakam. adhimuktiprādeśikamanasikāratvād iti. adhimuktimanasikāratvāt prādeśikamanasikāratvāc cety arthaḥ. adhimuktipradhāno 'yaṃ manasikāraḥ. prādeśikaś cāyam avyāpīty arthaḥ. na hy aśubhā paṃcaskandhālaṃbanā. sakalabhūmyālambanā vā. kiṃ tarhi. rūpaskandhaikadeśālaṃbanā [Tib. 186b] tadbhāvāt. nāśubhayā kleśaprahāṇaṃ viṣkaṃbhaṇāmātraṃ tu bhavatīty arthaḥ. svāṃgāvayave cittam upanibadhnātīti vacanāt na tāvat stryaṃgāvayave prayogakāla eva saṃrāgahetuparihārāt. asthi viśodhayann iti. asthino māṃsam apanayan sakalām asthiśaṃkalāṃ paśyati. yathoktaṃ.
yo bhaven navako bhikṣuḥ śaikṣo 'saṃprāptamānasaḥ
gacched asau śivipathikāṃ haṃtuṃ rāgaṃ yadīcchati
tato vinīlakaṃ paśyet tataḥ paśyed vipūyakaṃ.
tato vyādhmātakaṃ paśyed asthiśaṃkalikām apīti.
atra samāsato 'śubhāyāṃ vartamāno yogācāras trividhaḥ. ādikarmikaḥ kṛtaparijayaḥ atikrāṃtamanasikāraś ca. tatra saṃkṣepacitta ādikarmiko yogācāra ekasmin pādāṃguṣṭhe mana upanibadhya pādāṃguṣṭhaṃ klidyamānaṃ paśyaty etan māṃsam evaṃ yāvat sarvaṃ śarīram asthiśaṃkalām adhimucyate. kṛtaparijayas tu tathaiva yāvat kapālārdhaṃ. atikrāṃtamanasikāras tathaiva yāvad bhruvor madhye cittaṃ dhārayati. vistaracittas tu āsamudrāsthivistāraḥ saṃkṣepād ādikarmika ity evamāditrividha iti. evaṃ ca kṛtvā catuṣkoṭikaḥ praśno bhavatīti. jitājitamanaskārayor iti vistaraḥ. [Tib. 187a] prathamā koṭir jitamanaskārasya svakāyālaṃbanā aśubhā ālaṃbanaparīttatayā parīttā kāyasyālpatvāt. ( Abhidh-k-vy 527 ) na vaśitāparīttatayā jitamanaskāratvād atikrāṃtamanasikāratvād ity arthaḥ. dvitīyā koṭir ajitamanaskārasya samudraparyaṃtālaṃbanā aśubhā. vaśitāparīttatatayā parīttā ajitamanaskāratvāt. nālaṃbanaparīttatayā samudraparyaṃtālaṃbanatvāt. tṛtīyā koṭir ajitamanaskārasya svakāyālaṃbanā aśubhā. ālaṃbanaparīttatayāpi parīttā kāyasyālpatvāt. vaśitāparīttatayāpi ajitamanaskāratvāt. caturthī koṭir jitamanaskārasya samudraparyaṃtālaṃbanā aśubhā. nāpy ālaṃbanaparīttatayā parīttā samudraparyaṃtālaṃbanatvāt. nāpi vaśitāparīttatayā jitamanaskāratvāt.
(VI.12) sa sāmāṃtakadhyānāṃtareṣv iti. sāmaṃtakeṣu dhyānāṃtare catuḥṣu dhyāneṣu kāmadhātau ceti daśa bhūmikā. dhyānasāmaṃtakānāṃ catuṣṭvāt. ata evārthālaṃbaneti. varṇasaṃsthānālaṃbanatvād arthālaṃbanā. na tu nāmālaṃbanety abhiprāyaḥ. nāmnaiva siddham aśubhākārety ākārārthaṃ na sūtrayitavyam ity abhiprāyaḥ. yadadhvikā tadadhvikālaṃbaneti. cakṣurvijñānavad atītāyā atītam ālaṃbanam evaṃ yāvat pratyutpannāyāḥ pratyutpannam iti. svālaṃbananiyatatvāt. adhimuktimanasikāratvān na sūtritaṃ. ucitānucitatvād iti. anādim atisaṃsāre ucitatvād vairāgyalābhikī. anucitatvāt prāyogikī.

(VI.13) kāyasmṛtyupasthānādīni prajñāsvabhāvāni. [Tib. 187b] tadbalādhānavṛttitvāt. tasyāḥ smṛter balasyādhānena vṛttir eṣām iti smṛtibalādhānavṛttīni kāyasmṛtyupasthānādīni kāyaprajñādravyādīni smṛtyupathānīty ucyaṃte. tadvad ānāpānaprajñā smṛtibalādhānavṛttitvād ānāpānasmṛtir ity ucyate. paṃcasu bhūmiṣv iti. triṣu sāmaṃtakeṣu caturthasāmaṃtakavarjyeṣu. dhyānāṃtare. kāmadhātau ceti paṃcasu bhūmiṣu. kiṃ kāraṇaṃ. upekṣāsaṃprayogitvāt. yasmāt prathamadhyāne sāmaṃtakādiṣūpekṣāvedanā bhavati. caturthadhyāne sāmaṃtake tu yady apy upekṣāsti. sā tv abhūmir āśvāsapraśvāsānāṃ. atha kim artham eṣopekṣā saṃprayogiṇy evāvadhāryata iti. ato bravīti vitarkānuguṇatvād iti. tatpratipakṣasya vitarkapratipakṣasyānāpānasmṛtes tābhyāṃ sukhaduḥkhābhyām asaṃprayogaḥ. sukhasaumanasyayoś cāvadhānaparipaṃthitvāt. ābhogapratyanīkatvāt. tasyāś cānāpānasmṛter avadhānasādhyatvāt tābhyām asaṃprayoga iti. vitarkānuguṇatvāt.
kileti. kilaśabdaḥ paramatadyotakaḥ. tenedaṃ pakṣāṃtaram upanyasyate ye tu mauleṣv iti vistaraḥ. pareṇeti. caturthād dhyānād ārabhya. [Tib. 188a]
kāmadhātvāśrayeti. tatra vitarkabhūyastvāt. prāyogikī anucitatvāt. vairāgyalābhikī ucitatvāt. idaṃdharmāṇām iti. ayaṃ dharmo bauddha eṣām ( Abhidh-k-vy 528 ) iti idaṃdharmāṇaḥ. teṣām eva bauddhānām ity arthaḥ. upadeśābhāvād iti. bāhyānāṃ hi prāṇāyāmopadeśo 'sti nānāpānasmṛtyupadeśa tit. svayaṃ ca sūkṣmadharmānabhisaṃbodhād iti. upadeśam aṃtareṇa yasmād bāhyānāṃ nāsti svayaṃ sūkṣmadharmābhisaṃbodhaḥ. sūkṣmatvaṃ punar asyāḥ ṣaṭkāraṇayuktatvāt. kāyaṃ cittaṃ vādhyupekṣyety anāsajyety arthaḥ. vitastivyāmāṃtaram iti. balavaddurbalaprāṇiyogāt.
yāvad vāyumaṇḍalam ity adhastād anugacchati. vairaṃbhāś ca vāyava ity upariṣṭhāt. tattvamanasikāratvān na yuktam etat. yāvad vāyumaṇḍalaṃ vairaṃbhāś ca vāyava iti. adhimuktimanaskārasyaiṣā kalpanā yujyeta.
kim anugrāhakā ete yāvad uṣṇā iti. sthāpanaiveyaṃ draṣṭavyā. kāyapradeśa evānugrāhakādiviśeṣasthāpanataḥ. tadāśritāś cittacaitta iti. tatpratibaddhavṛttaya ity arthaḥ. [Tib. 188b] uttarottareṣu kuśalamūleṣv iti. smṛtyupasthānoṣmagatādiṣv iti. darśanamārgādiṣv ity ādiśabdena bhāvanāmārgagrahaṇaṃ.
kṣayajñānādiviśuddhir iti. ādiśabdena anutpādajñānāśaikṣasamyagdṛṣṭigrahaṇaṃ.

(VI.14) nāpānau yataḥ kāya
iti. ānāpānasmṛtisaṃbaṃdhena sarvabhūmikāv ānāpānau nirdiśyate. yadbhūmiko hi kāya iti. kāmāvacaraḥ yāvat tṛtīyadhyānabhūmikas tadbhūmikāv etau. nānyabhūmikau. kāyacittaviśeṣasaṃniśritā iti. kāyaviśeṣasaṃniśritāḥ cittaviśeṣasaṃniśritāś cāśvāsapraśvāśāḥ. kasmād ity āha. ārūpoyakalalādigatānām abhāvād iti. kāyābhāvād ārūpyagatānāṃ na bhavaṃti. kalalādigatānāṃ ca. kalalārbudapeśyādigatānāṃ ca na bhavaṃti. kāyaviśeṣābhāvāt suṣirakāyābhāvād ity arthaḥ. acittānāṃ ca na bhavaṃti. cittābhāvāt. caturthadhyānasamāpannānām api na bhavaṃti. āśvāsapraśvāsabhūmicittaviśeṣābhāvāt. ata evāha. yadi kāyaḥ suṣira iti vistaraḥ. indriyavinirbhāgitvād iti. indriyapṛthagvṛttitvād ity arthaḥ. kāyopacayenāpacayān naupacayikau. [Tib. 189a] ucchinnānāṃ cāśvāsapraśvāsānāṃ punaḥpratisaṃdhānān na vipākajau. na hy etad vipākarūpasyāsti vipākātmakasya rūpasya cakṣurāder etat punaḥpratisaṃdhānaṃ nāsti. arūpasya tu cittacaittasya punaḥpratisaṃdhānaṃ na vāryate. nādhareṇairyāpathikanairmāṇikeneti. airyāpathikaṃ nairnāṇikaṃ ca cittam adharabhūmikaṃ saṃmukhībhavati yāvac caturthadhyānopapannasyety ( Abhidh-k-vy 529 ) ata āśaṃkyocyate. nādhgarabhūmikābhyāṃ tābhyām upalakṣaṇam iti.
(VI.15, 16) vipaśyanāyāḥ saṃpādanārtham iti. prajñāyāḥ saṃpādanārtham ity arthaḥ. niṣpannasamādher api hi prajñām aṃtareṇa kleśā na prahīyaṃte. jñānavadhyāḥ kleśā iti vacānāt. kutaḥ prnar etat smṛtyupasthānabhāvanayā vipaśyanā saṃpadyata iti. sūtrāt. ekāyano 'yaṃ bhikṣavo mārgo yad uta smṛtyupasthānāni. kevalo 'yaṃ kuśalarāśiḥ yad uat catvāri smṛtyupasthānānīti vacanāt.
kāyavid
iti vedanā vit. svabhāva evaiṣāṃ svalakṣaṇam iti. kaḥ svabhāvaḥ. kāyasya bhūtabhautikatvaṃ. vedanāyā anubhavatvaṃ. cittasyopalabdhitvam. ebhuas tribhyo 'nyeṣāṃ yathāsvaṃ svabhāvaḥ. duḥkhatā sāsravāṇām iti. [Tib. 189b] āryapratikūlalakṣaṇaṃ duḥkham iti vyākhyātam etat. dharmās tribhyo 'nya iti asaṃbhinnavyavasthām abhisaṃdhāyaivam ucyate. sṃbhinnavyavasthāyāṃ tu kāyādayo 'pi nigṛhyaṃte. punaḥ sarve saṃskṛtā asaṃskṛtāś ca dharmā draṣṭavyāḥ.
svabhāvasmṛtyupasthānaṃ
prajñeti.
yasmāt saṃsargālaṃbanam apekṣyeyaṃ prajñopatiṣṭhate. tasmāt smṛtyupasthānam ity ucyate.
śrutādimayī
'ti viśeṣaṇaṃ. yasmāt smṛtyupasthānāni prāyogikāṇi nopapattilabhyāni. kasmāt prajñāsvabhāvam ity ucyate. kim anyathāpi smṛtyupasthānam astīti. ucyate.
anye saṃsargālaṃbanād
iti. anye tatsahabhuvo vedanādayaḥ. saṃsargeṇa smṛtyupasthānaṃ saṃsargasmṛtyupasthānam. svabhāvasmṛtyupasthānasaṃsargāt. tadālaṃbanād iti. svabhāvasaṃsargasmṛtyupasthānālaṃbanād ālaṃbanasmṛtyupasthānaṃ. tadālaṃbanā ālaṃbanasmṛtyupasthānam ity apare paṭhaṃti. ālaṃbyaṃta ity ālaṃbanāḥ. ke. kāyavedanācittadharmāḥ. tad evaṃ sati tad ālaṃbanasmṛtyupasthānaṃ sarvadharmasvabhāvaṃ bhavati. uktaṃ ca bhagavatā. [Tib. 190a] sarvadharmā iti bhikṣavaś caturṇāṃ smṛtyupasthānānām etad adhivacanam iti.
tayā hi prajñayā tadvān prajñāvān. anupaśyaḥ kriyata iti. anupaśyatīty ( Abhidh-k-vy 530 ) anupaśyaḥ. pāghrādhmādheṭdṛśaḥ śa iti śapratyayaḥ. anupaśyaṃ pudgalaṃ karotīty anupaśyayati. prajñāsvabhāve tv evaṃ vigrahaḥ. anupaśyasya karaṇam anupaśyaneti. tayā hi prajñayā tadvān prajñāvān anupaśyaḥ kriyate. yathā prajñāyogāt prājñaḥ pudgala ucyate. evam anupaśyanāyogād anupaśya ity ato 'nupaśyanā prajñeti siddhaṃ. yataś coktaṃ bhagavatā. adhyātmaṃ pratyātmaṃ kāye kāyānupaśyī kāyānudarśī viharatīti. tenāpi jñāyate 'nupaśyanā prajñeti. katham iti sādhayaty anupaśyam asyāsti. kiṃ tad darśanaṃ. darśanalakṣaṇaṃ hy anupaśyam. ato 'nupaśyī pudgalo daṇḍivat. tataḥ saptamītatpuruṣaḥ. kāye 'nupaśyī kāyānupaśyīti. kāyam anupaśayituṃ śīlam asyeti kāyānupaśyīti ṇinir api yadi vidhīyeta tathāpy etadrūpaṃ sidhyatīti paśyāmaḥ.
smṛtyudrekatvād iti. smṛtyadhikatvād ity arthaḥ. [Tib. 190b] smṛtibalādhānavṛttitvād iti. balasyādhānaṃ. smṛter balādhānaṃ smṛtibalādhānaṃ. smṛtibalādhānena vṛttir asyā iti smṛtibalādhānavṛttiḥ prajñā. tadbhāvaḥ. tasmāt. dārupāṭakīlasaṃdhāraṇavad yathā dārupāṭena tīkṣṇakīlena dārupāṭasya saṃdhāraṇam. evam asyāḥ prajñāyāḥ smṛtibalādhānenālaṃbane vṛttir iti. yadi hi smṛtir ālaṃbanaṃ dharayaty evaṃ prajñā prajānātīti. tad evaṃ smṛtyopatiṣṭhata iti smṛtyupasthānaṃ prajñeti vaibhāṣikīyo 'rthaḥ kṛtyalyuṭo bahulam iti kartary api lyuḍ bhavatīti.
evaṃ tu yujyata ity ācāryaḥ. karaṇasādhanam etat. smṛtir anayopatiṣṭhata iti. arthapradarśanamātram etat. vigrahas tv evaṃ kartavyaḥ. upatiṣṭhate 'nenety upasthānaṃ. smṛte upasthānaṃ smṛtyupasthānam iti. kathaṃ smṛtir anayopatiṣṭhata ity āha. yathādṛṣṭasyābhilapanād iti. yasmād yathādṛṣṭo 'rthaḥ prajñayā. tathaivābhilapyate. smṛtyodgṛhyata ity arthaḥ. kva punar upatiṣṭhate. kāye yāvad dharmeṣu. kāye smṛtyupasthānaṃ kāyasmṛtyupasthānaṃ. evaṃ yāvad dharmeṣu smṛtyupasthānaṃ dharmasmṛtyupasthānam iti. yathā ca svabhāvasmṛtyupasthānasya. evaṃ saṃsargasmṛtyupasthānasyāpi. yathaiva hi prajñayā smṛtir upatiṣṭhate kāyādiṣu. evaṃ tatsaṃprayuktair apīti.

idānīṃ sūtroktāṃ smṛtyupashānānāṃ karṇasādhanatvam asaṃbadhyamānaṃ dṛṣṭvā kārakāṃtareṇārthaṃ vivakṣur [Tib. 191a] āha. yatra tūktam iti vistaraḥ. yathā kāyasya samudayāstaṃgatāv uktau. evaṃ vedanādīnām api vaktavyau. kathaṃ. sparśasamudayāt vedanāyāḥ samudayo bhavati. sparśanirodhād ( Abhidh-k-vy 531 ) vedanāyā astaṃgamaḥ. nāmarūpasamudayāc cittasya samudayo bhavati. nānarūpanirodhāc cittasyāstaṃgamāḥ. manasikārasamudayād dharmāṇāṃ samudayo bhavati. manasikāranirodhād dharmāṇām astaṃgama iti. atra sūtre ālaṃbanam eva kāyavedanācittadharmāḥ smṛtyupasthānaṃ. smṛtir atra kāyādiṣūpatiṣṭhata iti kṛtvā. tad evam adhikaraṇasādhanaṃ darśitaṃ bhavati. upatiṣṭhate smṛtir asminn ity upasthānam. smṛter upasthānaṃ smṛtyupasthānaṃ. evaṃ yāvad dharmā eva smṛtyupasthānaṃ dharmasmṛtyupasthānam iti vigrahaḥ. yadi cātra sūtre ālaṃbanaṃ smṛtyupasthānaṃ nābhipretam abhaviṣyat. na bhagavān evam avakṣyat. kathaṃ ca bhikṣavaś caturṇāṃ smṛtyupasthānānāṃ samudayaś ca bhavaty astaṃgamaś ca. āhārasamudayāt kāyasya samudayo bhavati. āhāranirodhāt kāyasyāstaṃgama iti vistaraḥ. kāyādīnāṃ hi smṛtyupasthānatve sati tathā vacanaṃ yujyeta. tasmāt kāyādaya ālaṃbanasmṛtyupasthānam iti siddhaṃ.
yathālaṃbanaṃ caiṣāṃ nāmeti. eṣāṃ kāyasṃṛtyupasthānādīnāṃ [Tib. 191b] ālaṃbanāpekṣayā kāyasmṛtyupasthānaṃ yāvad dharmasmṛtyupasthānam iti nāma vyavasthāpate. svaparobhayasaṃtatyālaṃbanatvāt. parasaṃtatyālaṃbanatvāt. ubhayasaṃtatyālaṃbanatvāc ca pratyekam ekaikaśaḥ eṣāṃ kāyasmṛtyupasthānādīnāṃ traividhyaṃ bhavati. sūtre vacanāt. katham. adhyātmaṃ kāye kāyānupaśyī viharati. ātāpī saṃprajānan smṛtimān vinīya loke 'bhidhyādaurmanasye. bahirdhā ye kāyanupaśyī viharati ātāpīti pūrvavat. adhyātmabahirdhā kāye kāyānupaśyī viharatīti pūrvavat. evaṃ tāvat kāyasmṛtyupasthānasya traividhyaṃ. vedanāsmṛtyupasthānādīnām apy adhyātmaṃ vedanānāṃ vedanānupaśyī viharatīti vistareṇa traividhyaṃ yojyaṃ. audārikasya pūrvaṃ darśanād iti. kāyas tribhya audārikaḥ. ṣaḍvijñānavijñeyatvād iti. tasya pūrvaṃ darśanaṃ. dvābhyāṃ vedanā prakāraudārikatayeti tadanaṃtaraṃ tasyā darśanaṃ. sūkṣmapracāratvād durvijñatayā dharmāḥ sūkṣmā ity atas tebhyaḥ pūrvaṃ cittasya darśanam. aṃte dharmāṇām iti. sa ceti kāmarāgaḥ. sa ca cittasyeti sa vedanābhilāṣaḥ. tatkleśāprahāṇāt. tadadāṃtatvaṃ. yathākramam iti. [Tib. 192a] śuciviparyāsasya pratipakṣeṇa kāyasmṛtyupasthānaṃ. sukhaviparyāsasya pratipakṣeṇa vedanāsmṛtyupasthānaṃ. yatkiṃcid veditam idam atra duḥkhasyeti. nityaviparyāsasya pratipakṣeṇa cittasmṛtyupasthānānāṃ. cittasya laghuparivartitvāt. ātmaviparyāsasya pratipakṣeṇa dharmasmṛtyupasthānaṃ. piṇḍavibhāgato dharmāṇām anātmakāritvād dharmamātraṃ rahitam ātmaneti ( Abhidh-k-vy 532 ) dharmanirvacanataḥ. dharmā ime pṛthagpṛthag avasthitāḥ. na ca kaścit svataṃtra ātmeti. taddarśanād vā. caturtham ubhayatheti. dharmasmṛtyupasthānam asaṃbhinnālaṃbanam amiśrālaṃbanaṃ bhavati. kāyavedanācittavyatiriktadharmālaṃbanatvasaṃbhavāt. saṃbhinnālaṃbanam api bhavati. kāyādīnāṃ dve trīṇi catvāri vā samastāni paśyatīti. yadi kāyaṃ vedanāṃ ca dve paśyati dharmasmṛtyupasthānaṃ. tat saṃbhinnālaṃbanaṃ. yadi kāyam yāvad dharmāṃś ca paśyati. tad api tathaiva. yad api kāyaṃ vedanāṃ cittaṃ dharmāṃś ca samastān paśyati. tad api saṃbhinnālaṃbanaṃ dharmasmṛtyupasthāmam iti.
(VI.17) samastālaṃbane sthita
iti. kāyavedanācittādharmān abhisamasya.
(VI.18-20) uṣmagatam
ity uṣmaprakāraṃ kuśalamūlaṃ. pūrvarūpatvād iti. prathamanimittatvāt. pūrvasvabhāvatvād vā. prākarṣakatvād iti. [Tib. 192b] prābaṃdhikatvād ity arthaḥ. eṣāṃ tu viśeṣaṇaṃ paścād vakṣyāma iti saptame kośasthāne
dravyataḥ ṣoḍaśākārā
iti atra. yadi te 'pi tādṛśāḥ. atha kim artham upadiśyaṃta ity ata āha. utkṛṣṭataratvāt tu nāmāṃtaram iti. atha kasmān mūrdhāna ity ucyaṃta ity āha. calakuśalamūlamūrdhatvād iti. mūrdhaśabdo 'yaṃ prakarṣaparyaṃtavācī. tathā hi loke vaktāro bhavaṃti. mūrdhagatā khalv asya śrīr iti. dve hi kuśalamūle cale. uṣmagatamūrdhalakṣaṇe parihāṇisaṃbhavāt. dve acale kṣāṃtilaukikāgradharmalakṣaṇe viparyayāt. tatra tayor yan mṛdu. tad uṣmagataṃ. yad adhimātraṃ. te mūrdhānaḥ. acalayor api yan mṛdu. sā kṣāṃtiḥ. yad adhimātraṃ. te laukikāgradharmāḥ. ebhyo hi pāto 'tikramo veti. mūrdhabhyaḥ pātaḥ parihāṇiḥ. atikramo vā kṣāṃtisaṃmukhībhāvo vā. mūrdhnāṃ calatvāt. vṛkṣādimūrdhebhyo hi loke pāto vā bhaved atipāto vā. upariṣṭhānuprāptir iti mūrdhasādharmyaṃ. satyeṣv ākārāṇāṃ prathamato vinyasanam iti. satyeṣv anityādyākārāṇām ādita upanipātanaṃ. tadālaṃbanānāṃ pravartanam ity arthaḥ.
anyair apīti.
dharmasmṛtyupasthānād [Tib. 193a] anyair apīty arthaḥ.
vardhanam
abhyāsenottoptīkaraṇaṃ. vivardhayata iti vistaraḥ. vivardhayato yogino vardhanena ( Abhidh-k-vy 533 ) viśiṣṭānāṃ kuśalamūlānāṃ saṃmukhībhāvaḥ. pūrvapratilabdhānām iti. aviśiṣṭānām asaṃmukhībhāvaḥ. kasmāt. abahumānāt. nyūnatvenāvahumānād ity arthaḥ. adhimātrasatyakṣamaṇād iti. uṣmagatāvasthāyāṃ mṛdu satyaṃ kṣamate rocate. mūrdhāvasthāyāṃ madhyaṃ. tadanaṃtaram idānīm adhimātrasatyakṣamaṇāt kṣāṃtir utpadyate. katham ity ata āha. aparihāṇita iti. yasmāt kṣāṃtir na parihīyate. mūrdhabhyas tu parihīyata ity asti saṃbhavaḥ.
dvidhā tadvad

iti. mṛdumadhye kṣāṃtī tathaiva. yathā mūrdhāna uktāḥ. tathaivākaraṇāt dharmasmṛtyupasthānena. satyeṣv ākārāṇām ākaraṇād ity arthaḥ. sarvasyā iti. mṛdumadhyādhimātrabhedabhinnāyāḥ sarvasyāḥ kṣāṃteḥ. dharmasmṛtyupasthānenaiva vacanaṃ. nānyena kāyasmṛtyupasthānādinā. kasmāt. agradharmaśleṣāt. agradharmā hi darśanamārgaśleṣāt. dharmasmṛtyupasthānātmaka eveti. agradharmaśleṣād iti [Tib. 193b] agradharmāṇāṃ kāmāvacaraduḥkhasatyālaṃbanānām anaṃtarotpādāt kṣāṃteḥ kāmāvacaratvaduḥkhasatyālaṃbanam. agradharmaśleṣād dhi tatsādṛśyam iti. niyamāvacanād iti. adhimātrakṣāṃtivad uṣmagatādīnām ālaṃbanaṃ pratiniyamāvacanāt. adhimātrakṣāṃtyavadhāraṇenaiva hi traidhātukaduḥkhādyālaṃbanatvam eṣām uṣmagatādīnāṃ sidhyati. kathaṃ. kāmāptam eva duḥkhaṃ viṣayo 'syām. seyaṃ kāmāptaduḥkhaviṣayā adhimātrā kṣāṃtiḥ. kṣāṃter evety avadhāraṇāt anyāny uṣmagatādīni traidhātukaduḥkhādyālaṃbanānīti siddhaṃ. yadā kileti vistaraḥ. yadā kila rūpārūpyapratipakṣādīnām. adiśabdena rūpārūpyanirodhasamudayaduḥkhānāṃ kāmāvacarapratipakṣādīnāṃ ca grahaṇaṃ. ekaikasatyākārālaṃbanāpahrāsenaikaikasya satyākārasya ekaikasya satyālaṃbanasya cāpahrāsena yāvat kāmāvacaram eva duḥkhaṃ dvābhyāṃ kṣaṇābhyāṃ manasikaroti. eṣā sarvaiva rūpārāpyapratipakṣākārahrāsāt prabhṛti madhyā kṣāṃtiḥ. katham. anvayajñānapakṣaṃ tāvan mārgaṃ mārgato nyāyataḥ pratipattito nairyāṇikataś ceti [Tib. 194a] taiś caturbhir ākārair ākārayati. tatas tribhir ekaṃ hitvā. tato dvābhyāṃ dvau hitvā. tata ekena. tato mārgasatyaṃ hitvā. rūpārūpyanirodhaṃ caturbhiḥ svair ākārair ākārayati. tatas tribhiḥ dvābhyām ekenaiva cākārya nirodhasatyaṃ cāpāsya. samudayasatyaṃ caturbhiḥ svair ākāraiḥ. tribhiḥ dvābhyām ekena cākārya. tathaiva tad apāsya. duḥkhasatyaṃ svair ākārair yāvad ekenākārya. tad api satyam apāsya. kāmāvacarapratipakṣaṃ svaiś caturbhir ākāraiḥ tribhiḥ dvābhyām ekena cākārayati. tad apāsya. ( Abhidh-k-vy 534 ) kāmāvacaranirodhasamudayasatye tathaiva svākārahrāsakrameṇākāryāpāsya ca. kāmāvacaraṃ duḥkhasatyaṃ caturbhir ākārair ākārayati. tatas tribhiḥ tato dvābhyām ākārayatīti. evaṃ hi hrāsāraṃbhāt prabhṛti sarva ete kṣaṇā madhyā kṣāṃtir ity uktaṃ bhavati. tṛtīye kṣaṇe tadālaṃbanaivādhimātrā kṣāṃtiḥ. caturthe agradharmās tadālaṃbanā eva. mrdvī tu kṣāṃtir yā purastād adhimātrebhyo mūrdhabhyo 'naṃtaraṃ kāmāvacaraṃ duḥkhasatyaṃ yāvan mārgasatyaṃ. rūpārūpyāvacaraṃ ca. svaiḥsvaiḥ sarvair ākārair anapahrāsaṃ manasikurvata ity avagaṃtavyaṃ.
[Tib. 194b] evaṃ tāvad eke vyācakṣate. ākārāpahrāsapūrvaka ālaṃbanāpahrāsa iti.
apare punar vyācakṣate. ekaikasatyākārālaṃbanāpahrāseneti. naivaṃ grahītavyaṃ ekaikasatyākārālaṃbanāpahrāsene ceti. kiṃ tarhi. rūpārūpyapratipakṣādīnām ekaikeṣāṃ satyānāṃ ye ākārāḥ. teṣām ālaṃbanahrāseneti vyākhyātavyam iti.
ekānnaviṃśatikṣaṇaśataṃ madhyā kṣāṃtir iti varṇayaṃti. ākārāpahrāsa. pūrvake hy ālaṃbanāpahrāse sati atibahavaś cittakṣaṇā visarpaṃti. na caitan nyāyyaṃ. na hi satyeṣu vidyamāneṣu ākāratyāgo yujyate. yadā tu satyāni tyaktāni bhavaṃti. tadākāratyāga iti yuktaṃ. evaṃ ca sati pūrvaṃ satyālaṃbanahrāsaṃ karoti paścād ākārahrāsaṃ. na hi maule viṣaye 'napākṛte tadālaṃbanāpākaraṇaṃ nyāyyaṃ. samāhitāsamāhitaduḥkhasamudayanirodhamārgā aṣṭau vyavasthāpyaṃte. eṣām ākārā dvātriṃśad bhavaṃtīty etad adhunā nyāyāṃtaram upadiśyate. kathaṃ kṛtvā. yadā kāmāvacaraṃ duḥkhaṃ caturbhir ākārair manasikaroti. evaṃ yāvad rūpārūpyāvacarāṇāṃ pratipakṣaṃ caturbhir ākārair manasikarotīyaṃ mṛdvī kṣāṃtiḥ. yadā punaḥ kāmāvacaraduḥkhaṃ caturbhir ākārair manasikarotīty evaṃ yāvat kāmāvacarāṇāṃ [Tib. 195a] saṃskārāṇāṃ pratipakṣaṃ manasikaroti caturbhir ākāraiḥ. rūpārūkyāvacarāṇāṃ saṃskārāṇāṃ pratipakṣaṃ parityajataḥ prabhṛti madhyā kṣāṃtir ārabdhā. tatra ca rūpārūpyāvacarapratipakṣaparityāge 'ṣṭāviṃśatiś cittakṣaṇā bhavaṃti. kāmāvacarasaṃskārapratipakṣaparityāge caturviṃśatiḥ. rūpārūpyāvacarasaṃskāranirodhaparityāge viṃśatiḥ. kāmāvacaranirodhaparityāge ṣoḍaśa rūpārūpyāvacarasamudayaparityāge dvādaśa. kāmāvacarasamudayaparityāge 'ṣṭau. rūpārūpyāvacaraduḥkhaparityāge catvāraḥ. kāmāvacaraṃ duḥkhaṃ caturbhir ākārair manasikaroti. tasya bhavaṃty ākārāś catvāraḥ. sa ca yogācāro dvividhaḥ. ( Abhidh-k-vy 535 ) dṛṣṭicaritaḥ. tṛṣṇācaritaś ca. dṛṣṭicarito 'pi dvividhaḥ. ātmadṛṣṭi caritaḥ. ātmīyadṛṣṭicaritaś ca. yo hy ātmadṛṣṭicarito bhavati. so 'nātmākāreṇa niyāmam avakrāmati. yas tv ātmīyadṛṣṭicaritaḥ. sa śūnyākāreṇa. tṛṣṇāśarito 'pi dvividhaḥ. asmimanopahataḥ. kausīdyādhikaś ca. tatra yo 'smimānophataḥ. so 'nityākāreṇa niyāmam avakrāmati. yaḥ kausīdyādhikaḥ. sa duḥkhākāreṇa. tatrātmadṛṣṭicarito yogācāraḥ punas tat kāmāvacaraṃ duḥkhaṃ tribhir ākārair manasikaroti. ekam ākāraṃ hitvā. tato dvābhyām anātmaśūnyatākārābhyāṃ. tata ekam anātmākāraṃ dviḥ saṃmukhīkaroti. duḥkhadharmajñānakṣāṃtiduḥkhadharmajñānasadṛśam [Tib. 195b] iti. eṣā madhyā kṣāṃtir ity evam ekānnaviṃśaṃ cittaśataṃ bhavati. evam ātmīyādhimuktasya tu śūnyānātmākārābhyām ākārayataḥ śūnyākāraṃ dviḥ saṃmukhīkaroti. eṣāsya madhyā kṣāṃtiḥ evam ekānnaviṃśakṣaṇaśatam. evaṃ tṛṣṇācarito dviprakāraḥ. asmimānopahataḥ. kausīdyādhikaś ca vaktavyā iti. adhimātrā tu kṣāṃtir ekam eva kṣaṇaṃ. sā yathāpudgalacaritam anityākāreṇa vā duḥkhākāreṇa vā śūnyākāreṇa vā anātmākāreṇa vā saṃprayukteti. atha kim artham ekaikasatyākārālaṃbanahrāsaḥ kriyate. pūrvaṃ hi tena traidhātukaṃ vidūṣayatā samastaḥ pratipakṣa ālaṃbitaḥ. paścāt kāmadhātoḥ pūrvaṃ praheyaparijñeyatvāt kāmāvacara eva duḥkhe 'vatiṣṭhata iti. tatpuruṣakāreṇa mārgākarṣaṇād iti. vinā sabhāgahetunā. pūrvasyānāsravasyābhāvāt. laukikāgradharmapuruṣakāreṇa mārgasatyasyākarṣaṇāt. sarvalaukikaśreṣṭhatvam agradharmāṇāṃ gamyate.
sarve tu paṃca skaṃdhāḥ saparivāragrahaṇād iti. samāhitabhūmidatvād uṣmagatādīnām avijñaptilakṣaṇo rūpaskaṃdho 'stīti [Tib. 196a] paṃca skaṃdhā uṣmagatādayaḥ saparivāragrahaṇāt saparivārā gṛhyaṃte iti. mā bhūd āryasyeti. prāptisaṃmukhībhāvāt āryapudgalasyoṣmagatādīnāṃ phalaprāptiprayogabhūtānāṃ saṃmukhībhāvo mā bhūd iti prāptayo noṣmagatādiṣu gṛhyaṃte. na hi prāptaprayogaphalasyāryasya prayogasaṃmukhīkaraṇaṃ nyāyyam iti.

trisatyālaṃbanoṣmagatākaraṇa iti. duḥkhasamudayamārgālaṃbanoṣmagatākaraṇe. dharmasmṛtyupasthānaṃ pratyutpannaṃ. yatnajanyasya kāryasyākaraṇe samastālaṃbanatvena dharmasmṛtyupasthānasyaiva samarthatvāt. pratiniyatālaṃbanatvena hi kāyasmṛtyupasthānādīny asamarthānīti anāgatāni catvāri ( Abhidh-k-vy 536 ) bhāvyaṃta iti. yasmāt smṛtyupasthānena kāyavedanādayo 'pi duḥkhasatyādisaṃgṛhītā gṛhyaṃte. kāyasmṛtyupasthānādīni ca pūrvapratilabdhāni bhavaṃtīty ataś catvāry api bhāvyaṃte prāptyutpādād iti. nirodhasatyālaṃbane tad evobhayatheti. nirodhasatyālaṃbane uṣmagatākaraṇe. dharmasmṛtyupasthānaṃ pratyutpannaṃ. tad eva cānāgataṃ bhāvyate. na kāyasmṛtyupasthānādīni. nirodhasatye kāyādyabhāvāt. [Tib. 196b] sarvatrākārāḥ sabhāgā iti. trisatyālaṃbanasya nirodhasatyālaṃbanasya coṣmagatasyākaraṇe sadṛśā evākārā bhāvyaṃte. duḥkhasatyālaṃbane duḥkhasatyākārā eva catvāro bhāvyaṃte. na samudayasatyādyākārāḥ. samudayasatyādyākārālaṃbane samudayasatyādyādyākārā eva catvāro bhāvyaṃte. nānya ityādi. vivardhana iti. trisatyālaṃbane. kāyasmṛtyupasthānādīnām anyatamat pratyutpannaṃ saṃbhavati. mirodhasatyālaṃbane 'ntyaṃ pratyutpannaṃ. ubhayatrānāgatāni catvāri. ākāraḥ sarve 'pi ṣoḍaśāpi bhāvyaṃte. kiṃ kāraṇaṃ. labdhatvāt gotrāṇāṃ saṃbhavastaś catuḥsatyālaṃbanakāyasmṛtyupasthānādijātīnāṃ labdhatvād ity arthaḥ. mūrdhākaraṇa iti vistaraḥ. mūrdhākaraṇe sarvatrāpi dharmasmṛtyupasthānam eva pratyutpannaṃ. kāyādismṛtyupasthānānām ākaraṇe 'sāmarthyāt. nirodhālaṃbanavivardhane 'pi aṃtyaṃ dharmasmṛtyupasthānaṃ pratyupannam. itareṣām ayogāt. trisatyālaṃbanavivardhane tu caturṇām anyatamat pratyutpannam. anāgatāni sarvatra catvāri. ākārā api sarve. labdhatvāt gotrāṇām ity avagaṃtavyaṃ. [Tib. 197a] kṣāṃtīnāṃ sarvatrāṃtyam iti. ākaraṇe vivardhane cāṃtyaṃ dharmasmṛtyupasthānaṃ pratyutpannaṃ. tathā hy uktaṃ. sarvasyāḥ kṣāṃtyā dharmeṇa vardhanam iti. agradharmeṣv aṃtyam iti. agradharmeṣu saṃmukhīkriyamāṇeṣv aṃtyaṃ dharmasmṛtyupasthānaṃ pratyutpannam. anāgatāni catvāri anutpattidharmāny eva prāpyaṃte. ākāraś catvāri eveti. anityaduḥkhaśūnyānātmākārāḥ. anyābhāvād iti. yasmād anyasamudayādyākārā agradharmā na saṃti duḥkhamātrālaṃbanatvāt. yathā tarhy agradharmāsvabhāvakāyasmṛtyupasthānādyasaṃmukhībhāve 'py agradharmasamudācārāvasthāyām anāgatāni kāyasmṛtyupasthānādīni bhāvyaṃte. evam agradharmāsvabhāvasamudayādyādyākārā ānagatā bhāvyaṃta iti kiṃ neṣyata ity ataḥ punar āha. darśanamārgasādṛśyāc ceti. duḥkhākārā eva catvāro bhāvyaṃte. kasmāt. darśanamārgasādṛśyāt. darśanamārge hi yasya satyasya darśanaṃ bhavati. tadākārā eva bhāvyaṃte. darśanamārgasadṛśyā hy agradharmāḥ. kiṃ punar ( Abhidh-k-vy 537 ) eṣāṃ darśanamārgeṇa sādṛśyaṃ anuśleṣāt. tathaiva prathamataḥ kāmāvacaraduḥkhālaṃbanatvaṃ [Tib. 197b] tulyabhūmikatvaṃ vā. tathā hi darśanamārgam adhikṛtya vakṣyati.
so 'gradharmaikabhūmika
iti . yad vā pṛthagjanatvaghātāya duḥkhadharmajñānakṣāṃter ānaṃtaryamārgabhūtā agradharmā bhavaṃti. tad eṣāṃ darśanamārgeṇa sādṛśyaṃ. sadṛśā hy ānaṃtaryamārgā vimuktimārgair iti.
(VI.21-23) vidha vibhāga iti vistaraḥ. tasya dhātor etad yañirūpaṃ. niścita iti. niḥśabdasyārthaṃ darśayati. kathaṃ punar niścito vedha ity āha. tena vicikitsāprahāṇāt niścitaḥ. satyānāṃ ca vibhajanāt. idaṃ duḥkham ayaṃ yāvan mārga iti. nirvedha āryamārgaḥ. tasya bhāgo darśanamārgaikadeśaḥ. tasyāvāhakatvenākarṣakatvena hitatvāt tasmai hitam iti chaḥ. tena nirvedhabhāgīyam iti bhavati.
anāgamyāṃtaradhyānabhūmikam
iti. anāgamyaṃ cāṃtaraṃ ca dhyānāni ca bhūmayo 'syety
anāgamyāṃtaradhyānabhūmikaṃ.

nordhvam iti. nārūpyeṣu nirvedhabhāgīyam asti. darśanaparivāratvāt. darśanamārgaprayogatvād ity arthaḥ. tadabhāvaḥ. dāmadhātvālaṃbanatvād iti. tasya darśanamārgasyābhāvas tadabhāvaḥ. kva. ūrdhvam iti vartate. ārūpyeṣv ity arthaḥ. kasmāt. kāma dhātvanālaṃbanāt. yasmād ārūpyāḥ kāmadhātuṃ [Tib. 198a] nālaṃbaṃte. āha. kiṃ kāmadhātvālaṇbanena darśanamārgeṇa prayojanam iti. ata ucyate. tasya pūrvaṃ parijñeyapraheyatvād iti. tasya kāmadhātor duḥkharūpasya pūrvaṃ parijñeyatvāt. samudayarūpasya ca praheyatvāt. atra ca hetur yasmāt sa yogī kāmāvacareṇa duḥkhena vihanyate. tena sa pūrvaṃ tato mokṣam anveṣata iti. teṣāṃ rūpadhātau paṃcaskaṃdhako vipāka iti. teṣāṃ nirvedhabhāgīyānāṃ rūpāvacaratvāt yadi ca yogī rūpadhātāv upapadyeta. tatas tasya tatra paṃca skaṃdhako vipāko 'bhinirvartate. paripūrikāṇy eva ca tānīṣṭavedanīyajananāt. nākṣepakāṇi nikāyasabhāgasya. bhavadveṣitvāt. anityādibhir ākārair bhavaṃ dviṣaṃtīti.
dve prathame iti uṣmagatamūrdhasvabhāve.
kāmāśrayāṇīti.
yasmād ihaiva satyābhisamayao nānyadhātau. nordhvaṃ hi dṛkpathaḥ asaṃvegāt. iha vidhā tatra niṣṭheti cāgamād iti. triṣu dvīpeṣūttarakuruvarjyeṣv iti vyākhyāyate. uttarakauravāṇāṃ mṛdvindriyatvāt. deveṣu saṃmukhībhāva iti. kāmāvacareṣu. caturthaṃ nirvedhabhāgīyaṃ [Tib. 198b] deveṣv api. teṣv eva ca nānyatra.
tṛīṇi nirvedhabhāgīyāny anyatra agradharmebhyaḥ. ihaiva janmani strīpuruṣendriyaparāvṛttau ubhayāśrayāṇi strīpuruṣendriyāśrayāṇi striyaḥ puruṣāś ca labhaṃte. striyo hy etāny utpādya janmāṃtarastrībhāvaprādurbhāve stryāśrayāṇi saṃmukhīkurvaṃti. janmāṃtarapuruṣabhāvaprādurbhāve tu puruṣāśrayāṇi saṃmukhīkurvaṃti. na hi tallābhinīnāṃ strīṇāṃ janmāṃtare strībhāvo na saṃbhavati. puruṣā api tathaiva strībhāve janmāṃtare sati stryāśrayāṇi saṃmukhīkurvaṃti. puruṣabhāve puruṣāśrayāṇīti. agradharmān praty āha.
agradharmān dvyāśrayān labhate 'ṃganeti.
stry evobhayāśrayān agradharmān labhate. na puruṣaḥ. tathā hi strī tān labdhvā stryāśrayais tais tadānīṃtanaiḥ samanvāgatā bhavati. janmāṃtaraparāvṛttau ca kāmadhātau puruṣāśrayaprādurbhāve puruṣāśrayaiḥ sa puruṣaḥ samanvāgata iti. puruṣas tu puruṣāśrayān eva labhate. kasmād ity āha. strītvasyāpratisaṃkhyānirodhalābhād iti. tasmiṃ janmani strītvaṃ janmāṃtare 'pi punar nāstīty asyāpratisaṃkhyānirodhalābhaḥ. yo hy agradharmān utpādayati. so 'vaśyam anaṃtaraṃ darśanamārgam utapādayen [Tib. 199a] na ca dṛṣṭasatyasya punaḥ strītvaprādurbhāva iti siddhāṃtaḥ.
bhūmityāgād
iti vistaraḥ. yadbhūmikāni nirvedhabhāgīyāni pratilabdhāni prathamadhyānabhūmikāni yāvac caturthadhyānabhūmikāni. tāṃ bhūmiṃ tyajan prathamaṃ dhyānaṃ yavac caturthaṃ tyajann āryas tāny api yathāsvaṃ prathamadhyānadhūmikāni yāvac caturthadhyānabhūmikāni tyajati. nānyathā na mṛtyunā parihāṇyā vā. yathā pṛthagjana ity arthaḥ. bhūmityāgaḥ punar bhūmisaṃcārād iti. na vairāgyata iti darśayati. pṛthagjanas tv iti vistaraḥ. pṛthagjanas tu nikāyasabhāgatyāgenaiva tyajati nirvedhabhāgīyāni saty asati vā bhūmisaṃcāre. tathā hi pṛthagjano yadbhūmikanirvedhabhāgīyalābhī bhavati. tata ūrdhvam upapadyamānas tāni bhūmisaṃcāre 'pi mṛtyunaiva tyajati. avītarāgas tv asati bhūmi saṃcāre mṛtyunā tyajati. kāmadhātāv evopadyate. na tv evam ( Abhidh-k-vy 539 ) āryapudgalas tat kuśalamūlasaṃtater darśanamārgopabṛṃhitatvāt. pṛthagjana eva tathā tyajatīti kathaṃ gamyate. aṇḍakalalādigataḥ pṛthagjanaḥ kāyena samanvāgataḥ. na kāyakarmaṇeti śāstre vacanāt.
ācaryavasumitras tu vyācaṣṭe. pṛthagjanas tu nikāyasabhāgatyāgenaiva tyajati. saty asati vā bhūmisaṃcāra iti. sakalaṃ dhyānam atra bhūmigrahaṇena [Tib. 199b] gṛhyate. tatra pṛthagjano yadā brāhmakāyikebhyaś cyutvā brahmapurohiteṣūpapadyate. tadā nikāyasabhāgatyāgena tyajati. yadā tu prathamāt dhyānāc cyutvā dvitīya upapadyate. tadā bhūmityāganikāyasabhāgatyāgābhyām iti. tad ayuktaṃ. brahmalokopapannānāṃ nirvedhabhāgīyābhāvāt. kāmadhātau hi nirvedhabhāgīyāny utpadyaṃte. kāmadhātucyavanād eva ca teṣāṃ nirvedhabhāgīyatyāga iti. ācāryasaṃghabhadreṇāpi darśitam etat. nanu ca pṛthagjano 'pi yadbhūmikanirvedhabhāgīyalābhī bhavati. tata ūrdhvam upapadyamāno nirvedhabhāgīyāni vijahyād iti. nāsty etat. nikāyasabhāgatyāgād eva tyaktatvāt. maraṇabhavāsthito hi tāni tyajati. aṃtarābhavasthitena tu tyaktāni. ata ūrdhvam upapadyamānasya tan masti yad vijahyād iti. mṛtyunaivety ucyata iti. prātimokṣasaṃvaravad iti. yathā prātimokṣasaṃvaras tyaktaḥ punar ādīyamāno 'pūrva eva labhyate. kasmāt. anucitayatnasādhyatvāt. anucitatvāt yatnasādhyatvāc ca. yasmād anādim atisaṃsāre nocitāni bhavaṃti. āryamārgaparivāratvāt. tasmān na vairāgyalabhyāni. yasmād yatnasādhyāni. tasmān na pūrvatyaktāni labhyaṃta iti. sati pratisīmādaiśika iti. sīmā nāma [Tib. 200a] maryādā. tasyā daiśiko deśayitā praṇidhijñānalābhī. tasmin sati labdhavihīnāt pareṇotpādayati. yad anutpāditaṃ. tad utpādayatīty arthaḥ. asati pratisīmadaiśike mūlād evoṣmagatāt prabhṛtīty arthaḥ. ete punar vihāniparihāṇī iti.
bhūmityāgāt tyajaty ārya
ityādivacanād vihānir uktā.
ādye dve parihāṇyā ceti
vacanāt praihāṇir apy uktā. tenaite iti nirdiśati.
hānī
iti vihāniparihāṇyoḥ sāmānyarūpaparigrahād ubhayor grahaṇaṃ. parihāṇis tu doṣakṛtā. kleśakṛtety arthaḥ. nāvaśyaṃ vihānir iti. sā hi guṇakṛtāpi bhavati na kevalaṃ doṣakṛtā. guṇakṛtā tadyathā darśanamārgotpattau pṛthagjanatvasya ( Abhidh-k-vy 540 ) vihāniḥ. doṣakṛtā tu tadyathā mithyādṛṣṭyā kuśalamūlavihāniḥ. pratisaṃdhicittena vā keṣāṃcid dharmāṇāṃ vihānir iti. tad evaṃ yā parihāṇiḥ. vihānir api sā. yā tu vihāniḥ. nāvaśyam asau parihāṇiḥ. guṇaviśeṣebhya eva hi parihāṇir iti.
(VI.24) anutpattidharmatāṃ pratilabhata iti. apratisaṃkhyānirodhaṃ teṣāṃ gatyādīnāṃ pratilabhata [Tib. 200b] ity arthaḥ. tāṃ tu yathāyogam iti. tāṃ tv anutpattidharmatāṃ. yathāsaṃbhavaṃ mṛdvyām adhimātrāyāṃ ca kṣāṃtau pratilabhata iti vartate. kathaṃ kṛtvā. mṛdvyāṃ kṣāṃtyām apāyagatīnām anutpattidharmatāṃ pratilabhate. adhimātrāyam aṇḍajasaṃsvedajayonyoḥ. mṛdvyām asaṃjñitvottarakurumahābrahmopapattīnāṃ. adhimātrāyāṃ ṣaṇḍhapaṇḍakobhayavyaṃjanāśrayāṇām. adhimātrāyām aṣṭamādibhavānāṃ. aṣṭamādinavamādibhavānāṃ. darśanaheyakleśānāṃ cānutpattidharmatām eveti.

(VI.25) tasyaiva tu gotrasyeti. kṣāṃtiparibhāvitasya śrāvakagotrasyety ācāryamataṃ. tasya kṣāṃtiparibhāvitatvenāvivartyatvād ity abhiprāyaḥ.
trīṇy apītara
iti. pratyekabuddhaḥ kṣāṃtim api śrāvakagotrād vivartya syāt. na hi te parārtham apāyān avagāhanta ity abhiprāyaḥ. āniṃjyapaṭusamādhitvād iti. aṣṭapakṣālmuktatvād āniṃjyaḥ samādhiḥ. ata eva paṭur uttaptatīkṣṇendriyatvād vā.
yeṣāṃ tu khaḍgād anyo 'pīti. yeṣām ābhidhārmikāṇāṃ matena khaḍgād anyo 'pi pratyekabuddho 'sti. utpāditanirvedhabhāgīyamātro 'pi vargacārī pratyekabuddha ity abhiprāyaḥ. teṣām uṣmagatamūrdhabhyāṃ tadgotrāṇāṃ vyāvartanasyāpratiṣedhaḥ khaḍgaviṣāṇakalpasyaivāvadhāraṇāt. [Tib. 201a]
(VI.26) kṣipraṃ mokṣas tribhir bhavair
iti. yaḥ kṣipraṃ mokṣaṃ prāpnoti. sa ekasmiṃ janmani mokṣabhāgīyam utpādayet. dvitīye nirvedhabhāgīyāni. tṛtīye āryamārga iti. yas tu pūrvasmin janmani saṃbhṛtamokṣabhāgīyo bhavati. sa ekasminn api janmani nirvedhabhāgīyāny āryamārgaṃ cotpādayatīty avagaṃtavyaṃ bījāvaropaṇetyādi bījāvaropaṇaṃ mokṣabhāgīyotpādanaṃ. sasyābhivṛddhir nirvedhabhāgīyotpattiḥ. phalotpattir āryamārgaḥ. asyāṃ dharmatāyām iti. pravacanadharmatāyām. avatāraparipākavimuktayo bhavaṃtīti. avatāro mokṣabhāgīyena. paripāko nirvedhabhāgīyaiḥ. vimuktir āryamārgeṇeti. tatpraṇidhānaparigrahaṇād iti. ( Abhidh-k-vy 541 ) manaḥpraṇidhānaparigrahāt. praṇidhānaṃ punaś cetanāviśeśaḥ. ekabhikṣām api dattveti kāyakarma. ekaśikṣām api cādāyeti vākkarma. tac ca manaskarmotthānam iti. trikarmasvabhāvam alpakam apy etat mokṣābhilāṣabalādhānān mokṣabhāgīyam ākṣipati. mokṣasya bhāgaḥ prāptir mokṣabhāgaḥ. [Tib. 201b] tasmai hitaṃ mokṣabhāgīyam iti. nānyatra prajñānirvedayor abhāvād yathāyogam iti. kuruṣu tāvad ubhayaṃ nāsti. apāyeṣu nirvedo 'sti prajñā nāsti. deveṣu prajñāsti nirvedo nāstīti. ato manuṣyeṣv eva triṣu dvīpeṣv ākṣipyate. nānyatra.
(VI.27-28) abhisamayakramas tu vaktum ārabdha iti
vṛttasthaḥ śrutaciṃtāvān bhāvanāyāṃ prayujyata
ity ārabhya nirvedhabhāgīyānukramaḥ. tatprasaṃgena mokṣabhāgīyopanyāsa iti.
dharmakṣāṃtir anāsraveti.
nirvedhabhāgīyair api dharmakṣamaṇam. ato niṣyandena viśeṣaṇaṃ. yasyā dharmajñānaṃ niṣyaṃdaḥ. sā dharmajñānakṣāṃtiḥ. dharmajñānārthaṃ kṣāṃtir dharmajñānakṣāṃtiḥ. puṣpaphalavṛkṣavad yathā puṣpārthaṃ vṛkṣaḥ puṣpavṛkṣaḥ. phalārthaṃ vṛkṣaḥ phalavṛkṣaḥ. kārikāyāṃ tu dharmakṣāṃtir iti vacanam ekadeśagrahaṇato devadatto datta iti yathā. samyaktvaṃ nirvāṇam ity uktam iti. samyaktavaṃ katamat. yat tat paryādāya rāgaprahāṇam iti vistaraḥ. tatra niyamo niyāma iti. tatra samyaktve niyama ekāṃtībhāvo niyāma iti ghañi rūpaṃ. api tu niyama iti yamaḥ samupaniviṣu cety appratyayasya vibhāṣitatvāt. tasyāhigamanam avakramaṇam iti. [Tib. 202a] tasyaikāṃtībhāvasyābhigamanaṃ prāptiḥ. tad eva viparyāsasyāpakramān niyāmāvakrāṃtir ity ucyate. tasyāṃ ceti dharmajñānakṣāṃtau. pradīpajātivad iti. pradīpasyeva jāter iva cety arthaḥ. yathā pradīpasyānāgatasya tamovināśane sāmarthyaṃ. jāteś cānāgatāyā janyajanane. tathā pṛthagjanatvavyāvartane sāmarthyam anāgatāyā dharmajñānakṣāṃter abhyupagamyate. nānyad iti. kleśaprahāṇāṃ kāritraṃ. laukikair agradharmair iti apara iti. pṛthagjanatvaṃ vyāvartata iti prakṛtaṃ. na. taddharmatvād iti. na yuktam etal laukikair agradharmais tadvyāvartana iti. kasmāt. te 'pi hi pṛthagjanadharmāḥ. kathaṃ pṛthagjanadharmasya pṛthagjanadharmaṃ vyāvartiṣyaṃta iti. tadvirodhitvād adoṣaḥ. agradharmāṇāṃ pṛthagjanantvavirodhitvāt adoṣa eṣaḥ. kiṃ. ( Abhidh-k-vy 542 ) yathety āha. śatruskandhārūḍhatadghātanavad iti. yathā śatruskandhārūḍha eva kaścic chatruṃ ghātayet. evaṃ kilāgradharmāḥ pṛthagjanatvaśatruskandhārūḍhās tad eva pṛthagjanatvaṃ ghātayeyur iti.
ubhayair iti. laukikair agradharmaiḥ [Tib. 202b] kṣāṃtyā ca pṛthagjanatvaṃ vyāvartyate. katham ity āha. ānaṃtaryavimuktimārgasādharmyād iti. laukikānām agradharmāṇām ānaṃtaryamārgeṇa sādharmyaṃ. kṣāṃter vimuktimārgeṇa. yathā hy ānaṃtaryamārgeṇa kleśaḥ prahīyate. vimuktimārgeṇa prahīṇaḥ evaṃ laukikair agradharmaiḥ pṛthagjanatvaṃ vihīyate. kṣāṃtyā vihīnam iti.
anāsravādhikāraḥ sarvatreti. tena tato 'traiva dharmajñānam anāsravam iti gamyate. tad duḥkhe dharmajñānam ity ucyate iti. śāstre tena nāmnā vyavahāra it darśayati. samastālaṃbanā rūpārūpyāvacaraduḥkhālaṃbanatvāt. prathamato dharmatattvajñānād iti. ādito duḥkhādidharmatattvajñānād ity arthaḥ. tadanvayatvād iti. taddhetukatvād ity arthaḥ. tathaivānugamād iti. yathaiva dharmajñānenānugataṃ parijñātaṃ duḥkhādisatyaṃ duḥkhādibhir ākāraiḥ. tathaiva rūpārūpyāvacaraduḥkhādyanugamād anvayajñānam etad iti vistaraḥ. evaṃ samanaṃtarotpattikrameṇa śeṣe samudaye rūpārūpyāvacare 'nvayajñānakṣāṃtir [Tib. 203a] iti vistareṇa yojyaṃ.
nikāyāṃtarīyā āryadharmaguptaprabhṛtayaḥ. abhedena hy abhisamaya ucyata iti. ṣoḍaśa citto 'yaṃ satyābhisamaya iti. darśanābhisamaya ālaṃbanābhisamayaḥ kāryābhisamayaś caivaṃ ṣoḍaśacittaka ity abhedaḥ.

darśanābhisamaya iti. darśanam evābhisamayaḥ. evam ālaṃbanābhisamayaḥ kāryābhisamayaś ca. darśanābhisamayo 'nāsravayā prajñayā. tad dhi bhikṣavo dṛṣṭaṃ. yad anāsravayā prajñayā dṛṣṭam iti vacanāt. prajñaiva darśanam iti vyavasthāpyate. ālaṃbanaṃ grahaṇaṃ tatsaṃprayuktair api vedanādibhir bhavati. apiśabdāt prajñayāpi. yasmāc cittacaittaiḥ satyāny ālaṃbyaṃte. kāryaṃ yasya satyasya yat kartavyaṃ. tadyathā duḥkhasya parijñānaṃ. samudayasya prahāṇaṃ. nirodhasya sākṣātkaraṇaṃ. mārgasya bhāvanaṃ. tad viprayuktair api śīlajātyādibhir bhavati. apiśabdāt prajñātatsaṃprayuktair api. prajñāsaṃprayuktaviprayuktair hi tatkāryacatuṣṭayaṃ [Tib. 203b] kriyate. jātyādibhir ity ādiśabdāl lakṣaṇāṃtarāṇi prāptayaś ca gṛhyaṃte. duḥkhe hīti vistaraḥ. duḥkhe hi dṛśyamāne prajñayā. tasyābhisamayitur duḥkhasya vā trividho ( Abhidh-k-vy 543 ) 'bhiṣamayo yathoktaḥ. katham ity āha. samudayādīnāṃ samudayanirodhamārgāṇām abhisamayaḥ prahāṇasākṣātkaraṇabhāvanād yathākramaṃ prahāṇaṃ samudayasya kleśaprāpticchedāt. sākṣātkaraṇaṃ nirodhasya tatprāptyutpādāt. bhāvanaṃ mārgasya saṃmukhībhāvāt. ākārabhedād iti. pratyekam eṣāṃ duḥkhādīnām ākārabhedāt. na ca duḥkhākāreṇa samudayādīnāṃ darśanaṃ yujyate. tadākārārthabhedataḥ. athāpy anātmākāreṇa sarveṣāṃ satyānāṃ darśanam iti brūyāt nikāyāṃtarīyaḥ. śūnyatānātmate sarvasatyānāṃ sāmānyaṃ lakṣaṇam iti kṛtvā. na tarhi satyānāṃ duḥkhādito darśanaṃ syāt. duḥkhataḥ samudayato nirodhato mārgata iti. tathā ca saty anātmākāreṇa sarveṣāṃ darśanam iti bruvan sūtravirodhaḥ. yasmāt sūtra evam uktam āryaśrāvakasyeti vistaraḥ. atha manyase nāsti sūtravirodho yasmād abhisamayāvasthāyāh pūrvaṃ prayogāvasthāyām [Tib. 204a] āryaśrāvakasya duḥkhaṃ vā duḥkhato manasikurvata ity evamādi. ato 'nātmākāreṇa sarveṣāṃ darśanād ekābhisamaya eveti. tac cāyuktam. anāsraveṇa manasikāreṇa saṃprayukto dharmāṇāṃ vicaya iti vacanāt. na hi prayogāvasthāyām anāsravamanasikāraḥ saṃbhavati. bhāvanāmārga evam iti ced ya āryaśrāvakasya duḥkhaṃ vā duḥkhato manasikurvata iti vistareṇa. na. yathā darśanaṃ bhāvanāt. naitad evaṃ. yathaiva hi pūrvaṃ satyānāṃ darśanaṃ. tathaiva teṣāṃ paścād bhāvanaṃ. bhāvanāmārgo bhavatīty arthaḥ. śeṣeṣu vaśitvalābhād iti. aṃtareṇa prayogaṃ samudayādidarśanasaṃmukhībhāvaśaktilābho vaśitvalābhaḥ. tasmād iti. aṃtarā tu vyutthānām asti nāstīti vicāryaṃ syād iti. śeṣeṣu vaśitvalābhād aṃtarā vyutthānaṃ prāpnotīti doṣaḥ syād ity abhiprāyaḥ. ubhayathāpi ca vicāryamāṇe bahūnāṃ sūtrāṇāṃ virodhaḥ. yathā ca teṣāṃ virodhaḥ. tathāgameṣu śrotavyaḥ. ekasya darśane śeṣāṇāṃ kāryābhisamayavacanād iti. yasmād asty etat vacanaṃ. duḥkhe hi dṛśyamāne tasya trividho 'bhisamayaḥ. samudayādīnāṃ kāryabhisamayaḥ prahāṇasākṣātkaraṇabhāvanād ity [Tib. 204b] ato 'smābhir apy evam abhyupagamān nāsti doṣaḥ. āha. yady apy abhyupagamyata ity abhisamayaḥ. sūtre satyānāṃ krameṇābhisamayo virudhyate. ata ucyate. darśanābhiśamayaṃ tu pratīti vistaraḥ. sadṛṣṭāṃtāni trīṇi sūtrāṇīti. saṃyuktāgame paṭhyaṃte. kathaṃ. anāthapiṇḍada āha. kiṃ nu bhadaṃta caturṇām āryasatyānām anupūrvābhisamayaḥ. āhosvid ekābhisamaya iti. caturṇāṃ gṛhapate āryasatyānām anupūrvābhisamayo na tv ekābhisamayaḥ. yo gṛhapate evaṃ vaded ahaṃ ( Abhidh-k-vy 544 ) duḥkhaṃ āryasatyam anabhisametya samudayam āryasatyam abhisameṣyāmīti vistareṇa yāvad duḥkhanirodhagāminīṃ pratipadam āryasatyam abhisameṣyāmīti. maivaṃ voca iti syād vacanīyaḥ. tat kasya hetoḥ. asthānam anavakāśo yad duḥkham āryasatyam anabhisametya samudayam āryasatyam abhisameṣyati pūrvavat. yāvan nedaṃ sthānaṃ vidyate. sthānam etad iti pūrvavat. tadyathā gṛhapate ya evaṃ vaded ahaṃ kūṭāgārasya vā kūṭāgāraśālāyā vā vā mūlapādam apratiṣṭhāpya bhittiṃ pratiṣṭhāpayiṣyāmi. bhittim apratiṣṭhāpya talakaṃ. [Tib. 205a] talakam apratiṣṭhāpya cchadanaṃ pratiṣṭhāpayiṣyāmīti. maivaṃ voca iti syād vacanīyaḥ. tat kasya hetoḥ. asthānam anavakāśo yat kūṭāgārasyeti pūrvavat. yāvat sthānam etad vidyate. yan mūlapādaṃ pratiṣṭhāpya bhittiṃ pratiṣṭhāpayiṣyāmīti pūrvavat. yāvad evam eva gṛhapate nedaṃ sthānaṃ vidyate. yad duḥkhasatyam adṛṣṭvā samudayasatyaṃ drakṣyatīti vistaraḥ. athānyataro bhikṣur āha. kiṃ nu bhadaṃta caturṇām āryasatyānām anupūrvābhisamayaḥ. āhosvid ekābhisamaya iti. bhagavān āha. caturṇāṃ bhikṣo satyānām iti. pūrvavad yāvat tadyathā bhikṣo ya evaṃ vaded ahaṃ catuṣkaḍevarasya sopānasya prathamasopānakaḍevaram anabhiruhya dvitīyam abhirokṣyāmīti. dvitīyam anabhiruhya tṛtīyaṃ. tṛtīyam anabhiruhya caturtham abhirokṣyāmīti. maivaṃ voca iti
syād vacanīyaḥ. tat kasya hetoḥ. asthānam anavakāśo yac catuṣkaḍevarasya sopānasya prathamasopānakaḍevaram anabhiruhya dvitīyakaḍevaram abhirokṣyati. evaṃ yāvat tṛtīyam anabhiruhya caturtham abhirokṣyati. evam ihāpi nedaṃ sthānaṃ vidyate. yad duḥkhasatyam adṛṣṭvā samudayasatyaṃ drakṣyatītyādi. [Tib. 205b] tathāryānanda āha. kiṃ nu bhadaṃta caturṇām āryasatyānām anupūrvābhisamayaḥ. utāho ekābhisamaya iti. pūrvasūtravat. yāvat. tadyathānanda ya evaṃ vaded ahaṃ catuṣpadikāyā niḥśreṇyāḥ prathamaṃ niḥśreṇīpadam anabhiruhya prāsādam abhirokṣyāmīti. maivaṃ voca iti syād vacanīyaḥ. vistareṇa yāvad evam evānanda ya evaṃ vaded ahaṃ duḥkham āryasatyam anabhisametya samudayasatyam abhisameṣyāmīti vistareṇa yāvan nedaṃ sthānaṃ vidyata iti. etāni trīṇi sūtrāṇi. yo duḥkha iti vistaraḥ. atha mataṃ syād yo duḥke niṣkāṃkṣo nirvicikitso buddhe 'pi sa iti sūtrād ekābhisamaya iti. katham. aśaikṣā hi dharmā buddhaḥ. ta evāśaikṣā dharmā mārgaḥ. tasmād duḥkhābhisamayān mārgo 'pi tenābhisamito yasmād duḥkhavad buddhe 'pi niṣkāṃkṣo nirvicikitsa iti. kāṃkṣā vicikitsety anarthāṃtaraḥ. atha vāniścayābhilāṣaḥ kāṃkṣā vimatir vicikitsā ( Abhidh-k-vy 545 ) yathoktalakṣaṇā. nāsamudācārāvaśyaṃprahāṇābhisaṃdhivacanād iti. naitad evaṃ sūtrād ekābhisamaya iti. asamudācārasya [Tib. 206a] vaśyaṃprahāṇasya cābhisaṃdhivacanāt. duḥkhe 'bhisamite buddhaviṣaye vicikitsāyā asamudācāro 'vaśyaṃprahāṇaṃ ca bhavati. ato yo duḥkhe niṣkāṃkṣo nirvicikitso buddhe 'pi. sa ity uktam abhisaṃdhiḥ.
(VI.30ab) te punaḥ ṣaḍbhūmikā ity uktaṃ prāg iti.
anāgamyāṃtaradhyānabhūmikam
iti vacanāt.

(VI.30cd) anaṃtaryaśakyatvād iti. kṛtyāś ca śaki liṅ ceti śakyārthe kṛtyapratyayaḥ aṃtarayituṃ śakyā aṃtaryāḥ. nāṃtaryāḥ anaṃtaryāḥ. kleśaprāptiṃ te vicchindaṃti. viprakṛtāvasthā sā teṣām iṣyate. ānaṃtaryamārgeṇeti bhāve svarthe vṛddhividhānaṃ. anantarabhāvo anaṃtaramārgo vā ānaṃtaryaṃ. tasya mārgā ānaṃtaryamārgāḥ. vimuktimārgāḥ. vimuktimārgā iti. vimuktau mārgā vimuktimārgāḥ. kleśavimuktyavasthāmārgā ity arthaḥ. dvābhyāṃ cauraniṣkāsanakapāṭapidhānavad iti. yathā dvābhyām ekena cauro niṣkāsyate. dvitīyena tadapraveśāya kapāṭaḥ pidhīyate. evam ānaṃtaryamārgeṇa kleśacauro niṣkāsyate. tatprāpticchedataḥ. vimukitmārgeṇa ca visaṃyogaprāptikapāṭaṃ pidhīyate. vartamānīkaraṇataḥ. yadi punar iti vistaraḥ. [Tib. 206b] yadi punar dvitīyenānaṃtaryamārgeṇaiva duḥkhe 'nvayajñānakṣāṃtyā saha visaṃyogaprāptir utpadyeta. naiva duḥkhe dharmajñānam utpadyate. yad anena kartavyaṃ. tad duḥkhe 'nvayajñānakṣāṃtyaiva kriyetety abhiprāyaḥ. prahīṇavicikitsaṃ jñānaṃ tatraivālaṃbane kāmāvacaraduḥkhe prahīṇavicikitsaṃ jñānaṃ notpannaṃ syāt. tatra hi duḥkhe dharmajñānakṣāṃtiḥ savicikitsaiva vartate vicikitsāyā aprahīṇatvāt. na ca tatra duḥkhe 'nvayajñānakṣāṃtiḥ prahīṇavicikitseti śakyate vyavasthāpayituṃ. atadviṣayatvāt.
kṣāṃtibhir iti vistaraḥ. kṣāṃtibhiḥ kleśaprahāṇād yo 'yaṃ sāstrapāṭhaḥ. navasaṃyojananikāyāḥ. duḥkhadharmajñānaprahātavyaḥ saṃyojananikāyaḥ. samudayadharmajñānaprahatavyo nirodhadharmajñānaprahātavyo mārgadharmajñānaprahātavyaḥ duḥkhānvayajñānaprahātavyaḥ samudayānvayajñānaprahātavyo nirodhānvayajñānaprahātavyo mārgānvayajñānaprahātavyo bhāvanāprahātavyaś ca saṃyojananikāya iti. sūtre 'py uktam. iti hi bhikṣavo jñānavadhyāḥ kleśāḥ. vidyudupamaṃ cittam iti. tasya virodhaḥ. na hi tatra ( Abhidh-k-vy 546 ) kṣāṃtiprahātavyaḥ saṃyojananikāya ity uktaṃ. na kṣāṃtīnām iti [Tib. 207a] vistaraḥ. naitad evaṃ. kasmāt. kṣāṃtīnāṃ jñānaparivāratvāt. kṣāṃtayo jñānasya parivārā ity ataḥ kṣāṃtiprahātavyaḥ saṃyojananikāyo jñānaprahātavya ucyate. rājaparivārakṛtasya rājakṛtavyapadeśavat. yathā rājaparivārakṛtasya kasyacid arthasya rājakṛta iti vyapadeśo bhavati. tadvad bhāvanāprahātavyas tu saṃyojananikāyo jñānaprahātavya eva. tatra ānaṃtaryamārgo 'pi jñānasvabhāva iti. kleśaprahāṇe hy ānaṃtaryamārga eva viśeṣeṇādhikriyate.
(VI.31ab) adṛṣṭasatyadarśanād iti jñānena katham adṛṣṭasatyadarśanaṃ bhavati. tad apy adṛṣṭe satyāṃtare sati bhavatīti darśanamārgāṃtarālavartijñānaṃ darśanamārgaḥ pāraṃparyam abhisaṃdhāya. tenāpy adṛṣṭam iva paśyatīti. atha vā adṛṣṭadṛṣṭer aḍṛṣṭadarśanāt. paṃcadaśakṣaṇā darśanamārgo yāvad asya pudgalasyādṛṣṭadarśanaṃ pravartate. tāvad asya kṣaṇā darśanamārgaḥ. tasya dṛṣṭe 'pi duḥkhe adṛṣṭadarśanam asya samudaye pravartata evety āha. bhāvanāmārga eva ṣoḍaśa kṣaṇa iti vākyādhyāhāraḥ.
nanu ca tenāpy adṛṣṭaṃ paśyati kiṃ tad adṛṣṭam ity āha. mārgānvayajñānakṣāṃtim iti. mārgānvayajñānakṣāṃtir ātmānaṃ virahayya śeṣam anvayajñānapakṣyaṃ mārgam ālaṃbate. svātmani [Tib.207b] vṛttivirodhāt. tenocyate. mārgānvayajñānakṣāṃtim adṛṣṭāṃ paśyatīti. satyaṃ prati ciṃteti vistaraḥ. satyaṃ prati cintā dṛṣṭaṃ na dṛṣṭam iti. na tu kṣaṇaṃ prati dṛṣṭaḥ kṣaṇo na veti. kasmāt. paṃcadaśena kṣaṇena yad anvayajñānapakṣalakṣaṇaṃ satyaṃ dṛṣṭaṃ. tad eva ṣoḍaśenāpīti. nāsty apūrvadṛṣṭasatyadarśanam iti. na ṣoḍaśakṣaṇo darśanamārga iti vyavasthāpyate. na hy ekakṣaṇenādṛṣṭena mārgānvayajñānakṣāṃtilakṣaṇena satyaṃ tanmārgasatyam aḍṛṣṭaṃ bhavati. laukikaṃ dṛṣṭāṃtam āha. yathā naikaluṅgena ekasasyaśalākayā dātreṇālūnenācchinnena kedāram alūnaṃ bhavati. kiṃ tarhi. lūnam evety arthaḥ. tathā hi kecit pramādād alūne 'pi ekaluṃge vaktāro bhavaṃti lūnam asmābhiḥ kedāram iti. phalatvād iti vistaraḥ. phalatvād ityadihetubhir bhāvanāmārgam eva ṣoḍaśakṣaṇaṃ sādhayati. bhāvanāmārgaḥ ṣoḍaśaḥ kṣaṇaḥ. saṃskṛtaśrāmaṇyaphalatvāt. sakṛdāgāmiphalavat yāvad arhattvaphalavad vā. tathā bhāvitāṣṭajñānaṣoḍasākāratvād vihīnapratipannakamārgatvāt prābaṃdhikatvāc ca. [Tib. 208a] phalāṃtaravad eva bhāvanāmārgaḥ. ṣoḍaśe hi kṣaṇe 'ṣṭau jñānāni bhāvyaṃte. duḥkhe dharmajñānaṃ duḥkhe 'nvayajñānaṃ yāvan ( Abhidh-k-vy 547 ) mārge 'nvayajñānam iti. ākārā api ṣoḍaśānityādyā bhāvyaṃte. tadvad eva ca darśanamārge 'ṣṭajñānaṣoḍaśākārabhāvanā nāsti. tatra hi sabhāgajñānākārabhāvanaiva

yathotpannāni bhāvyaṃte kṣāṃtijñānāni darśana
iti vacanāt. mārgānvayajñāne ca pūrvamārgasya pratipannakamārgasya vihāniḥ. na ca darśanamārge pūrvamārgavihānir iti. prābaṃdhikaṃ cedaṃ mārgānvayajñānaṃ. na ca darśanamārge kṣāṃtir jñānaṃ vā kiṃcit prābaṃdhikam astīty ato 'pi mārgānvayajñānaṃ bhāvanāmārga iti. itaraḥ pratyavasthānaṃ karoti. darśanamārgaḥ ṣoḍaśaḥ kṣaṇaḥ. avaśyakāparihāṇitvāt. duḥkhadharmajñānakṣāṃtyādivad iti. pūrvapakṣaṃ vā dūṣayati. anumānapatitadharmasvarūpaviparyayāpakṣālo 'yaṃ pakṣa iti. bhāvanāmārgatve 'pi sādhyamāne tad aparihāṇitvam anenānumānenāpatatīti. tad idam aṃtarnītam abhisamīkṣya punar āha. aparihāṇis tv iti vistaraḥ. yasmād darśanaheyānāṃ kleśānāṃ prahāṇaṃ mārgānvayajñānenādhārapratipakṣeṇa [Tib. 208b] saṃdhāryate. yadi ca tasmāt phalamārgāt ṣoḍaśāt kṣaṇāt parihāṇiḥ syāt srotaāpattiphalāt parihāṇiḥ syāt. na ca srotaāpattiphalāt parihāṇir ity ato na tasmāt parihīyate. itara āha. ata eveti. kim ayam. aparihāṇihetur evocyate. vayam apy etam artham abhidadhmahe. kim ayam upalabdhisamam iti cottaram udgrāhyate. ācārya āha. ata eva darśanamārga iti cet. yadi manyase yata eva darśanaheyaprahāṇasaṃdhāraṇaṃ mārgānvayajñānena. ata eva darśanamārga iti. tan na. atiprasaṃgāt. yadi mārgānvayajñānena darśanaheyaprahāṇasaṃdhāraṇam ity ato darśanamārgaḥ syāt. evaṃ saty atiprasaṃgaḥ syāt. tasmān mārgānvayajñānāt pareṇa sarveṇa bhāvanāmārgeṇa darśanaheyaprahāṇasaṃdhāraṇam iti sarva eva darśanamārgaḥ syāt. aniṣṭaṃ caitat. ṣoḍaśa eva hi kṣaṇo darśanamārgo bhavadhir iṣyate. na saptadaśāṣṭadaśa ityādikaḥ kṣaṇaḥ pravāhanyāyenotpadyate. dvitīye tṛtīye vā divase ya utpadyate tajjātīyo viśeṣamārgasaṃgṛhītaḥ. tan nāsti. tato 'pi hi nāsti parihāṇiḥ. tad evaṃ saty āvaśyakāparihāṇitvaṃ yo hetur uktaḥ. so 'naikāṃtika iti darśitaṃ bhavati. [Tib. 209a] tadanaikāṃtikatvāc cāpratisādhanaṃ tat. na pūrvapakṣadūṣaṇaṃ ceti. āha. sapta jñānāni duḥkhe dharmajñānaṃ yāvan mārge dharmajñānaṃ kasmād durśanamārgo na punar aṣṭamaṃ mārge 'nvayajñānam ( Abhidh-k-vy 548 ) ity abhiprāyaḥ. darśanasyāsamāptatvād iti. mārgānvayajñānakṣāṃtau darśanaṃ samāptaṃ. sarveṣāṃ satyānāṃ tadānīṃ dṛṣṭatvāt. duḥkhe dharmajñāna utpanne yady api kāmāvacaraṃ duḥkhaṃ dṛṣṭaṃ. rūpārūpyāvacaraduḥkhādi tu na tāvad dṛṣṭam. evaṃ yāvat. mārge dharmajñāna utpanne rūpārūpyapratipakṣo na tāvad dṛṣṭa iti. sāvaśeṣaṃ darśanaṃ na samāptam iti. tadaṃtarālatvād iti. darśanamārgāṃtarālatvāt. tayor vā dvayoḥ kṣāṃtyor aṃtarālatvāt. tāny api sapta jñānāni darśanamārgaḥ. śeṣadraṣṭavyasākāṃkṣatvāt tasya yogina ity abhiprāyaḥ.
(VI.31cd, 32) pūrvaṃ parapratyayena paroditena arthānusaraṇād duḥkhādisatyapratipatter ity arthaḥ. pūrvam iti viśeṣaṇena bhāvanākāle paropadeśanirapekṣam arthānusaraṇam iti kathitaṃ bhavati. evaṃ dharmānusārīti. dharmair anusāro dharmānusāraḥ. so 'syāstīti dharmānusārī. dharmair anusartuṃ śīlam asyeti vā. [Tib. 209b] pūrvaṃ svayam eva sūtrādibhir dharmair dvādaśāṃgaiḥ pravacanair arthānusaraṇāt. pūrvavad vyākhyānaṃ. yāvat paṃca prakārāḥ prahīṇā bhavaṃtīti. yāvacchabdena yady eko dvau trayaś catvāraḥ paṃca prahīṇāḥ prakārā bhavaṃti. tathaiva prathamaphalapratipannakāv ucyete. yathā sakalabandhanau.
dvitīye 'rvāṅ navakṣayād
iti. dvitīye iti dvitīyanimittam ity arthaḥ. carmaṇi dvīpinaṃ haṃtīti yathā. arvāṅ navakṣayāt. navaprakāraprahāṇād adharataḥ navaprakāraprahāṇaparihāreṇārthād uktaṃ bhavati. yadi tayoḥ pudgalayos tasmāt paṃcaprakāraprahāṇāt pareṇa ṣaṭ saptaṣṭau vā prakārāḥ pūrvaṃ laukikena mārgeṇa prahīṇā bhavaṃti. tau dvitīyaphalapratipannakāv iti. dvitīya iti vacanāt. pratipannakāv iti cādhikārād evaṃ padārthavyavasthā labhyate. ūrdhvaṃ ceti prathamadhyānavītarāgau. yāvad ākiṃcanyāyatanād vītarāgau.
(VI.33) arhattvaṃ tu na śakyam āditaḥ prāptum iti. anāgāmiphalam aprāpyādita evārhattvaṃ prāptuṃ na śakyate. kasmād ity āha. bhāvanāheyaprahāṇāt. na hi darśanamārgeṇa bhāvāgrikāṇāṃ bhāvanāheyānāṃ prahāṇam astīti. yathā darśanamārgasvabhāveṣu paṃcadaśasu kṣaṇeṣu vartamānaḥ aditas tṛtīyaphalapratipannakād [Tib. 210a] arhattvaphalasākṣātkriyāyai pratipannakaḥ syāt. ṣoḍaśe tu citta utpanne ādito 'nāgāmino 'rhan syāt. bhāvāgrikabhāvanāheyaprahāṇād dhy arhattvaṃ pratisthāpyate. āha. yadi darśanamārgeṇa bhāvāgrikāṇāṃ bhāvanāheyānāṃ prahāṇaṃ nāstīti ato 'rhattvaṃ aśakyaṃ ( Abhidh-k-vy 549 ) pūrvam eva. tarhi pṛthagjanāvasthāyām eva bhāvanāmārgeṇa bhavāgravairāgyāt tatphalapratipannakaḥ. teṣu vartamāno 'rhattvaphalasākṣātkriyāyai pratipannako bhaviṣyati. ṣoḍaśe tu cittakṣaṇa ādito 'rhann iti. ata ucyate. pūrvaṃ ca bhavāgravairāgyasaṃbhavād iti. na hi pūrvaṃ pṛthagjanāvasthāyāṃ laukikena mārgeṇa bhavāgravairāgyasaṃbhavaḥ. uparibhūmyabhāvāt. tasmād āditaḥ pratipannako 'rhaṃś ca na syād iti. śraddhāprajñādhikatvenādhimokṣadṛṣṭiprabhāvitatvād iti. śraddhādhikatvenādhimokṣaprabhāvitatvāc chraddhādhimuktaḥ. śraddhādhiko muktaḥ śraddhādhimukta iti kṛtvā. na tu tasya prajñā naivāsti. tayā na tu prabhāvita iti. na tan nāma labhate. prajñādhikatvena dṛṣṭiprabhāvitatvāt dṛṣṭiprāptaḥ. na tu tasya śraddhā nāsīti pūrvavad vācyaṃ. apare tu punaḥ. [Tib. 210b] nairuktavidhim ālaṃbya vyācakṣate. śraddhādhipatyena darśanaheyebhyo muktaḥ śraddhādhimuktaḥ. dṛṣṭyādhipatyena prāptaphalo prāptaphalāḥ dṛṣṭiprāpta iti.
(VI.34) yāvat paṃcaprakāraghnāv

iti uktam. ataḥ pṛcchati kiṃ punaḥ kāraṇam iti vistaraḥ. phalaviśiṣṭo mārgo na labhyata iti. phalād viśiṣṭo mārgaḥ sakṛdāgāmiphalapratipannakādiḥ. prathamādiprakārabhāvanāheyapratipakṣamārgo na bhāvyata ity arthaḥ. yāvan na viśeṣāya prayujyata iti. yāvan nāprahīṇakleśaprahāṇāya phalāṃtaraprāptinimittaṃ prayogaṃ karoti. tāvat pratipannako nocyate. yadā prayujyate. tadā pratipannaka ity arthād uktaṃ bhavati. tadā hi pūrvaprahīṇakleśapratipakṣasyāpratilabdhapūrvasya tatprahāṇasya cānāsravā prāptir utpadyata iti siddhāṃtaḥ. evam anyatrāpi phale veditavyam iti. ṣoḍaśe citte srotaāpanna evocyata iti vacanāt. srotaāpanna ukta ity ato 'nyatrāpi. sakṛdāgāmiphale anāgāmiphale ca veditavyaṃ. laukikena mārgeṇa prahīṇāṣṭaprakāro 'pi ṣoḍaśe citte sakṛdāgāmy evocyate. nānāgāmiphalapratipannakaḥ. yasmāt phale phalaviśiṣṭasya mārgasya lābho nāstīti. evaṃ kāmavītarāga ūrdhvaṃ vā ṣoḍaśe citte nārhattvaphalapratipannaka ucyate. yasmāt phale phalaviśiṣṭasyeti [Tib. 211a] pūrvavat. yas tu tṛtīyadhyānavītarāga iti vistaraḥ. tṛtīyadhyānavītarāgaḥ adharāṃ bhūmiṃ niśrityānāgamyaṃ dhyānāṃtaraṃ prathamaṃ dvitīyaṃ vā dhyānaṃ niśritya niyāmam avakrāmatīty asti saṃbhavaḥ. so 'vaśyaṃ phalaviśiṣṭaṃ mārgaṃ saṃmukhīkaroti tṛtīyadhyānasaṃgṛhītaṃ vā. yatas tṛtīyadhyānasaṃgṛhītam anāsravaṃ sukhendriyaṃ labhyate. asti hi sambhāvanā yad asau phalaviśiṣṭamārgaṃ saṃmukhīkuryāt. yasmād asya tṛtīyadhyānabhūmikaḥ kleśaḥ prahīṇa iti. tena so 'vaśyaṃ phalaviśiṣṭaṃ mārgaṃ ( Abhidh-k-vy 550 ) saṃmukhīkarotīti niyamyate. anyathā hi yadi na saṃmukhīkarotīty arthaḥ. sa tasmād ūrdhvopapannaḥ. sa āryaḥ. tasmāt tṛtīyadhyānād ūrdhvaṃ caturthe dhyāne ārūpyeṣu vā sukhendriyeṇāsamanvāgataḥ syāt. yad dhi sāsravaṃ sukhendriyaṃ. tad bhūmisaṃcārāt tyaktaṃ. yad api cānāsravaṃ. tad api. yadi na saṃmukhīkṛtaṃ syād ubhayenāpi sukhendriyenāsamanvāgataḥ syād āryāṇāṃ cordhvopapannānām avaśyaṃ sukhendriyeṇāsamanvāgama uktaḥ. sukhendriyeṇa caturthadhyānārūpyopannaḥ pṛthagjano na samanvāgataḥ. āryas tu samanvāgata iti vacanāt. yaś cāpi saumanasyendriyeṇa samanvāgataḥ. so 'vaśyaṃ paṃcabhir upekṣājīvitamanaḥsukhasaumanasyendriyair ity evamādivacanāc ca. [Tib. 211b] atra brūmaḥ. asty eṣa vibhāṣāyāṃ likhitapakṣaḥ. sa tu na sthāpanāpakṣo lakṣyate. apara āhur iti vacanāt. yo hi caturthadhyānalābhī ṣaṇṇāṃ bhūmīnām anyatamāṃ bhūmiṃ niśritya niyāmam avakrāmati. sa ṣaḍbhūmikenānāgāmiphalenānāgamyabhūmikena yāvac caturthadhyānabhūmikena ṣoḍaśe citte samanvāgato bhavati. tathā vītarāgatvāt. yas tṛtīyadhyānalābhī. sa paṃcabhūmikena. caturthadhyānabhūmikaṃ hitvā. evaṃ yo dvitīyadhyānalābhī. sa caturbhūmikena. tṛtīyacaturthabhūmike hitvā. yas tu vītarāgaḥ prathamadhyānalābhī vā dvitīyālābhī. sa yady anāgāmiphalaṃ prāpnoti. tribhūmikenāsāv anāgāmiphalena samanvāgataḥ. anāgamyadhyānāṃtaraprathamadhyānabhūmikena. sarvajaghanyo 'pi hy anāgāmy avaśyam eva tribhūmikenānāgāmiphalena samanvāgata iti varṇayaṃti. tasmād aparapakṣāpekṣayaivam uktam ācāryeṇeti yuktaṃ syāt.
(VI.35ab) evaṃ tāvad bhūyaḥkāmavītarāgāṇām iti. bhūyovītarāgāṇāṃ. kāmavītarāgāṇāṃ ca. tatra bhūyovītarāgo yasya saptāṣṭau vā prakārāḥ pūrvaṃ laukikena mārgeṇa prahīṇā bhavaṃti. yasya [Tib. 212a] nava prakārāḥ prahīṇāḥ. sa kāmavītarāgaḥ. bhūyovītarāgāṇāṃ pudgalavyavasthā
dvitīye 'rvāṅ navakṣayād
iti vacanāt. kāmavītarāgāṇāṃ
kāmād viraktād ūrdhvaṃ ceti
vacanāt. yathaite kāmadhātāv iti.
yāvat paṃcaprakāraghnau. dvitīye 'rvāṅ navakṣayāt.
kāmād viraktāv
iti vacanāt. kāmadhātau nava prakārāḥ kleśā upadiṣṭāḥ. celād iti vastrāt. eṣa dṛṣṭāṃtayoga iti. drstāṃtayuktir dṛṣṭāṃtayogo dṛṣṭāṃtaprakāra ity apare. ( Abhidh-k-vy 551 ) tad evam anayā yuktyānena vā prakāreṇānyo 'pi dṛṣṭāṃto vaktavya iti sūcayati. anyathā hy eṣa dṛṣṭāṃta ity eva brūyāt. anādisaṃsāra iti. anādau saṃsāre. svahetuparaṃparayā dhyāpitā abhivardhitās tataś cādhimātrapramāṇam eteṣām ity abhiprāyaḥ. teṣāṃ kleśānām unmūlanāt prāpticchedataḥ. mūlasadharmiṇyo hi prāptayas tatprabaṃdhatvāt kleśānāṃ tṛvṛtkarṣaniṣkarṣaṇavad iti. yathā trivṛtkarṣeṇa dharaṇena subahukāle saṃvardhitānāṃ vātapittādīnāṃ doṣāṇāṃ niṣkarṣaṇaṃ. evaṃ kṣāṇikamṛdukenāpy āryamārgeṇa kleśānāṃ. yathā ca kṣaṇikenālpena pradīpena [Tib. 212b] mahatas tamaso ghātaḥ. tadvat kleśānām iti.
(VI.35cd) saptakṛtvaḥ paramaṃ janmāsyeti. saptakṛtvo janmaprakarṣaṇāsya. nātaḥ param ity arthaḥ. tena mārgeṇa nirvāṇagamanād ity arthaḥ. srotasā hi loke gamyate.

ādyamārgalābhāc cet. ādyo 'nāsravo mārgo darśanamārgas tasya lābhāc cet srotaāpannaḥ. aṣṭamako 'pi syāt. srotaāpattiphalapratipannako 'pi syād ity arthaḥ. tathā hi pratilomakrameṇārhata ārabhyāṣṭānāṃ puruṣapudgalānām arhatpratipannakādīnāṃ srotaāpattiphalapratipanno 'ṣṭamako bhavati śraddhānusārī dharmānusārī vā tasyāpy ādyamārgalābhāt so 'pi srotaāpannaḥ syāt. ādyaphalalābhāc cet. atha mataṃ apūrvaphalasya lābhāt srotaāpanna iti. bhūyovītarāgo 'pi syāt. yaḥ prahīṇaṣaṭkleśaprakāraḥ ṣoḍaśe kṣaṇe sakṛdāgāmī. so 'pi srotaāpannaḥ syāt. tasyāpy apūrvaphalalābhāt. evaṃ kāmavītarāgo 'pi syāt. tasyāpi tad ādyaṃ phalam iti. idānīṃ parihāra [Tib. 213a] ucyate. sarvaphalaprāpiṇam adhikṛtyādyaphalalābhād iti. sarvaphalam iti. srotaāpattiphalādīni catvāri. tatprāptuṃ śīlam asyeti sarvaphalaprāpī. sarvaphalaprāpti asyāsīti vā sarvaphalaprāpī. tam adhikṛtya tam abhisaṃdhāyādyaphalalābhād apūrvaphalalābhāt srotaāpanna ucyate. kiṃ punaḥ kāraṇam iti vistaraḥ. kasmāt sa eva srotaāpanna ucyate. nāṣṭamakaḥ sa cāpi hy āryamārgasrotaāpanna iti. pratipannakaphalamārgalābhād iti vistaraḥ. yasmāt tena sarvaphalaprāpiṇā pratipannakamārgaḥ paṃcadaśakṣaṇasvabhāvaḥ. bhāvanāmārgaś ca ṣoḍaśakṣaṇo labdhaḥ. aṣṭamakena tu pratipannakaḥ mārga eva labdha iti. itaś ca darśanabhāvanāmārgalābhāt. yasmāc ca tena darśanamārgaś ca sa eva bhāvanāmārgaś ca sa eva labdhaḥ. aṣṭamakena tu darśanamārga eveti. sakalasroto'bhisamayāc ca mārgānvayajñāne. yasmāc cānena sakalaṃ sroto'bhisamitaṃ mārgānvayajñānakṣāṃtikṣaṇasyāpi darśanān na tv aṣṭamakena. tasmād ( Abhidh-k-vy 552 ) ebhiḥ kāraṇaiḥ sarvaphalaprāpy eva srotaāpanna ity ucyate nāṣṭamakaḥ. prakarṣagater hi tathā vacanaṃ. tadyathā loke yaḥ prakarṣeṇa bhāsaṃ karoti. sa bhāskara ucyate. na khadyotakaḥ. [Tib. 213b] tadvat. tasmād anyān iti. tasmāt sāṃpratikād bhavād anyān. saptasthānakauśalasaptaparṇavad iti. yathā saptakasāmānyāt saptasthānakuśalo bhikṣur uktaḥ sūtre. kathaṃ. vistaram uktvāha. kathaṃ ca bhikṣavo bhikṣuḥ saptasthānakuśalo bhavati. rūpaṃ yathābhūtaṃ prajānāti. rūpasamudayaṃ rūpanirodhaṃ rūpanirodhagāminīṃ pratipadaṃ rūpasyāsvādam ādīnavaṃ niḥsaraṇaṃ yathābhūtaṃ prajānāti. evaṃ vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān vijñānaṃ yathābhūtaṃ prajānāti. vijñānasamudayaṃ vistareṇa yāvan niḥsaraṇaṃ yathābhūtaṃ prajānātīti. evam anena nyāyena paṃcasaptakāni paṃcatriṃśad iti. paṃcatriṃśat kuśalaḥ prāpnoti. saptaparṇavac ca. yathā ca pattrikāyāṃ pattrikāyāṃ saptaparṇasādṛśyād anekaśatapattro 'pi san sa vṛkṣaḥ saptaparṇa ity ucyate. tadvat. prathamo dṛṣṭāṃtaḥ pravacane siddhaḥ. dvitīyo loka iti dṛṣṭāṃtadvayopanyāse prayojanam. yadi saptakasāmānyāt saptakṛtvaḥ parama iti vyākhyāyate.
yat tarhi sūtra uktaṃ. tad virudhyata ity ato 'pavyākhyānam etad ity abhiprāyaḥ. ekasyāṃ gatāv aṣṭamaṃ bhavaṃ nābhinirvartayatīty avirodhaḥ. yathārutaṃ vā kalpyamāna iti. saptakṛtvo devāṃś ca manuṣyāṃś ca saṃsṛtya saṃdhāvya [Tib. 214a] duḥkhasyāṃtaṃ karotīti devamanuṣyavacanād aṃtarābhavo 'pi na syāt. iṣyate ca devamanuṣyagatyoḥ saptabhavābhinirvartanam. aṃtarābhavās tu na gaṇyāṃta iti. yadi aṃtarābhavaiḥ saha saptabhavā gaṇyeran janmacatuṣṭayam evāsya syāt. tad evānenāniṣṭāpattivacanena tadātmīyaṃ vyākhyānam ekasyāṃ gatāv iti samarthayati. itara āha. evam apy ūrdhvaṃsrotasa iti vistaraḥ. yady ekasyāṃ gatāv aṣṭamaṃ bhavaṃ nābhinirvartayatīti vyākhyāpayasi. kathaṃ tarhi ūrdhvasrotaso 'ṣṭamabhavābhinirvṛttir ekasyāṃ gatau bhavati. bhavāgraparamasyeti viśeṣaṇaṃ kim artham. akaniṣṭhaparamasyāpi aṣṭamabhavābhinirvṛttiḥ saṃbhavati.
sa pluto 'rdhaplutaḥ sarvaś cyutaś cānyo bhavāgraga
iti vacanāt. sa cāpi vaktavyaḥ. bhavaprakarṣavivakṣāyāṃ tu bhavāgraparamagrahaṇam ity abhiprāyaṃ lakṣayāmaḥ. kāmadhātvabhisaṃdhivacanād iti. kāmadhātau caikā gatir manuṣyagatiḥ. devagatir vā. tasyām aṣṭamabhavaṃ nābhinirvartayati. na tu rūpārūpyadhātvor iti. kim atra jñāpakaṃ. sūtraṃ yuktir vā. kāmadhātum adhikṛtyedam uktam iti. [Tib. 214b] sūtram āgamaḥ. ( Abhidh-k-vy 553 ) yuktir atrānumānaṃ. yena codakenaivaṃ coditaṃ kim atra jñāpakaṃ sūtraṃ yuktir veti. sa eva punar āha. iha caiva kiṃ jñāpakaṃ pratyekaṃ devamanuṣyeṣu iti vistaraḥ. pratyekaṃ devamanyuṣyeṣu saptakṛtvaḥ saṃsṛtyeti. na punar ubhayeṣv eva devamanuṣyeṣu saptakṛtva iti. tad uktaṃ bhavati. yo manuṣyeṣu dṛṣṭasatyaḥ. sa deveṣu triṣkṛtvaḥ saṃsṛtya manuṣyeṣu ca triṣkṛtva eva tato devān āgamya parinirvātīti. yo vā deveṣu dṛṣṭasatyaḥ. sa tathaiva. sa manuṣyeṣu triṣkṛtvo deveṣu ca triṣkṛtva eva saṃsṛtya tato manuṣyān āgamya parinirvātīti. evaṃ hi paṭhyate saptakṛtvo devāṃś ca manuṣyāṃś ceti. sāmānyarūpeṇa hi paṭhyate. na pratyekam iti viśiṣya paṭhyata ity arthaḥ. evaṃ vaibhāṣikapakṣe saṃśayāvasthe kṛte ācāryaḥ samarthayann āha. pratyekam api tu kāśyapīyā iti vistaraḥ. kāśyapīyā nikāyāṃtarīyāḥ. ta evaṃ paṭhanti. saptakṛtvo devān saptakṛtvo manuṣyān iti. evaṃ pratyekamartho labhyate. tad anenobhayam api parihṛtaṃ bhavati. yad uktaṃ kim atra jñāpakaṃ sūtraṃ yuktir vā kāmadhātum adhikṛtyedam uktam iti. yac coktam iha caiva kiṃ jñāpakaṃ. pratyekaṃ devamanuṣyeṣu saptakṛtva iti. [Tib. 215a] pratyekamarthaparigraheṇaiva hi kāmadhātvabhisaṃdhir api sūcito bhavati. na hi rūpārūpyadhātvoḥ saptakṛtvo devamanuṣyeṣu saṃsaraṇaṃ yujyate. tatropapannānām anāgāmināṃ manuṣyānāgamanāt. yuktir apy ata eva gamyate. yatraiva saptakṛtvobhavaparama uktaḥ. tatraiva bhūmāv aṣṭamabhavapratiṣedha upapadyate nānyatreti. nātrābhiniveṣṭavyam iti. iha caiva kiṃ jñāpakam iti. tajjātīya iti. tatprakāraḥ. yena tāvatā kālenāvaśyaṃ saṃtatiparipākān nāṣṭamaṃ bhavam abhinirvartayati. saptapadāśīrviṣadaṣṭavat. saptapadāśīrviṣeṇa tena daṣṭo yathā saptapadāni gatvā mriyate. na pareṇa nārvāk. viṣajātiḥ sā tādṛśī. cāturthakajvaravac ca. yathā cāturthako jvaraś caturtha evāhani bhavati. na pareṇa nārvāk. rogajātiḥ sā tādṛśī. tadvat. dve avarabhāgīye iti. kāmacchandavyāpādau. kāmāvītarāgatvād etau bhavataḥ. paṃcordhvabhāgīyānīti.
dvau rāgau rūpyarūpijau auddhatyamānamohāś ceti.

yato 'rvāṇ nirvāṇaṃ ca na prāpnoti. na cāṣṭamaṃ bhavam abhinirvartayatīti. [Tib. 215b] saptasaṃyojanāvaśeṣatvād ity ahetur eṣa ity ācāryasaṃghabhadraḥ. na hy ūrdhvabhāgīyāni kāmadhātau janmābhinirvartayituṃ samarthāny ūrdhvabhūmikatvād iti. etad dhetuvādinaḥ punar āhuḥ. yady api tāny ūrdhvabhūmikāni. tatprāptisāmarthyāt tu tāvatāṃ bhavānām abhinirvṛttir bhavati. ( Abhidh-k-vy 554 ) na hi tāni ūrdhvam api vipākahetutvena vyavasthāpyaṃte. avyākṛtatvād iti. aṃtareṇety aṃtarārvāg ity arthaḥ. dharmatāpratilaṃbhikam iti. aśaikṣamārgasāmarthyapratilaṃbhikam ity arthaḥ. sa hi tasya svabhāvo yad bhikṣuliṃgena yojayatīti.
avinipātadharmeti. sūtre paṭhyate. srotaāpanno bhavann avinipātakadharmā niyataṃ saṃbodhiparāyaṇaḥ saptakṛtvaḥparamaḥ saptakṛtvo devāṃś ca manuṣyāṃś ca saṃdhāvya saṃsṛtya duḥkhasyāṃtaṃ karotīti. kasmād evaṃ bhavatīty āha. tadgāmikakarmānupacayād iti. vinipāto 'pāyo narakādiḥ. taṃ gacchatīti tadgāmi. tadgāmy eva tadgāmikaṃ. kiṃ. karma. tasyānāgatasyānupacayād āryāvasthāyāṃ. upacitavipākadānavaiguṇyāc ca saṃtateḥ. pṛthagjanāvasthāyām upacitasyāniyatavedanīyasya tadgāmikasya karmaṇo vipākadānavaiguṇyāt saṃtateḥ. avinipātadharmā bhavatīty ucyate. [Tib. 216a] īdṛśī tasya skaṃdhasaṃtatiḥ parāvṛttā. yad asau tadgāmikasya karmaṇa upacitasya vipākadānavaiguṇyenāvasthiteti. kasmāt punaḥ sā skaṃdhasaṃtatir upacitatadgāmikakarmavipākadānavaiguṇyenāvasthiteti. tata ucyate. balavatkuśalamūlādhivāsanād iti. yasmād asau skaṃdhasaṃtatir babavadbhiḥ. kuśalamūlair adhivāsitā paribhāvitā. kathaṃ ca punar balavatkuśalamūlādhivāsitā. prayogāśayaśuddhitaḥ. prayogaśuddhita āśayaśuddhitaś ca. tatra prayogaśuddhir āryakāṃtāni śīlāni. āśayaśuddhir buddhādiṣv avetyaprasāda iti. kṣāṃtim api notpādayed iti. kṣamaṇam api notpādayet. cittam api notpādayet. prāg eva prayogam ity abhiprāyaḥ. atha vā. apāyaniyate tu karmaṇi saty asau pudgalaḥ kṣāṃtim api nirvedhabhāgīyalakṣaṇāṃ notpādayati. kim aṃgānāsravaṃ mārgam iti. yathā balavatkuśalamūlādhivāsitā upacitākuśalavipākadānaviguṇā bhavati. tac chlokenopadarśayati.
kṛtvābudho 'lpam apīti
sarvam.
abudho 'lpam api
pāpaṃ
kṛtvā
adhaḥ prayāty
apāyaṃ.
budhaḥ
punar
mahad api
pāpaṃ kṛtvā
prajahāty anartham
apāyaṃ. tad arthadvayaṃ yathākramaṃ [Tib. 216b] dṛṣṭāṃtadvayena sādhayati.
loham alpam api
saṃhataṃ
piṇḍarūpāvasthitam