સ્ફુટાર્થા અભિધર્મકોશવ્યાખ્યા · ભાગ 81100

ઉદકે મજ્જત્ય્
અસંસ્કૃતત્વાત્.
તદ્ એવ
પુનર્ લોહં
પાત્રીકૃતં
સન્
મહજ્
જાતમ્ ઉદકે
પ્લવતે
તરતિ. તદભિસંસ્કારગુણાત્. એવમ્ અબુધો ગુણૈર્ અપાત્રીકૃતત્વાન્ મજ્જતિ. ન તુ બુધો ગુણૈઃ પાત્રીકૃતત્વાદ્ ઇતિ.
યસ્માત્ પરેણ દુઃખં નાસ્તીતિ. યસ્માદ્ દુઃખાત્ પરેણ દુઃખં નાસ્તિ ભવાંતરસંગૃહીતં. સ દુઃખસ્યાંતો દુઃખાવસાનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અન્યથા હિ મરણકાલે દુઃખસ્યાંતો ભવતિ. સપ્રતિસંધિકં તુ તદ્ દુઃખમ્. અત આહ. અપ્રતિસંધિકં દુઃખં કરોતીત્ય્ અર્થ ઇતિ. કથં નિર્વાણં કરોતીતિ. નિત્યત્વાત્ કરણં ન યુજ્યત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. તત્પ્રાપ્તિવિબંધાપનયનાદ્ ઇતિ. નિર્વાણપ્રાપ્તિવિબંધાપનયનાત્. તત્પ્રાપ્તેર્ વિબંધઃ ક્લેશપ્રાપ્તિર્ ઉપધિર્ વા તદપનયનાન્ નિર્વાણં કરોતિ. તદ્યથાકાશં મણ્ડપાવસ્થાને ન લક્ષ્યતે. સતિ તસ્ય વિબંધે. તદપનયનાન્ નિત્યમ્ અપ્ય્ આકાશં કરોતીત્ય્ ઉચ્યતે. તેનાહ. યથાકાશં કુરુ મણ્ડપં પાતયેતિ ભવંતિ વક્તાર ઇતિ. અન્યો ઽપિ વેતિ પૃથગ્જનઃ પરિપક્વસંતાનઃ ન તુ નિયત ઇતિ. કદાચિદ્ ઇહૈવ પરિનિર્વાયાત્ અંતરાભવેષુ ચેત્ય્ અતો નોચ્યતે.
(વિ.36) દ્વિત્રિજન્મેતિ.
દ્વે વા ત્રીણિ વા જન્માન્ય્ અસ્યેતિ [તિબ્. 217અ] દ્વિત્રિજન્મા. કેચિદ્ એવં પઠંતિ. દ્વિત્રજન્મેતિ. દ્વે વા ત્રીણિ વા દ્વિત્રાણિ. સંખ્યયાવ્યયાસન્નાદૂરાધિકસંખ્યાઃ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 556 ) સંખ્યેય ઇતિ સમાસઃ. બહુવ્રીહૌ સંખ્યેયે ડજ્ ઇતિ સમાસાંતઃ. દ્વિત્રાન્યજન્માન્ય્ અસ્યેતિ દ્વિત્રજન્મેતિ. શ્લોકે તુ દ્વયોર્ ગ્રહણમ્ ઇતિ. ક્લેશપ્રહાણજન્મનોઃ. કસ્માદ્ ઇત્ય્ આહ. સ્રોતઆપન્નસ્યાનુપૂર્વિકસ્ય દર્શનપ્રહાતવ્યેષુ પ્રહીણેષુ ભાવનાપ્રહાતવ્યાનાં ક્લેશાનામ્ એકસ્ય પ્રકારસ્ય યાવચ્ ચતુર્ણાં પશ્ચાત્ પ્રહાણે સતિ. તત્પ્રતિપક્ષસ્યૈકદ્વિત્ર્યાદિક્લેશપ્રકારપ્રતિપક્ષસ્યાનાસ્રવસ્યેન્દ્રિગસ્ય લાભસ્ તસ્યાનુક્તસિદ્ધત્વાત્ શ્લોકેન તસ્યાગ્રહણં. ન હિ વિના પ્રતિપક્ષેણ ક્લેશપ્રકારપ્રહાણમ્ અસ્તિ. લૌકિકેનાપિ હિ માર્ગેણ તસ્યાર્યસ્ય ક્લેશપ્રકારપ્રહાણે ઽનાસ્રવસ્ય તત્પ્રતિપક્ષસ્યેન્દ્રિયસ્ય લાભો ભવતિ. જન્મ તુ કદાચિદ્ અલ્પીયઃ સ્યાત્. યદીહૈવ પરિનિર્વાયાત્ અંતરાભવે ઉપપદ્ય વા. કિં કારણં. પરેણ ભવ્યત્વાત્. સ્રોતઆપત્તિફલાત્ પરેણ સકૃદાગામિત્વસ્ય યાવદ્ અર્હત્ત્વસ્ય ભવ્યત્વાત્. અતો ઽસ્ય જન્મનો ગ્રહણં.
દ્વિત્રિજન્મા કુલંકુલ
ઇતિ.
નિયમાર્થમ્ ઇદમ્ ઇહ વિચાર્યતે. ય એકદ્વિવિધમુક્તઃ. સ કિં ભવતિ. કુલંકુલ ઇત્ય્ એકે.
ત્રિચતુર્વિધમુક્ત-
ગ્રહણં તુ ઉદાહરણાર્થઃ. પરિમાણાર્થં વા નાતઃ પરેણેતિ. એકદ્વિવિધમુક્તઃ પંચષટ્જન્મેત્ય્ અપરે. [તિબ્. 217બ્] ત્રિચતુર્વિધમુક્ત ઇતિ વિશેષપરિગ્રહાત્. નૈતદ્ વ્યાખ્યાનકારૈર્ વિચારિતમ્ ઇતિ વિચાર્યમ્ એતત્.
કસ્માન્ ન પંચપ્રકારપ્રહાણાત્. કિં. કુલંકુલો ભવતીત્ય્ અધિકારઃ. તત્પ્રહાણ ઇતિ વિસ્તરઃ. પંચપ્રકારપ્રહાણે ષષ્ઠયાપિ પ્રકારસ્યાવશ્યં પ્રહાણાત્. કસ્માદ્ ઇત્ય્ આહ. ન હિ તસ્યૈકઃ પ્રકારઃ ષષ્ઠઃ ફલં સકૃદાગામિફલં વિઘ્નયિતું સમર્થ ઇતિ. એકવીચિકસ્યેવેતિ. વિપરીતદૃષ્ટાંત એષઃ. યથૈકવીચિકસ્યૈકઃ પ્રકારો નવમો ઽનાગામિફલં વિઘ્નયિતું સમર્થઃ. નૈવમ્ અસ્ય સ્રોતઆપન્નસ્ય ષષ્ઠઃ પ્રકારઃ સકૃદાગામિફલં વિઘ્નયિતું સમર્થ ઇતિ. કસ્માદ્ ઇત્ય્ આહ. ધાત્વનતિક્રમાદ્ ઇતિ. એકવીચિકો હિ કામધાતુમ્ અતિક્રામતિ. અતો ઽસ્યૈકો ઽપિ પ્રકારો નવમઃ ફલં વિઘ્નયિતું સમર્થો ધાત્વતિક્રમસ્ય દુષ્કરત્વાત્. સકૃદાગામી તુ ધાતું નાતિક્રામતીતિ. ન તસ્યૈકઃ ક્લેશઃ પ્રકારઃ ષષ્ઠઃ ફલં વિઘ્નયિતું સમર્થ ઇતિ.
તત્ર વાન્યત્ર વા દેવનિકાય ઇતિ. તદ્યથા ત્રાયસ્ત્રિંશેષુ સત્યાનિ દૃષ્ટ્વા દ્વે ત્રીણિ વા કુલાનિ સંસૃત્ય. તત્રૈવ ત્રાયસ્ત્રિંશેષુ પરિનિર્વાતિ. અન્યત્ર વા. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 557 ) ચાતુર્મહારાજકાયિકેષુ યામેષુ વા પરિનિર્વાતિ. એવમ્ અન્યત્રાપિ યોજ્યં. રાગદ્વેષમોહાનાં તનુત્વાદ્ ઇત્ય્ ઉચ્યત ઇતિ સૂત્રે. કથં. ત્રયાણાં સમ્યોજનાનાં [તિબ્. 218અ] પ્રહાણાત્ રાગદ્વેષમોહાનાં ચ તનુત્વાત્ સકૃદાગામીભવતીતિ. મૃદુપ્રકારાવશેષત્વાદ્ ઇતિ. મૃદ્વધિમાત્રો મૃદુમધ્યો મૃદુમૃદુર્ ઇત્ય્ એતન્માત્રાવશેષત્વાત્.
(વિ.37) ક્ષીણસપ્તાષ્ટદોષાંશ
ઇતિ. દોષાંશો દોષાવયવઃ સપ્તાષ્ટપ્રકારલક્ષણઃ. ઇન્દ્રિયત ઇતિ ચાત્ર તૃતીયં કારણં ન સૂત્રિતં તથૈવ વ્યાખ્યેયં. કથમ્ અસ્યેતિ વિસ્તરઃ. કથમ્ અસ્યૈકવીચિકસ્યૈકપ્રકારો નવમઃ ફલં વિઘ્નયિતું સમર્થો ન હિ કુલંકુલસ્યૈકઃ પ્રકારઃ ફલં વિઘ્નયિતું સમર્થ ઇતિ. ઉચ્યતે. ધાત્વતિક્રમાત્. યસ્માદ્ અસૌ નવમે પ્રકારે પ્રહીણે કામધાતુસમતિક્રાંતો ભવતિ. ન પુનસ્ તત્રોપપદ્યતે. સ ચ નવમઃ પ્રકારઃ કર્મણા સહ તત્રોપપદ્યવેદનીય ઇત્ય્ અતસ્ તદ્વિપાકનિષ્યન્દફલભૂમ્યતિક્રમાત્ ફલં વિઘ્નયિતું સમર્થો ભવતિ. અવસ્થાત્રયે હિ કર્માણિ વિઘ્નાયોપતિષ્ઠંત ઇત્ય્ ઉક્તં પ્રાક્.
ક્ષાંત્યનાગામિતાર્હત્ત્વપ્રાપ્તૌ કર્માતિવિઘ્નકૃદ્
ઇતિ. ઇહ તુ ક્લેશેષુ યોજયિતવ્યં. અત એવાહ. યથા કર્માણિ. એવં ક્લેશા ઇત્યાદિ. તસ્યવૈકજન્મવ્યવહિતત્વાદ્ ઇતિ. તસ્ય ક્ષીણસપ્તાષ્ટપ્રકારસ્ય સકૃદાગામિનઃ. એકેન જન્મના વાવહિતત્વાન્ નિર્વાણસ્ય. એકેન વા ક્લેશપ્રકારેણ વ્યવહિતમ્ અસ્યાનાગામિફલમ્ ઇત્ય્ [તિબ્. 218બ્] એકવીચિકઃ. ન તાવત્ કુલંકુલો ભવત્ય્ એકવીચિકો વેતિ. લૌકિકેન માર્ગેણ પૂર્વં ત્રિચતુર્વિધમુક્તો ઽપિ ન તાવત્ કુલંકુલો ભવતિ. ક્ષીણસપ્તાષ્ટપ્રકારો ઽપિ ન તાવદ્ એકવીચિકો ભવતિ. તત્પ્રતિપક્ષાનાસ્રવેન્દ્રિયલાભસ્યાભાવાત્. અત એવાહ. યાવત્ ફલવિશિષ્ટો માર્ગો ન સંમુખીકૃત ઇતિ. ફલવિશિષ્ટે તુ તત્પ્રતિપક્ષે તદૂર્ધ્વપ્રકારપ્રતિપક્ષે વા સંમુખીકૃતે તદાનાસ્રવેન્દ્રિયલાભાત્. કુલંકુલો ભવત્ય્ એકવીચિકો વેત્ય્ અર્થાદ્ ઉક્તં ભવતિ. પંચાનામ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. પંચાનામ્ અવરભાગીયાનાં સંયોજનાનાં પ્રહાણાત્ અનાગામીત્ય્ ઉચ્યતે સૂત્રે. પ્રહાણસંકલનાત્. સત્કાયદૃષ્ટ્યાદીનાં પ્રહાણૈકત્વવ્યવસ્થાપનાત્ દ્વે ત્રીણિ વા પૂર્વં પ્રહીણાનીતિ. યદિ તાવત્ કામવીતરાગો નિયામમ્ અવક્રામતિ. દ્વે પૂર્વં પ્રહીણે લૌકિકેન માર્ગેણ. કામચ્છન્દો વ્યાપાદશ્ ચ. સત્કાયદૃષ્ટ્યાદીનામ્ અપર્યાદાય પ્રહાણાત્. અથાનુપૂર્વિકઃ. ત્રીણિ પૂર્વં પ્રહીણાનિ. કેન. દર્શનમાર્ગેણ સત્કાયદૃષ્ટિઃ શીલવ્રતપરામર્શો વિચિકિત્સા ચ. તસ્માત્ સાકલ્યેન પંચાનાં પ્રહાણાદ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે.
(વિ.38, 39) સો ઽન્તરોત્પન્નસંસ્કારાસંસ્કારપરિનિર્વૃતિર્

ઇતિ. સો ઽનાગામી. અંતરા ઉત્પન્ને સંસ્કારેણાસંસ્કારેણ [તિબ્. 219અ] પરિનિર્વૃતિર્ અસ્યેતિ અંતરોત્પન્નસંસ્કારાસંસ્કારપરિનિર્વૃતિઃ. યત્ તૂક્તમ્ એવમ્ ઉત્પન્નસ્યેતિ. તન્ ન બુધ્યામહે. કથમ્ ઉત્પન્નસ્યાનાગામિનઃ પરિનિર્વૃતિર્ અસ્યેતિ બહુવ્રીહિઃ સમાસો ભવતિ. અન્યપદાર્થે હિ બહુવ્રીહિર્ ઉચ્યતે. ન સ્વપદાર્થે. તેનૈવમ્ ઇહ પાઠં પશ્યામઃ એવમ્ ઉત્પન્ને ઽસ્યેતિ. લેખકેનૈકારો ઽત્ર વિનાશિત ઇતિ. તથાપાઠે હ્ય્ અયમ્ અર્થઃ સંભવતિ. ઉત્પન્ને જન્મનિ પરિનિર્વૃતિર્ અસ્યેતિ ઉત્પન્નપરિનિર્વૃતિઃ. અથૈવમ્ એવ પાઠઃ સ્યાત્. એવં વ્યાખ્યાયેત. અનાદરે ષષ્ઠી. તયૈવં સમાસઃ ક્રિયેત. ઉત્પન્નસ્ય જન્મનઃ પરિનિર્વૃતિર્ અસ્યાનાગામિન ઇત્ય્ ઉત્પન્નપરિનિર્વૃતિર્ અનાગામીતિ. અથ વા ઉત્પન્નસ્યેત્ય્ ઉત્પન્નજાતિર્ ઉચ્યતે. ઉત્પન્નાનામ્ ઇતિ યો ઽર્થઃ. સો ઽર્થ ઉત્પન્નસ્યેતિ. તેનોત્પન્નાનાં યા પરિનિર્વ્ર્ટિઃ. સા અસ્યેત્ય્ ઉત્પન્નપરિનિર્વૃતિઃ. અથ પરિનિર્વૃત્યર્થાદ્ એવ કેવલાદ્ અનાગામ્યર્થસ્યાન્યત્વાત્. પૂર્વપદાર્થાનન્યત્વે ઽપ્ય્ અનાગામિસમાનાધિકરણસ્યોત્પન્નશબ્દસ્ય પરિનિર્વૃતિશબ્દેન સહ બહુવ્રીહિઃ સમાસ ઇતીચ્છેયુઃ. સુભણિતમ્ એતત્ સ્યાત્. સ એવાનાગામી પુનઃ પંચધા ભવતીતિ. અંતરાપરિનિર્વાયી ઉપપદ્યપરિનિર્વાયી સાભિસંસ્કારપરિનિર્વાયી અનભિસંસ્કારપરિનિર્વાયી ઊર્ધ્વંસ્રોતાશ્ ચેતિ નિગમયતિ.
અભિયુક્તવાહિમાર્ગત્વાદ્ ઇતિ. અભિયુક્તો વીર્યવાન્ આરબ્ધવીર્ય ઇત્ય્ અર્થઃ. વાહી માર્ગો અસ્યેતિ વાહિમાર્ગઃ. કથં માર્ગો વાહી. વિનાભિસંસ્કારેણ સંમુખીભાવાત્. અભિયુક્તશ્ ચાસૌ વાહિમાર્ગશ્ ચાભિયુક્તવાહિમાર્ગઃ. તદ્ભાવઃ. તસ્માત્. ઉત્પન્નમાત્રો નચિરાત્ પરિનિર્વાતિ. સોપધિશેષેણ નિર્વાણેનેતિ. નિર્વાણદ્વૈવિધ્યાદ્ વિશિનષ્ટિ સોપધિશેષનિર્વાણેન પરિનિર્વાતિ. સર્વાસ્રવક્ષયં કરતીત્ય્ અર્થઃ.
સો ઽપિ નિરુપધિશેષનિર્વાણેનેતિ. ન કેવલમ્ અંતરાપરિનિર્વાયી નિરુપધિશેષપરિનિર્વાણેન પરિનિર્વાત્ય્ અર્હત્ત્વં પ્રાપ્યાયુર્ અપરિસમાપ્ય. ઉપપદ્યપરિનિર્વાય્ય્ [તિબ્. 219બ્] અપિ તત્સદૃશ ઇત્ય્ અપરે. ન. આયુરુત્સર્ગાવશિત્વાત્. નૈતદ્ એવં સો ઽપિ નિરુપધિશેષપરિનિર્વાણેનેતિ. કસ્માત્. આયુરુત્સર્ગાવશિત્વાત્. આયુષ ઉત્સર્ગે તસ્યાવશિત્વાત્. કસ્માત્ પુનર્ અસ્યાત્રાવશિત્વં. યત્ પ્રાંતકોટિકચતુર્થધ્યાનલાભિન આયુરુત્સર્ગવશિત્વં. તચ્ ચ પ્રાંતકોટિકં ધ્યાનં મનુષ્યેષ્વ્ એવ ત્રિષુ દ્વીપેષૂત્પાદ્યતે. સ ચ રૂપધાતૂપપન્ન ઇતિ. કિમ્ અંતરાપરિનિર્વાયિણો ઽસ્ત્ય્ આયુરુત્સર્ગવશિત્વં. યત એવમ્ અસૌ નિરુપધિશેષપરિનિર્વાણેન પરિનિર્વાતિ. તસ્યાપિ વશિત્વં નાસ્તિ. અંતરાભવાવસ્થાનાય ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 559 ) તુ તાદૃશં કર્મ નાસ્તિ. યાદૃશમ્ ઉપપદ્યપરિનિર્વાયિણ ઇતિ. અતો ઽંતરાપરિનિર્વાયી શીઘ્રં પરિનિર્વાતિ. ઉપપદ્યપરિનિર્વાયી તુ યાવદાયુઃ સ્થિત્વા પરિનિર્વાતીત્ય્ ઉપપદ્યપરિનિર્વાય્ય્ એવ સોપધિશેષનિર્વાણેન પરિનિર્વાતીત્ય્ ઉચ્યતે. સાભિસંસ્કારપરિનિર્વાયી કિલેતિ. કિલેતિ કિલશબ્દો વૈભાષિકમતદ્યોતકઃ. સ્વમતં હિ સૂત્રાનુસારેણ પશ્ચાદ્ વક્ષ્યતે. અપ્રતિપ્રસ્રબ્ધપ્રયોગ ઇતિ. પૂર્વપ્રયોગાવેધેનાનિરાકૃતપ્રયોગ ઇત્ય્ અર્થઃ. સાભિસંસ્કારં સપ્રયત્નં. અભિયુક્તાવાહિમાર્ગત્વાદ્ ઇતિ. અભિયુક્તત્વાત્ અવાહિમાર્ગત્વાચ્ ચ તસ્ય યોગિનઃ. [તિબ્. 220અ] અત એવાસૌ સાભિસંસ્કારપરિનિર્વાયી સિધ્યતિ. અનભિસંસ્કારેણેતિ. પૂર્વવિપર્યયેણ. પ્રયોગસ્ય પ્રતિપ્રસ્રબ્ધત્વાત્. અભિયોગવાહિમાર્ગાભાવાદ્ ઇતિ. અભિયોગસ્ય વીર્યસ્યાભાવાત્. વાહિમાર્ગસ્ય ચાભાવાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. તદ્ એવમ્ અભિયોગાદિનાનાત્વાત્ પરિનિર્વાણવિશેષ ઉક્તો ભવતિ. ઉપપદ્યપરિનિર્વાયિણો હ્ય્ ઉભયમ્ અસ્તિ. અભિગોગશ્ ચ વાહી ચ માર્ગ ઇતિ. સાભિસંસ્કારપરિનિર્વાયિણો ઽભ્જ્યોગો ઽસ્તિ. ન ત્વ્ અસ્ય વાહી માર્ગઃ. અનભિસંસ્કારપરિનિર્વાયિણસ્ તૂભયમ્ અપિ નાસ્તિ. નાભિયોગો ન ચ વાહી માર્ગ ઇતિ.
સંસ્કૃતાસંસ્કૃતાલંબનમાર્ગપરિનિર્વાણાદ્ ઇતિ. સંસ્કૃતં સંસ્કાર ઇત્ય્ એકો ઽર્થઃ. એવમ્ અસંસ્કૃતં અસંસ્કાર ઇતિ. સંસ્કારાલંબનેન માર્ગેણ દુઃખસમુદયમાર્ગાલંબનેન માર્ગેણ યઃ ક્લેશાન્ પ્રજહાતિ. સ સાભિસંસ્કારપરિનિર્વાયી. યો ઽસંસ્કારાલંબનેન નિરોધાલંબનેન. સો ઽનભિસંસ્કારપરિનિર્વાયીતિ.
તત્ તુ ન. અતિપ્રસંગાદ્ [તિબ્. 220બ્] ઇતિ. તત્ તુ નૈવં. કસ્માત્. અતિપ્રસંગાત્. અંતરોપપદ્યપરિનિર્વાયિણોર્ અપિ સંસ્કૃતાસંસ્કૃતાલંબનમાર્ગપરિનિર્વાણાત્ પ્રત્યેકં સાભિસંસ્કારાનભિસંસ્કારપરિનિર્વાયિત્વપ્રસંગઃ. તત્રસ્થૌ દ્વાવ્ એવ પુદ્ગલૌ સ્યાતાં. ન પંચેતિ. અનભિસંસ્કારપરિનિર્વાયી પૂર્વં પઠ્યત ઇતિ. સાભિસંસ્કારપરિનિર્વાયિણઃ પૂર્વમ્ અયં પઠ્યતે. અનભિસંસ્કારપરિનિર્વાયી સાભિસંસ્કારપરિનિર્વાયીતિ. તથૈવ યુજ્યત ઇતિ વિસ્તરઃ. અનભિસંસ્કારસાભિસંસ્કારપરિનિર્વાયિણોર્ યથાક્રમં. વાહ્યવાહિમાર્ગયોઃ પુદ્ગલયોઃ પરિનિર્વાણસ્યાનભિસંસ્કારસાધ્યત્વાત્ પૂર્વસ્યાભિસંસ્કારસાધ્યત્વાચ્ ચેતરસ્ય. કથં તથા સાધ્યત્વમ્ ઇત્ય્ આહ. અયત્નયત્નપ્રાપ્તિતસ્ તત્પરિનિર્વાણસ્ય યથાક્રમમ્ ઇત્ય્ એવ.
અથ વાહ્યવાહિમાર્ગયોર્ ઇતિ. માર્ગયોર્ એવ ગ્રહણં ન પુદ્ગલયોર્ અભિસંબંધઃ. વાહિનો માર્ગસ્યાનભિસંસ્કારસાધ્યત્વાદ્ અવાહિનશ્ ચાભિસંસ્કારસાધ્યત્વાત્. અયત્નયત્નપ્રાપ્તિતઃ. અયત્નસંમુખીભાવતઃ પૂર્વમાર્ગસ્ય. યત્નપ્રાપ્તિત ઇતરસ્યેતિ. [તિબ્. 221અ] તદ્ એવમ્ અનભિસંસ્કારપરિનિર્વાયી પૂર્વં યુજ્યતે. આહ. યદ્ય્ અનભિસંસ્કારપરિનિર્વાયિણો વાહી ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 560 ) માર્ગો ઽનભિસંસ્કારશાધ્યત્વાત્ ઉપપદ્યપરિનિર્વાયિણો ઽપિ વાહી માર્ગ ઇતિ. કસ્ તયોર્ વિશેષ ઇતિ. અત ઉચ્યતે. ઉપપદ્યપરિનિર્વાયિણસ્ તુ માર્ગો વાહિતરો જિતતરઃ. નાનભિસંસ્કારપરિનિર્વાયિણ એવમ્ અધિમાત્રતરો હેતૂપચયતઃ. મૃદુતરાશ્ ચાનુશયાઃ માર્ગાધિમાત્રતરત્વેન ક્ષપિતત્વાત્.
ઊર્ધ્વસ્રોતા ઇતિ. ઊર્ધ્વસ્રોતો ગતિર્ અસ્યેતિ ઊર્ધ્વસ્રોતાઃ. યત્ર ઊર્ધ્વમ્ ઇતિ પઠ્યતે.
ઊર્ધ્વં દમાચ્ ચ દેહાચ્ ચેતિ.
ઊર્ધ્વંદમિકઃ ઊર્ધ્વંદેહિક ઇતિ. તત્પ્રત્યયસંનિયોગેનોર્ધ્વશબ્દસ્ય માંતતો ઽપિ નિપાત્યત ઇતિ વેદિતવ્યં. યથા ચિરશબ્દસ્ય ચિરંતનમ્ ઇત્ય્ ઊર્ધ્વમ્ ઇતિ નિપાતો ઽસ્તીત્ય્ અપરે. અકારાંતો ઽપિ તૂર્ધ્વશબ્દો ઽસ્ત્ય્ એવેતિ ન વાર્યતે. વ્યવકીર્ણાવ્યવકીર્ણધ્યાનત્વાદ્ ઇતિ. મિશ્રિતામિશ્રિતધ્યાનત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અનાસ્રવેણ સાસ્રવસ્ય ધ્યાનસ્ય મિશ્રિતત્વાત્. ઇહ ધ્યાનાનિ વ્યવકીર્ય ધ્યાનત્રયાત્ પરિહીયત ઇતિ. ધ્યાનવ્યવકિરણં ચતુર્થધ્યાનવ્યવકિરણપૂર્વકમ્.
આકીર્યતે ચતુર્થં પ્રાગ્

ઇતિ વચનાત્. ચતુર્થમ્ એવ હિ ધ્યાનમ્ આદિતો વ્યવકિરણે સમર્થં. નાન્યત્. ચતુર્થાચ્ ચ ધ્યાનાદ્ અપરિહીણસ્ય પ્રથમાદિષુ ધ્યાનેષૂપપત્તિર્ નાસ્તીત્ય્ અત ઉચ્યતે. ધ્યાનત્રયાત્ [તિબ્. 221બ્] પરિહીણ ઇતિ. કથં ચ પરિહીણ ઇત્ય્ આહ. પ્રથમં ધ્યાનમ્ આસ્વાદ્યેતિ. મધ્યાનિમજ્જનાત્ મધ્યે ઽનિમજ્જનાત્. અર્ધપ્લુતો નામેતિ વિસ્તરઃ. ય એકમ્ અપિ સ્થાનાંતરં વિલંઘ્ય શુદ્ધાવાસેષૂપપદ્યાકનિષ્ઠાન્ પ્રવિશતીત્ય્ એવં વાક્યાભિસંબંધઃ. દૃષ્ટિસ્થાનત્વાદ્ ઇતિ. મહાબ્રહ્મણાં પ્રથમોપપન્નાનાં ચ મહાબહ્મણિ નિર્માયકાભિમાનતઃ. એકમાયકત્વાચ્ ચેતિ. કિં. મહાબ્રહ્મસ્વ્ આર્યો નોપપદ્યતે. આર્યસ્ય હિ પ્રભાવવતસ્ તત્રોત્પાદે સત્ય્ ઉભયનાયકત્વં સ્યાત્. નિઃસપત્નેન ચ કર્મણા તત્રાધિપતિમ્. અતઃ સસપત્નં ન ભવતીતિ. સર્વાણિ સ્થાનાંતરાણીતિ. બ્રહ્મકાયિકેભ્યશ્ ચ્યુત્વા બ્રહ્મપુરોહિતાદીનિ સુદર્શનાન્તાનિ ચતુર્દશસ્થાનાંતરાણિ સંચર્યાકનિષ્ઠાન્ પ્રવિશતિ. યત્રોપપન્નસ્ તતસ્ તત્ર ચાત્યંતમ્ અનાગમનાદ્ ઇતિ. યત્રોપપન્નસ્ તદ્યથા. પ્રથમધ્યાને. તતો ઽત્યંતમ્ અનાગમનાત્ કામધાતૌ. તથા યત્રોપપન્નસ્ તત્ર ચાત્યંતમ્ અનાગમનાત્. તત્ર ચ પુનઃ પ્રથમે ધ્યાને ઽત્યંતમ્ અનાગમનાત્. પરિપૂર્ણમ્ અનાગામિત્વં પુનસ્ તત્ર દ્વિતીયજન્માકરણાત્. શમથચરિતો હ્ય્ એષ ઇતિ. ય એષ ભવાગ્રપરમઃ સ સમાધિપ્રિયઃ. આરૂપ્યેષુ ચ સમાધિર્ અતિપ્રશાંતઃ. તસ્માદ્ અયમ્ આરૂપ્યાન્ પ્રવિશતિ. પૂર્વકસ્ તુ વિપશ્યનાચરિત ઇતિ. યો ઽસાવ્ અકનિષ્ઠપરમ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 561 ) ઉક્તઃ. [તિબ્. 222અ] સ પ્રજ્ઞાપ્રિયઃ શુદ્ધાવાસાન્ પ્રવિશતિ. અંતરાપરિનિર્વાણમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. નૈતત્ પ્રતિ શાસ્ત્રકારૈર્ નિશ્ચિતં. ન ચ પ્રતિષિદ્ધમ્ અતો ઽપ્રતિષેધાદ્ ઊર્ધ્વસ્રોતસો ઽકનિષ્ઠપરમસ્ય ભવાગ્રપરમસ્ય ચાંતરા અકનિષ્ઠાં ભવાગ્રં ચ પ્રવિશ્ય પરિનિર્વાણં યુજ્યમાનં પશ્યામઃ. સંભવં તુ પશ્યામ ઇત્ય્ અર્થઃ. નનુ ચાકનિષ્ઠપરમો ભવાગ્રપરમ ઇતિ ચોક્તમ્ અત આહ. અકનિષ્ઠભવાગ્રપરમત્વં તુ પરેણ ગત્યભાવાદ્ અકનિષ્ઠેભ્યો ભવાગ્રાચ્ ચોર્ધ્વં ગત્યભાવાત્. તદ્યથા સ્રોતઆપન્નસ્ય સપ્તકૃત્વઃ પરમત્વં. ન હિ તસ્ય દ્વૌ ત્રીન્ વા ભવાન્ અભિનિર્વર્ત્ય પરિનિર્વાણં ન સંભવતીતિ. તતઃ પરેણ ત્વ્ અષ્ટમં ભવં નાભિનિર્વર્તયતીતિ. સપ્તકૃત્વઃ પરમ ઉક્ત ઇતિ.
સ પુનશ્ ચતુર્વિધ ઇત્ય્ અંતરાપરિનિર્વાય્યભાવાન્ ન પંચવિધઃ. એતે ષડ્ અનાગામિનો ભવંતીતિ. અંતરાપરિનિર્વાયી ઉપપદ્યપરિનિર્વાયી સાભિસંસ્કારપરિનિર્વાયી અનભિસંસ્કારપરિનિર્વાયી ઊર્ધ્વસ્રોતાઃ આરૂપ્યગશ્ ચ. ષષ્ઠશ્ ચતુર્ધાભેદમ્ અવિગણય્યેતિ. દૃષ્ટધર્મપરિનિર્વાયી. દૃષ્ટજન્મપરિનિર્વાયીત્ય્ અર્થઃ.
(વિ.40) કથમ્ એષાં ત્રયાણામ્ ઇતિ [તિબ્. 222બ્] વિસ્તરઃ. ત્રયો ઽનાગામિન ઇતિ નિર્ભિદ્ય નોક્તા ઇત્ય્ અનવબુધ્યમાન ઇતરઃ પૃચ્છતિ. આચાર્યો ઽપ્ય્ અર્થાપત્ત્યોક્તા એત ઇતિ પશ્યન્ વિવૃણોતિ. અંતરોપપદ્યપરિનિર્વાયિણોર્ અંતરાપરિનિર્વાયિણઃ ઉપપદ્યપરિનિર્વાયિણશ્ ચેત્ય્ અર્થઃ. ઊર્ધ્વસ્રોતસશ્ ચ તૃતીયસ્યેતિ. આશ્વનાશુચિરપરિનિર્વાણાત્ દૃષ્ટાંતત્રયેણેતિ. આશુપરિનિર્વાયી અનાશુપરિનિર્વાયી ચિરપરિનિર્વાયી ચ દૃષ્ટાંતત્રયેણ યોજય્યિતવ્યાઃ. તદ્યથા પરીત્તઃ શકલિકાગ્નિર્ અભિનિર્વર્તમાન એવ નિર્વાયાત્. એવં પ્રથમો ય આશુપરિનિર્વાયી. તદ્યથાયોગુડાનાં વાયસ્ફાલાનાં વાદીપ્તાગ્નિસંપ્રતપ્તાનાં અયોઘનેન હન્યમાનાનાં અયઃપ્રપાટિકોત્પતત્ય્ એવ નિર્વાયાત્. એવં દ્વિતીયો યો ઽનાશુપરિનિર્વાયી. તદ્યથાયોગુડાનામ્ ઇતિ પૂર્વવદ્ યાવદ્ અયઃપ્રપાટિકોત્પ્લુત્ય પૃથિવ્યામ્ અપતિતૈવ નિર્વાયાત્. એવં તૃતીયો યશ્ ચિરપરિનિર્વાયી. એતચ્ ચ સૂત્રં વિસ્તરેણ પુરસ્તાલ્ લિખિતમ્ ઇતિ ન પુનર્ લિખ્યતે. ઉપપદ્યાભિસંસ્કારાનભિસંસ્કારપરિનિર્વાણાદ્ ઇતિ. ઉપપદ્ય પરિનિર્વાણાદ્ અભિસંસ્કારેણાનભિસંસ્કારેણ પરિનિર્વાણાત્ [તિબ્. 223અ] ત્રિધાભેદાન્ નવાનાગામિનો ભવંતીતિ સંબંધઃ. ઉપપદ્યપરિનિર્વાયી ય ઉપપન્નમાત્રઃ પરિનિર્વાતિ. ન ત્વ્ અભિસંસ્કારેણાનભિસંસ્કારેણ વા પરિનિર્વાતિ. સાભિસંસ્કારપરિનિર્વાયી તુ નોપપદ્યૈવ પરિનિર્વાતિ. કિં તર્હિ. અભિસંસ્કારેણાપ્રતિપ્રસ્રબ્ધસ્ય પૂર્વાભિસંસ્કારસ્ય સામર્થ્યતઃ પરિનિર્વાતિ. અસ્ય હિ યદ્ય્ અપિ વાહી માર્ગો ઽસ્તિ અભિયોગેન તુ પરિનિર્વાતિ. ઉપપદ્યપરિનિર્વાયી તુ નાભિયોગેનેતિ વિશેષઃ. અનભિસંસ્કારપરિનિર્વાયી ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 562 ) પુનઃ પ્રતિપ્રસ્રબ્ધપૂર્વાભિસંસ્કારો ઽભિસંસ્કારમ્ અનંતરેણ પરિનિર્વાતીત્ય્ અયમ્ એવ એષાં વિશેષો ઽવગંતવ્યઃ. યથા તુ સાભિસંસ્કારાનભિસંસ્કારપરિનિર્વાયિણાવ્ અપ્ય્ ઉપપદ્યપરિનિર્વાય્યાખ્યાં લભેતે. તથા દર્શયન્ન્ આહ. સર્વે હ્ય્ એત ઉપપદ્યપરિનિર્વાણાદ્ ઉપપદ્યપરિનિર્વાયિણ ઇતિ. પ્લુતાદિભેદાદ્ ઇતિ. પ્લુતાર્ધપ્લુતસર્વચ્યુતભેદાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. સર્વેષાં વા ત્રયાણામ્ ઇતિ. અંતરોપપદ્યપરિનિર્વાય્યૂર્ધ્વસ્રોતસામ્ આશ્વનાશુચિરપરિનિર્વાણાત્ [તિબ્. 223બ્] ત્રિધાભેદઃ. કશ્ચિદ્ અંતરાપરિનિર્વાયી આશુપરિનિર્વાયી ભવતિ. કશ્ચિદ્ અનાશુચિરપરિનિર્વાયી. એવમ્ ઉપપદ્યપરિનિર્વાયી. ઊર્ધ્વસ્રોતાશ્ ચેતિ. અસ્માચ્ ચ ત્રિધાભેદાન્ નવાનાગામિનો ભવંતીતિ સ એવ સંબંધો વાચ્યઃ. તદ્વિશેષઃ પુનર્ ઇતિ વિસ્તરઃ. તેષાં પુનસ્ ત્રયાણામ્ અંતરોપપદ્યપરિનિર્વાયિણોઃ ઊર્ધ્વસ્રોતસશ્ ચ. નવાનાં ચૈષામ્ એવ પ્રત્યેકં ત્રિધાભેદાદ્ યથા વર્ણિતાદ્ વિશેષઃ. કર્મક્લેશેન્દ્રિયવિશેષાત્. કર્મણઃ ક્લેશસ્યેન્દ્રિયસ્ય ચ વિશેષાદ્ ભવતિ. કથમ્ ઇત્ય્ આહ. ત્રયાણામ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. અભિનિર્વૃત્તિર્ અંતરાભાવઃ અભિનિર્વૃત્તિવેદનીયસ્ય કર્મણ ઉપચિતત્વાદ્ અંતરાપરિનિર્વાયી. ઉપપદ્યવેદનીયસ્ય કર્મણ ઉપચિતત્વાદ્ ઉપપદ્યપરિનિર્વાયી. અપરપર્યાયવેદનીયસ્ય કર્મણ ઉપચિતત્વાદ્ ઊર્ધ્વંસ્રોતા ઇત્ય્ એવં તાવત્ તેષાં ત્રયાણાં કર્મવિશેષાદ્ વિશેષઃ. મૃદુમધ્યાધિમાત્રક્લેશસમુદાચારત્વાદ્ યથાક્રમમ્ એષામ્ એવ ક્લેશવિશેષાદ્ વિશેષઃ. અધિમાત્રમધ્યમૃદ્વિન્દ્રિયત્વાચ્ ચ યથાક્રમમ્ એષામ્ એવેન્દ્રિયવિશેષાદ્ વિશેષ ઇતિ. તેષામ્ અપિ પ્રત્યેકમ્ અત એવ યથાયોગં વિશેષ ઇતિ. તેષામ્ અપિ પ્રત્યેકં ભિન્નાનાં નવાનામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અત એવ કર્માદિવિશેષાત્ [તિબ્. 224અ] યથાયોગં ન યથાક્રમં. વિશેષો ઽવગંતવ્યઃ. કથમ્ ઇત્ય્ આહ. પ્રથમયોસ્ ત્રિકયોર્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યચ્ ચાંતરાપરિનિર્વાયિણાં ત્રિકં. યચ્ ચોપપદ્યપરિનિર્વાયિણાં. તયોસ્ ત્રિકયોઃ ક્લેશેન્દ્રિયવિશેષાત્. મૃદુમધ્યાધિમાત્રક્લેશસમુદાચારત્વાત્ અધિમાત્રમધ્યમૃદ્વિન્દ્રિયત્વાચ્ ચ. યથાક્રમં વિશેષઃ. ન તુ કર્મવિશેષાત્. યસ્માત્ પ્રથમસ્ય ત્રિકસ્યાભિનિર્વૃત્તિવેદનીયં કર્મ તુલ્યં. દ્વિતીયસ્ય ચોપપદ્યવેદનીયં કર્મ તુલ્યમ્ ઇતિ. પશ્ચિમસ્ય ત્રિકસ્યાપરપર્યાયવેદનીયકર્મવિશેષાચ્ ચ વિશેષઃ. પ્લુતાદીનાં હ્ય્ અપરપર્યાયવેદનીયં કર્મ ભિન્નમ્

ઇતિ. અતો ઽપરપર્યાયવેદનીયકર્મવિશેષાત્. ક્લેશેન્દ્રિયવિશેષાચ્ ચ. ચકારાનુકૃષ્ટત્વાત્ વિશેષો મૃદુમધ્યાધિમાત્રક્લેશસમુદાચારત્વાત્. અધિમાત્રમધ્યમૃદ્વિન્દ્રિયત્વાચ્ ચ. યથાક્રમમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ત એતે નવપ્રકારક્લેશેન્દ્રિગત્વાદ્ ઇતિ. ત એતે નવાનાગામિનો નવપ્રકારક્લેશત્વાત્. નવપ્રકારેન્દ્રિયત્વાચ્ ચ. નવાનાગામિનો ભવંતિ. કર્મણો ઽગ્રહણમ્ અવ્યપિત્વાત્. ન હિ પ્રથમયોસ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 563 ) ત્રિકયોઃ કર્મવિશેષાદ્ [તિબ્. 224બ્] વિશેષો ઽસ્તીતિ. કથં પુનર્ એતે નવપ્રકારક્લેશા ભવંતિ. ઇહ ક્લેશસ્ ત્રિપ્રકારો મૃદુમધ્યાધિમાત્ર ઇતિ. મૃદુર્ અંતરાપરિનિર્વાયિણાં. મધ્ય ઉપપદ્યપરિનિર્વાયિણાં. અધિમાત્ર ઊર્ધ્વસ્રોતસાં. તત્ર પ્રથમો ઽન્તરાપરિનિર્વાયી મૃદુમૃદુક્લેશઃ. દ્વિતીયો મૃદુમધ્યક્લેશઃ તૃતીયો મૃદ્વધિમાત્રક્લેશઃ. ઉપપદ્યપરિનિર્વાયિણાં પ્રથમ ઉપપદ્યપરિનિર્વાયી મધ્યમૃદુક્લેશઃ. દ્વિતીયઃ સાભિસંસ્કારપરિનિર્વાયી મધ્યમધ્યક્લેશઃ. તૃતીયો ઽનભિસંસ્કારપરિનિર્વાયી મધ્યાધિમાત્રક્લેશઃ. ઊર્ધ્વસ્રોતસામ્ અપિ પ્લુતો ઽધિમાત્રમૃદુક્લેશઃ અર્ધપ્લુતો ઽધિમાત્રમધ્યક્લેશઃ. સર્વસ્થાનચ્યુતો ઽધિમાત્રાધિમાત્રક્લેશ ઇતિ. કથં નવપ્રકારેન્દ્રિયા ભવંતિ. તથૈવેન્દ્રિયમ્ અપિ ત્રિપ્રકારમ્ અધિમાત્રં મૃદુ ચેતિ. અધિમાત્રમ્ અંતારાપરિનિર્વાયિણાં. મધ્યમ્ ઉપપદ્યપરિનિર્વાયિણાં. મૃદૂર્ધ્વસ્રોતસાં. તત્ર પ્રથમો ઽંતરાપરિનિર્વાયી અધિમાત્રાધિમાત્રેન્દ્રિયઃ. દ્વિતીયો ઽધિમાત્રમધ્યેન્દ્રિયઃ. તૃતીયો ઽધિમાત્રમૃદ્વિન્દ્રિયઃ. ઉપપદ્યપરિનિર્વાયિણાં [તિબ્. 225અ] પ્રથમં ઉપપદ્યપરિનિર્વાયી મધ્યાધિમાત્રેન્દ્રિયઃ. સાભિસંસ્કારપરિનિર્વાયી મદ્યમધ્યેન્દ્રિયઃ. અનભિસંસ્કારપરિનિર્વાયિ મધ્યમૃદ્વિન્દ્રિયઃ. ઊર્ધ્વસ્રોતસામ્ અપિ પ્લુતો મૃદ્વધિમાત્રેન્દ્રિયઃ. અર્ધપ્લુતો મૃદુમધ્યેન્દ્રિયઃ. સર્વસ્થાનચ્યુતો મૃદુમૃદ્વિન્દ્રિય ઇતિ.
(વિ.41) કથં તર્હિ સૂત્રે સપ્ત સત્પુરુષગતયો દેશિતા ઇતિ. સપ્ત વો ઽહં ભિક્ષવઃ સત્પુરુષગતીર્ દેશયિષ્યામિ. અનુપાદાય ચ પરિનિર્વાણમ્. ઇત્ય્ એતત્ સર્વં સૂત્રં ગતિસૂત્રત ઇત્ય્ અત્ર પ્રદેશે લિખિતમ્ ઇતિ ન પુનર્ લિખ્યતે. અત્ર ચ સૂત્રે સપ્ત સત્પુરુષગતયો દેશિતાઃ. ત્રયો ઽંતરાપરિનિર્વાયિણાઃ. ત્રય ઉપપદ્યપરિનિર્વાયિણ ઇતિ ષટ્ ગતયઃ. ઊર્ધ્વંસ્રોતો ગતિશ્ ચ સપ્તમીતિ. ઊર્ધ્વસ્રવણધર્મેતિ. કૃદંતમ્ એતચ્ છબ્દરૂપમ્ ઇતિ. વિધાર્થમ્ એતચ્ છબ્દરૂપમ્ ઇતિ દર્શયતિ. ઊર્ધ્વમ્ ઇતિ ચ ક્રિયાવિશેષણમ્ ઇતિ. તસ્યાભેદનિર્દેશાદ્ ઇતિ. તસ્યોર્ધ્વંસ્રોતસઃ પ્લુતાદિભેદાનિર્દેશાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. વિનેયાશયાપેક્ષો હિ સૂત્રનિર્દેશઃ. નાન્યાઃ શૈક્ષા ગતય ઇતિ. ન સ્રોતઆપન્નસકૃદાગામિગતય ઇત્ય્ અર્થઃ. ગતિર્ ઉત્પત્તિઃ સંપરાય ઇત્ય્ એતે સૂત્રે પર્યાયા ઉચ્યંતે. તેષામ્ ઇત્ય્ અનાગામિનાં. સતિ ચ કર્મણિ વૃત્તિઃ પ્રાણાતિપાતાદ્યકરણાત્. અસતિ ચાવૃત્તિર્ અબ્રહ્મચર્યાદ્યકરણાત્. [તિબ્. 225બ્] અકુશલેન હિ ચિત્તેનાબ્રહ્મચર્યાદિકરણમ્ ઇતિ. તેષાં તુ વીતરાગાણાં સત્ય્ એવ કર્મણિ વૃત્તિર્ નાસતિ પ્રહીણકુશલત્વાત્. ન પુનઃ પ્રત્યાગતિર્ ઇતિ. યાસુ ગતિષૂપપન્નાઃ. તત્રતત્ર ચૈષામ્ અત્યંતમ્ અનાગમનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ન ત્વ્ એતદ્ યથોક્તમ્ અન્યત્રાસ્તીત્ય્. યદ્ એતત્ સત્ય્ એવ વૃત્તિર્ અસતિ ચાવૃત્તિર્ એવાપુનઃપ્રત્યાગમનં ચ. તદ્ એતત્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 564 ) સ્રોતઆપન્ને સકૃદાગામિનિ ચ નાસ્તીતિ.

અન્યેષામ્ અપીતિ. સ્રોતઆપન્નસકૃદાગમિનામ્ અપીત્ય્ અર્થઃ. પાર્યાયિકમ્ ઇતિ. પર્યાયે ભવં પાર્યાયિકં. કેનચિત્ પ્રકારેણ ભવતીત્ય્ અર્થઃ. કથમ્ ઇત્ય્ આહ. પંચવિધસ્ય પાપસ્યાત્યંતમકરણસંવરપ્રતિલંભાદ્ ઇતિ. પંચવિધસ્ય પાપસ્ય પ્રાણાતિપાતાદત્તાદાનકામમિથ્યાચારમૃષાવાદમદ્યપાનલક્ષણસ્યાકરણેનાક્રિયયા સંવરઃ સંવરણમ્. તસ્ય પ્રતિલંભાત્. ન હ્ય્ આર્યા જન્માંતરે ઽપ્ય્ એતત્ પંચવિધં પાપમ્ અધ્યાચરંતિ. અકરણસંવરવચનં. સમાદાનસંવરસ્યાનાવશ્યકત્વાત્. પ્રાયેણેતિ. દર્શનગ્રહાતવ્યાનામ્ અકુશલાનાં સર્વેષામ્ અત્યંતપ્રહાણાત્. ભાવનાપ્રહાતવ્યાનાં ચ કામાવચરાણાં કેશાંચિત્ સંભવતઃ. યેષામ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યેષાં તુ નિઃપર્યાયેણ ન પ્રકારાંતરેણ સ્રોતઆપન્નસકૃદાગામિવત્ સત્પુરુષત્વં. [તિબ્. 226અ] કિં તર્હિ. સર્વસ્ય પાપસ્યાત્યંતમકરણસંવરપ્રતિલંભાત્. સર્વેષાં ચાકુશલાનાં દર્શનપ્રહાતવ્યાનાં ક્લેશાનાં પ્રહાણાત્. ભાવનાપ્રહાતવ્યાનાં ચ કામાવચરાણાં સર્વેષાં નવપ્રકારાણામ્ અપિ પ્રહાણાત્. તેષાં સત્પુરુષાણામ્ અનાગામિનામ્ ઇહ સૂત્રે ઽધિકારઃ. સપ્ત સત્પુરુષગતય ઇત્ય્ અતો ઽન્યેષાં પાર્યાયિકં સત્પુરુષત્વં ન પ્રતિષિધ્યતે.
(વિ.42) કિં પુનઃ પરિવૃત્તજન્મનો ઽપ્ય્ અનાગામિન એશ ભેદો ઽસ્તિ. અંતરાપરિનિર્વાયીત્ય્ એવમાદિકઃ. પરિવૃત્તજન્માનાગામીયઃ પ્રથમે જન્મનિ સ્રોતઆપત્તિફલં સકૃદાગામિફલં વા પ્રાપ્ય દ્વિતીયે જન્મન્ય્ અનાગામી ભવતિ. કામ ઇતિ વિશેષણં. યસ્માત્ રૂપધાતૌ પરિવૃત્તજન્મા કદાચિદ્ આરૂપ્યાન્ પ્રવિશતીતિ. તત્રૈવ જન્મનિ પરિનિર્વાણાદ્ ઇતિ. કામધાતૌ દુઃખબહુલત્વેનાસ્ય તીવ્રસંવેગત્વાત્. યત્ તર્હીતિ વિસ્તરઃ. શક્રેણોક્તમ્ ઇતશ્ ચ્યુતો ઽહં મનુષ્યેષૂપપન્નો યદ્ય્ અર્હત્ત્વં પ્રાપ્ય ન પરિનિર્વામિ. યે તે દેવા અકનિષ્ઠા ઇતિ વિશ્રુતાઃ. અંતે મે હીયમાનસ્ય તત્રોપપત્તિર્ ભવિષ્યતીતિ. સ હિ દેવેષ્વ્ એવ સ્રોતઆપન્નો મનુષ્યાંશ્ ચાગત્ય પરિનિર્વાસ્યામીતિ વચનાત્ પરિવૃત્તજન્મા ભવેત્. અંતે નિકાયસભાગાવસાને મમ હીયમાનસ્યાર્હત્ત્વાદ્ [તિબ્. 226બ્] અપ્રાપ્તિપરિહાણ્યા પરિહીયમાણસ્ય. તત્રાકનિષ્ઠેષૂપપત્તિર્ ભવિષ્યતીતિ પ્રાર્થનાવચનાદ્ ધાત્વંતરગમનમ્ અસ્તીતિ દર્શિતં ભવતીતિ ગમ્યતે. તત્ કથં કામધાતૌ પરિવૃત્તજન્માંતર આર્યો ધાત્વાંતરં ન ગચ્છતીત્ય્ ઉચ્યત ઇતિ. સૂત્રાર્થો દૃશ્યતે. બ્રૂયાસ્ ત્વં. ધર્મલક્ષણાનભિજ્ઞત્વાચ્ છક્રેણૈવમ્ ઉક્તં. તસ્માદ્ અદોષ ઇતિ. ભગવતા તર્હ્ય્ એવં શૃણ્વતા કસ્માદ્ અસૌ ન નિવારિતો મા ત્વમ્ એવ વોચ ઇત્ય્ અત ઉચ્યતે. ભગવતાપ્ય્ અનિવારણં. સંહર્ષણીયત્વાદ્ ઇતિ. કામદુઃખપરિત્યાગાભિલાષેણ સંહર્ષણીયમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 565 ) ચ્યુતિનિમિત્તોપપત્તિદુઃખોદ્વિગ્નસ્ય સંહર્ષણીયત્વાદ્ ઇત્ય્ આચાર્યસંઘભદ્રઃ.
ઇન્દ્રિયાણાં પરિપક્વતરત્વાદ્ ઇતિ. પ્રજ્ઞાદીનામ્ ઇન્દ્રિયાણાં નિષ્યન્દફલપુષ્ટિવિશેષાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. આશ્રયવિશેષલાભાચ્ ચ. યસ્માચ્ ચાશ્રયવિશેષમ્ અનુપહતં માર્ગસંમુખીભાવાનુકૂલં પ્રતિલભતે. દૃષ્યંતે હિ તીક્ષ્ણેન્દ્રિયા અપિ સંત આશ્રયવૈગુણ્યાત્ ગુણેભ્યઃ પરિહીયમાણા ઇત્ય્ અતો જન્માણ્તરપરિવાસેનેન્દ્રિયાણાં પરિપક્વતરત્વાદ્ ઇન્દ્રિયસંચારો નાસ્તિ. આશ્રયવિશેષલાભાચ્ ચ પરિહાણિર્ નાસ્ત્ય્ અનેનૈવ જન્માંતરપરિવાસેન ધાત્વંતરગમનં ન ભવતીતિ.
માર્ગસ્યાજિતત્વાદ્ અસંમુખીભાવત ઇતિ. [તિબ્. 227અ] યસ્માન્ માર્ગસ્યાજિતત્વાદ્ અસંમુખીભાવઃ. તસ્માત્ કારણાદ્ અવીતરાગઃ શૈક્ષઃ સ્રોતઆપન્નઃ સકૃદાગામી ચ નાંતરાપરિનિર્વાયી ભવતિ. અનુશયાનાં ચ નાતિમન્દત્વાત્. યસ્માચ્ ચાનુશયાસ્ તસ્ય નાતિમન્દાઃ. અતો નાંતરાપરિનિર્વાયી ભવતીત્ય્ અયમ્ આચાર્યસ્ય પરિહારઃ. વૈભાષિકાણાં કઃ પરિહાર ઇત્ય્ આહ. દુસ્સમતિક્રમત્વાત્ કામધાતોર્ ઇતિ વૈભાષિકા ઇતિ. કથમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. બહુ હ્ય્ અનેન કર્તવ્યં ભવતિ. અકુશલાવ્યાકૃતક્લેશપ્રહાણમ્ અકુશલાનાં કામાવચરાણાં અવ્યાકૃતાનાં ચ રૂપારૂપ્યાવચરાણાં ક્લેશાનાં પ્રહાણમ્ અનેન કર્તવ્યં. વીતરાગેણ પુનઃ શૈક્ષેણાવ્યાકૃતાનામ્ એવ પ્રહાણમ્ ઇતિ. દ્વિત્રિશ્રામણ્યફલપ્રાપ્તિર્ ઇતિ. દ્વે વા ત્રીણિ વા શ્રામણ્યાનિ ફલાનિ પ્રાપ્તવ્યાનિ. સકૃદાગામિના દ્વે શ્રામણ્યફલે પ્રાપ્તવ્યે. અનાગામિફલમ્ અર્હત્ત્વફલં ચ. સ્રોતઆપન્નેન ત્રીણિ સકૃદાગામિફલં અનાગામિફલમ્ અર્હત્ત્વફલં ચ. વીતરાગેણ પુનર્ એકમ્ એવાર્હત્ત્વફલં પ્રાપ્તવ્યમ્ ઇતિ. ત્રિધાતુસમતિક્રમશ્ ચાવીતરાગેણ કર્તવ્યઃ. વીતરાગેણ તુ રૂપાવીતરાગેણાંતરાપરિનિર્વાયિના ભવતા દ્વિધાતુસમતિક્રમઃ [તિબ્. 227બ્] કર્તવ્ય ઇતિ.
(વિ.43) આકીર્યત ઇતિ. વ્યવકીર્યતે વ્યતિભિદ્યતે. અનાસ્રવાભ્યાં સાસ્રવં ચતુર્થં ધ્યાનં મિશ્રીક્રિયત ઇત્ય્ અર્થઃ. સુખપ્રતિપદામ્ અગ્રત્વાદ્ ઇતિ. સુખાઃ પ્રતિપદશ્ ચત્વારિ મૌલાનિ ધ્યાનાનિ.
ધ્યાનેષુ માર્ગઃ પ્રતિપત્ સુખેતિ
વચનાત્. તાસાં ચતુર્થં ધ્યાનમ્ અગ્રમ્ અષ્ટાપક્ષાલમુક્તત્વાત્. યદા કિલેતિ. કિલશબ્દો વૈભાષિકમતદ્યોતકઃ. સ્વમતં તુ પશ્ચાદ્ દર્શયિષ્યતિ. અશક્યં તુ ક્ષણવ્યવકિરણમ્ ઇતિ વિસ્તરેણ દ્વૌ હિ ક્ષણાવ્ આનંતર્યમાર્ગસદૃશાવ્ ઇતિ. અનાસ્રવસાસ્રવૌ. તૃતીયો વિમુક્તિમાર્ગસદૃશ ઇત્ય્ અનાસ્રવઃ. મૃદ્વિન્દ્રિયાઃ ક્લેશભીરુતયા ચ વ્યવકિરંતિ. ચશબ્દાચ્ છુદ્ધાવાસોપપત્ત્યર્થં દૃષ્ટધર્મસુખવિહારાર્થં ચ વ્યવકિરંતિ. તીક્ષ્ણેન્દ્રિયાસ્ તુ શુદ્ધાવાસોપત્ત્યર્થં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 566 ) દૃષ્ટધર્મસુખવિહારાર્થમ્ એવ ચ વ્યવકિરંતિ. ન ક્લેશભીરુતયા. તેષાં પરિહાણ્યસંભવાત્. કથં પુનઃ ક્લેશભીરુતયા અપરિહાણ્યર્થં વ્યવકિરંતીત્ય્ આહ. આસ્વાદનાસંપ્રયુક્તસમાધિદૂરીકરણાત્ અપરિહાણ્યર્થમ્ ઇતિ. ફલાન્ ન પરિહીયેયમ્ ઇતિ.
(વિ.44અબ્) પંચપ્રકારેતિ વિસ્તરઃ. મૃદ્વી મધ્યાધિમાત્રાધિમાત્રતરા અધિમાત્રતમેતિ. [તિબ્. 228અ] પ્રથમાયાં ત્રીણિ ચિત્તાનીતિ. તસ્ય પુદ્ગલસ્ય તાવતી શક્તિર્ ઇત્ય્ એવમ્ ઉપરિષ્ઠાદ્ અપિ વક્તવ્યં. દ્વિતીયાયાં ષડ્ ઇતિ. અનાસ્રવં સાસ્રવમ્ અનાસ્રવમ્ ઇતિ ત્રીણિ. પુનર્ અનાસ્રવં સાસ્રવમ્ અનાસ્રવમ્ ઇત્ય્ અપરાણિ ત્રીણીતિ ષડ્ ભવંતિ. એવમ્ એવ ચ તૃતીયાયાં નવ ચતુર્થ્યાં દ્વાદશ પંચમ્યાં પંચદશેતિ યોજ્યં. તાસાં યથાસંખ્યમ્ ઇતિ. તાસાં વ્યવકીર્ણભાવનાનાં યથાક્રમં પંચ શુદ્ધાવાસાઃ ફલં. મૃદ્વ્યા ભાવનાયા અવૃહાઃ ફલમ્ એવં યાવદ્ અધિમાત્રતમાયા ભાવનાયા અકનિષ્ઠાઃ ફલમ્ ઇતિ. શ્રદ્ધાદીન્દ્રિયાધિક્યાદ્ ઇતિ ભદંતશ્રીલાતમતમ્. શ્રદ્ધાધિકાયા ભાવનાયા અવૃહાઃ ફલં. એવં યાવત્ પ્રજ્ઞાધિકાયા ભાવનાયા અકનિષ્ઠાઃ ફલમ્ ઇતિ.

(વિ.44ચ્દ્) યો હિ કશ્ચિદ્ અનાગામીતિ. શ્રદ્ધાધિમુક્તો વા દૃષ્ટિપ્રાપ્તો વા. કાયેન સાક્ષાત્કરણમ્ ઇતિ. ચિત્તાભાવાત્ કાયેનૈવ સાક્ષાત્કરોતિ. કથં કાયેનૈવેત્ય્ આહ. કાયાશ્રયોત્પત્તેઃ. એવં તુ ભવિતવ્યમ્ ઇતિ સ્વમતમ્ આચાર્યસ્ય. પ્રાપ્તિ જ્ઞાનસાક્ષાત્ક્રિયાભ્યામ્ ઇતિ. સમાધિકાલે તદનુકૂલાશ્રયપ્રાપ્તિસાક્ષાત્કરણાત્. વ્યુત્થાનકાલે ચ તત્પ્રતિસંવેદનાજ્ઞાનસાક્ષાત્કરણાત્. પ્રત્યક્ષીકારો [તિબ્. 228બ્] હિ સાક્ષાત્ક્રિયેતિ. સવિજ્ઞાનકાયશાંતિપ્રતિલંભાવસ્થાયાં સાક્ષાત્ક્રિયા યુજ્યત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. સવિજ્ઞાનકકાયશાંતિપ્રતિલંભેન વા અવિજ્ઞાનકકાયશાંત્યવસ્થાયાં તત્પ્રાપ્તિર્ ગમ્યત ઇતિ.
અષ્ટાદશ શૈક્ષા ઇત્ય્ અત્ર સૂત્ર ઇતિ. અનાથપિણ્ડદો ગૃહપતિર્ ભગવંતમ્ અપૃચ્છત્. કતિ ભદંત દક્ષિણીયા ઇતિ. ભગવાન્ આહ. અષ્ટાદશ ગૃહપતે શૈક્ષા નવાશૈક્ષા દક્ષિણીયા ઇતિ. અષ્ટાદશ શૈક્ષાઃ કતમે. સ્રોતઆપત્તિફલસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ પ્રતિપન્નકઃ. સ્રોતઆપન્નઃ. સકૃદાગામિફલસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ પ્રતિપન્નકઃ. સકૃદાગામી. અનાગામિફલસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ પ્રતિપન્નકઃ. અનાગામી. અર્હત્ત્વફલસાક્ષાત્ક્રિવાયૈ પ્રતિપન્નકઃ. શ્રદ્ધાનુસારી. ધર્માનુસારી. શ્રદ્ધાધિમુક્તઃ. દૃષ્ટિપ્રાપ્તઃ. કુલંકુલઃ. એકવીચિકઃ. અંતરાપરિનિર્વાયી. ઉપપદ્યપરિનિર્વાયી. સાભિસંસ્કારપરિનિર્વાયી. અનભિસંસ્કારપરિનિર્વાયી. ઊર્ધ્વસ્રોતાઃ. ઇતીમે ગૃહપતે ઽષ્ટાદસ શૈક્ષાઃ. નવાશૈક્ષાઃ કતમે. પરિહાણધર્મા. ચેતનાધર્મા. અનુરક્ષણાધર્મા. સ્થિતાકંપ્યઃ. પ્રતિવેધનાભવ્યઃ. અકોપ્યધર્મા. [તિબ્. 229અ] ચેતોવિમુક્તઃ. પ્રાજ્ઞાવિમુક્તઃ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 567 ) ઉભયતોભાગવિમુક્તઃ. ઇતીમે ગૃહપતે નવાશૈક્ષા ઇતિ. તિસ્રઃ શિક્ષાસ્ તત્ફલં ચેતિ. અધિશીલમ્ અધિચિત્તમ્ અધિપ્રજ્ઞમ્ ઇતિ તિસ્રઃ શિક્ષા આર્યમાર્ગલક્ષણાઃ. તાસાં ફલં વિસંયોગઃ. તદ્વિશેષેણ હિ શૈક્ષાણાં વ્યવસ્થાનમ્ ઇતિ. શિક્ષાવિશેષેણ તત્ફલવિશેષેણ ચેત્ય્ અર્થઃ. કથં પુનસ્ તદ્વિશેષઃ. અન્યાદૃસ્યો ઽન્યાદૃશ્યો ઽષ્ટાદશાનાં શૈક્ષાણાં શિક્ષાઃ વિસંયોગફલં ચેતિ. નિરોધસમાપત્તિશ્ ચ ન શૈક્ષા અપ્રહાણમાર્ગસ્વાભાવ્યાત્. ન શિક્ષા ફલમ્ અવિસંયોગફલસ્વાભાવ્યાત્. અતો ન તદ્યોગાન્ નિરોધસમાપત્તિયોગાત્ શૈક્ષવિશેષ ઉક્તઃ. યથૈતે ઽષ્ટાદશ શૈક્ષાઃ. ન પુનર્ અસૌ ન શૈક્ષઃ. તત્ર યદ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે. અષ્ટાદશ શૈક્ષા ઇત્ય્ અત્ર સૂત્રે કિં કારણં કાયસાક્ષી નોક્તઃ શૈક્ષ ઇત્ય્ એવં નોક્તઃ.
યથાસ્થૂલંભેદ ઇતિ. રૂપોપગા પંચ.
આરૂપ્યગશ્ ચતુર્ધાન્યઃ. ઇહ નિર્વાયકો પર
ઇત્ય્ એવમાદિ. સૂક્ષ્મં તુ ભિદ્યમાના ઇતિ વિસ્તરઃ. અત્રાચાર્યો ગણનોપાયપ્રદર્શનાર્થં [તિબ્. 229બ્] પ્રથમમ્ અંતરાપરિનિર્વાયિણ ઇન્દ્રિયભૂમિગોત્રાદિભેદં વ્યુત્પાદયતિ. કિં કારણમ્. તદ્ભેદે હિ ગણિતે યથાંતરાપરિનિર્વાયિણ ઇન્દ્રિયાદિભેદાદ્ ભેદઃ. એવં યાવદ્ ઊર્ધ્વસ્રોતસ ઇતિ સુખમ્ અતિદેશં કરિષ્યામીતિ. ભૂમિભેદાશ્ ચત્વાર ઇતિ. તે એવાંતરાપરિનિર્વાયિણઃ. ભૂમયશ્ ચત્વારિ ધ્યાનાનિ. રૂપોપગાનામ્ અનાગામિનાં વિવક્ષિતત્વાત્. તત્ર પ્રથમે ધ્યાને ઽંતરાપરિનિર્વાયી યાવચ્ ચતુર્થ ઇતિ ચત્વારઃ. પરિહાણધર્માદિગોત્રભેદાત્ ષડ્ ઇતિ. ત એવ પરિહાણધર્મા ચેતનાધર્મા અનુરક્ષણાધર્મા સ્થિતાકંપ્યઃ પ્રતિવેધનાભવ્યઃ અકોપ્યધર્મા ચેતિ. સ્થાનાંતરભેદાત્ ષોડશેતિ. બ્રહ્મકાયિકાદીન્ય્ અકનિષ્ઠાંતાનિ. મહાબ્રહ્મણો વૈભાષિકનીત્યાસ્થાનાંતરઃ. બહિર્દેશકનયેનાપિ સ્થાનાંતરત્વે તત્રાર્યો નોત્પદ્યત ઇત્ય્ અગણનં. તદ્ એવં સ્થાનાંતરભેદાત્ ષોડશાંતરાપરિનિર્વાયિણઃ. ભૂમિવૈરાગ્યભેદાત્ ષટ્ત્રિંશદ્ ઇતિ. ભૂમિભેદાત્ તદ્વૈરાગ્યભેદાચ્ ચ ષટ્ત્રિંશદ્ અંતરાપરિનિર્વાયિણઃ. કથમ્ ઇતિ પ્રતિપાદયતિ. રૂપધાતન્ [તિબ્. 230અ] સકલબન્ધન ઇતિ વિસ્તરઃ. રૂપધાતૌ પ્રથમે ધ્યાને સકલબન્ધન એકપ્રકારવીતરાગો યાવદ્ અષ્ટપ્રકારવીતરાગ ઇતિ નવ. દ્વિતીયે ઽપિ નવ સકલબન્ધનો યાવદ્ અષ્ટપ્રકારવીતરાગ ઇતિ. તથા તૃતીયે નવ. તથા ચતુર્થે નવેતિ. ચત્વારો નવકાઃ ષટ્ત્રિંશદ્ ભવંતિ. યાવચ્ ચતુર્થધ્યાનાષ્ટપ્રકારવીતરાગ ઇતિ. યાવચ્છબ્દેનાયમ્ અર્થવિસ્તરો લભ્યતે. ચતુર્થધ્યાનનવમપ્રકારવીતરાગો નોચ્યતે. યસ્માદ્ અસાવ્ આરૂપ્યે સકલબન્ધનો ભવતિ. ન ચેહારૂપ્યગો ઽધિક્રિયતે. રૂપોપગાનામ્ ઇહ વિવક્ષિતત્વાત્. અંતરાભવસંબન્ધાદ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 568 ) ઇતિ. તથા ચ સતિ સ્થાનાંતરગોત્રવૈરાગ્યેન્દ્રિયભેદાદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. સ્થાનાંતરાણાં ગોત્રાણાં વૈરાગ્યાણામ્ ઇન્દ્રિયાણાં ચ ભેદાત્. દ્વાનવતીનિ દ્વાનવત્યધિકાનિ પંચવિંશતિશતાનિ ભવંતિ તેષામ્ અંતરાપરિનિર્વાયિણાં. કથં કૃત્વા તથ ભવંતીત્ય્ આહ. એકસ્મિં સ્થાને. તદ્યથા બ્રહ્મપુરોહિતે ષટ્ ગોત્રાણિ પરિહાણધર્માદિભેદાત્. ગોત્રગોત્ર ઇતિ વીપ્સા નવ પુદ્ગલાઃ. સકલબન્ધનો યાવદ્ અષ્ટપ્રકારવીતરાગઃ સ્વસ્માત્ સ્થાનાત્. તદ્યથા બ્રહ્મપુરોહિતાત્. [તિબ્. 230બ્] ષણ્ણવકાનિ ગોત્રષટ્ પુદ્ગલનવકગ્રહણાચ્ ચતુઃપંચાશત્. ષોડશ ચતુઃપંચાશત્કાનિ. ષોડશસ્થાનાંતરગ્રહણાત્. ચતુઃષષ્ટ્યાદિ. ચતુઃષષ્ટ્યધિકાનિ અષ્ટૌ શતાનિ. ઇન્દ્રિયભેદાત્ તુ ત્રિગુણૂ મૃદુમધ્યાધિમાત્રભેદાત્. ઇત્ય્ એવં કૃત્વા. કિં દ્વાનવતીનિ પંચવિંશતિશતાનિ ભવંતિ. યેન ન્યાયેન સકલબન્ધનો યાવદ્ અષ્ટપ્રકારવીતરાગ ઇતિ નવ પુદ્ગલા વ્યવસ્થાપિતાઃ. તં ન્યાયં દર્શયન્ન્ આહયો હ્ય્ અધરે ધ્યાન ઇતિ વિસ્તરઃ. યો હ્ય્ અધરે ધ્યાને પ્રથમે યાવત્ તૃતીયે નવપ્રકારવીતરાગઃ. સ ઉત્તરે ધ્યાને દ્વિતીયે યાવચ્ ચતુર્થે સકલબન્ધન ઇત્ય્ ઉક્તઃ. કસ્માદ્ ઇત્ય્ આહ. સમગણનાર્થમ્ ઇતિ. ચતુર્ષુ ધ્યાનેષુ નવનવ યથા સ્યુર્ ઇતિ. અન્યથા હિ વિષમા ગણના સ્યાત્. પ્રથમે ધ્યાને દશ સ્યુઃ સકલબન્ધનો યાવન્ નવપ્રકારવીતરાગ ઇતિ. દ્વિતીયે નવ એકપ્રકારવીતરાગો યાવન્ નવપ્રકારવીતરાગ ઇતિ. એવં તૃતીયે નવ ચતુર્થે ત્વ્ અષ્ટૌ સ્યુઃ. એકપ્રકારવીતરાગો યાવદ્ અષ્ટપ્રકારવીતરાગ ઇતિ. નવપ્રકારવીતરાગસ્યારૂપ્યસકલબન્ધનત્વાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તં એવં યાવદ્ ઊર્ધ્વસ્રોતસ ઇતિ. એવમ્ ઉપપદ્યસાભિસંસ્કારાનભિસંસ્કારોર્ધ્વસ્રોતસામ્ અપિ. સ્થાનાંતરગોત્રવૈરાગ્યેન્દ્રિયભેદાત્ [તિબ્. 231અ] પ્રત્યેકં દ્વાનવતીનિ પંચવિંશતિશતાનિ ભવંતીત્ય્ અભિસમસ્ય પુનઃ પંચાભેદાંશ્ ચત્વારિંશદૂનાનિ ત્રયોદશસહસ્રાણ્ય્ અનાગામિનાં ભવંતિ. આરૂપ્યગૈસ્ તુ સહોપપદ્યાદિચતુર્ભેદભિન્નૈર્ અતિતરાં બહવો ભવંતિ. અનયા તુ વર્તન્યા ગમ્યત એવેતિ ન લિખ્યતે.
(વિ.45, 46) આભવાગ્રાષ્ટભાગક્ષિદ્

ઇતિ. આભવાગ્રાદ્ આષ્ટૌ પ્રકારાન્ ક્ષિણોતીત્ય્ આભવાગ્રાષ્ટભાગક્ષિદ્ આભવાગ્રાષ્ટપ્રકારક્ષયકૃદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અયમ્ અનાગામી પ્રથમધ્યાનૈકપ્રકારવૈરાગ્યાત્ પ્રભૃતીતિ. યસ્માત્ કામવૈરાગ્યાદ્ અનાગામી વ્યવસ્થાપ્યતે. તસ્માત્તતઃ પરેણાર્હત્ત્વફલપ્રતિપન્નકો ભવતિ. યથા વજ્રઃ સર્વં ભિનત્તિ. એવમ્ અયં સમાધિઃ સર્વમ્ અનુશયં ભિનત્તીતિ સામર્થ્યાત્ વજ્ર ઉપમા અસ્યેતિ વજ્રોપમઃ. ભિન્નત્વાદ્ અસૌ ન સર્વાં ભિનત્તીતિ. ત્રૈધાતુકાન્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 569 ) દર્શનપ્રહાતવ્યાન્ ભાવનાપ્રહતવ્યાંશ્ ચ કામાવચરાન્ યાવદ્ ભાવાગ્રિકાન્ અષ્ટૌ પ્રકારાન્. યદિ સર્વાન્ ન ભિનત્તિ કસ્માત્ સર્વાનુશયભેદીત્ય્ ઉચ્યત ઇત્ય્ આહ. સર્વાંસ્ તુ ભેત્તું સમર્થ ઇતિ. સંભવમ્ અધિકૃત્યોક્તમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ.
અનાગમ્યસંગૃહીતા ઇતિ વિસ્તરઃ. નવ ભૂમીઃ અનાગમ્યં ધ્યાનાંતરં [તિબ્. 231બ્] ચત્વારિ ધ્યાનાનિ ત્રીંશ્ ચારૂપ્યાન્ ભવાગ્રવર્જ્યાન્ નિશ્રિત્યાર્હત્ત્વપ્રાપ્તિર્ ઇત્ય્ અત એવં પ્રતન્યતે. દુઃખસમુદયાન્વયજ્ઞાનાકારૈઃ સંપ્રયુક્તા અષ્ટાવ્ ઇતિ. ભાવાગ્રિકદુઃખાલંબનાન્વયજ્ઞાનાકારૈશ્ ચતુર્ભિઃ સંપ્રયુક્તાશ્ ચત્વારો ભાવાગ્રિકસમુદયાલંબનાન્વયજ્ઞાનાકરૈઃ ચતુર્ભિર્ અપરૈઃ સંપ્રયુક્તાશ્ ચત્વાર ઇત્ય્ અષ્ટૌ. એવમ્ એવ નિરોધમાર્ગધર્મજ્ઞાનાકારૈઃ સંપ્રયુક્તા અષ્ટાવ્ ઇતિ વક્તવ્યં.
ધર્મજ્ઞાનં નિરોધે યન્ માર્ગે વા ભાવનાપથે
ત્રિધાતુપ્રતિપક્ષસ્ તદ્
ઇતિ સિદ્ધાંતાત્ તયોર્ એવેહોપન્યાસો ન દુઃખસમુદયધર્મજ્ઞાનયોર્ ગ્રહણં. એવં યાવદ્ ઇતિ. યાવચ્છબ્દેન યથા પ્રથમધ્યાનનિરોધાલંબનાકારૈઃ સંપ્રયુક્તાશ્ ચત્વારઃ. એવં દ્વિતીયતૃતીયચતુર્થધ્યાનાકાશવિજ્ઞાનાકિંચન્યાયતનભવાગ્રનિરોધાલંબનાઃ પ્રત્યેકં ચત્વારશ્ ચત્વારો વક્તવ્યાઃ. માર્ગાન્વયજ્ઞાનાકારૈઃ સંપ્રયુક્તાશ્ ચત્વાર ઇત્ય્ અત્ર પ્રતિભૂમિમાર્ગાલંબનાન્વયજ્ઞાનાકારૈઃ સંપ્રયુક્તાશ્ ચત્વારઃ ચત્વાર ઇતિ નોચ્યતે. કસ્માદ્ ઇત્ય્ આહ. કૃત્સ્નસ્યાન્વયજ્ઞાનપક્ષસ્યાલંબનાદ્ ઇતિ. અવિશિષ્ટો હ્ય્ અન્વયજ્ઞાનપક્ષો માર્ગઃ પ્રતિપક્ષભાવેનાન્યોન્યહેતુકશ્ ચ માર્ગ ઇતિ સમસ્તમ્ એવાલંબ્યતે. [તિબ્. 232અ] ન નિરોધવદ્ ઇત્ય્ અતશ્ ચત્વાર એવ માર્ગાન્વયજ્ઞાનાકારૈઃ સંપ્રયુક્તા ઇતિ. ત ઇમે જ્ઞાનાકારાલંબનભેદભિન્ના ઇતિ. જ્ઞાનાકારભેદેનાલંબનભેદેન ચ ભિન્નાઃ. અથ વા જ્ઞાનાનામ્ આકારાણામ્ આલંબનાનાં ચ ત્રિભેદેન ભિન્નાઃ. જ્ઞાનાકારભેદભિન્નાસ્ તાવત્. દુઃખસમુદયાન્વયજ્ઞાનાકારૈર્ ઇત્યેવમાદિવચનાત્. આલંબનભેદભિન્ના અપિ. ભાવાગ્રિકદુઃખસમુદયાલંબનૈર્ ઇત્યેવમાદિવચનાત્. દ્વાપંચાશદ્ ઇતિ. આદિતો દ્વ્યષ્ટાવ્ ઇતિ ષોડશ. પ્રથમધ્યાનનિરોધાલંબનાશ્ ચત્વારો યાવન્ માર્ગાન્વયજ્ઞાનાકારૈઃ સંપ્રયુક્તાશ્ ચત્વાર ઇતિ નવચતુષ્કાણિ ષટ્ત્રિંશત્. ષોડશ ચ ષટ્ત્રિંશચ્ ચ દ્વાપંચાશદ્ ભવંતિ. યથાનાગમ્યસંગૃહીત ઇતિ વિસ્તરઃ. મૌલં ધ્યાનમ્ અનાગમ્યપ્રવિશ્યોત્પદ્યત ઇત્ય્ અનાગમ્યં. યેન પ્રકારેણાનંતરોક્તેનાનાગમ્યસંગૃહીતા દ્વાપંચાશદ્ વજ્રોપમા ભવંતિ. તેનૈવ પ્રકારેણ ધ્યાનાંતરસંગૃહીતા દ્વાપંચાશદ્ ભવંતિ. કથં કૃત્વા. ધ્યાનાંતરસંગૃહીતા ભાવાગ્રિકદુઃખસમુદયાન્વયજ્ઞાનાકારૈઃ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 570 ) સંપ્રયુક્તા અષ્ટૌ. નિરોધમાર્ગધર્મજ્ઞાનાકારૈઃ [તિબ્. 232બ્] સંપ્રયુક્તા અષ્ટૌ. નિરોધાન્વયજ્ઞાનાકારૈઃ સંપ્રયુક્તાઃ પ્રથમધ્યાનનિરોધાલંબનાશ્ ચત્વારઃ. એવં યાવદ્ ભવાગ્રનિરોધાલંબનાશ્ ચત્વારઃ. માર્ગાન્વયજ્ઞાનાકારૈઃ સંપ્રયુક્તાશ્ ચત્વારઃ. કૃત્સ્નસ્યાન્વયજ્ઞાનપક્ષસ્યાલંબનાત્. ત ઇમે જ્ઞાનાકારાલંબનભેદભિન્ના દ્વાપંચાશદ્ ભવંતિ. યથા ધ્યાનાંતરસંગૃહીતા એવં પ્રથમધ્યાનસંગૃહીતા દ્વાપંચાશાત્. યાવચ્ ચતુર્થધ્યાનસંગૃહીતા દ્વાપંચાશદ્ ઇતિ. યથાસંખ્યમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. આકાશાનંત્યાયતનસંગૃહીતા અષ્ટાવિંશતિઃ. વિજ્ઞાનાનંત્યાયતનસંગૃહીતાશ્ ચતુર્વિંશતિઃ. આકિંચન્યાયતનસંગૃહીતા વિંશતિઃ. ભવાગ્ર આર્યમાર્ગો નાસ્તીતિ તત્સંગૃહીતા ન સંતીતિ ન ચિંત્યંતે. તેષુ ધર્મજ્ઞાનસ્યાભાવાદ્ ઇતિ. તેષ્વ્ આકાશાનંત્યાયતનાદિષુ ધર્મજ્ઞાનસ્યાભાવાત્. ધર્મજ્ઞાનસ્ય ષડ્ભૂમિકત્વાત્. તસ્માન્ નિરોધમાર્ગધર્મજ્ઞાનાકારૈઃ સંપ્રયુક્તા અષ્ટૌ ન ભવંતિ. અધોભૂમિનિરોધાલંબનસ્ય ચાન્વયજ્ઞાનસ્યાભાવાત્. નિરોધાન્વયજ્ઞાનાકારૈઃ સંપ્રયુક્તાશ્ ચતુર્ધ્યાનનિરોધાલંબનાઃ ષોડશ પુનર્ ન ભવંતીત્ય્ અષ્ટાવિંશતિર્ ભવંતિ. દ્વાપંચાશતો ઽષ્ટૌ ષોડશ ચૈવાપનીયેતિ કૃત્વા. કથમ્. આકાશાનંત્યાયતનસંગૃહીતા ભાવાગ્રિકદુઃખસમુદયાન્વયજ્ઞાનાકારૈઃ સંપ્રયુક્તા અષ્ટૌ. નિરોધાન્વયજ્ઞાનાકારૈઃ [તિબ્. 233અ] સંપ્રયુક્તા આકાશાનંત્યાયતનાદિનિરોધાલંબનાઃ ષોડશ. માર્ગાન્વયજ્ઞાનાકારૈઃ સંપ્રયુક્તાશ્ ચત્વાર ઇતિ. ત ઇમે જ્ઞાનાકારાલંબનભેદભિન્ના અષ્ટાવિંશતિર્ ભવંતિ. એવં વિજ્ઞાનાનંત્યાયતનનિરોધાલંબનાશ્ ચતુરો ઽપનીય ચતુર્વિંશતિર્ યોજ્યાઃ. આકિંચન્યાયતનસંગૃહીતા વિજ્ઞાનાનંત્યાયતનનિરોધાલંબનાન્ અપ્ય્ અપરાન્ અપનીય વિંશતિર્ ઇતિ. કિં પુનઃ કારણં સ્વભૂમ્યૂર્ધ્વભૂમિકનિરોધમ્ એવાલંબંત આરૂપ્યા નાધોભૂમિકં ધ્યાનવત્. ન હ્ય્ અધોભૂમિકં દુઃખમ્ અનાલંબ્ય તન્નિરોધઃ શક્યમ્ આલંબિતું. દુઃખં ચ સર્વં સાસ્રવમ્ એવ. એષ ચ નિયમઃ.
ન મૌલાઃ કુશલારૂપ્યાઃ સાસ્રવાધરગોચરા
ઇત્ય્ એતત્ કારણં. ધ્યાનાનાં તુ સમસ્તાલોચનત્વાન્ ન પ્રતિષેધઃ. વક્ષ્યતિ હિ
ધ્યાનં સદ્વિષયં શુભમ્
ઇતિ. અથ કસ્માન્ નિરોધમ્ એવાલંબંતે ન પુનર્ દુઃખં સમુદયં વા. ભવાગ્રાદ્ અધોભૂમેર્ વીતરાગત્વાત્. તસ્ય હિ ભાવાગ્રિક એવ નવમઃ પ્રકારો વજ્રોપમવધ્યો ઽવશિષ્ટ ઇતિ. અધોભૂમિપ્રતિપક્ષાલંબનં તુ ભવતીતિ અન્વયજ્ઞાનમ્ અધિકૃતં. તચ્ ચ વજ્રોપમસમાધિસંપ્રયુક્તં વેદિતવ્યં. તસ્ય પ્રતિપક્ષસ્ય અન્યોન્યહેતુત્વાદ્ ઇતિ
[તિબ્. 233બ્] અન્યોન્યં નવભૂમિસ્ તુ માર્ગઃ સમવિશિષ્ટયોર્
ઇતિ વચનાત્. સર્વં હિ માર્ગાન્વયજ્ઞાનં નવભૂમિકાન્વયજ્ઞાનપક્ષાલંબનમ્ ઇતિ.

યેષાં ત્વ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યેષામ્ આભિધાર્મિકાનાં માર્ગાન્વયજ્ઞાનમ્ અપિ ન કેવલનિરોધાન્વયજ્ઞાનમ્ એકૈકભૂમિપ્રતિપક્ષાલંબનમ્ ઇષ્ટં. તેષામ્ અષ્ટાવિંશતિમ્ અધિકાન્ પ્રક્ષિપ્ય અનાગમ્યસંગૃહીતા અશીતિર્ વજ્રોપમા ભવંતિ. કથં કૃત્વા. પૂર્વકાઃ કૃત્સ્નસ્યાન્વયજ્ઞાનપક્ષ્યસ્યાલંબના માર્ગાન્વયજ્ઞાનાકારૈઃ સંપ્રયુક્તાશ્ ચત્વારઃ. ઇદાનીમ્ એકીયમતેનૈકૈકભૂમિપ્રતિપક્ષાલંબના અપિ વ્યવસ્થાપ્યંતે. અનાગમ્યસંગૃહીતાઃ પ્રથમધ્યાનપ્રતિપક્ષાલંબના માર્ગાન્વયજ્ઞાનાકારૈઃ સંપ્રયુક્તાશ્ ચત્વારઃ. એવં યાવદ્ આકિંચન્યાયતનપ્રતિપક્ષાલંબના માર્ગાન્વયજ્ઞાનાકારૈઃ સંપ્રયુક્તાશ્ ચત્વાર ઇત્ય્ એવમ્ અષ્ટાવિંશતિર્ અધિકા ભવંતિ. એવમ્ અષ્ટાવિંશતિમ્ અધિકાન્ પ્રક્ષિપ્ય દ્વાપંચાશદ્ અશીતિર્ ભવંતિ. કિં પુનઃ કારણં ભવાગ્રપ્રતિપક્ષાલંબના માર્ગાન્વયજ્ઞાનાકારૈઃ સંપ્રયુક્તાશ્ ચત્વારો ન ગણ્યંતે. આહ. ન ભવાગ્રસંગૃહીતો ઽનાસ્રવો માર્ગો ભવાગ્રપ્રતિપક્ષો ઽસ્તિ. પ્રથમધ્યાનભૂમિકસ્ ત્વ્ અસ્તિ. યાવદ્ આકિંચન્યાયતનભૂમિક ઇતિ. તસ્માત્ તદ્ભૂમિપ્રતિપક્ષાલંબના એવોક્તાઃ. ન ભવાગ્રપ્રતિપક્ષાલંબના ઇતિ. અપરે પુનર્ વ્યાચક્ષતે. યેષાં તુ માર્ગાન્વયજ્ઞાનમ્ અપ્ય્ એકૈકભૂમિપ્રતિપક્ષાલંબનમ્ [તિબ્. 234અ] ઇષ્ટં. યથા નિરોધાન્વયજ્ઞાનમ્ ઇષ્ટમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. તેષાં ભાવાગ્રિકદુઃખસમુદયાન્વયજ્ઞાનાકારૈઃ સંપ્રયુક્તા અષ્ટૌ. નિરોધમાર્ગધર્મજ્ઞાનાકારૈઃ સંપ્રયુક્તા અષ્ટૌ. નિરોધાન્વયજ્ઞાનાકારૈઃ સંપ્રયુક્તાઃ પ્રથંઅધ્યાનનિરોધાલંબનાશ્ ચત્વારઃ. એવં યાવદ્ ભવાગ્રનિરોધાલંબનાશ્ ચત્વાર ઇતિ દ્વાત્રિંશદ્ ભવંતિ. એવં માર્ગાન્વયજ્ઞાનાકારૈર્ અપિ સંપ્રયુક્તાસ્ તથૈવ દ્વાત્રિંશદ્ ઇતિ કૃત્વા. અષ્ટાવિંશતિમ્ અધિકાન્ પ્રક્ષિપ્યાનામ્યસંગૃહીતા અશીતિર્ વજ્રોપમા ભવંતીતિ. તેષાં હિ યે હિ કૃત્સ્નસ્યાન્વયજ્ઞાનપક્ષસ્યાલંબનાન્ માર્ગાન્વયજ્ઞાનાકારૈઃ સંપ્રયુક્તાશ્ ચત્વારસ્ તે ન સંતિ. ભવાગ્રપ્રતિપક્ષાલંબનાસ્ તુ તત્સ્થાને ભવંતીત્ય્ અતો અશીતિર્ વજ્રોપમા ભવંતીતિ. એવં યાવચ્ ચતુર્થધ્યાનસંગૃહીતાઃ કથમ્. અષ્ટાવિંશતિમ્ અધિકાન્ પ્રક્ષિપ્ય ધ્યાનાંતરસંગૃહીતા અશીતિર્ વજ્રોપમા ભવંતિ. યથા ધ્યાનાંતરસંગૃહીતાઃ. એવં પ્રથમદ્વિતીયતૃતીયચતુર્થધ્યાનસંગૃહીતા પ્રતિધ્યાનમ્ અશીતિર્ વજ્રોપમા ભવંતિ. આકાશાનંત્યાયતનાદિષ્વ્ ઇતિ. ભવાગ્રવર્જ્યેષુ ત્રિષ્વ્ આરૂપ્યેષુ યથાક્રમં ચત્વારિંશત્ દ્વાત્રિંશચ્ ચતુર્વિંશતિશ્ ચ ભવંતિ. કથં કૃત્વા. [તિબ્. 234બ્] આકાશાનંત્યાયતને તાવદ્ અષ્ટાવિંશત્યાં વજ્રોપમેષ્વ્ આકાશાનંત્યાયતનપ્રતિપક્ષાલંબનાન્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 572 ) માર્ગાન્વયજ્ઞાનાકારૈઃ સંપ્રયુક્તાંશ્ ચતુરઃ પ્રક્ષિપ્ય યાવદ્ આકિંચન્યાયતનપ્રતિપક્ષાલંબનાંશ્ ચતુર ઇતિ. દ્વાદશ પ્રક્ષિપ્ય ચત્વારિંશદ્ ભવંતિ. એવં ચતુર્વિંશત્યાં વિજ્ઞાનાયતનપ્રતિપક્ષાલંબનાંશ્ ચતુરઃ પ્રક્ષિપ્યાકિંચન્યાયતનપ્રતિપક્ષાલંબનાંશ્ ચતુરઃ પ્રક્ષિપ્ય દ્વાત્રિંશદ્ ભવંતિ. એવં વિંશત્યામ્ આકિંચન્યાયતનપ્રતિપક્ષાલંબનાંશ્ ચતુરઃ પ્રક્ષિપ્ય ચતુર્વિંશતિર્ ભવંતિ. આહ. નન્વ્ અપદિષ્ટમ્ અધોભૂમિપ્રતિપક્ષાલંબનં તુ ભવતિ. તસ્યાન્યોન્યહેતુત્વાદ્ ઇતિ. અથ કસ્માત્ સ્વભૂમ્યૂર્ધ્વભૂમિપ્રતિપક્ષાલમ્બના એવોક્તા આકાશાનંત્યાયતનાદિસંગૃહીતાઃ. નાધોભૂમિપ્રતિપક્ષાલંબના ઇતિ. અત્રોચ્યતે. અવિશેષ્ય નવભૂમિકમ્ અન્વયજ્ઞાનપક્ષં માર્ગમ્ અધોભૂમિપ્રતિપક્ષાલંબનં ભવતીત્ય્ ઉક્તં. ન પુનર્ આકાશાનન્ત્યાયતનાદિસંગૃહીતસ્યાધોભૂમિપ્રતિપક્ષાલંબનં. કિં તર્હિ. સ્વભૂમ્યૂર્ધ્વભૂમિકપ્રતિપક્ષાલંબનં એવ. તત્રાવિશેષરૂપેણાધરાલંબનમ્ અન્વયજ્ઞાનં ભવતિ. ન વિશેષસ્વરૂપેણ. સ્વભૂમ્યૂર્ધ્વભૂમ્યાલંબનં તુ વિશેષરૂપેણાપિ ભવતીતિ. એષ તુ પૂર્વકો વૈભાષિકાણાં સ્થાપનાપક્ષઃ. સામાન્યરૂપેણૈવ સર્વમ્ અન્વયજ્ઞાનપક્ષમ્ આલંબતે ઽન્વયજ્ઞાનમ્ ઇતિ. [તિબ્. 235અ] તથા હ્ય્ આચાર્યસંઘભદ્રેણોક્તં. સર્વં હિ માર્ગાન્વયજ્ઞાનં નવભૂમિકાન્વયજ્ઞાનપક્ષાલંબનમ્ ઇતિ. અપરે ત્વ્ એવં વ્યાચક્ષતે. ભાવાગ્રિકદુઃખસમુદયાન્વયજ્ઞાનાકારૈઃ સંપ્રયુક્તા અષ્ટાઉ. નિરોધાન્વયજ્ઞાનાકારૈઃ સંપ્રયુક્તા આકાશાનંત્યાયતનનિરોધાલંબનાશ્ ચત્વારઃ. એવં યાવદ્ ભાવાગ્રિકનિરોધાલંબનાશ્ ચત્વાર ઇતિ ષોડશ. માર્ગાન્વયજ્ઞનાકારૈર્ અપિ સંપ્રયુક્તા આકાશાનંત્યાયતનપ્રતિપક્ષાલંબનાશ્ ચત્વારઃ. એવં યાવદ્ ભવાગ્રપ્રતિપક્ષાલંબનાશ્ ચત્વાર ઇતિ ષોડશ. ત એતે દ્વિષોડશ પૂર્વોક્તાશ્ ચાષ્ટાવ્ ઇતિ. ચત્વારિંશદ્ આકાશાનંત્યાયતનસંગૃહીતા વજ્રોપમા ભવંતિ. વિજ્ઞાનાનંત્યાયતહસંગૃહીતા દ્વાત્રિંશત્. આકાશાનંત્યાયતનનિરોધપ્રતિપક્ષાલંબનાન્ અષ્ટાવપનીયેતિ. આકિંચન્યાતનસંગૃહીતાશ્ ચતુર્વિંશતિઃ. વિજ્ઞાનાનંત્યાયતનનિરોધપ્રતિપક્ષાલંબનાન્ અપ્ય્ અપરાન્ અષ્ટાવ્ અપનીયેતિ. ભવાગ્રસ્યાપિ હિ તે ઽધોભૂમિકં પ્રતિપક્ષમાર્ગમ્ આચક્ષત ઇતિ.
પુનર્ ગોત્રેન્દ્રિયભેદાદ્ ભૂયાંસો ભવંતીતિ. કથં. યે તાવદ્ અષ્ટૌ સર્વપ્રથમા ઉક્તાઃ. તેષાં. યો ભાવાગ્રિકદુઃખાલંબનો ઽનિત્યાકારસંપ્રયુક્તો [તિબ્. 235બ્] વજ્રોપમઃ. તસ્ય ષડ્ગોત્રભેદાત્ ષોઢાભેદઃ. એવં દુઃખાદ્યાકારસંપ્રયુક્તાનાં ત્રયાણાં પ્રત્યેકં ષોઢાભેદઃ. તેષામ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 573 ) અપિ પ્રત્યેકં મૃદુમધ્યાધિમાત્રેન્દ્રિયભેદાદ્ ભેદઃ. યથા ચૈષાં પ્રત્યેકં ગોત્રેન્દ્રિયભેદાઃ. એવં ભાવાગ્રિકસમુદયાલંબનાનાં ચતુર્ણાં પ્રત્યેકં ષડ્ગોત્રભેદાત્ ષોઢાભેદઃ. ઇન્દ્રિયભેદાચ્ ચ ત્રિધાભેદઃ. યથા ચૈષામ્ અષ્ટાનાં ગોત્રેન્દ્રિયભેદાત્ પ્રત્યેકં ષોઢા ત્રિધા ચ ભેદઃ. એવં સર્વેષામ્ અનાગામ્યસંગૃહીતાનાં જ્ઞાનાકારાલંબનભેદભિન્નાનાં યાવદ્ આકિંચન્યાયતનસંગૃહીતાનાં ગોત્રેન્દ્રિયભેદાદ્ ભેદઃ. અનયા વર્તન્યા યોજ્યઃ. એવં વા યોજ્યઃ. પ્રથમે પક્ષે દ્વાપંચાશદ્ અનાગામ્યસંગૃહીતાઃ. યાવદ્ વિંશતિર્ આકિંચન્યાયતનસંગૃહીતા ઇત્ય્ અભિસમસ્ય ચતુરશીતિર્ ઉત્તરાણિ ત્રીણિ શતાનિ વજ્રોપમાનાં ભવંતિ. તાનિ ષડ્ગુણીકૃત્ય ત્રિગુણીકૃત્ય ચ ષટ્સહસ્રાણિ નવશતાનિ દ્વાદશોત્તરાણિ ભવંતિ. દ્વિતીયપક્ષે યત્રાદિતો ઽશીતિઃ. યાવદ્ આકિંચન્યાયતને ચતુર્વિંશતિર્ ઇતિ. એકપિણ્ડતઃ ષટ્સપ્તત્યુત્તરાણિ પંચશતાનિ ભવંતિ. ગોત્રેન્દ્રિયભેદાત્ ષટ્ગુણીકૃત્ય ત્રિગુણીકૃત્ય ચ. દશસહસ્રાણિ અષ્ટષષ્ટ્યુત્તરાણિ ચ ત્રીણિ શતાનિ વજ્રોપમાનાં [તિબ્. 236અ] ભવંતીતિ.

અત એવ તત્ ક્ષયજ્ઞાનમ્ ઇતિ. કુત ઇત્ય્ આહ. સર્વાસ્રવક્ષયપ્રાપ્તિસહજત્વાત્ પ્રથમત ઇતિ. યસ્માત્ સર્વાસ્રવક્ષયપ્રાપ્ત્યા સહ જાતં તત્પ્રથમતો જ્ઞાનં. તસ્માત્ ક્ષયજ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. મધ્યપદલોપાત્. નૈરુક્તિવિધાનતો વા. સર્વગ્રહણં સ્રોતઆપન્નાદિજ્ઞાનવિશેષણાર્થં. પ્રથમતોગ્રહણમ્ અનુત્પાદજ્ઞાનાદિવિશેષણાર્થં. સંકેતાપેક્ષયા હિશબ્દપ્રવૃત્તિઃ. અત એવ સ ઇતિ. સ્વર્થપરિસમાપ્તેઃ. સ પરાર્થકરણાર્હત્ત્વાદ્ અર્હન્. પરાર્થકરણયોગ્યત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. સર્વસરાગપૂજાર્હત્ત્વાચ્ ચેતિ. સરાગાઃ પૃથગ્જનશૈક્ષાઃ તેષાં સર્વેષાં પૂજામ્ અર્હતીત્ય્ અર્હન્. સિદ્ધં ભવતીતિ. કિં સિદ્ધં ભવતીત્ય્ આહ. અન્યે સપ્ત પૂર્વોક્તાઃ પુદ્ગલાઃ શૈક્ષા ઇતિ. ત્રયઃ ફલસ્થાશ્ ચત્વારશ્ ચ પ્રતિપન્નકા ઉક્તાઃ. અસાવ્ એવાશૈક્ષ ઇત્ય્ અવધારણાદ્ એતદન્યે આર્યાઃ શૈક્ષા ઇતિ સિદ્ધં.
કેન તે શૈક્ષા ઇતિ. કેન કારણેન તે સપ્ત પુદ્ગલાઃ શૈક્ષા ઇત્ય્ ઉચ્યંત ઇત્ય્ આહ. આસ્રવક્ષયાય નિત્યં શિક્ષણશીલત્વાદ્ ઇતિ. શિક્ષા શીલમ્ એષામ્ ઇતિ શૈક્ષાઃ. શીલં. છત્ત્રાદિભ્યો ણ ઇતિ લક્ષણાત્. ક્વ શિક્ષણશીલાઃ. શિક્ષાત્રયે. [તિબ્. 236બ્] કિં શિક્ષાત્રયમ્. અધિશીલમ્ અધિચિત્તમ્ અધિપ્રજ્ઞં ચ. કિંસ્વભાવાસ્ તા ઇત્ય્ આહ. તાઃ પુનઃ શીલસમાધિપ્રજ્ઞાસ્વભાવા ઇતિ. શીલે શીક્ષા અધિશીલમ્ એવં યાવત્ પ્રજ્ઞાયાં શિક્ષેત્ય્ અધિપ્રજ્ઞમ્ ઇતિ. અવ્યયં વિભક્તાવ્ ઇત્ય્ અવ્યયીભાવસમાસઃ. શિક્ષાક્રિયાણાં ત્વ્ અવ્યતિરેકાચ્ છીલાદિસ્વભાવાઃ શિક્ષા ઇતિ વ્યાચષ્ટે. પૃથગ્જનો ઽપિ શૈક્ષઃ પ્રાપ્નોતીતિ. પૃથગ્જનો ઽપિ વિનયોક્તાસુ શિક્ષાસુ શિક્ષત ઇતિ. ન. યથાભૂતંસત્યાપ્રજ્ઞાનાત્. નૈતદ્ એવં. કસ્માત્. યથાભૂતં સત્યાનાં દુઃખાદીનાં અપ્રજ્ઞાનાદ્ અનવબોધાત્. તદ્ ધિ ભિક્ષવો ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 574 ) દૃષ્ટં યદ્ આર્યયા પ્રજ્ઞયેતિ વચનાત્. તથા હિ સૂત્રે અધિશીલમ્ અધિચિત્તં વા શિક્ષાં વિસ્તરેણોક્ત્વાહ. અધિપ્રજ્ઞં શિક્ષા કતમા. ઇદં દુઃખમ્ આર્યસત્યમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. અયં દુઃખસમુદયઃ. અયં દુઃખનિરોધઃ. ઇયં દુઃખનિરોધગામિની પ્રતિપદ્ આર્યસત્યમ્ ઇતિ. યથાભૂતસત્યપ્રજ્ઞાનાત્. યત્ર ચ શિક્ષિતાઃ શીલાદિષુ. તત્ર પુનર્ અપરશિક્ષણાત્. પ્રાતિમોક્ષસંવરપરિત્યાગતઃ ઉષ્મગતાદિપરિહાણિતશ્ ચાર્યઃ પુનર્ યદ્ય્ અપિ કિંચિત્ પરિત્યજતિ. ન તુ સર્વં. [તિબ્. 237અ] ન હ્ય્ આર્યસ્ય કદાચિદ્ અપિ શિક્ષાત્રયં નાસ્તીતિ. પ્રકૃતિસ્થ આર્ય ઇતિ. અસમાહિતાવસ્થા સત્ત્વાનાં પ્રકૃતિઃ. તત્રસ્થ આર્યઃ પિણ્ડપાતચારાદિગતઃ. ન શિક્ષણશીલ ઇતિ. ન શૈક્ષઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. આશયત ઇતિ છન્દતઃ. સ્થિતાધ્વગવત્. અધ્વગ ઉચ્યતે યો ઽધ્વાનં ગચ્છતિ. સંસ્થિતો ઽપ્ય્ અધ્વગ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. ગમનાશસ્યાપરિત્યાગાત્. તદ્વત્. પ્રાપ્ત્યનુષંગતશ્ ચ. શીલસમાધિપ્રજ્ઞાનાં ચ પ્રાપ્તયઃ પ્રકૃતિસ્થસ્યાપ્ય્ અનુષજ્યંતે. તસ્માત્ પ્રકૃતિસ્થો ઽપિ નાશિક્ષણશીલ એવેતિ.
શૈક્ષાશૈક્ષનિર્દેશપ્રશંગેનેદમ્ ઉચ્યતે. અથ શૈક્ષા ધર્માઃ કતમા ઇત્યાદિ. શૈક્ષસ્યાનાસ્રવા ધર્માઃ સંસ્કૃતસ્વભાવાઃ. એવમ્ અશૈક્ષસ્યાશૈક્ષા ધર્માઃ.
નિર્વાણં કસ્માન્ ન શૈક્ષં. યચ્ છૈક્ષેણ પ્રાપ્તમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. અશૈક્ષપૃથગ્જનયોર્ અપિ તદ્યોગાદ્ ઇતિ. પૃથગ્જનો ઽપિ લૌકિકમાર્ગપ્રાપ્તેન નિર્વાણેન યુજ્યતે.
પ્રથમઃ પ્રતિપન્નક ઇતિ. દર્શનમાર્ગસ્થઃ. શેષાણામ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. શેષાણાં પ્રતિપન્નકાનાં સકૃદાગામ્યનાગામ્યર્હત્ત્વફલપ્રતિપન્નકાનાં ત્રિફલસ્થાવ્યતિરેકાત્. [તિબ્. 237બ્] સ્રોતઆપત્તિસકૃદાગામ્યનાગામિફલસ્થેભ્યો ઽવ્યતિરેકાત્. સકૃદાગામિપ્રતિપન્નકાદયઃ સ્રોતઆપન્નાદિભ્યો નાન્ય ઇત્ય્ અર્થઃ. અનુપૂર્વાધિગમં પ્રત્ય્ એવમ્ ઉચ્યત ઇતિ. અનુપૂર્વેણ ચતુઃફલપ્રાપ્તિં પ્રત્ય્ ઉચ્યતે. દ્રવ્યત પંચેતિ. ભૂગઃકામવીતરાગૌ તુ સ્યાતાં. ભૂયોવીતરાગઃ ક્ષીણષટ્પ્રકારઃ. કામવીતરાગઃ ક્ષીણનવપ્રકારઃ. દર્શનમાર્ગે દર્શનમાર્ગાવસ્થાયાં યથાક્રમં સકૃદાગામ્યનાગામિફલપ્રતિપન્નકૌ સ્યાતાં. ન ચ સ્રોતઆપન્નસકૃદાગામિનૌ. કિં તર્હિ. તદ્વ્યતિરિક્તૌ. તથા ચ સતિ દ્રવ્યતઃ સપ્ત ભવંતિ. સ્રોતઆપત્તિસકૃદાગામ્યનાગામિફલપ્રતિપન્નકાસ્ ત્રયશ્ ચત્વારશ્ ચ ફલસ્થા ઇત્ય્ અર્હત્ત્વફલપ્રતિપન્નક એકો ઽનાગામિફલસ્થાન્ ન વ્યતિરિક્ત ઇત્ય્ અવગંતવ્યં.
(વિ.47અબ્) દ્વિવિધો હિ ભાવનામાર્ગ ઉક્ત ઇતિ.
દ્વિવિધો ભાવનામાર્ગો દર્શનાખ્યસ્ ત્વ્ અનાસ્રવ
ઇતિ વચનાત્. તત્ક્લેશાનુશયિતત્વાદ્ ઇતિ યસ્માત્ તદ્ભૂમિકઃ ક્લેશસ્ તત્ર લૌકિકે ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 575 ) માર્ગે આલંબનતો ઽનુશયિતઃ. યો હિ ક્લેશ ઇતિ વિસ્તરેણ સાધર્મ્યવૈધર્મ્યદૃષ્ટાંતં દર્શયતિ. યો યદ્ભૂમિકો માર્ગઃ. ન સ તદ્ભૂમિકક્લેશપ્રતિપક્ષઃ. [તિબ્. 238અ] તત્ક્લેશાનુશયિતત્વાત્. અસમાહિતતદ્ભૂમિકધર્માંતરવત્. વૈધર્મ્યેણ તૂપરિસામંતકમાર્ગવદ્ અનાસ્રવવત્ પ્રતિપક્ષમાર્ગવદ્ વા. લૌકિકેનાપિ વૈરાગ્યમ્ ઇતિ. ઉપરિભૂમિસામંતકેન. લોકોત્તરેણાપીતિ. તત્પ્રતિપક્ષેણ સ્વાધરભૂમિકેનાનાસ્રવેણ માર્ગેણ.
(વિ.47ચ્દ્) લૌકિકેનાર્યવૈરાગ્ય
ઇતિ. તદ્યથા સ્રોતઆપન્નઃ શમથચરિતઃ. લૌકિકેન માર્ગેણ વૈરાગ્યં ગચ્છતઃ પ્રતિપ્રકારં વિશંયોગપ્રાપ્તયઃ સાસ્રવો ઽનાસ્રવશ્ ચોત્પદ્યંતે.
ધ્યાનં નિશ્રિત્યેતિ. યસ્માચ્ છૈક્ષઃ ષડ્ ભૂમીર્ નિશ્રિત્યેન્દ્રિયાણિ સંચરતિ. નારૂપ્યમ્ ઇતિ.
અશૈક્ષો નવ નિશ્રિત્ય ભૂમીઃ શૈક્ષસ્ તુ ષડ્
ઇતિ વચનાત્ તેનાહ. યો ધ્યાનં નિશ્રિત્યેન્દ્રિયાણિ સંચરતિ. સ કૃત્સ્નપૂર્વમાર્ગત્યાગાદ્ આરૂપ્યમાર્ગાણાં મૃદ્વિન્દ્રિયસંગૃહીતાનાં પૂર્વલબ્ધાનાં ત્યાગાત્. કેવફલમાર્ગલાભાચ્ ચ કેવલસ્યાનાગામિફલસ્ય તીક્ષ્ણેન્દ્રિયસ્વભાવસ્ય લાભાત્.

સ વિશેષં ફલં ત્યક્ત્વા ફલ્મ્ આપ્રોતિ વર્ધયન્ન્
ઇતિ વચનાત્. ઊર્ધ્વભૂમિકક્લેશવિસંયોગેન આરૂપ્યાવચરક્લેશવિસંયોગેનાસમન્વાગતઃ સ્યાત્. અયં ચાપરો દોષઃ. ત્યક્તે ચ તસ્મિન્ન્ ઊર્ધ્વભૂમિક્લેશવિસંયોગે [તિબ્. 238બ્] તૈઃ ક્લેશૈર્ ઊર્ધ્વભૂમિકૈઃ સમન્વાગતઃ સ્યાદ્ ઇતિ.
ભવાગ્રાર્ધવિમુક્તોર્ધ્વજાતવત્ ત્વ્ અસમન્વય
ઇત્ય્ અર્ધેન વિમુક્તો ઽર્ધવિમુક્તઃ. ભવાગ્રાદ્ અર્ધવિમુક્તો ભવાગ્રાર્ધવિમુક્તઃ. ઊર્ધ્વં જાત ઊર્ધ્વજાતઃ. ભવાગ્રાર્ધવિમુક્તશ્ ચોર્ધ્વજાતશ્ ચ ભવાગ્રાર્ધવિમુક્તોર્ધ્વજાતૌ. તયોર્ ઇવેતિ. ભવાગ્રાર્ધવિમુક્તોર્ધ્વજાતવત્. સમન્વયસ્ તૈશ્ તસ્યેતિ વાક્યશેષઃ. તુશબ્દઃ પૂર્વદોષવ્યાવર્તનાર્થઃ. તમ્ અર્થં વિવૃણ્વન્ન્ આહ. અસત્યામ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. અસત્યામ્ અપિ તસ્ય પુદ્ગલસ્ય લૌકિક્યાં વિસંયોગપ્રાપ્તૌ. ન તૈઃ ક્લેશૈઃ સમન્વાગમઃ સ્યાત્ તદ્યથા ભવાગ્રાર્ધપ્રકારવિમુક્તસ્યેતિ વિસ્તરઃ. તસ્ય હિ લૌકિકી ભવાગ્રાર્ધપ્રકારવિસંયોગપ્રાપ્તિર્ નાસ્તિ. તત્પ્રતિપક્ષલૌકિકમાર્ગાભાવાત્. લોકોત્તરા ચ તદ્વિસંયોગપ્રાપ્તિર્ ધ્યાનં નિશ્રિત્યેન્દ્રિયસંચારેણ ત્યક્તા સ્યાત્. ન ચ પુનસ્ તૈર્ ભાવાગ્રિકક્લેશપ્રકારૈઃ સમન્વાગમો ભવતીત્ય્ અભ્યુપગમ્યતે ભવદ્ભિઃ. તદ્વદ્ અસ્ય સ્યાત્. યથા ચ પૃથગ્જનસ્ય પ્રથમધ્યાનભૂમેર્ ઊર્ધ્વં જાતસ્ય દ્વિતીયધ્યાનાદ્યુપપન્નસ્ય. કામાવચરક્લેશવિસંયોગપ્રાપ્તિત્યાગાત્. પ્રથમધ્યાનભૂમિકાયા વિસંયોગપ્રાપ્તેર્
ભૂમિસંચારહાનિભ્યાં ધ્યાનાપ્તં ત્યજ્યતે શુભં.
તથારૂપ્યાપ્તમ્
ઇતિ નિયમાત્ ત્યાગો ભવતિ. તસ્માન્ ન પુનસ્ તૈઃ કામાવચરૈઃ [તિબ્. 239અ] ક્લેશૈઃ સમન્વાગમો ભવતીત્ય્ અભ્યુપગમ્યતે. તદ્વદ્ અસ્યાપિ પુદ્ગલસ્ય સ્યાત્. પૃથગ્જનસ્યેતિગ્રહણં. યસ્માદ્ આર્યસ્ય લૌકિકેન માર્ગેણ કામધાતોર્ ઊર્ધ્વં વા વૈરગ્યં ગચ્છતઃ ક્લેશવિસંયોગપ્રાપ્તિર્ લૌકિકી લોકોત્તરા ચ ભવતિ. તત્ર યા લૌકિકી કામાવચરક્લેશવિસંયોગપ્રાપ્તિઃ. તસ્યાઃ પ્રથમધ્યાનભૂમેર્ ઊર્ધ્વજાતસ્ય ભૂમિસંચારેણ ત્યાગો ભવતિ ન લોકોત્તરાયાઃ.
આર્યે તુ ફલાપ્ત્યુત્તપ્તિહાનિભિર્
ઇતિ ત્યાગનિયમાત્. તસ્યાં ચ સત્યાં લોકોત્તરાયાં પ્રથમધ્યાનાદ્ ઊર્ધ્વં જાતસ્યાપ્ય્ આર્યસ્ય ન પુનસ્ તૈઃ સમન્વાગમઃ સંભવતિ. ન ત્વ્ એવં પૃથગ્જનસ્યેતિ પૃથગ્જનગ્રહણં. તસ્માદ્ અજ્ઞાપકમ્ એતત્. ત્યક્તે ક્લેશાસમન્વયાદ્ ઇતિ યદ્ ઉક્તં.
(વિ.48) સર્વત
ઇતિ. સ્વોર્ધ્વાધોભૂમિતઃ. તસ્ય સાસ્રવાનાસ્રવત્વાત્.
(વિ.49) ઉપેક્ષેન્દ્રિયસામાન્યાદ્ ઇતિ. ચતુર્થધ્યાનાદિસમાપત્તિતત્સામંતકયોર્ ઉપેક્ષેન્દ્રિયં તુલ્યમ્ ઇતિ. કશ્ચિન્ ન શક્નોતીતિ મૃદ્વિન્દ્રિયઃ. ઇન્દ્રિયસંચારસ્ય દુષ્કરત્વાદ્ ઇતિ. ઉપેક્ષેન્દ્રિયાનંતરં સુખેન્દ્રિયસ્ય સૌમનસ્યેન્દ્રિયસ્ય વા દુષ્કરત્વાત્. મૌલસામંતકયોર્ ઉપેક્ષેન્દ્રિયસામાન્યે સતિ કિમ્ અર્થં મૌલાદ્ એવાંત્યં વિમુક્તિમાર્ગં સંમુખીકરોતિ. ન સામંતકાત્. વીતરાગભૂમિબાહુમાન્યાત્. [તિબ્. 239બ્] નાધરાયા વીતરાગત્વાદ્ ઇતિ. તત્સામંતકેન વાધોવૈરાગ્યસ્ય કૃતત્વાત્. સત્યાકારપ્રવૃત્તા ઇતિ. અનિત્યાદ્યાકારપ્રવૃત્તાઃ.
(વિ.50) સંભવત ઇતિ. યદ્ય્ અધરાં ભૂમિમ્ ઔદારિકતઃ પશ્યંત્ય્ ઊર્ધ્વં તદ્વિપર્યયેણ શાંતત ઇત્ય્ એકે. અપરે વ્યાચક્ષતે. શાંતાદ્યાકારાણાં કદાચિદ્ એકેનાપ્ય્ આકારેણાકારયંતિ. નાવશ્યં સમસ્તૈર્ ઇતિ. ઔદારિકત ઇતિ. ઔદારિકમ્ ઇત્ય્ ઔદારિકતઃ. અશાંતત્વાદ્ ઔદારિકતઃ. કથમ્ અશાંતાધરા ભૂમિઃ. મહાભિસંસ્કારતરત્વાત્. ઇદં મહાભિસંસ્કારં યત્નસાધ્યં માર્ગેણ સહાધરં સ્થાનં. ઇદમ્ અપિ મહાભિસંસ્કારં સહ માર્ગેણોર્ધ્વં સ્થાનમ્. ઇદમ્ અનયોર્ અતિશયેનેતિ મહાભિસંસ્કારતરં. તદ્ભાવઃ. તસ્માત્. ખિલં દુર્ભેદં. કુત્સિતં ખિલં દુઃખિલમ્ ઇતિ દુઃખિલતઃ. કથમ્ અપ્રણીતાધરા ભૂમિર્ ઇત્ય્ આહ. બહુદૌષ્ઠુલ્યતરત્વેન પ્રતિકૂલભાવાદ્ ઇતિ. દૌષ્ઠુલ્યં કાયચિત્તયોર્ અકર્મણ્યતા ક્લેશાનુકૂલતેત્ય્ અર્થઃ. બહુદૌષ્ઠુલ્યમ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 577 ) અસ્યેતિ. બહુદૌષ્ઠુલ્યમ્. ઇદમ્ અપિ બહુદૌષ્ઠુલ્યં સમાર્ગમ્ અધરં સ્થાનં. ઇદમ્ અપિ બહુદૌષ્ઠુલ્યં સમાર્ગમ્ ઊર્ધ્વં સ્થાનમ્. ઇદમ્ અનયોર્ અતિશયેનેતિ બહુદૌષ્ઠુલ્યતરં. તદ્ભાવાત્. [તિબ્. 240અ] સ્થૂલભિત્તિકત ઇતિ. સ્થૂલભિત્તિકભાવેન. તયૈવતદ્ભૂમ્યનિઃસરણાત્. તયૈવ ભૂમ્યા તસ્યા એવ ભૂમેર્ અનિઃસરણાત્. ભિત્ત્યનિઃશરણવત્. યથા તયૈવ ભિત્ત્યા તસ્યા એવ ભિત્તેર્ અનિઃસરણં. તદવષ્ટબ્ધાકાશદેશાત્. તેષાં વિપર્યયેણેતિ. અલ્પાભિસંસ્કારત્વાત્ અલ્પદૌષ્ઠુલ્યતરત્વેનાપ્રતિકૂલભાવાત્ તયા ભૂમ્યા તદ્ભૂમિનિઃસરણાદ્ યથાક્રમં શાંતપ્રણીતનિઃસરણાકારાઃ.
(વિ.51) ગતમ્ આનુષંગિકં. ઇદં વક્તવ્યમ્ ઇતિ. ક્ષયજ્ઞાનાંતરાભાવિ વક્તવ્યમ્. અનુષંગેણ તુ લૌકિકાનાંતર્યવિમુક્તિમાર્ગલક્ષણનિર્દેશ ઇતિ.
યદ્ય્ અકોપ્યઃ ક્ષયજ્ઞાનાદ્ અનુત્પાદમતિર્
ઇતિ. અપુનઃકર્તવ્યતાજ્ઞાનં. તદ્ અસ્ય તદાનીમ્ ઉત્પદ્યતે. પરિહાણિસંભવાદ્ ઇતિ. ક્લેશોત્પાદાવકાશો ઽસ્તીતિ નાસ્યાનુત્પાદજ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે. કિં કારણં. પરિહાણિસંભવાત્. યસ્માદ્ અસ્ય પરિહાણિઃ સંભવતિ. યસ્ય પુનર્ અનુત્પાદજ્ઞાનં. ન તસ્ય પરિહાણિર્ ઇતિ.
(વિ.52) તેન હિ શ્રમણો ભવતીતિ. શ્રામણ્યયોગાચ્ છ્રમણો ભવતિ. યથા શૌક્લ્યયોગાચ્ છુક્લઃ પટ ઇતિ. શમયતિ ક્લેશાન્ ઇતિ શ્રમણઃ. તન્નિષ્યન્દપુરુષકારફલત્વાદ્ ઇતિ. તસ્ય શ્રામણ્યસ્યાનંતર્યમાર્ગલક્ષણસ્ય યથાયોગં વિમુક્તિમાર્ગા અસંસ્કૃતાનિ ચ [તિબ્. 240બ્] નિષ્યન્દફલત્વાત્ પુરુષકારફલત્વાચ્ ચ. વિમુક્તિમાર્ગાસ્ તસ્ય નિષ્યન્દફલં પુરુષકારફલં ચ. અસંસ્કૃતાનિ પુરુષકારફલમ્ એવ.
યદ્બલાજ્ જાયતે યત્ તત્ ફલં પુરુષકારજં.
યદ્બલાત્ પ્રાપ્યતે ચ યત્ તચ્ ચ પુરુષકારફલમ્ ઇતિ કૃત્વા.
(વિ.53) એવં તર્હીતિ વિસ્તરઃ. યથા પૃથગ્જનસ્ય પાણિનેઃ પ્રવચને ઉપસંખ્યાનં ક્રિયતે. એવં સર્વજ્ઞસ્યાપિ બુદ્ધસ્યોપસંખ્યાનં કર્તવ્યમ્ ઉપજાયત ઇતિ વાક્યાર્થઃ. પૂર્વમાર્ગત્યાગ ઇતિ વિસ્તરઃ. પૂર્વમાર્ગત્યાગઃ પ્રતિપન્નકમાર્ગત્યાગાત્. અપૂર્વમાર્ગપ્રાપ્તિશ્ ચ ફલમાર્ગલાભાદ્ ઇતિ. સર્વસ્યૈકપ્રાપ્તિલાભાદ્ ઇતિ. સર્વસ્ય દર્શનહેયપ્રહાણસ્યૈકા ભાવનામાર્ગસંગૃહીતા પ્રાપ્તિઃ સ્રોતઆપત્તિફલપ્રાપ્તિકાલે લભ્યતે. તથા સકૃદાગામિફલપ્રાપ્તિકાલે દર્શનહેયપ્રહાણસ્ય ષડ્વિધભાવનામાર્ગહેયપ્રહાણસ્ય ચ સર્વસ્યૈકા સકૃદાગામિફલસંગૃહીતા પ્રાપ્તિર્ લભ્યતે. એવમ્ અનાગામ્યર્હત્ત્વફલયોર્ અપિ યોજ્યં. ચતુર્વિધાનાં ધર્માન્વયજ્ઞાનાનાં ઇતિ. સત્યભેદાચ્ ચતુર્વિધાનાં ધર્મજ્ઞાનાનામ્ અન્વયજ્ઞાનાનાં ચ તથૈવ ચતુર્વિધાનામ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 578 ) ઇતિ. યુગપદષ્ટજ્ઞાનલાભઃ.

(વિ.54) લૌકિકમાર્ગપ્રાપ્તં ફલદ્વપમ્ ઇતિ. સકૃદાગામિફલમ્ [તિબ્. 241અ] અનાગામિફલં ચ. તદ્ ધિ લૌકિકેનાપિ માર્ગેણ પ્રાપ્તં સંભવતિ. તત્ કથં શ્રામણ્યસ્યાનાસ્રવમાર્ગલક્ષણસ્ય ફલં યુજ્યતે. દર્શનમાર્ગફલમ્ અપિ પ્રહાણમ્ ઇતિ. અપિશબ્દાદ્ ભાવનામાર્ગફલમ્ અપિ પ્રહાણં ગૃહ્યતે. તસ્ય દ્વિપ્રકારસ્યાપિ પ્રહાણસ્ય સકૃદાગામિફલસંગૃહીતાનાગામિફલસંગૃહીતા વા એકા પ્રાપ્તિર્ લભ્યતે. તસ્માદ્ દર્શનમાર્ગફલપ્રહાણયોગાદ્ અસંસ્કૃતં સકૃદાગંઇફલમ્ અનાગામિફલં વા શ્રામણ્યફલં ભવતિ. યત્ ત્રયાણાં સંયોજનાનાં પ્રહાણમ્ ઇતિ. ત્રિસંયોજનપ્રહાણં દર્શનમાર્ગેણ. પંચાવરભાગીયૈકદેશાનાં સત્કાયદૃષ્ટિશીલવ્\રતપરામર્શવિચિકિત્સાનાં દર્શનમાર્ગેણૈવ પ્રહાણં. તસ્ય પ્રહાણસ્ય સકૃદાગામ્યનાગામિફલત્વે. કિં. કૃતઃ પ્રક્ષેપઃ. તેન જ્ઞાયતે. પ્રહાણમિશ્રીકરણાદ્ એવમ્ ઉક્તં ભગવતેતિ. તદ્બલેન પરિહીણાદ્ ઇતિ.
લૌકિકેનાર્યવૈરાગ્યે વિસંયોગાપ્તયો દ્વિધા
ઇતિ તત્રનાસ્રવયા વિસંયોગપ્રાપ્ત્યા તત્ પ્રહાણં યલ્ લૌકિકમાર્ગસંપ્રાપ્તં સંધાર્યતે. પ્રાપ્તિયોગેનાવશ્યમ્ ઉપતિષ્ઠત ઇત્ય્ અર્થઃ. મ્રિયતે ન ફલભ્રષ્ટ ઇતિ. તદભાવે હિ લૌકિકસ્યેવ પરિહીણસ્ય મરણં સ્યાત્. તદ્બલેનેત્ય્ અનાસ્રવવિસંયોગપ્રાપ્તિબલેનેત્ય્ [તિબ્. 241બ્] અર્થઃ. સૈવ ચ વર્તમાનલૌકિકમાર્ગોપજનિતાનાસ્રવા પ્રાતિર્ અનાગતશ્ ચાષ્ટાંગ આર્યમાર્ગો લૌકિકબલેન પ્રાપ્યમાણઃ સંસ્કૃતં શ્રામણ્યફલં વ્યવસ્થાપ્યમાનં ન વિરુધ્યતે. સૂત્રે ત્વ્ અસંસ્કૃતં શ્રામણ્યફલમ્ ઉદ્ગ્રાહ્યતે. પ્રાધાન્યાત્. સંસ્કૃતમ્ અપ્ય્ અત્રૈષ્ટવ્યમ્ ઇતિ.
(વિ.55, 56) ક્લેશાનાં વાહનાદ્ બ્રાહ્મણ્યમ્ ઇતિ. વાહિતા અનેનાનેકવિધાઃ પાપકા અકુશલા ધર્મા ઇતિ બ્રાહ્મણઃ. તદ્ભાવો બ્રાહ્મણ્યમ્ અનાસ્રવો માર્ગઃ. કથં બ્રહ્મચક્રમ્ ઇત્ય્ આહ. બ્રહ્મચક્રં તુ બ્રહ્મવર્તનાદ્ ઇતિ. યસ્માદ્ બ્રહ્મણા પ્રવર્તિતં. તસ્માત્ બ્રહ્મચક્રમ્ ઇતિ. અનુત્તરબ્રાહ્મણ્યયોગાદ્ ઇતિ. અનુત્તરાનાસ્રવમાર્ગયોગાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. એષ હિ ભગવાન્ બ્રાહ્મેત્ય્ એતદ્ ઉદાહરણં જીવકેનોક્તમ્ એતત્.
આશુગત્વાદ્યરાદિભિર્
ઇતિ. આશુગત્વાદિભિર્ અરાદિભિશ્ ચેત્ય્ અર્થઃ. આશુગત્વાદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. ઇદં માર્ગસ્ય ચક્રરત્નેન સાધર્મ્યમ્ ઉચ્યતે. યથા ચક્રરત્નમ્ આશુગમ્. એવં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 579 ) દર્શનમાર્ગઃ. પંચદશભિશ્ ચિત્તક્ષણૈઃ સત્યાભિસમયાદ્ આશુગ ઇતિ. ત્યજનક્રમણાત્. યથા તદ્ અન્યં દેશં ત્યજત્ય્ અન્યં દેશં ક્રામતિ. [તિબ્. 242અ] એવમ્ અયમ્ આનંતર્યમાર્ગં ત્યજતિ વિમુક્તિમાર્ગં ક્રામતિ સંમુખીભાવતઃ. સત્યાંતરત્યજનક્રમણાદ્ વા. અજિતજયજિતાધ્યાવસનાત્. યથા તદ્ અજિતાનિ ગ્રામનિગમાદીનિ જયતિ. જિતાનિ ચાધ્યાવસતિ. એવમ્ અયમ્ આનંતર્યમાર્ગેણાજિતાન્ સત્કાયદૃષ્ટ્યાદીન્ ક્લેશાં જયતિ તત્પ્રાતિચ્છેદાત્. જિતાંશ્ ચાધ્યાવસતિ વિમુક્તિમાર્ગેણ. ક્લેશવિસંયોગપ્રાપ્તિસહોત્પાદાત્. ઉત્પતનનિપતનાચ્ ચ. યથા ચ તત્ ક્વચિદ્ ઉત્પતતિ ક્વચિન્ નિપતતિ. એવમ્ અયમ્ આનંતર્યવિમુક્તિમાર્ગાણાં પુનઃપુનઃ સંમુખીભાવાત્. કામાદિદુઃખાદિસત્યાલંબનતો વા યથાયોગમ્ ઉત્પતતિ ચ. રૂપારૂપ્યધાત્વાલંબનાદ્ ઉત્પતતિ. કામધાત્વાલંબનાન્ નિપતતીતિ.

સમ્યગ્દૃષ્ટિર્ ઇતિ વિસ્તરઃ. ઇહ શીલં પ્રતિષ્ઠાય સમાધિલાભઃ સમાધિલાભાત્ પ્રજ્ઞા યથાભૂતં ભાવ્યત ઇત્ય્ અતઃ સમ્યગ્વાક્કર્માંતાજિવા નાભિસ્થાનીયાઃ. સમ્યગ્દૃષ્ટ્યાદીનાં તત્પ્રતિબદ્ધવૃત્તિત્વાત્ શીલમ્ આધારભૂતમ્ ઇતિ કૃત્વા. સમાધિર્ નેમિસ્થાણીયસ્ તેનેતરેષામ્ ઉપગ્રહાત્. સમ્યગ્દૃષ્ટ્યાદયો ઽરસ્થાનીયઃ. [તિબ્. 242બ્] અરવદ્ ઇતશ્ ચામુતશ્ ચ પ્રવૃત્તત્વાત્. કુત એતદ્ ઇતિ. કિં સ્વમતમ્ એતદ્ વૈભાષિકાણાં દર્શનમાર્ગો ધર્મચક્રમ્ ઇત્ય્ આહોદ્વિદ્ આગમત ઇતિ. તદુત્પત્તૌ પ્રવર્તિતમ્ ઇતિ. દર્શનમાર્ગોત્પત્તૌ પ્રવર્તિતં ધર્મચક્રમ્ ઇતિ સૂત્રે વચનાત્. કથં. ભગવાન્ બારાણાસ્યાં વિહરતિ સ્મ ઋષિપતને મૃગદાવે. તત્ર ભગવાન્ પંચકાં ભિક્ષૂન્ આમંત્રયતે સ્મ. ઇદં દુઃખમ્ આર્યસત્યમ્ ઇતિ ભિક્ષવઃ પૂર્વમ્ અનનુશ્રુતેષુ ધર્મેષુ યોનિશોમનસિકુર્વતશ્ ચક્ષુર્ ઉદપાદિ જ્ઞાનં વિદ્યા બુદ્ધિર્ ઉદપાદિ. અયં દુઃખસમુદયઃ. અયં દુઃખનિરોધઃ. ઇયં દુઃખનિરોધગામિની પ્રતિપદ્ આર્યસત્યમ્ ઇતિ. પૂર્વમ્ અનનુશ્રુતેષુ ધર્મેષુ યોનિશોમનસિકુર્વતશ્ ચક્ષુર્ ઉદપાદિ જ્ઞાનં વિદ્યા બુદ્ધિર્ ઉદપાદિ. તત્ ખલુ દુઃખમ્ આર્યસત્યમ્ અભિજ્ઞયા પરિજ્ઞાતવ્યં મયેતિ પૂર્વમ્ અનનુશ્રુતેષુ ધર્મેષુ યોનિશોમનસિકુર્વતશ્ ચક્ષુર્ ઉદપાદીતિ પૂર્વવત્. તત્ ખલુ દુઃખસમુદય આર્યસત્યમ્ અભિજ્ઞયા પ્રહાતવ્યં મયેતિ પૂર્વમ્ અનનુશ્રુતેષુ ધર્મેષુ પૂર્વવત્. તત્ ખલુ દુઃખનિરોધ આર્યસત્યમ્ અભિજ્ઞયા સાક્ષાત્કર્તવ્યં મયેતિ પૂર્વમ્ અનનુશ્રુતેષુ ધર્મેષુ પૂર્વવત્. તત્ ખલુ દુઃખનિરોધગામિની પ્રતિપદ્ આર્યસત્યમ્ અભિજ્ઞયા ભાવયિતવ્યં મયેતિ પૂર્વમ્ અનનુશ્રુતેષુ ધર્મેષુ પૂર્વવત્. [તિબ્. 243અ] તત્ ખલુ દુઃખમ્ આર્યસત્યમ્ અભિજ્ઞયા પરિજ્ઞાતં મયેતિ પૂર્વમ્ અનનુશ્રુતેષુ ધર્મેષુ પૂર્વવત્. તત્ ખલુ દુઃખસમુદય આર્યસત્યમ્ અભિજ્ઞયા પ્રહીણં મયેતિ પૂર્વમ્ અનનુશ્રુતેષુ ધર્મેષુ પૂર્વવત્. તત્ ખલુ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 580 ) દુઃખનિરોધ આર્યસત્યમ્ અભિજ્ઞયા સાક્ષાત્કૃતં મયેતિ પૂર્વમ્ અનનુશ્રુતેષુ ધર્મેષુ પૂર્વવત્. તત્ ખલુ પુનર્ દુઃખનિરોધગામિની પ્રતિપદ્ આર્યસત્યમ્ અભિજ્ઞયા ભાવિતં મયેતિ પૂર્વમ્ અનનુશ્રુતેષુ ધર્મેષુ પૂર્વવત્. યાવચ્ ચ મમ ભિક્ષવ એષુ ચતુર્ષ્વ્ આર્યસત્યેષ્વ્ એવં ત્રિપરિવર્તં દ્વાદશાકારં ન ચક્ષુર્ ઉદપાદિ. ન જ્ઞાનં ન વિદ્યા ન બુદ્ધિર્ ઉદપાદિ. ન તાવદ્ અહમ્ અસ્માત્ સદેવકાલ્ લોકાત્ સમારકાત્ સબ્રહ્મકાત્ સશ્રમણબ્રાહ્મણિકાયાઃ પ્રજાયાઃ સદેવમાનુષાસુરાયા મુક્તો નિઃસૃતો વિસંયુક્તો વિપ્રયુક્તો વિપર્યાસાપગતેન ચેતસા બહુલં વ્યહાર્ષં. ન તાવદ્ અહમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધો ઽસ્મીત્ય્ અધ્યજ્ઞાસિષં. યતશ્ ચ મમ ભિક્ષવ એષુ ચતુર્ષ્વ્ આર્યસત્યેષ્વ્ એવં ત્રિપરિવર્તં દ્વાદશાકારં ચક્ષુર્ ઉદપાદિ યાવદ્ બુદ્ધિર્ ઉદપાદિ. તતો ઽહમ્ અસ્માત્ સદેવકાદ્ યાવત્ વિપ્રયુક્તો વિપર્યાસાપગતેન ચેતસા [તિબ્. 243બ્] બહુલં વ્યહાર્ષં. તતો ઽહમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધો ઽસ્મીતિ અધ્યજ્ઞાસિષં. અસ્મિન્ ખલુ પુનર્ ધર્મપર્યાયે ભાષ્યમાણે આયુષ્મતઃ કૌણ્ડિન્યસ્ય વિરજો વિગતમલં ધર્મેષુ ધર્મચક્ષુર્ ઉત્પન્નમ્ અશીતેશ્ ચ દેવતાસહસ્રાણાં. તત્ર ભગવાન્ આયુષ્મંતં કૌણ્ડિન્યમ્ આમંત્રયતે સ્મ. આજ્ઞાતસ્ તે કૌણ્ડિન્ય ધર્મઃ. આજ્ઞાતો મે ભગવન્. આજ્ઞાતસ્ તે કૌણ્ડિન્ય ધર્મઃ. આજ્ઞાતો મે સુગત. આજ્ઞાત આયુષ્મતા કૌણ્ડિન્યેન ધર્મ ઇતિ ભૌમા યક્ષાઃ શબ્દમ્ ઉદીરયંતિ ઘોષમ્ અનુશ્રાવયંતિ. એતન્ માર્ષા ભગવતા બારાણસ્યામ્ ઋષિપતને મૃગદાવે ત્રિપરિવર્તદ્વાદશાકારં ધર્મચક્રં પ્રવર્તિતં. અપ્રવર્તિતપૂર્વં શ્રમણેન વા બ્રાહ્મણેન વા દેવેન વા મારેણ વા બ્રહ્મણા વા. કેનચિત્ પુનર્ લોકે સહધર્મેણ બહુજનહિતાયેતિ વિસ્તરઃ. તદ્ એવમ્ આર્યસ્ય કૌણ્ડિન્યસ્ય દર્શનમાર્ગ ઉત્પન્ને દેવતાભિર્ ઉક્તં ભગવતા પ્રવર્તિતં ધર્મચક્રમ્ ઇતિ સૂત્રવચનાત્. દર્શનમાર્ગો ધર્મચક્રમ્ ઇતિ ગમ્યતે.

કથં ત્રિપરિવર્તમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. ઇદં દુઃખમ્ આર્ગસત્યમ્ ઇત્ય્ એકઃ પરિવર્તઃ. તત્ ખલુ પરિજ્ઞાતવ્યમ્ ઇતિ દ્વિતીયઃ. તત્ ખલુ પરિજ્ઞાતમ્ ઇતિ તૃતીયઃ. ઇત્ય્ એતે ત્રયઃ પરિવર્તાઃ. એકૈકસ્મિન્ પરિવર્તે ઇદં દુઃખમ્ ઇત્ય્ અસ્મિંશ્ ચક્ષુર્ ઉદપાદિ જ્ઞાનં [તિબ્. 244અ] વિદ્યા બુદ્ધિર્ ઉદપાદીતિ ચત્વાર આકારાઃ. પરિજ્ઞાતવ્યમ્ ઇત્ય્ અસ્મિન્ પુનશ્ ચત્વારઃ. પરિજ્ઞાતમ્ ઇત્ય્ અસ્મિન્ પુનર્ અપિ ચત્વારઃ. ઇત્ય્ એતે દ્વાદશાકારાઃ. તત્ર પ્રત્યક્ષાર્થત્વાદ્ અનાસ્રવા પ્રજ્ઞા ચક્ષુઃ. નિઃસંશયત્વાજ્ જ્ઞાનં. ભૂતાર્થત્વાત્ વિદ્યા. વિશુદ્ધત્વાદ્ બુદ્ધિઃ. વિશુદ્ધા ધીર્ બુદ્ધિર્ ઇતિ નિરુક્તેઃ. પુનર્ બાહ્યકાનાં સત્યેષુ દર્શનં કુદૃષ્ટિવિચિકિત્સાવિદ્યાનામ્ અપ્રતિપક્ષઃ સાસ્રવં ચેતિ તતો વિશેષણાર્થં ચક્ષુરાદિગ્રહણં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 581 ) પુનસ્ ત્રિષુ પરિવર્તેષુ પ્રથમં દર્શનં ચક્ષુઃ. યથાદૃષ્ટવ્યવચારણં જ્ઞાનં. યાવદ્ભાવિકતામ્ ઉપાદાય વિદ્યા. યાવદ્વિદ્યમાનગ્રહણાત્. યથાવદ્ભાવિકતામ્ ઉપાદાય બુદ્ધિઃ. યથાભૂતાર્થાવબોધાત્. પુનર્ અનનુશ્રુતેષુ ધર્મેષ્વ્ આનુમાનિકજ્ઞાનપ્રતિષેધાર્થં ચક્ષુર્ ઇત્ય્ આહ. આધિમોક્ષિકજ્ઞાનપ્રતિષેધાર્થં જ્ઞાનમ્ ઇતિ. આભિમાનિકજ્ઞાનપ્રતિષેધાર્થં વિદ્યેતિ. સાસ્રવપ્રતિષેધાર્થં બુદ્ધિર્ ઇતિ. પ્રતિ સત્યમ્ એવં ભવંતીતિ. અયં દુઃખસમુદય આર્યસત્યં. તત્ ખલુ પ્રહાતવ્યં. તત્ ખલુ પ્રહીણમ્ ઇત્ય્ એતે ત્રયઃ પરિવર્તાઃ. એકૈકસ્મિં પરિવર્તે ચક્ષુર્ ઉદપાદિ જ્ઞાનં વિદ્યા બુદ્ધિર્ ઇત્ય્ એતે દ્વાદશાકારાઃ. એવં નિરોધમાર્ગસત્યે અપિ યોજ્યે. આહ. યદિ પ્રતિ સત્યમ્ એવં ભવંતિ. ત્રયઃ પરિવર્તા દ્વાદશ ચાકારાઃ [તિબ્. 244બ્] દ્વાદશ પરિવર્તાઃ અષ્ટચત્વારિંશચ્ ચાકારાઃ પ્રાપ્નુવંતિ. કસ્માત્ ત્રિપરિવર્તં દ્વાદશાકારમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. અત ઉચ્યતે. ત્રિકદ્વાદશકસાધર્મ્યાત્ તુ ત્રિપરિવર્તં દ્વાદશાકારમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ. દ્વયસપ્તસ્થાનકૌશલદેશનાવદ્ ઇતિ. દ્વયદેશનાવત્. સપ્તસ્થાનકૌશલદેશનાવચ્ ચ. તદ્યથા વિસ્તરમ્ ઉક્ત્વા તેન હિ ભિક્ષો દ્વયં તે દેશયિષ્યામિ તચ્ છૃણુ સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ મનસિકુરુ ભાષિષ્યે. દ્વયં કતમત્. ચક્ષૂરૂપાણિ યાવન્ મનોધર્માશ્ ચેતિ. યથેહ દ્વયસાધર્મ્યાદ્ દ્વયમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. એવં ત્રિકદ્વાદશકસાધર્મ્યાત્ ત્રિપરિવર્તં દ્વાદશાકારમ્ ઉક્તં. યથા ચ સપ્તસ્થાનકુશલો ભિક્ષુઃ રૂપં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. રૂપસમુદયં. રૂપનિરોધં. રૂપનિરોધગામિનીં પ્રતિપદં. રૂપસ્યાસ્વાદં ચાદીનવં ચ. નિઃસરણં ચ યથાભૂતં પ્રજાનાતીતિ. સપ્તસ્થાનકુશલો ભિક્ષુઃ ત્રિવિધાર્થોપપરીક્ષી ક્ષિપ્રમ્ એવાસ્મિન્ ધર્મવિનયે દુઃખસ્યાંતં પ્રજાનાતીતિ. પ્રત્યેકં સ્કંધેષુ સપ્તસ્થાનકૌશલસાધર્મ્યાત્. એવમ્ ઇહાપિ ત્રિકદ્વાદશકસાધર્મ્યાત્ ત્રિપરિવર્તં દ્વાદશાકારમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ. એભિશ્ ચેતિ વિસ્તરઃ. એભિશ્ ચ પરિવર્તૈર્ યથાસૂત્રનિર્દિષ્ટૈર્ દર્શનભાવનાશૈક્ષમાર્ગા [તિબ્. 245અ] યથાસંખ્યં દર્શિતાઃ. ઇદં દુઃખમ્ આર્યસત્યમ્ ઇત્ય્ આરભ્ય યાવદ્ ઇયં દુઃખનિરોધગામિની પ્રતિપદ્ આર્યસત્યમ્ ઇતિ દર્શનમાર્ગો દર્શિતઃ. તત્ ખલુ દુઃખમ્ આર્યસત્યમ્ અભિજ્ઞયા પરિજ્ઞાતવ્યમ્ ઇત્ય્ આરભ્ય યાવત્ તત્ ખલુ દુઃખનિરોધગામિની પ્રતિપદ્ આર્યસત્યમ્ અભિજ્ઞયા ભાવયિતવ્યમ્ ઇતિ ભાવનામાર્ગો દર્શિતઃ. તત્ ખલુ દુઃખમ્ આર્યસત્યમ્ અભિજ્ઞયા પરિજ્ઞાતમ્ ઇત્ય્ આરભ્ય યાવત્ તત્ ખલુ દુઃખનિરોધગામિની પ્રતિપદ્ આર્યસત્યમ્ અભિજ્ઞયા ભાવિતમ્ ઇત્ય્ અશૈક્ષમાર્ગો દર્શિત ઇતિ. અત્રાચાર્ય આહ. યદ્ય્ એવમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યદ્ય્ એવમ્ એભિઃ પરિવર્તૈર્ દર્શનાદિમાર્ગા યથાસંખ્યં દર્શિતાઃ. ન તર્હિ દર્શનમાર્ગ એવ ત્રિપરિવર્તો દ્વાદશાકારઃ. કિં તર્હિ. એકપરિવર્તશ્ ચતુરાકાર ઇતિ. કથમ્ અસૌ દર્શનમાર્ગો ધર્મચક્રં વ્યવસ્થાપ્યતે. ત્રિપરિવર્તાભાવે ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 582 ) ચક્રસાધર્મ્યાભાવાન્ ન ચક્રં યુજ્યત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. તસ્માત્ સ એવ ધર્મપર્યાયો ધર્મચક્રં. તદ્ એવ સૂત્રં ધર્મચક્રં. ધર્મચક્રપ્રકાશનાત્. ત્રિપરિવર્તં દ્વાદશાકારં ચ યુજ્યતે. તદર્થપ્રકાશનાત્. ત્રિઃપરિવર્તનાદ્ ઇતિ. દુઃખં યાવન્ માર્ગ ઇત્ય્ એકં પરિવર્તનં. [તિબ્. 245બ્] પરિજ્ઞાતવ્યં યાવદ્ ભાવયિતવ્યમ્ ઇતિ દ્વિતીયં. પરિજ્ઞાતં યાવદ્ ભાવિતમ્ ઇતિ તૃતીયં. ચતુર્ણાં સત્યાનાં ત્રિધાકરણાદ્ ઇતિ. દુઃખં સમુદયો નિરોધો માર્ગ ઇતિ સત્યસ્વરૂપં પ્રત્ય્ એક આકરણપ્રકારશ્ ચતુરાકારઃ. પરિજ્ઞાતવ્યં પ્રહાતવ્યં સાક્ષાત્કર્તવ્યં ભાવયિતવ્યં ઇતિ કર્તવ્યરૂપાં પરિજ્ઞાનક્રિયાં પ્રતિ દ્વિતીય આકરણપ્રકારશ્ ચતુરાકારઃ. પરિજ્ઞાતં પ્રહીણં સાક્ષાત્કૃતં ભાવિતમ્ ઇતિ પરિનિષ્ઠિતાં પરિજ્ઞાનાદિક્રિયાં
પ્રતિ તૃતીય આકરણપ્રકારશ્ ચતુરાકાર ઇતિ. દ્વાદશાકારં ભવતિ. તસ્ય પુનર્ ઇતિ. ધર્મપર્યાયસ્ય. પ્રવર્તનં પરસંતાન્મે ગમનં વિનેયજનસંતાને પ્રેરણં. કથં ગમનમ્. અર્થજ્ઞાપનાત્. અથ વા સર્વ એવાર્યમાર્ગો દર્શનભાવનાશૈક્ષમાર્ગો ધર્મચક્રં. વિનેયજનસંતાને ક્રમણાત્. ક્રમણાચ્ ચક્રમ્ ઇતિ કૃત્વા. યદિ સર્વ એવાર્યમાર્ગો ધર્મચક્રં. કથમ્ આર્યાજ્ઞાતકૌણ્ડિન્યસ્ય દર્શનમાર્ગમાત્રોત્પાદે તત્ પ્રવર્તિતમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં. અત ઉચ્યતે. તત્ તુ પરસંતાને આર્યકૌણ્ડિન્યસંતાને. દર્શનમાર્ગોત્પાદનાદ્ વર્તયિતુમ્ આરબ્ધમ્ આદૌ વર્તિતમ્ ઇત્ય્ એતત્ પ્રવર્તિતમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. આદિકર્મણિ પ્રશબ્દો વર્તતે. પ્રભુક્ત ઓદન ઇતિ યથા.
(વિ.57) તૃતીયસ્ય તુ કસ્માદ્ અપ્રાપ્તિર્ ઇતિ. રૂપધાતૂપપન્નો [તિબ્. 246અ] યદિ નિયામમ્ અવક્રામેત્. ષોડશે ચિત્તક્ષણે કસ્માદ્ અનાગામિફલપ્રાપ્તિર્ ન સ્યાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. પરિહાર ઉચ્યતે.
નોર્ધ્વં હિ દૃક્પથ
ઇતિ. શ્રવણાભાવાદ્ ઇતિ. આરૂપ્યેષુ શ્રાવકબોધિર્ એવ ભવંતી ભવેત્. સ્વયંભુબોધેર્ અસંભવાત્. શ્રાવકાભિસમયશ્ ચ પરતો ઘોષમ્ અંતરેણ ન ભવતિ. કિં ચ અધોધાત્વનાલંબનાચ્ ચ.
ન મૌલાઃ કુશલારૂપ્યાઃ સાસ્રવાધરગોચરા
ઇતિ. ત્રૈધાતુકાલંબનેન ચ દર્શનમાર્ગેણ ભવિતવ્યમ્ ઇત્ય્ અતઃ. સ તત્ર ન ભવતીતિ. વિધાનં વિધા ઉપાય ઇત્ય્ અર્થઃ.
(વિ.58, 59અબ્) પરિહાણં ધર્મઃ સ્વભાવો ઽસ્યેતિ પરિહાણધર્મા. ચેતનાધર્મા આત્મમારણધર્મા. અનુરક્ષણાધર્મા યસ્ તાં વિમુક્તિમ્ અનુરક્ષિતું શક્નોતિ. સ્થિતાકંપ્યઃ યસ્યાં વિઓમુક્તૌ સ્થિતઃ. તસ્યાં અકંપ્યઃ. પ્રતિવેધનાભવ્યઃ. ઇન્દ્રિયસંચારભવ્યઃ. અકોપ્યધર્માકોપ્યો ઽનિવાર્યો ધર્મો ઽસ્યેત્ય્ અકોપ્યધર્મા. સ ચ દ્વિવિધઃ. સ્વભાવતસ્ તીક્ષ્ણેન્દ્રિયઃ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 583 ) ન્દ્રિયસંચારતસ્ તીક્ષ્ણેન્દ્રિયશ્ ચ.
પંચ શ્રદ્ધાધિમુક્તજાઃ

એવેત્ય્ અવધારણં. શ્રદ્ધાધિમુક્તા ભૂત્વા એતે જાતા ઇત્ય્ અર્થઃ. શ્રદ્ધાધિમુક્તપૂર્વકા ઇતિ યાવદ્ ઉક્તં ભવતિ. ષષ્ઠસ્ [તિબ્. 246બ્] ત્વ્ અન્યથાપિ ભવતીતિ વ્યાખ્યાતં સામયિકીતિ. સમયે ઉપકરણારોગ્યદેશવિશેષાદિલક્ષણે ભવા સામયિકી. કાંતા ચ. કાંતા ચેતોવિમુક્તિઃ. કસ્માત્ કાંતેતિ. નિત્યાનુરક્ષ્યત્વાત્. કાંતં હિ નિત્યમ્ અનુરક્ષ્યમ્ ઇતિ લોકે દૃશ્યતે. સૂત્રે ઽપ્ય્ ઉક્તં. તદ્યથા નામૈકાક્ષસ્ય પુરુષસ્ય જ્ઞાતય એકમ્ અક્ષિ સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચાનુરક્ષિતવ્યં મન્યેરન્. માસ્ય શીતં માસ્યોષ્ણં માસ્ય રજોઽંશવશ્ ચક્ષુષિ નિપતેયુર્ માસ્ય યદ્ અપ્ય્ એકં ચક્ષુર્ અવિનષ્ટં તદ્ અપિ વિનશ્યેદ્ ઇતિ. એવમ્ એવ સમયવિમુક્તસ્યાર્હતો ઽનુરક્ષ્ય એષ ધર્મો ઽનુકંપ્યો ઽનુગ્રાહ્યઃ. તત એવં સમયવિમુક્તો ઽર્હન્ સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચાનુરક્ષિતવ્યં મન્યતે. કચ્ચિદ્ અહમ્ એતસ્માદ્ ધર્માન્ ન પરિહીયેયેતિ. સ તસ્માન્ ન પરિહીયત ઇતિ. ઘૃતઘટવદ્ ઇતિ. યથા ઘૃતસ્ય પૂર્ણો ઘટો ઘૃતઘટ ઇતિ ભવતિ. મધ્યગતસ્ય પૂર્ણશબ્દસ્ય લોપાત્. યથા વા ઘૃતાપેક્ષો ઘટો ઘૃતઘટો યત્ર ઘૃતં પ્રક્ષેપ્સ્યતે. અપેક્ષશબ્દલોપાત્ ઘૃતઘટ ઇતિ ભવતિ. એવમ્ ઇહાપિ મધ્યગતસ્યાપેક્ષશબ્દસ્ય લોપાત્ સમયાઅપેક્ષાશ્ ચૈતે વિમુક્તાશ્ ચેતિ સમયવિમુક્તાઃ. સમયઃ પુનર્ ઉપકરણાદિર્ ઇત્ય્ [તિબ્. 247અ] ઉક્તં. કથં કોપયિતુમ્ અશક્યત્વાદ્ ઇત્ય્ આહ. અપરિહાણિત ઇતિ. કાલાંતરાત્યંતવિમુક્તિતો વેતિ. કાલાંતરવિમુક્તિતઃ સમયવિમુક્તત્વમ્. અત્યંતવિમુક્તિતો ઽસમયવિમુક્તિત્વમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. કથમ્ એવમ્ ઇત્ય્ આહ. પરિહાણિસંભવાસંભવતઃ. પરિહાણિસંભવાત્ કાલાંતરવિમુક્ત્યા સમયવિમુક્ત ઇત્ય્ ઉચ્યતે. પરિહાણ્યસંભવાદ્ અત્યંતવિમુક્ત્યાસમયવિમુક્ત ઇત્ય્ ઉચ્યતે.
દૃષ્ટિપ્રાપ્તાન્વયશ્ ચ સ
ઇતિ. યદા શૈક્ષો ભૂત્વેન્દ્રિયાણિ સંચરતિ. સ દૃષ્ટિપ્રાપ્તતામ્ આપદ્યતે. અથ સ્વભાવતસ્ તીક્ષ્ણેન્દ્રિયઃ સ ષોડશે ચિત્તક્ષણે દૃષ્ટિપ્રાપ્ત એવ. તસ્માદ્ અસાવ્ અકોપ્યધર્મા દૃષ્ટિપ્રાપ્તપૂર્વક ઇત્ય્ ઉચ્યતે. યસ્ ત્વ્ અર્હત્ત્વાવસ્થાયામ્ ઇન્દ્રિયાણિ સંચરતિ. નાસાવ્ અકોપ્યધર્મા દૃષ્ટિપ્રાપ્તપૂર્વક ઇત્ય્ અવગંતવ્યં.
(વિ.59ચ્દ્) કશ્ચિત્ પ્રથમત એવ ચેતનાધર્મગોત્રક

ઇતિ. પરિહાણધર્મા નોચ્યતે. યસ્માદ્ ઉત્તાપનાગતો ન ભવતીતિ. તદ્ગોત્રા આદિતઃ કેચિદ્ ઇત્ય્ અપદિષ્ટં. તત્ કિમ્ ઇદં પરિહાણધર્મગોત્રં નામ યાવદ્ અકોપ્યધર્મગોત્રમ્ [તિબ્. 247બ્] ઇતિ ન તૈઃ પરિહાણધર્માદિગોત્રમ્ અપદિષ્ટં. તત્ર કેચિદ્ એવં વર્ણયંતિ કુશલમૂલાનિ ગોત્રમ્ ઇતિ. કસ્યચિદ્ ધિ તાદૃશાનિ કુશલાનિ ભવંતિ. યઃ પરિહાણધર્મા યાવદ્ અકોપ્યધર્મા. અન્યે ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 584 ) પુનર્ આહુઃ પૃથગ્જનાવસ્થામ્ આરભ્યેન્દ્રિયભેદો ગોત્રમ્ ઇતિ. સૌત્રાંતિકાઃ પુનર્ વર્ણયંતિ બીજં સામર્થ્યં ચેતસો ગોત્રમ્ ઇતિ. પૃથગ્જનાવસ્થાયાં શૈક્ષાવસ્થાયાં ચ પરિહાણધર્મબીજે સતિ હેતૌ પરિહાણધર્મગોત્રક ઇત્ય્ ઉચ્યતે. એવમ્ અશૈક્ષાવસ્થાયાં તદ્બીજવૃત્તિલાભાત્ પરિહાણધર્મેત્ય્ ઉચ્યતે. એવં યાવદ્ અકોપ્યધર્મેતિ. તત્ર પરિહાણધર્મેતિ વિસ્તરઃ. પરિહાણધર્મા યઃ પરિહાતું ભવ્ય ઇતિ. યદ્ય્ એતાવદ્ બ્રૂયાત્. ન ચ ચેતનાદિધર્મેત્ય્ એતન્ ન બ્રૂયાત્. સર્વ એવૈતે ચેતનાધર્માદયશ્ ચત્વારઃ પરિહાતું ભવ્યા ઇત્ય્ એષામ્ એવાન્યતરઃ પરિહાણધર્મા સ્યાત્. ન તેભ્યો ઽન્યઃ પંચમઃ. અતસ્ તેભ્યો ઽન્ય એવાયં પંચમ ઇતિ વિશેષયન્ ન ચ ચેતનાદિધર્મેત્ય્ આહ. ચેતનાધર્માદીનાં પુનશ્ ચતુર્ણાં પરિહાણધર્મકત્વે ઽસતિ [તિબ્. 248અ] એકૈકસ્ય વિશેષલક્ષણાપદેશાદ્ એવ પુનર્ ઇદં વક્તવ્યં જાયતે. ચેતનાધર્મા ચેતયિતું ભવ્યો ન ચાનુરક્ષણાધર્મા યાવત્ પ્રતિવેધનાભવ્ય ઇતિ. એવમ્ અનુરક્ષણાધર્મા પરિહાણિપ્રત્યયં બલવંતમ્ અંતરેણેતિ. યદિ પરિહાણિપ્રત્યયો બલવાન્ સ્યાત્ પરિહીયેત સ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. અનેન બલવત્પ્રત્યયવચનેન પરિહાણધર્મણઃ પૂર્વોક્તાદ્ વિશિનષ્ટિ. પરિહાણધર્મા હ્ય્ અબલવતાપિ પરિહાણિપ્રત્યયેન પરિહીયતે. પરિહાણિપ્રત્યયાઃ પુનર્ યથા સૂત્રં. પંચ હેતવઃ પંચપ્રત્યયાઃ સમયવિમુક્તસ્યાર્હતઃ પરિહાણાય સંવર્તંતે. કતમે પંચ. કર્માંતપ્રસૃતો ભવતિ. ભાષ્યપ્રસૃતો ભવતિ. અધિકરણપ્રસૃતો ભવતિ. દીર્ઘચારિકાયોગમ્ અનુયુક્તો ભવતિ. દીર્ઘેણ ચ રોગજાતેન સ્પૃષ્ટો ભવતીતિ. અનનુરક્ષન્ન્ અપીત્ય્ અનેનાનુરક્ષણાધર્મણો વિશિનષ્ટિ. સ હ્ય્ અનુરક્ષન્ન્ એવ ન પરિહીયેત. અયં ત્વ્ અનનુરક્ષન્ન્ અપીતિ. અનનુરક્ષયન્ન્ અપિ તત્ફલં સ્થાતું ભવ્યસ્ તત્ફલે. ન હાતું તત્ફલાત્. નાપિ વર્ધયિતું પ્રતિવેધનાભવ્યતાપ્રાપ્ત્યા. વિનાભિયોગેન વિના વીર્યેણ. અનેનાર્થાદ્ ઉક્તં ભવતિ. યદ્ય્ અભિયોગં કુર્યાદ્ ભવ્યઃ સ્યાદ્ ઇતિ પ્રતિવેધનાભવ્યાચ્ ચાયમ્ એવં વિશેષિતો ભવતિ. [તિબ્. 248બ્] સ હિ વિના અપ્ય્ અભિયોગેન પ્રતિવેદ્ધું ભવ્ય ઇતિ.
પ્રથમૌ દ્વાવ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. પરિહાણધર્મા સાતત્યસત્કૃત્યપ્રયોગવિકલઃ. ચેતનાધર્માપિ સાતત્યપ્રયોગેણ વિકલઃ. વિશેષેણ તુ સત્કૃત્યપ્રયોગેણ વિકલ ઇત્ય્ અનયોર્ વિશેષઃ. મૃદ્વિન્દ્રિયસ્ ત્વ્ ઇતિ ષષ્ઠાદ્ વિશિનષ્ટિ. ષષ્ઠો હિ તીક્ષ્ણેન્દ્રિયઃ. ઇન્દ્રિયકૃતો હ્ય્ અનયોર્ વિશેષો ન પ્રયોગકૃત ઇતિ. એવં ચ કૃત્વેતિ વિસ્તરઃ. યસ્માન્ નાવશ્યમ્ એવં ભવતિ. તસ્માદ્ રૂપારૂપ્યધાત્વોર્ અપિ ષડ્ અર્હંતો ન કેવલં કામધાતાવ્ એવ ષડ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. રૂપારૂપ્યધાત્વોર્ દ્વૌ સ્થિતાકંપ્ય એકઃ. અકોપ્યધર્મા ચ દ્વિતીયઃ. સ્થિતાકંપ્યસ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 585 ) તાવદ્ બદ્ધાભિરુચિઃ સ્યાન્ ન પ્રતિવેધનાભવ્યતાક્રિયાદરવાન્ ઇતિ. ન કામધાતૌ સ્થિતાકંપ્યઃ પ્રતિવેધનાભવ્યતામ્ આપદ્યતે. રૂપારૂપ્યધાત્વશ્ ચ પરિહાણિપ્રત્યયો બલવાન્ નાસ્તીતિ. નાસૌ પરિહીયતે. ન ચેન્દ્રિયાણિ સંચરંતીતિ સ્થિતાકંપ્યગોત્રક એવ સં તત્ર ભવતિ. અકોપ્યવિમુક્તિયોગાચ્ ચાકોપ્યધર્માપિ ભવતિ. એવેતિ દ્વાવ્ એવ તૌ ભવતઃ. નાતો ઽન્યે. તયો રૂપારૂપ્યધાત્વોઃ પરિહાણિચેતનેન્દ્રિયસંચારાભાવાત્. પરિહાણધર્મા તાવત્ તત્ર નાસ્તિ. પરિહાણ્યભાવાત્. અનુરક્ષણાધર્માપિ નાસ્તિ. પરિહાણ્યભાવેનાનુરક્ષિતવ્યાયોગાત્. [તિબ્. 249અ] અત એવ ચેન્દ્રિયસંચારાભાવાત્ પ્રતિવેધનાભવ્યો ઽપિ ન ભવતિ. તથા ચોક્તં.
સ ચોર્ધ્વજશ્ ચ નૈવાક્ષસંચારપરિહાણિભાગ્
ઇતિ. તત્ર ચ નાત્મસંચેતના ન પરસંચેતનાસ્તીતિ ચેતનાધર્માપિ ન ભવતીતિ.
(વિ.60અબ્) ચેતનાધર્માદીનાં ચતુર્ણામ્ ઇતિ. ચેતનાનુરક્ષણાધર્મસ્થિતાકંપ્યપ્રતિવેધનાભવ્યાનાં. ન હિ પરિહાણધર્મા પુનઃ સ્વગોત્રાત્ પરિહીયત ઇતિ. તસ્ય ગોત્રસ્યાકૃત્રિમત્વાત્. પરિહાણધર્માદીનાં પંચાનામ્ ઇતિ. યસ્માત્ પરિહાણધર્મણો ઽપિ ફલાત્ પરિહાણિઃ સંભવતિ. ફલસ્યાગંતુકત્વાત્.
ન પૂર્વકાદ્
ઇતિ. ગોત્રાત્ ફલાચ્ ચ. સ તસ્માન્ ન પરિહીયત ઇત્ય્ અર્હન્. કસ્માદ્ ઇત્ય્ આહ. શૈક્ષાશૈક્ષમાર્ગાભ્યાં દૃઢીકૃતત્વાદ્ ઇતિ. યચ્ છૈક્ષાવસ્થાયાં ગોત્રમ્ અસ્તિ. તચ્ છૈક્ષેણ માર્ગેણ ભાવિતં. અશૈક્ષાવસ્થાયાં ચ પુનર્ ભાવિતમ્ ઇતિ. તાભ્યાં દૃઢીકૃતત્વાન્ ન તસ્માત્ સો ઽર્હન્ પરિહીયતે. શૈક્ષસ્ તુ કથમ્ ઇત્ય્ આહ. શિક્ષસ્ તુ લૌકિકલોકોત્તરાભ્યાં દૃઢીકૃતત્વાત્ પ્રથમાત્ ગોત્રાન્ ન પરિહીયતે. યત્ તદ્ આત્મીયં પ્રથમં ગોત્રં તલ્ લૌકિકેન માર્ગેણ પૂર્વં ભાવિતં. શૈક્ષેણ ચ માર્ગેણ પુનર્ ભાવિતમ્ ઇતિ. તતો [તિબ્. 249બ્] ન પરિહીયતે.
અત્ર કશ્ચિદ્ આહ. યદ્ ઉચ્યતે. યસ્ય યત્ પ્રથમં ગોત્રં. સ તસ્માન્ ન પરિહીયતે શૈક્ષાશૈક્ષમાર્ગાભ્યાં દૃઢીકૃતત્વાદ્ ઇતિ. તદ્ એતદ્ અકારણં. યસ્માદ્ યો ઽપિ ચેતનાધર્મા ઉત્તાપનાગતસ્ તસ્માત્ ગોત્રાત્ પરિહીયતે. તદ્ ગોત્રં શૈક્ષાશૈક્ષાભ્યાં માર્ગાભ્યાં દૃઢીકૃતમ્ ઇતિ. પરિહાણિર્ ન પ્રાપ્નોતિ. તસ્માત્ ગોત્રમ્ એવ તત્ તાદૃશં યસ્માદ્ આદ્યાન્ ન પરિહીયતે. ઉત્તાપનાગતાત્ તુ પરિહીયત ઇતિ. યદ્ અપ્ય્ ઉક્તં શૈક્ષસ્ તુ લૌકિકલોકોત્તરાભ્યાં દૃઢીકૃતત્વાન્ ન પરિહીયત ઇત્ય્ એતદ્ અપ્ય્ અકારણં. સ્રોતઆપન્નસ્ય પરિહાણિપ્રસંગાત્. ન હિ સ્રોતઆપત્તિફલં લૌકિકેન માર્ગેણ દૃઢીકૃતમ્ ઇતિ. કર્તવ્યો ઽત્ર યત્ન ઇતિ.

અત્ર વયમ્ આચાર્યસ્યાભિપ્રાયં દર્શયામો યેનૈવમ્ ઉક્તં. કથમ્ ઇતિ. યત્ તાવદ્ ઉક્તં ચેતનાધર્મા ઉત્તાપનાગતસ્ તસ્માત્ ગોત્રાત્ પરિહીયત ઇતિ. તદ્ અયુક્તં. યદ્ ધિ ચેતનાધર્મગોત્રં શૈક્ષાવસ્થાયાં ભાવિતં પુનશ્ ચાશૈક્ષાવસ્થાયામ્ અપિ ભાવિતમ્ ઇતિ દૃઢીકૃતં. નૈવ સ તસ્માદ્ અર્હત્ત્વાત્ પરિહીયમાણઃ પરિહીયતે. શૈક્ષાવસ્થાયાં પ્રથમીભૂતત્વાત્. ઉક્તં ચાચાર્યસંઘભદ્રેણ યઃ શૈક્ષાવસ્થાયાં ગોત્રાંતરમ્ અધિગમ્યાર્હત્ત્વં પ્રાપ્નોતિ. અસાવ્ [તિબ્. 250અ] અપિ તં માર્ગં પરિત્યજતિ. ન ચોત્તાપનાગત એવ ગોત્રે નાવતિષ્ઠત ઇતિ. યત્ તુ ચેતનાધર્મગોત્રમ્ અશૈક્ષાવસ્થાયામ્ ઇદાનીમ્ એવાધિગતં ન શૈક્ષાવસ્થાયામ્ અધિગતં. સ તસ્માત્ પરિહીયમાણઃ પરિહીયતે. તદવસ્થાદ્વયાદૃઢીકૃતત્વાત્. ઇતિ ન કારણમ્ એવૈતદ્ ભવતિ. યદ્ અપ્ય્ ઉક્તં શૈક્ષસ્ તુ લૌકિકલોકોત્તરાભ્યાં માર્ગાભ્યાં દૃઢીકૃતત્વાન્ ન પરિહીયેત ઇત્ય્ એતદ્ અપ્ય્ અકારણં. સ્રોતઆપન્નસ્ય પરિહાણિપ્રસંગાત્. ન હિ સ્રોતઆપત્તિફલં લૌકિકેન લોકોત્તરેણ દૃઢીકૃતમ્ ઇતિ. તદ્ અપ્ય્ અનવબુદ્ધ્યાભિહિતં. તદ્ ગોત્રં પ્રતિ કારણમ્ ઉચ્યતે. ન ફલં પ્રતિ. તત્ર હિ કારણાંતરં વક્ષ્યતે. યેન પ્રથમાત્ ફલાન્ ન પરિહીયતે. ન હિ કિંચિદ્ અપ્ય્ અસ્તિ ફલં યદ્ યુગપદ્ ઉભાભ્યાં લૌકિકલોકોત્તરાભ્યાં પ્રાપ્યતે. ગોત્રં તુ લૌકિકલોકોત્તરાભ્યાં માર્ગાભ્યાં દૃઢીકૃતં ભવતિ. ઐહજન્મિકેનોષ્મગતાદિના પારજન્મિકેન વા પ્રહાણમાર્ગેણાન્યેન વા લૌકિકેન માર્ગેણ લોકોત્તરેણ શૈક્ષાવસ્થાયાં ભાવિતત્વાત્. યત્ તુ પશ્ચાત્પ્રતિલબ્ધમ્ ઉત્તાપનયેતિ. યદ્ આગંતુકં ગોત્રં પશ્ચાદ્ એવ ન દ્વયોર્ અવસ્થયોર્ અધિગતં તસ્માત્ [તિબ્. 250બ્] પરિહીયતે.
ગોત્રં નિર્દિશ્ય ફલં નિર્દિશ્યતે. યસ્ય ચ યત્ પ્રથમં ફલમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. અત એવ ચ સ્રોતઆપત્તિફલાન્ નાસ્તિ પરિહાણિર્ ઇતિ. યસ્માત્ સ્રોતઆપત્તિફલં યદિ પ્રાપ્યતે ઽવશ્યં પ્રથમં ભવતિ. સકૃદાગામ્યનાગામિફલે તુ કદાચિત્ તુ પ્રથમે ભવતો યદિ ભૂયોવીતરાગકામવીતરાગયોઃ. કદાચિદ્ અપ્રથમે યદ્ય્ આનુપૂર્વિકસ્ય. તત્ર યદ્યત્ ફલં પ્રથમં ભવતિ સ્રોતઆપત્તિફલં સકૃદાગામિફલં અનાગામિફલં વા. ન તસ્માત્ પરિહીયતે. યત્ તુ પશ્ચાત્ સકૃદાગામિફલમ્ અનાગામિફલં અર્હત્ત્વફલં વા. તતઃ પરિહીયતે. એવં ચ કૃત્વેતિ. યસ્ય ચ યત્ પ્રથમં ગોત્રં ફલં ચ. સ તસ્માન્ ન પરિહીયત ઇતિ કૃત્વા. યથાક્રમં પંચ ષટ્ સપ્ત પ્રકારા ઇતિ. અનુરક્ષણાધર્મણઃ પંચ પ્રકારા ભવંતિ. તદવસ્થસ્ય પરિનિર્વાણમ્ ઇન્દ્રિયસંચારઃ પરિહાય વા શૈક્ષત્વં ચેતનાધર્મગોત્રપ્રત્યાગમનં પરિહાણધર્મગોત્રપ્રત્યાગમનં ચ. સ્થિતાકંપ્યસ્ય ષટ્ પ્રકારા ભવંતિ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 587 ) ત એવ ચ પંચ અનુરક્ષણાધર્મગોત્રપ્રત્યાગમનં ષષ્ઠં. પ્રતિવેધનાભવ્યસ્ય સપ્ત પ્રકારા ભવંતિ. એત એવ ચ ષટ્ સ્થિતાકંપ્યગોત્રપ્રત્યાગમનં ચ સપ્તમમ્ ઇતિ. યસ્ય ચ યત્ [તિબ્. 251અ] પ્રથમં ગોત્રં શૈક્ષાવસ્થાયામ્ આસીત્. સ શૈક્ષીભૂતઃ. પુનર્ ઇતિ વાક્યાધ્યાહારઃ. તત્રૈવાવતિષ્ઠતે નાન્યસ્મિન્. અન્યથા હિ ગોત્રવિશેષલાભાચ્ છૈક્ષાવસ્થાદ્ ગોત્રાદ્ વિશિષ્ટં તદ્ ગોત્રં ભવતીતિ. અતો વિશિષ્ટગોત્રલાભાત્ વૃદ્ધિર્ એવાસ્ય પુદ્ગલસ્ય સ્યાત્. ન પરિહાણિર્ ઇતિ. કથં કૃત્વા. યથા તાવત્ પરિહાણધર્મા અર્હત્ત્વાવસ્થાયામ્ ઇન્દ્રિયોત્તાપનયા પ્રતિવેધાભવ્યતાપ્રાપ્તઃ. સો ઽર્હત્ત્વાત્ પરિહીયતે. શૈક્ષીભૂતસ્ તદ્ગોત્રાદ્ અપિ પરિહીયમાણો ન સ્થિતાકંપ્યગોત્રે તિષ્ઠતિ. પ્રતિલોમતો યાવન્ ન ચેતનાધર્મગોત્રે. કિં તર્હિ. પરિહાણધર્મગોત્ર એવ તિષ્ઠતીતિ. અન્યથા હીતિ યદ્ય્ અન્યગોત્રે ઽવતિષ્ઠેત. ગોત્રવિશેષલાભાદ્ ઇતિ પરિહાણધર્મગોત્રવિશિષ્ટગોત્રલાભાત્. તસ્માદ્ અવશ્યમ્ અર્હત્ત્વાત્ પરિહીયમાણ ઇન્દ્રિયોત્તાપનાદ્ અપિ ગોત્રાત્ પરિહીયત ઇતિ.
કિં પુનઃ કારણં પ્રથમાત્ ફલાન્ નાસ્તિ પરિહાણિર્ ઇતિ. યસ્ય યત્ પ્રથમં ફલં સ્રોતઆપત્તિફલં વા સકૃદાગામિફલં વા અનાગામિફલં વા. દર્શનહેયાનામ્ અવસ્તુકત્વાદ્ અનધિષ્ઠાનત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. આત્માધિષ્ઠાનપ્રવૃત્તા હ્ય્ એત ઇતિ વિસ્તરઃ. આત્મનો ઽધિષ્ઠાનેન પ્રવૃત્તા એતે દર્શનહેયાઃ. કસ્માદ્ ઇત્ય્ આહ. સત્કાયદૃષ્ટિમૂલત્વાત્. યસ્માદ્ [તિબ્. 251બ્] આત્મદર્શનવશેન દર્શનહેયાનાં સમુદાચારઃ. ઉક્તં ચ યાનિ વા પુનઃ પૃથગ્ લોકે દૃષ્ટિગતાનિ. તાનિ સત્કાયદૃષ્ટિમૂલકાનિ સત્કાયદૃષ્ટિસમુદયાનિ સત્કાયદૃષ્ટિજાતીયાનિ સત્કાયદૃષ્ટિપ્રભવાનીતિ. સ ચાત્મા નાસ્તીત્ય્ અવસ્તુકત્વાન્ નાસ્તિ પરિહાણિર્ ઇતિ. સત્યાલંબનત્વાદ્ ઇતિ. સત્યાનાં નિત્યાદિતો ગ્રહનાત્. કતમશ્ ચ ક્લેશો નૈવં. ભાવનાપ્રહાતવ્યો ઽપિ હિ રાગાદિર્ વિતથાલંબનઃ. શુચિસુખનિત્યાત્માકારૈઃ સત્યાદિતત્ત્વાલંબનાત્. આત્મત્વમ્ અભૂતમ્ અધ્યારોપયંતીતિ. યથોક્તં. યે કેચિદ્ ભિક્ષવ આત્મેતિ આત્મીય ઇતિ સમનુપશ્યંતઃ સમનુપશ્યંતિ. ઇમાન્ એવ તે પંચોપાદાનસ્કન્ધાન્ આત્મત આત્મીયતશ્ ચ સમનુપશ્યંતીતિ. તદધિષ્ઠાનાનુપ્રવૃત્તાશ્ ચાંતગ્રાહાદય ઇતિ. આત્માધિષ્ઠાનાનુપ્રવૃત્તાઃ. શાશ્વત આત્મા. ઉચ્છેદીતિ વા. નાસ્ત્ય્ આત્મા. અયમ્ એવાગ્રઃ. ઇયમ્ એવ શુદ્ધિઃ. કિમ્ અસાવ્ અસ્તિ નાસ્તીત્યેવમાદ્યાકારપ્રવૃત્તાસ્ તદન્યદ્દર્શનહેયા અવસ્તુકા ઉચ્યંતે. નિરધિષ્ઠાના ઉચ્યંત ઇત્ય્ અર્થઃ. ન ત્વ્ આત્માદિલેશો ઽસ્તીતિ. આદિગ્રહણેનાત્મીયગ્રહણં ઈશ્વરાદિગ્રહણં વા. [તિબ્. 252અ] પ્રતિનિયતં મનઆપામનઆપાદિલક્ષણમ્ ઇતિ. રાગસ્ય ભાવનાહેયસ્ય મનઆપં કેશદંતશુભાદિલક્ષણં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 588 ) વસ્તુ. પ્રતિઘસ્યામનઆપં તદશુભતાદિલક્ષણં. માનસ્યાપિ મનઆપં અવિદ્યાયા અપિ તદ્ એવ દ્વયં સંમોહનીયં કિંચિદ્ ઇતિ. ન તુ દર્શનહેયાનામ્ આત્માદિલક્ષણમ્ ઇતિ. ન તુ દર્શનહેયાનામ્ આત્માત્મીયલક્ષણં પ્રતિનિયતં વસ્તુ કિંચિદ્ અસ્તિ. અન્યત્ર તદાલંબનેભ્યો રાગાદિભ્યઃ. તસ્માદ્ અવસ્તુકા ઉચ્યંતે. તસ્માન્ ન પ્રતિનિયતવસ્તુકા ઉચ્યંત ઇત્ય્ અર્થઃ.
અપિ ખલ્વ્ ઇતિ વિસ્તરેણાચાર્યઃ. આર્યસ્ય શૈક્ષસ્યાનુપનિધ્યાયતો ઽસંતીરયતઃ સ્મૃતિસંપ્રમોષાત્ ક્લિષ્ટસ્મૃતિયોગાત્ ક્લેશ ઉત્પદ્યતે. રાગાદિકઃ. નોપનિધ્યાયતઃ. રજ્જ્વામ્ ઇવ સર્પસંજ્ઞા કસ્યચિદ્ અનુપનિધ્યાયતઃ સ્મૃતિસંપ્રમોષાજ્ જાયતે. નોપનિધ્યાયતઃ. તદ્વત્. આત્મદૃષ્ટ્યાદીનામ્ ઇતિ. અંતગ્રાહદૃષ્ટ્યાદીનાં ગ્રહણં. કિં પુનઃ કારણં. ન ચાનુપનિધ્યાયત આત્મદૃષ્ટ્યાદીનામ્ ઉત્પત્તિર્ યુજ્યતે. સંતીરકત્વાત્. કેષામ્. આત્મદૃષ્ટ્યાદીનાં ક્લેશાનાં. અતો ઽનુપનિધ્યાનાદ્ આર્યસ્યાત્મદૃષ્ટ્યાદીનામ્ ઉત્પત્તિર્ ન યુજ્યત ઇતિ. પરિહાણિકારણાભાવાન્ નાસ્તિ દર્શનહેયપ્રહાણાત્ [તિબ્. 252બ્] પરિહાણિર્ ઇતિ.

અર્હત્ત્વાદ્ અપિ નાસ્તીતિ. ન કેવલં દર્શનહેયપ્રહાણાન્ નાસ્તિ પરિહાણિર્ અર્હત્ત્વાદ્ અપિ નાસ્તિ પરિહાણિર્ ઇત્ય્ અપિશબ્દેન દર્શયતિ. અપ્રથમાભ્યાં તુ સકૃદાગામ્યનાગામિફલાભ્યાં પરિહાણિઃ સંભવતિ. લૌકિકેન માર્ગેણ તત્પ્રાપ્તિસંભવાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. એષ એવ ચ ન્યાય ઇત્ય્ આચાર્યઃ સમર્થયતિ. તદ્ ધિ ભિક્ષવઃ પ્રહીણમ્ ઇતિ. તદ્ એવ પ્રહીણં. યદ્ આર્યપ્રજ્ઞયા પ્રહીણં. તદ્ ધિ ન પુનર્ ઉત્પદ્યતે. લૌકિક્યા તુ યત્ પ્રહીણં. તત્ પુનર્ ઉત્પદ્યત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. શૈક્ષસ્ય ચાપ્રમાદ ઇતિ વિસ્તરેણ દ્વિતીયં સૂત્રપદં જ્ઞાપકમ્ અર્હત્ત્વાન્ નાસ્તિ પરિહાણિર્ ઇતિ. અયં ચાસ્યાર્થઃ શૈક્ષસ્યાપ્રમાદનિમિત્તમ્ અપ્રમાદકર્મ પ્રવેદયામ્ય્ અપ્રમાદઃ શૈક્ષેણ કર્તવ્ય ઇતિ.
નનુ ચ શૈક્ષસ્યાપ્ય્ આર્યયા પ્રજ્ઞયા પ્રહાણમ્ અસ્તિ. કથં તસ્યાપ્રમાદકરણીયં શાસ્તીતિ. યસ્માદ્ અનધિગતમ્ અનેન ફલાંતરમ્ અધિગંતવ્યં. લૌકિકમાર્ગગતં ચ તસ્ય પ્રહાણમ્ અસ્તીતિ. અત્ર વૈભાષિકો બ્રૂયાદ્ અર્હતો ઽપ્ય્ અહમ્ આનન્દ લાભસત્કારમ્ અંતરાયકરં વદામીતિ સૂત્રે વચનાદ્ અસ્ત્ય્ અર્હતો ઽપિ પરિહાણિર્ ઇત્ય્ અત ઇદમ્ ઉચ્યતે. અર્હતો ઽપિ વિસ્તરેણ યાવદ્ અત્ર સૂત્રે દૃષ્ટધર્મસુખવિહારમાત્રાદ્ એવ પરિહાણિર્ ઉક્તેતિ. [તિબ્. 253અ] કથં. યત્ર ભગવાન્ આયુષ્મંતમ્ આનન્દમ્ આમંત્રયતે સ્મ. અર્હતો ઽપ્ય્ અહમ્ આનન્દ લાભસત્કારમ્ અંતરાયકરં વદામીતિ. આયુષ્માન્ આનન્દ આહ. તત્ કસ્માદ્ ભગવાન્ એવમ્ આહ. અર્હતો ઽપ્ય્ અહમ્ આનન્દ લાભસત્કારમ્ અંતરાયકરં વદામીતિ. ભગવાન્ આહ. ન હૈવાનન્દાપ્રાપ્તસ્ય પ્રાપ્તયે. અનધિગતસ્યાધિગમાય. અસાક્ષાત્કૃતસ્ય સાક્ષાત્ક્રિયાયૈ. અપિ તુ યે ઽનેન ચત્વાર ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 589 ) આધિચૈતસિકા દૃષ્ટધર્મસુખવિહારા અધિગતાઃ. તતો ઽહમ્ અસ્યાન્યતમસ્માત્ પરિહાણિં વદામિ. તચ્ ચાકીર્ણસ્ય વિહરતઃ. યા ત્વ્ અનેનૈકાકિનાવ્યપકૃષ્ટેનાપ્રમત્તેનાતાપિના પ્રહિતાત્મના વિહરતા અકોપ્યા ચેતોવિમુક્તિઃ કાયેન સાક્ષાત્કૃતા. તતો ઽસ્યાહં ન કેનચિત્ પર્યાયેણ પરિહાણિં વદામિ. તસ્માત્ તર્હ્ય્ આનન્દૈવં તે શિક્ષિતવ્યં. યલ્ લાબ્બસત્કારમ્ અભિભવિષ્યાણો ન ચાત્યન્તૈર્ લાભસત્કારકૈશ્ ચિત્તં પર્યાદાય સ્થાસ્યતિ. એવં તે આનન્દ શિક્ષિતવ્યમ્ ઇતિ. યદિ વૈભાષિક એવં બ્રૂયાત્. અકોપ્યા ઇતિ વિશેષણાત્ સામયિક્યા અસ્તિ પરિહાણિર્ ઇતિ. તત આહ. સામયિક્યા અસ્તીતિ ચેદ્ ઇતિ. વયમ્ અપ્ય્ એવં બ્રૂમઃ. સામયિક્યા અસ્તિ પરિહાણિર્ ઇતિ. સા તુ વિચાર્યા સા તુ સામયિકી વિમુક્તિર્ વિચાર્યા. કથમ્ ઇત્ય્ આહ. કિમ્ અર્હત્ત્વં સામયિકી વિમુક્તિર્ અસ્તિ. [તિબ્. 253બ્] આહોસ્વિદ્ ધ્યાનાન્ય્ એવ લૌકિકાનિ સામયિકી વિમુક્તિર્ ઇતિ. કસ્માદ્ એવમ્ આશંક્યત ઇત્ય્ આહ. મૌલો હિ ધ્યાનસમાધિર્ ઇતિ. ધ્યાનમ્ એવ સમાધિર્ ધ્યાનસમાધિઃ. મૌલધ્યાનગ્રહણં સુખપ્રતિપદામ્ અગ્રત્વાત્. સમયે સંમુખીભાવાત્. કસ્મિંશ્ચિત્ કાલે નિઃશબ્દાદિકે સંમુખીભાવાત્. સમયે ભવા સમાયિકી વિમુક્તિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. પુનઃપુનર્ એષણીયત્વાત્ કાંતેતિ. પરિહાણૌ પરિહાણૌ કમનીયત્વાત્ પ્રાર્થનીયત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ.
આસ્વાદનીયત્વાદ્ ઇત્ય્ અપર ઇતિ ભદંતરામઃ. સાસ્રવત્વાદ્ આસ્વાદનાસંપ્રયુક્તધ્યાનયોગાત્ કાંતેત્ય્ અભિપ્રાયઃ. અર્હત્ત્વવિમુક્તિસ્ ત્વ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. અર્હત્ત્વમ્ એવ વિમુક્તિર્ અર્હત્ત્વવિમુક્તિઃ. નિત્યાનુગતત્વાત્ પ્રાપ્તિયોગેન. ન યુજ્યતે સામયિકીત્ય્ અનેન સામયિક્યા વિમુક્તેર્ વિપર્યયેણાર્હત્ત્વવિમુક્તિં દર્શયતિ. અપુનઃપ્રાર્થનીયત્વાન્ ન કાંતેત્ય્ અનેન કાંતવિપર્યયે ઽર્હત્ત્વવિમુક્તિર્ ન કાંતેતિ. નિત્યાનુગતત્વેનાસ્તિત્વાદ્ અપ્રાર્થનીયત્વાન્ ન કાંતેત્ય્ અર્થઃ.
આધિચૈતસિકેભ્ય એવેતિ. અધિચેતસિ ભવા [તિબ્. 254અ] આધિચૈતસિકા દૃષ્ટધર્મસુખવિહારાઃ. તેભ્ય એવ. કિમ્ અર્થં પરિહાણિમ્ અવક્ષ્યદ્ ઇતિ. યે તે ચૈતસિકા દ્ર્ષ્ટધર્મસુખવિહારા અધિગતાઃ. તતો ઽહમ્ અસ્યાન્યતમસ્માત્ પરિહાણિં વદામીતિ વચનાત્. યદ્ય્ અર્હત્ત્વાત્ સામયિકી વિમુક્તિલક્ષણાત્ પરિહાણિસંભવો ઽભવિષ્યત્. કિમ્ અર્થં તેભ્ય એવ પરિહાણિમ્ અવક્ષ્યત્. ન તેભ્ય એવ પરિહાણિમ્ અવક્ષ્યદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. વશિત્વભ્રંશાદ્ ઇતિ. સમાધિસંમુખીભાવવશિત્વભ્રંશાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. સો ઽપરિહાણધર્મેતિ. અપરિહાણધર્મા અકોપ્યધર્મણો ઽન્યઃ સૂત્રે પઠિતઃ. અષ્ટાદશશૈક્ષાન્ વિસ્તરેણોક્ત્વાહ. નવાશૈક્ષાઃ કતમે. પરિહાણધર્મા. અપરિહાણધર્મા. ચેતનાધર્મા. અનુરક્ષણાધર્મા. સ્થિતાકંપ્યઃ. પ્રતિવેધનાભવ્યઃ. અકોપ્યધર્મા. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 590 ) પ્રજ્ઞાવિમુક્તઃ. ઉભયતોભાગવિમુક્તઃ. ઇમ ઉચ્યંતે નવશૈક્ષા ઇતિ. યઃ પરિહીયતે દૃષ્ટધર્મસુખવિહારેભ્યઃ. સ પરિહાણધર્મા. યો ન પરિહીયતે તત એવ. સો ઽપરિહાણધર્મા. એવં [તિબ્. 254બ્] ચેતનાધર્માદયો ઽપિ યોજ્યાઃ. કથં. યઃ સમાધિભ્રંશભયાદ્ આત્માનં ચેતયતે. સ ચેતનાધર્મા. યો ઽનુરક્ષતિ કથંચિદ્ ગુણવિશેષં. સો ઽનુરક્ષણાધર્મા. યો યસ્મિન્ન્ એવ ગુણે સ્થિતઃ. તસ્માદ્ અનનુરક્ષન્ન્ અપિ ન કંપ્યતે. સ સ્થિતાકંપ્યઃ. યઃ પરેણ પ્રતિવિધ્યતિ. ગુણવિશેષમ્ ઉત્પાદયતીત્ય્ અર્થઃ. સ પ્રતિવેધનાભવ્યઃ. યો ન કુપ્યતિ ઉત્પન્નેભ્યો ન પરિહીયતે. સો ઽકોપ્યધર્મા.
કો વિશેષ ઇતિ. અપરિહાણધર્માદીનાં ત્રયાણામ્ અપરિહાણિયોગાદ્ વિશેષમ્ અપશ્યન્ પ્રશ્નયતિ. અનુત્તાપનાગત ઇતિ. સ્વભાવતસ્ તીક્ષ્ણેન્દ્રિયઃ. નેંદ્રિયોત્તાપનાં પ્રાપ્ત ઇત્ય્ અર્થઃ. તસ્માન્ ન કંપ્યત ઇતિ. તસ્માત્ ગુણવિશેષાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. એષ વિશેષો લક્ષ્યત ઇતિ. આચાર્યઃ સ્વમતં દર્શયતિ. નનુ ચાયુષ્માન્ ગૌતિકો ઽર્હત્ત્વાત્ પરિહીણ ઇત્ય્ એવં યદિ વૈભાષિકો બ્રૂયાદ્ ઇત્ય્ અસ્ય પ્રતિવિધાનમ્ આરભ્યતે. આયુષ્માન્ ગૌતિક ઇતિ વિસ્તરઃ. શૈક્ષીભૂત ઇતિ ન તાવદ્ અર્હન્. શસ્ત્રમ્ આધારયન્ન્ ઇતિ. શસ્ત્રં વાહયન્. કાયજીવિતનિરપેક્ષત્વાત્ કારણાન્ મરણકાલ એવાર્હત્ત્વં પ્રાપ્તઃ. શસ્ત્રાધારાદ્ ઉત્તરકાલ ઇત્ય્ અર્થઃ. [તિબ્. 255અ] પરિનિર્વૃત્તશ્ ચ તેનૈવ શસ્ત્રપ્રહારેણ.

દશોત્તરે ચેતિ. દશોત્તરનામસૂત્રે. કિમ્ ઉક્તમ્ ઇત્ય્ આહ. એકો ધર્મ ઉત્પાદયિતવ્યઃ. કતમ ઇત્ય્ આહ. સામયિકી કાંતા ચેતોવિમુક્તિર્ ઇતિ. દૃષ્ટધાર્મસુખવિહાર ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. એકો ધર્મઃ સાક્ષાત્કર્તવ્યઃ. કતમ ઇત્ય્ આહ. અકોપ્યા ચેતોવિમુક્તિર્ ઇતિ. અર્હત્ત્વમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. પૃથગ્વચનાદ્ ધ્ય્ અકોપ્યવિમુક્તિલક્ષણાદ્ અર્હત્ત્વાદ્ અર્હત્ત્વસ્વભાવા ન કાંતા ચેતોવિમુક્તિર્ ઉક્તેત્ય્ અભિપ્રાયઃ. દ્વિપ્રકારત્વાદ્ અર્હત્ત્વસ્ય પૃથગ્વચનમ્ ઇતિ વૈભાષિકવચનાવકાશં પશ્યન્ પુનર્ આહ. યદિ ચાર્હત્ત્વમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યદ્ય્ અર્હત્ત્વમ્ એવ સામયિકી કાંતા ચેતોવિમુક્તિર્ અભવિષ્યત્. કિમ્ અર્થં તત્રૈવ દશકે ન સૂત્રાંતરે અર્હત્ત્વસ્ય દ્વિગ્રહણમ્ અકરિષ્યત્. એકો ધર્મઃ સાક્ષાત્કર્તવ્યઃ. અકોપ્યા ચેતોવિમુક્તિર્ ઇતિ. નૈવાકરિષ્યદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. એવં હ્ય્ અવક્ષ્યત્. એકો ધર્મઃ સાક્ષાત્કર્તવ્યશ્ ચેતોવિમુક્તિર્ ઇતિ. બ્રૂયાસ્ ત્વ્ અર્હત્ત્વં દ્વિપ્રકારમ્. અતો વચનવિભાગેનોચ્યતે. એકમ્ ઉત્પાદયિતવ્યં દ્વિતીયં સાક્ષાત્કર્તવ્યમ્ ઇતિ. અત્ર બ્રૂમઃ. ન ચ ક્વચિદ્ અર્હત્ત્વમ્ ઉત્પાદયિતવ્યમ્ ઉક્તં. [તિબ્. 255બ્] કિં તર્હિ. સાક્ષાત્કર્તવ્યમ્ ઇતિ. તત્રતત્ર સૂત્રે. અભ્યુપેત્યાપિ બ્રૂમઃ. મૃદ્વિન્દ્રિયસંગૃહીતં ચોત્પાદયિતવ્યમ્ ઇતિ. કિમ્ અનેન જ્ઞાપનેન જ્ઞાપિતં કથિતં ભવતિ. યદિ તાવદ્ ઉત્પાદયિતું શક્યમ્ ઇત્ય્ એતજ્ જ્ઞાપિતં ભવતિ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 591 ) શકિ લિઙ્ ચેતિ કૃત્યપ્રત્યયલક્ષણાત્. અન્યદ્ અપિ શક્યં યત્ તીક્ષ્ણેન્દ્રિયસંગૃહીતમ્ અર્હત્ત્વં. તથા ચ સત્ય્ એવં સૂત્રે વક્તવ્યં સ્યાત્. એકો ધર્મ ઉત્પાદયિતવ્યઃ. ચેતોવિમુક્તિર્ ઇતિ. અથોત્પાદનમ્ અર્હતીત્ય્ એતજ્ જ્ઞાપિતં ભવતિ. અર્હે કૃત્યતૃચશ્ ચેતિ લક્ષણપરિગ્રહાત્. અન્યત્ સુતરામ્ અર્હતિ યત્ તીક્ષ્ણેન્દ્રિયસંગૃહીતમ્ અર્હત્ત્વં. તદ્ ધ્ય્ અકોપ્યત્વાત્ સુષ્ઠૂત્પાદયિતુમ્ અર્હતીત્ય્ અભિપ્રાયઃ. કથં તર્હીતિ વિસ્તરઃ. યદિ સામયિકી વિમુક્તિર્ અર્હત્ત્વં ભવતિ. એવં તદ્યોગાત્ સમય વિમુક્તો ઽર્હન્ન્ ઇતિ યુજ્યત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. સમયાપેક્ષઃ સમાધિસંમુખીભાવ ઇતિ. યસ્માદ્ અસ્ય સમાધિઃ સાસ્રવો ઽનાસ્રવો ઽપિ વા સમયમ્ આરોગ્યદેશવિશેષાદિલક્ષણમ્ અપેક્ષતે. અભિધર્મે ઽપિ ચોક્તમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. કામરાગાનુશયો ઽપ્રહીણો ભવતીત્ય્ એતદ્ ઉદાહરણમ્. ઇદં ચાપ્ય્ ઉદાહરણં. તત્ર ચાયોનિશોમનસ્કાર ઇતિ. પરિપૂર્ણોત્પત્તિર્ એવમ્ ઇતિ ચેત્. સ્યાન્ મતા પરિપૂર્ણકારણસ્ય ક્લેશસ્યૈવમ્ ઉત્પત્તિઃ. અપરિપૂર્ણકારણસ્ય તુ ક્લેશસ્ય વિષયબલાદ્ એવેતિ. [તિબ્. 256અ] તદ્ અયુક્તં. કસ્માદ્ ઇત્ય્ આહ. કસ્ય વાપરિપૂર્ણકારણસ્યોત્પત્તિર્ ઇતિ. કસ્યોત્પત્તિઃ. યતઃ અપરિપૂર્ણકારણસ્યોત્પત્તિર્ અસ્તિ. યાવતી હિ હેતુપ્રત્યયસામગ્રી કાર્યસ્યોત્પત્તયે પ્રસિદ્ધા. સા તદેકદેશવિકલા સતી તસ્યોત્પત્તયે ન ભવતિ. તદ્યથા ચક્ષૂ રૂપાલોકમનસ્કારસામગ્રી ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્યોત્પત્તયે પ્રસિદ્ધા. સ તદન્યેતરવિકલા સતી તદુત્પત્તયે ન ભવતીતિ. તસ્માન્ ન કિંચિદ્ એતત્.
તદ્રૂપ ઇતિ તત્પ્રકારઃ. તત્સ્વભાવ ઇતિ વા. અથ નોત્પન્ન ઇતિ પ્રતિપક્ષઃ તદ્બીજધર્મતાયામ્ ઇતિ. ક્લેશબીજસ્વભાવ ઇત્ય્ અર્થઃ. તસ્યામ્ અનપોદ્ધૃતાયામ્ અનુન્મૂલિતાયાં કથં ક્ષીણાસ્રવો ભવતીતિ. બ્રૂયાસ્ ત્વં ન ભવતીતિ. અત આહ. અક્ષીણાસ્રવો વા કથમ્ અર્હન્ ભવતીતિ.
એવંચરત ઇતિ. સ્મૃતિમતશ્ ચરત ઇત્ય્ અર્થઃ અનંતરં સ્મૃતિવચનાત્. શૈક્ષસ્ સ ઇત્ય્ અસ્ય વચનસ્ય પરિહારાર્થં સ એવ પરિહાણિવાદ્ય્ આહ. સ હિ તત્રાર્હન્ન્ એવ જ્ઞાપિત ઇતિ. કથં કૃત્વા જ્ઞાપિત ઇત્ય્ આહ. દીર્ઘરાત્રમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. અપરિહાણિવાદિનઃ સ્યાદ્ એવં વચનાવકાશઃ. શૈક્ષસ્યેદં વિવેકનિમ્નચિત્તમ્ ઉચ્યતે યાવન્ નિર્વાણપ્રાગ્ભારમ્ ઇતિ. અસ્ય પરિહારાર્થં પરિહાણિવાદી પુનર્ આહ. અર્હતો હ્ય્ એતદ્ બલમ્ અન્યત્રોક્તમ્ ઇતિ સૂત્રે. કથં. કતિ ભદંતાર્હતો ભિક્ષોઃ ક્ષીણાસ્રવસ્ય બલાનિ. [તિબ્. 256બ્] અષ્ટૌ શારિપુત્રાર્હતો ભિક્ષોર્ દીર્ઘરાત્રં વિવેકનિમ્નં ચિત્તં યાવન્ નિર્વાણપ્રાગ્ભારં. અંગારકર્ષૂપમાશ્ ચાનેન કામા દૃષ્ટા ભવંતિ. યથાસ્ય કામાન્ જાનતઃ કામાન્ પશ્યતો યઃ કામેષુ કામચ્છન્દઃ કામસ્નેહઃ વિસ્તરેણ યાવત્ કામાધ્યવસાનં. તત્રાસ્ય ચિત્તં ન પર્યાદાય તિષ્ઠતીતિ વિસ્તરઃ. કિં ચ શીતીભૂતં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 592 ) વાંતીભૂતમ્ ઇતિ ચાભિધાનાત્. તત્રૈવાંગારકર્ષૂપમે સૂત્રે ઽર્હન્ન્ એવ જ્ઞાપિત ઇતિ.
અસ્ત્ય્ એતદ્ એવમ્ ઇતિ. અંગારકર્ષૂપમે યદ્ ઉક્તમ્ અર્હન્ન્ એવ જ્ઞાપિત ઇતિ. યાવત્ તુ ચારો ન સુપ્રતિવિદ્ધ ઇતિ. પિણ્ડપાતાદિચારઃ. શૈક્ષાવસ્થામ્ અધિકૃત્યૈવંવચનાદ્ અદોષ ઇતિ. યદ્ એતદ્ ઉક્તં. કદાચિત્ સ્મૃતિસંપ્રમોષાદ્ ઉત્પદ્યંતે પાપકા અકુશલા વિતર્કા ઇતિ. તચ્ છૈક્ષામ્ અધિકૃત્યોક્તં નાર્હત્ત્વાવસ્થાં. યત્ તૂક્તં દીર્ઘરાત્રં વિવેકનિમ્નં ઇતિ. તચ્ છૈક્ષસ્યાપિ સંભવતિ. અર્હતસ્ તુ પ્રકર્ષેણ ભવતીતિ વિશેષાઃ. યચ્ ચાપ્ય્ ઉક્તં સાસ્રવસ્થાનીયૈર્ ધર્મૈઃ શીતીભૂતં વાંતીભૂતમ્ ઇતિ. તદ્ અપિ શૈક્ષાવસ્થામ્ અધિકૃત્ય સંભવતિ. કામાવચરાસ્રવસ્થાનીયધર્મશીતીભાવાભિધાનાત્. [તિબ્. 257અ] અર્હત્ત્વાવસ્થાં ચાધિકૃત્ય તથાભિધાનાદ્ અદોષ ઇતિ આચાર્યસ્યાભિપ્રાયઃ.
(વિ.60ચ્દ્) પ્રયોગાસંભવાન્ ન દર્શનમાર્ગ ઇતિ. પંચદશક્ષણો દર્શનમાર્ગઃ. તત્રેન્દ્રિયસંચારે પ્રયોગાવકાશો નાસ્તિ. કશ્ચિત્ પૃથગ્જનાવસ્થાયામ્ ઇન્દ્રિયાણિ સંચરતીતિ. [કિમ્ અનિત્યાદ્યાકારપતિતેન માર્ગેણેન્દ્રિયાણિ સંચરતિ.] કિમ્ ઔદારિકાદ્યાકારેણ માર્ગેણેન્દ્રિયાણિ સંચરતિ. ઉતાહો શાંતાદ્યાકારેણેતિ. અવિશેષિતત્વાદ્ ઉભયથાપિ સંભવતીતિ પશ્યામઃ. તથા હ્ય્ એનમ્ અર્થમ્ આચાર્યઃ સૂચયિષ્યતિ. ન હિ સાસ્રવેણ માર્ગેણાર્યાણામ્ ઇન્દ્રિયસંચાર ઇત્ય્ આર્યાણામ્ ઇતિ વિશેષણાત્. અપિ નામ મમેન્દ્રિયાણિ તીક્ષ્ણાનિ સ્યુર્ ઇતિ પ્રયોગમ્ અભિસંધાય. માર્ગં લૌકિકં લોકોત્તરં ચાન્યસ્યાનંતર્યવિમુક્તિમાર્ગક્રમેણેન્દ્રિયાણિ સંચરતીતિ વેદિતવ્યં. કશ્ચિચ્ છ્રદ્ધાધિમુક્તાવસ્થાયામ્ ઇત્ય્ અત્રાશૈક્ષવચનં. શૈક્ષપૃથગ્જનાધિકારાત્. અશૈક્ષો ઽપિ ત્વ્ ઇંદ્રિયાણિ સંચરતીતિ બોદ્ધવ્યં.

(વિ.61) કથમ્ અકોપ્યધર્મણો દૃષ્ટધર્મસુખવિહારેભ્યઃ પરિહાણિર્ ઇતિ. તીક્ષ્નેન્દ્રિયત્વાદ્ અસ્ય દૃષ્ટધર્મસુખવિહારેભ્યઃ પરિહાણિર્ ન સંભવેત્. કિમ્ ઉતાકોપ્યાયા વિમુક્તેર્ ઇત્ય્ અસંભાવયન્ પૃચ્છતિ. બુદ્ધસ્યોપભોગપરિહાણિર્ એવેતિ. વિનેયકાર્યવ્યાપૃતત્વાદ્ [તિબ્. 257બ્] દૃષ્ટધર્મસુખવિહારાન્ નોપભુંક્તે. ન સંમુખીકરોતીત્ય્ અર્થઃ. સા ચાપ્રાપ્તપરિહાણિશ્ ચેતિ. અકોપ્યધર્મણઃ સા ચોપભોગપરિહાણિઃ કુતશ્ચિદ્ વ્યાસંગાત્. અપ્રાપ્તિપરિહાણિશ્ ચ પુદ્ગલવિશેષધર્મપ્રાપણાત્. યસ્માદ્ અકોપ્યધર્માપિ કશ્ચિન્ મહાશ્રાવકાણામ્ આર્યશારિપુત્રમૌદ્ગલ્યાયનાદીનાં પ્રાંતકોટિકાદીન્ ધર્માન્. સ્વયંભુવાં ચ કાંશ્ચિદ્ ધર્માન્ ન પ્રાપ્નોતિ. મહાશ્રાવકા અપિ સ્વયંભુવાં કાંશ્ચિદ્ વિશેષધર્માન્ ન પ્રાપ્નુવંતીત્યાદિ. અન્યસ્યાર્હત ઇતિ પરિહાણધર્માદેર્ મૃદ્વિન્દ્રિયસ્ય પ્રાપ્તપરિહાણિર્ અપ્ય્ અસ્તિ. અપિશબ્દાત્ પૂર્વોક્ત અપિ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 593 ) પરિહાણી સ્ત ઇતિ. અકોપ્યધર્મણ ઉપભોગપરિહાણિવચનાત્ સૂત્રવિરોધ ઇતિ. યદ્ એતદ્ ઉક્તં. યે ઽનેન ચત્વાર ઇતિ વિસ્તરેણ. યાવત્ તતો ઽહમ્ અસ્યાન્યતમસ્માત્ પરિહાણિં વદામીતિ. તસ્ય સુત્રસ્યાવિરોધઃ. ષણ્ણામ્ અપ્ય્ અર્હતામ્ અકોપ્યા વિમુક્તિર્ ઇત્ય્ ઉક્તે વૈભાષિકો બ્રૂયાત્. યદિ સર્વસ્યૈવાર્હતો ઽનાસ્રવા વિમુક્તિર્ અકોપ્યા. કસ્માદ્ અસમયવિમુક્ત એવાકોપ્યધર્મા વ્યવસ્થાપિતો નાન્ય ઇતિ. અત ઇદમ્ ઉચ્યતે. સર્વસ્યાનાસ્રવા વિમુક્તિર્ [તિબ્. 258અ] અકોપ્યેતિ. સત્યમ્ અસ્ત્ય્ એતત્. અકોપ્યધર્મવ્યવસ્થાનં તુ યથા તથોક્તમ્ ઇતિ. દૃષ્ટધર્મસુખવિહારેભ્યસ્ તુ કશ્ચિલ્ લાભસત્કારવ્યાક્ષેપદોષાત્ પરિહીયતે વશિત્વભ્રંશાત્. યો મૃદ્વિન્દ્રિયઃ. કશ્ચિન્ ન પરિહીયતે. યસ્ તીક્ષ્ણેન્દ્રિયઃ. સ એવાકોપ્યધર્મા વ્યવસ્થાપિતઃ. યત એવ ચ દૃષ્ટધર્મસુખવિહારેભ્યો લાભસત્કારવ્યાક્ષેપદોષાત્ પરિહીયતે. મૃદ્વિન્દ્રિયો ન તીક્ષ્ણેન્દ્રિયઃ. અત એતદ્ અચોદ્યં. કથમ્. અકોપ્યધર્મણો દૃષ્ટધર્મસુખવિહારાત્ પરિહાણિર્ ઇત્ય્ અપરિહાણિવાદી. અથ વા અયમ્ અન્યઃ સંબંધઃ. પૂર્વમ્ અકોપ્યધર્મણો દૃષ્ટધર્મસુખવિહારેભ્યઃ પરિહાણિર્ નાસ્તીત્ય્ ઉક્તં. સૂત્રે ચ. યસ્યાકોપ્યા વિમુક્તિઃ. તસ્ય દૃષ્ટધર્મસુખવિહારાત્ પરિહાણિર્ ઉક્તા. અવિશેષ્યાભિધાનાદ્ અત ઇદમ્ ઉચ્યતે. સર્વસ્યાનાસ્રવા વિમુક્તિર્ અકોપ્યેતિ. ન તયૈવાકોપ્યધર્મા વ્યવસ્થાપ્યત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. અત એવોચ્યતે અકોપ્યધર્મવ્યવસ્થાનં તુ યથા તથોક્તમ્ ઇતિ. અત એતદ્ અચોદ્યમ્ ઇતિ. યદ્ ઉક્તં સૂત્રમ્ આશ્રિત્ય કથમ્ અકોપ્યધર્મણો દૃષ્ટધર્મસુખવિહારેભ્યઃ પરિહાણિ ઇતિ.
(વિ.62) ધન્ધા ઇતિ મન્દાઃ. અન્યથા હ્ય્ [તિબ્. 258બ્] અનાશ્વાસિકમ્ ઇતિ. યદ્ય્ અર્હત્ત્વાત્ પરિહીણઃ પુનર્ જાયેત સુચીર્ણબ્રહ્મચર્યે ઽસ્મિન્ માર્ગે ચાપિ સુભાવિતે તુષ્ટ આયુઃક્ષયાદ્ ભવતિ રોગસ્યાપગમે યથેત્ય્ આશ્વાસઃ. એવંવિધો ન સ્યાદ્ ઇતિ. તદ્ અકાર્યમ્ અબ્રહ્મચર્યાદિલક્ષણં શૂરપ્રસ્ખલનાપતનવદ્ ઇતિ. યથા શૂરસ્ય પ્રસ્ખલને અપતનં ભવતિ શક્તિત આત્મધારણાત્. તદ્વદ્ આર્યઃ ફલાત્ પરિહીણો ઽપિ તત્ફલમ્ અલબ્ધ્વા ન મ્રિયતે. શૂરગ્રહણમ્ અવિહ્વલત્વાત્. બલવાં છૂર ઇત્ય્ અપરે.
(વિ.63, 64) કથમ્ અભ્યસ્તમ્ ઇત્ય્ આહ. શૈક્ષાશૈક્ષમાર્ગાભ્યાં દૃઢીકૃતત્વાદ્ ઇતિ પ્રયોગમાર્ગસ્ તુ સર્વત્રૈક એવેતિ. અકોપ્યપ્રતિવેધે દૃષ્ટિપ્રાપ્તતાયાં ચ.
ન હિ સાસ્રવેણેતિ. આર્યેન્દ્રિયસંચારસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્. અન્યથા હિ કશ્ચિત્ પૃથગ્જનાવસ્થાયાં ઇન્દ્રિયાણિ સંચરતીત્ય્ એતદ્ વિરુધ્યતે.
નાન્યત્ર પરિહાણ્યસંભવાદ્ ઇતિ. પરિહાણિભયાદ્ ધીન્દ્રિયસંચાર ઇષ્યતે. અન્યત્ર ષટ્સુ કામાવચરેષુ દેવનિકાયેષુ રૂપારૂપ્યધાત્વોશ્ ચ પરિહાણિર્ નાસ્તીત્ય્ આહ. ઊર્ધવ્ધાતૂપપન્ન આર્યો નૈવેન્દ્રિયાણિ સંચરતિ. નાપિ કથંચિત્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 594 ) પરિહીયતે [તિબ્. 259અ] ઇતિ. ઉક્તમ્ અત્ર કારણં. કાલાન્તરપરિવાસેનેન્દ્રિયાણાં પરિપક્વતરત્વાત્. આશ્રયવિશેષલાભાચ્ ચેતિ. અથ કસ્માત્ કામાવચરેષુ દેવેષુ પરિહાણિર્ નાસ્તિ. યે પૂર્વમ્ અભ્યુદારેભ્યો ઽપિ વિષયેભ્યઃ સંવિજંતો નિયતં સત્યાનિ પશ્યંતિ. તે કથં તાન્ એવાલંબ્ય પરિહાસ્યંતે. અવશ્યં હિ તે તીક્ષ્ણેન્દ્રિયા ભવન્તીત્ય્ અભિપ્રાયઃ.
અશૈક્ષો નવ નિશ્રિત્યેતિ.
તત્ફલસ્ય નવભૂમિસંગૃહીતત્વસંભવાત્. ફલં ફલવિશિષ્ટં ચેતિ. ફલં સકૃદાગામિફલં. ફલવિશિષ્ટં પ્રથમધ્યાનાદિ પ્રહાણાય પ્રયોગાનન્તર્યવિમુક્તિવિશેષમાર્ગલક્ષણં. ફલમાર્ગમ્ એવ પ્રતિલભત ઇતિ. કામધાતુવૈરાગ્યમાત્રસંગૃહીતં. ન ચાનાગામિફલમ્ આરૂપ્યસંગૃહીતમ્ ઇતિ. પંચાનામ્ અવરભાગીયાનાં પ્રહાણાદ્ અનાગામીતિ સૂત્રે વચનાત્. દર્શનમાર્ગસ્ય ચ તત્રાભાવાત્. તદભાવઃ કામધાત્વનાલંબનાદ્ ઇતિ વ્યાખ્યાતમ્ એતત્.
(વિ.65અબ્) અકોપ્યધર્મા ચ દ્વિવિધ ઇતિ. સૂત્રે પઠિતત્વાત્ અકોપ્યભેદ એવ
દ્વૌ બુદ્ધાવ્
ઇતિ. અકોપ્યધર્મા મૃદુમધ્યાધિમાત્રેન્દ્રિયભેદાત્ ત્રિધા ભિદ્યતે. શ્રાવકો હ્ય્ અકોપ્યધર્માધિમાત્રમૃદ્વિન્દ્રિયઃ. [તિબ્. 259બ્] પ્રત્યેકબુદ્ધો ઽધિમાત્રમધ્યેન્દ્રિયઃ. સમ્યક્સંબુદ્ધો ઽધિમાત્રાધિમાત્રેન્દ્રિય ઇતિ. મૃદુમૃદ્વાદિનવપ્રકારેન્દ્રિયભેદાદ્ ઇતિ. પરિહાણિધર્મા મૃદુમૃદ્વિન્દ્રિયો યાવદ્ ભગવાન્ અધિમાત્રાધિમાત્રેન્દ્રિય ઇતિ.
(વિ.65ચ્દ્, 66અબ્) સપ્ત ભવંતીતિ. પ્રત્યેકબુદ્ધસમ્યક્સંબુદ્ધાવ્ ઉભયતોભાગવિમુક્તસંગૃહીતાવ્ એવેતિ કૃત્વા. પૂર્વમ્ એવેતિ વિસ્તરઃ. પૂર્વમ્ એવ પૃથગ્જનાવસ્થાયાં પરપ્રત્યયેન પરતઃ શ્રુત્વા સ્મૃત્યુપસ્થાનાદીન્ ધર્માન્. પશ્ચાદ્ અર્થેષુ પ્રયોગાત્. ચિન્તાભાવનાસેવનાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. તથા પૂર્વમ્ એવ પૃથગ્જનાવસ્થાયાં પ્રજ્ઞયા દ્વાદશાંગપ્રવચનધર્માનુસારેણ સ્વયમ્ એવં બોધિપક્ષાદીન્ ધર્માન્ અનુસરન્ન્ અર્થેષુ પ્રયોગાત્. ચિન્તાભાવનાસેવનાત્. ઇત્ય્ એવં પ્રયોગતઃ શ્રદ્ધાધર્માનુસારિણૌ ભવતઃ. શ્રદ્ધાધિમોક્ષપ્રજ્ઞાધિક્યત ઇતિ. શ્રદ્ધાધિમોક્ષાધિક્યતઃ પ્રજ્ઞાધિક્યતશ્ ચ. શ્રદ્ધયાધિમોક્ષઃ શ્રદ્ધાધિમોક્ષઃ. તસ્યાધિક્યાન્ મૃદ્વિન્દ્રિયત્વં. પ્રજ્ઞાધિક્યાત્ તીક્ષ્ણેન્દ્રિયત્વં. વિમુક્તિત ઇતિ. ક્લેશવિમુક્તિતઃ પ્રજ્ઞયા ક્લેશાદ્ વિમુક્તઃ પ્રજ્ઞાવિમુક્ત ઇતિ કૃત્વા. સમાપત્તિવિમુક્તિત ઇતિ. સમાપત્તિતો વિમુક્તિતશ્ ચ.

તત્રેન્દ્રિયત [તિબ્. 260અ] ઇતિ વિસ્તરઃ. યથૈતે શ્રદ્ધાનુસારિણો ગણ્યંતે. તથા યથાગ્રન્થં પ્રદર્શયિષ્યામ. ઇન્દ્રિયતસ્ ત્રયઃ. મૃદુમધ્યાધિમાત્રેન્દ્રિયત્વાત્. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 595 ) અત્ર પુનર્ એવમ્ અવગન્તવ્યં. યદ્ય્ અપિ શ્રદ્ધાનુસારિણઃ સર્વ એવ મૃદ્વિન્દ્રિયાઃ. તથાપિ તારતમ્યેનાવસ્થાનાદ્ એષાં પુનસ્ ત્રિધાભેદઃ મૃદુમધ્યાધિમાત્રેન્દ્રિયા ઇતિ. ગોત્રતઃ પંચ. કથં. પરિહાણધર્મગોત્રકો યાવત્ પ્રતિવેધનાભવ્યગોત્રક ઇતિ પંચ ભવંતિ. પુનર્ એષાં ગોત્રેન્દ્રિયભેદાત્ પંચદશાનામ્ એકૈકો માર્ગતઃ પંચદશ ભવંતિ. કથમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. અષ્ટક્ષાન્તિસપ્તજ્ઞાનસ્થા ઇતિ. દર્શનમાર્ગો હિ પંચદશક્ષણાઃ. અષ્ટૌ ક્ષાન્તયઃ. દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાંતિર્ યાવન્ માર્ગે અન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ. સપ્ત જ્ઞાનાનિ. દુઃખે ધર્મજ્ઞાનં યાવન્ માર્ગે ધર્મજ્ઞાનં. માર્ગે ઽન્વયજ્ઞાનસ્ય ભાવનામાર્ગસંગૃહીતત્વાત્. અષ્ટૌ ચ સપ્ત ચ પંચદશ ભવન્તિ. ત એવં તત્રસ્થાઃ પંચદશ ભવંતિ. એવમ્ એષાં માર્ગતઃ પંચદશધાભિન્નાનાં પુનર્ એકૈકો વૈરાગ્યતસ્ ત્રિસપ્તતિઃ. કથં. સકલબન્ધનસ્ તાવત્ કામધાતાવ્ એકઃ. કામવૈરાગ્યાન્ નવ. એકપ્રકારવીતરાગો યાવન્ નવપ્રકારવીતરાગઃ. એવં યાવદ્ આકિંચન્યાયતનવૈરાગ્યાન્ નવેતિ. ભવાગ્રવૈરાગ્યાન્ નવેતિ ન સંભવતિ. લૌકિકસ્ય માર્ગસ્ય ભવાગ્રપ્રતિપક્ષસ્યાભાવાત્. ત એતે ઽષ્ટૌ નવકા દ્વિસપ્તતિઃ. [તિબ્. 260બ્] સકલબન્ધનેન પૂર્વોક્તેન સહ ત્રિસપ્તતિર્ ભવંતિ. પુનર્ એતે વૈરાગ્યતઃ પ્રત્યેકં ત્રિસપ્તતિભિન્નાઃ. પ્રત્યેકમ્ આશ્રયતો નવ. કથમ્ ઇત્ય્ આહ. ત્રિદ્વીપષડ્દેવનિકાયજા ઇતિ. ત્રયો દ્વીપા ઉત્તરકુરુવર્જ્યાઃ. ઉત્તરકુરૌ માર્ગાભાવાત્. ષડ્ દેવનિકાયાઃ કામાવચરાઃ. તત ઊર્ધ્વં દર્શનમાર્ગાભાવાત્. તેષુ જાતા ઇતિ. પ્રત્યેકમ્ એતે નવગુણા ભવંતિ. ઇન્દ્રિયગોત્રમાર્ગવૈરાગ્યાશ્રયતઃ પિણ્ડિતા ઇતિ. નિગમન ઉચ્યતે. ઇયન્ત ઇતિ વૃત્તૌ લિખિતાઃ. એવમ્ અન્યે ઽપિ પુદ્ગલાઃ સંભવતઃ સંખ્યેયા ઇતિ. ધર્માનુસારિપ્રભૃતયઃ. યથેન્દ્રિયગોત્રમાર્ગવૈરાગ્યાશ્રયતઃ શ્રદ્ધાનુસારિણઃ સંખ્યાતાઃ. તથૈવ સંખ્યેયાઃ સંભવત ઇતિ. ધર્માનુસારિદૃષ્ટિપ્રાપ્તસમયવિમુક્તાનાં ગોત્રભેદો નાસ્તિ. શ્રદ્ધાધિમુક્તસમયવિમુક્તયોસ્ તુ ગોત્રભેદો ઽપ્ય્ અસ્તીતિ. સંભવત ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તત્રેન્દ્રિયતસ્ ત્રયો ધર્માનુસારિણઃ. ગોત્રત એક એવેતિ ભેદો નાસ્તિ. માર્ગતઃ પંચદશ અષ્ટક્ષાન્તિસપ્તજ્ઞાનસ્થાઃ. વૈરાગ્યતસ્ ત્રિસપ્તતિઃ. સકલબન્ધનઃ. કામવૈરાગ્યાન્ નવ. એવં યાવદ્ આકિંચન્યાયતનવૈરાગ્યાત્. [તિબ્. 261અ] આશ્રયતો નવ. ત્રિદ્વીપષડ્દેવનિકાયજા ઇતિ. એવમ્ ઇન્દ્રિયમાર્ગવૈરાગ્યાશ્રયતઃ પિણ્ડિતાઃ. સહસ્રાણ્ય્ એકાન્નત્રિંશત્ સંપદ્યંતે. શતાનિ ચ પંચ પંચષષ્ટિશ્ ચ. એવમ્ ઇન્દ્રિયતસ્ ત્રયઃ શ્રદ્ધાધિમુક્તાઃ. ગોત્રતઃ પંચ પ્રત્યેકં. વૈરાગ્યતસ્ ત્રિસપ્તતિઃ પ્રત્યેકમેવ પૂર્વવત્. આશ્રયતો નવ. ત્રિદ્વીપષડ્દેવનિકાયજા ઇતિ. એવમ્ ઇન્દ્રિયગોત્રવૈરાગ્યાશ્રયતઃ પિણ્ડિતાઃ. નવ સહસ્રાણિ સંપદ્યન્તે. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 596 ) શતાનિ ચાષ્ટૌ પંચ પંચાશચ્ ચ. કેવલફલસ્થો ષોડશચિત્તપ્રાપ્તો ઽધિકૃતઃ.
શ્રદ્ધાધિમુક્તદૃષ્ટ્યાપ્તૌ મૃદુતીક્ષ્ણેન્દ્રિયૌ તદેત્ય્
અનયો ઇહ વિવક્ષિતત્વાત્.
ભગવદ્વિશેષસ્ ત્વ્ આહ. માર્ગતો નવ ભવંતિ. ભાવનામાર્ગસ્થત્વાદ્ ઇતિ. તન્ ન બુધ્યામહે કેનાભિપ્રાયેણૈવમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ. યદ્ય્ અયમ્ અભિપ્રાયો ભવેત્. માર્ગતો ભૂમૌભૂમૌ નવ ભવન્તીતિ. વૈરાગ્યતસ્ ત્રિસપ્તતિર્ ઇતિ સ એવાર્થો દર્શિતો ભવેત્. તતવ્યતિરેકાદ્ ઇતિ. યુક્તં સ્યાત્. તદ્ એવ હિ પરિમાણં સ્યાત્. અથ નવભૂમિકાનાસ્રવભાવનામાર્ગસ્થત્વાન્ નવત્વમ્ એષાં વ્યવસ્થાપ્યેત. તથા સતિ. તત્પરિમાણં પુનર્ નવગુણીક્રિયેત. એતાવન્તશ્ ચ ભવેયુર્ અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ. શતાનિ ચ ષટ્. પંચનવતિશ્ ચેત્ય્ એવમ્ ઉત્તરત્રાપિ વક્તવ્યં. યદિ તુ શ્રદ્ધાધિમુક્ત આ વજ્રોપમાત્ સમાધેર્ ગૃહ્યેત. તતો ઽન્યથા ગણયિતવ્યં. ઇન્દ્રિયતસ્ ત્રયઃ શ્રદ્ધાધિમુક્તાઃ. [તિબ્. 261બ્] ગોત્રતઃ પંચ પ્રત્યેકં. વૈરાગ્યત એકાશીતિઃ ત્રિસપ્તત્તૌ ભવાગ્રાષ્ટપ્રકારવીતરાગાન્ અષ્ટાવ્ અધિકાન્ પ્રક્ષિપ્ય. આશ્રયત એકાન્નત્રિંશત્. કથં કામધાતૌ નવોપપત્તિસ્થાનાનિ. રૂપધાતૌ ષોડશ સ્થાનાનિ. ચત્વારશ્ ચારૂપ્યા ઇતિ. એવમ્ ઇન્દ્રિયગોત્રવૈરાગ્યાશ્રયતઃ પિણ્ડિતાઃ સહસ્રાણિ પંચત્રિંશત્. શતે ચ દ્વે. પંચત્રિંશચ્ ચેતિ. દૃષ્ટિપ્રાપ્તસ્ય ગોત્રભેદો નાસ્તિ. ઇન્દ્રિયવૈરાગ્યાશ્રયતઃ પિણ્ડિતાઃ સહસ્રં સંપદ્યન્તે. શતાનિ ચ નવ. એકા સપ્તતિશ્ ચ. યદિ ત્વ્ આ વજ્રોપમાત્ સમાધેર્ દૃષ્ટિપ્રાપ્તો ગૃહ્યતે. તત એવં સંખ્યાતવ્યાઃ. ઇન્દ્રિયવૈરાગ્યાશ્રયતઃ પિણ્ડિતાઃ. સપ્તચત્વારિંશદ્ અધિકાનિ સપ્ત સહસ્રાણિ સંપદ્યન્તે. કાયસાક્ષી શ્રદ્ધાધિમુક્તદૃષ્ટિપ્રાપ્તયોર્ અન્તર્ભૂત ઇતિ ન ગણ્યતે. યદિ પુનર્ ગણ્યતે ઇન્દ્રિયતસ્ ત્રયઃ. યદિ શ્રદ્ધાધિમુક્તઃ સ કાયસાક્ષી ગોત્રતઃ પંચ. યદિ દૃષ્ટિપ્રાપ્તો નાસ્તિ ગોત્રભેદઃ. માર્ગત ઉભયોર્ અપિ નાસ્તિ ભેદઃ. આકિંચન્યાયતનવીતરાગત્વાત્ વૈરાગ્યતો ઽપિ નાસ્તિ ભેદઃ. યદ્ય્ અપિ ભવાગ્રે સકલબન્દનઃ એકપ્રકારવીતરાગો યાવદ્ અષ્ટપ્રકારવીતરાગ ઇતિ. માર્ગતો વૈરાગ્યતો વાસ્તિ ભેદઃ. ન તુ માર્ગવૈરાગ્યકૃતં કાયસાક્ષિત્વમ્ ઇતિ. નાસ્ય તત્કૃતસ્ તદ્ભેદો વ્યવસ્થાપ્યતે. [તિબ્. 262અ] આશ્રયતો વા બહુધાભેદઃ. કામાવચરાશ્રયત્વાત્ યાવદ્ ભવાગ્રાશ્રયત્વાદ્ ઇતિ ભગવદ્વિશેષઃ. કથમ્ આકાશાનંત્યાયતનાદ્યાશ્રયઃ કાયસાક્ષી ભવતિ. એવં તુ યુક્તં પશ્યામઃ. આશ્રયતઃ પંચવિંશતિઃ. કામધાતૌ નવોપપત્તિસ્થાનાનિ. રૂપધાતૌ ચ ષોડશ સ્થાનાનિતિ. તત્ર હ્ય્ આર્યો નિરોધસમાપત્તિમ્ ઉત્પાદયેત્. યદિ તુ કામરૂપાશ્રયોત્પાદિતનિરોધસમાપત્તિયોગાત્ કાયસાક્ષીભૂતસ્યાનાગામિનઃ. તત્સમન્વાગમમાત્રપ્રયોગાત્. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 597 ) પશ્ચાદ્ અપિ ભવાગ્રાશ્રયં કાયસાક્ષિત્વમ્ ઇષ્યેત. ભવાગ્રં ષડ્વિંશતિતમ આશ્રયઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અવગન્તવ્યં. એવમ્ ઇન્દ્રિયગોત્રાશ્રયતઃ પરિગણ્ય ગણયિતવ્યઃ. પ્રજ્ઞાવિમુક્તસ્યાપિ ભેદઃ. ઇન્દ્રિયતસ્ ત્રયઃ પ્રજ્ઞાવિમુક્તઃ. ગોત્રતઃ પંચ. યદિ સમયવિમુક્તાઃ. અથાસમયવિમુક્તા નાસ્તિ ભેદઃ. એવમ્ ઉભયતોભાગવિમુક્તો ઽપિ યોજયિતવ્યઃ.
(વિ.66ચ્દ્) પ્રજ્ઞાસમાધિબલાભ્યાં ક્લેશવિમોક્ષાવરણવિમુક્તત્વાદ્ ઇતિ. પ્રજ્ઞાબલેન ક્લેશાવરણવિમુક્તત્વાત્. સમાધિબલેન ચ વિમોક્ષાવરણવિમુક્તત્વાત્. વિમોક્ષાઃ પુનર્ અષ્ટૌ વક્ષ્યન્તે રૂપી રૂપાણિ પશ્યતીતિ વિસ્તરઃ. તત્ર ક્લેશાવરણમ્ [તિબ્. 262બ્] ઇતિ. ક્લેશા એવાવરણં. વિમોક્ષાવરણં ઇતિ. વિમોક્ષાણામ્ આવરણં. તત્ પુનઃ કાયચિત્તયોર્ અકર્મણ્યતા. યયા વિમોક્ષાન્ ઉત્પાદયિતું ન શક્નોતીતિ.

(વિ.67) ક્લેશાન્ પ્રહાયેહ હિ યસ્ તુ પંચેતિ. પંચાવરભાગીયાનિ સંયોજનાનિ સત્કાયદૃષ્ટ્યાદીન્ય્ ઉક્તાનિ. અહાર્યધર્મેત્ય્ અપરિહાણિધર્મેત્ય્ અર્થઃ. ફલત એવેતિ વિસ્તરઃ. શ્રદ્ધાધિમુક્તત્વાન્ નેન્દ્રિયતઃ પરિપૂર્ણત્વમ્. અકાયસાક્ષિત્વાન્ ન સમાપત્તિતઃ. અનાગામિત્વાત્ તુ ફલતઃ પરિપૂર્ણત્વમ્ અસ્તિ. ઇન્દ્રિયત એવેતિ. દૃષ્ટિપ્રાપ્તત્વાદ્ ઇન્દ્રિયતઃ પરિપૂર્ણત્વમ્. અવીતરાગત્વાત્ તુ ન ફલતો નાપિ સમાપત્તિતઃ. અનાગામિફલસમાપત્ત્યોર્ અભાવાત્ એવમ્ અન્યેષામ્ અપિ સંભવતો યોજ્યં. સમાપત્તિત એવેતિ. સમાપત્તિત એવ પરિપૂર્ણત્વં નેન્દ્રિયફલાભ્યામ્ ઇતિ નાસ્ત્ય્ એતત્. કસ્માત્. ન હ્ય્ અસત્યામ્ અનાગામિફલપ્રાપ્તૌ નિરોધસમાપત્તિર્ અસ્તિ. સમાપત્તીન્દ્રિયતશ્ ચ વિના ફલેનેતિ. સમાપત્તીન્દ્રિયત એવ ચ પરિપૂર્ણત્વં ન ફલત ઇત્ય્ એતદ્ અપિ નાસ્તિ. યસ્માદ્ અનાગામિફલમ્ અપ્રાપ્તસ્ય નિરોધસમાપત્તિર્ નાસ્તીતિ. ઇન્દ્રિયતઃ સમાપત્તિતશ્ ચેતિ. [તિબ્. 263અ] તીક્ષ્ણેન્દ્રિયતયા નિરોધસમાપત્તિલાભતયા ચેત્ય્ અર્થઃ. ઇન્દ્રિયત એવેતિ વિસ્તરઃ. અસમયવિમુક્તસ્યેતિ વચનાત્. અસ્યેન્દ્રિયતઃ પરિપૂર્ણત્વં. પ્રજ્ઞાવિમુક્તસ્યેતિ વચનાત્. ન સમાપત્તિતો ઽસ્ય પરિપૂર્ણત્વં. અનિરોધસમાપત્તિલાભી હિ પ્રજ્ઞાવિમુક્ત ઇત્ય્ ઉક્તં. સમાપત્તિત એવેતિ. સમયવિમુક્તસ્યેતિ વચનાત્. નેન્દ્રિયતઃ પરિપૂર્ણત્વમ્ અસ્ય ભવતિ. ઉભયતોભાગવિમુક્તસ્યેતિ વચનાત્. સમાપત્તિતો ઽસ્ય પરિપૂર્ણત્વં. નિરોધસમાપત્તિલાભીત્ય્ ઉભયતોભાગવિમુક્ત ઇત્ય્ ઉક્તં. ઇન્દ્રિયસમાપત્તિભ્યાં. કિં. પરિપૂર્ણત્વં. અસમયવિમુક્તત્વાદ્ ઇન્દ્રિયતઃ ઉભયતોભાગવિમુક્તત્વાત્ સમાપત્તિત ઇતિ દર્શયતિ.
(વિ.68) આનન્તર્યમાર્ગો યેનાવરણં પ્રજહાતીતિ. અપ્રહાણમાર્ગસંભવાત્. અસ્તિ સ આનન્તર્યમાર્ગો યેનાવરણં ન પ્રજહાતિ. ઇન્દ્રિયસંચારાદિષુ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 598 ) યસ્ તત્પ્રહેયાવરણનિર્મુક્તઃ પ્રથમત ઇતિ. ય આનન્તર્યમાર્ગપ્રહેયેણાવરણેન નિર્મુક્તઃ. પ્રથમત ઇતિ વિશેષણં. યસ્માત્ તૃતીયાદિષુ ક્ષણેષુ તજ્જાતીયો [તિબ્. 263બ્] માર્ગો વિશેષમાર્ગ ઇતીષ્યતે. તેન એવ ચાહ. વિશેષમાર્ગો ય એભ્યો ઽન્યો માર્ગ ઇતિ. પ્રયોગમાર્ગાદિભ્યો ઽન્ય ઇત્ય્ અર્થઃ. કિં ચ યદિ પ્રથમત ઇતિ ન બ્રૂયાત્. વિમુક્તિમાર્ગો યસ્ તત્પ્રહેયાવરણનિર્મુક્ત ઇત્ય્ એતાવદ્ બ્રૂયાત્. એવં સતિ દુઃખધર્મજ્ઞાનાત્ પરેણ સર્વે આનન્તર્યમાર્ગાદયસ્ તત્પ્રહેયાવરણનિર્મુક્તા ઉત્પદ્યન્ત ઇતિ. સર્વે વિમુક્તિમાર્ગાઃ સ્યુઃ. અનિષ્ટં ચૈતત્. આનન્તર્યમાર્ગાદિષ્વ્ અપિ વિમુક્તિમાર્ગપ્રસંગાત્. તસ્માદ્ આનન્તર્યમાર્ગસ્ય દુઃખધર્મજ્ઞાનક્ષાન્ત્યાદેર્ યત્પ્રહેયમ્ આવરણં. દુઃખદર્શનપ્રહાતવ્યો નિકાયો યાવદ્ ભાવનાપ્રહાતવ્યઃ. તેન પ્રહેયાવરણેન નિર્મુક્તો યઃ પ્રથમત ઉત્પદ્યતે. સ વિમુક્તિમાર્ગઃ. નાન્યસ્ તત્ પ્રહેયાવરણનિર્મુક્તત્વે ઽપીતિ. ય એભ્યઃ પ્રયોગમાર્ગાદિભ્યસ્ ત્રિભ્યો ઽન્યઃ. સ વિશેષમાર્ગઃ. ષોડશાન્ માર્ગાન્વયજ્ઞાનક્ષણાત્ પરેણ સપ્તદશાદયસ્ તજ્જાતીયા યે ઽનાસ્રવાઃ ક્ષણાઃ. તે વિશેષમાર્ગસ્વભાવા ઇત્ય્ અવગન્તવ્યં. એવમ્ અન્યદ્ અપિ વિમુક્તિજ્ઞાનં. યત્ પ્રાકર્ષિકં ક્ષયજ્ઞાનાદિ. તદ્ અપિ વક્તવ્યં. યશ્ ચ દૃષ્ટધર્મસખવિહારાય વૈશેષિકગુણાભિનિર્હારાય વા માર્ગઃ. સો ઽપિ વિશેષમાર્ગ [તિબ્. 264અ] એવ પ્રયોગમાર્ગો યસ્માદ્ આનન્તર્યમાર્ગોત્પત્તિર્ ઇત્ય્ ઉક્તં. અતો લૌકિકા અગ્રધર્માઃ પ્રયોગમાર્ગ ઇતિ ગમ્યતે. યસ્ તુ પ્રતિલોમતઃ ક્ષાન્ત્યાદિમાર્ગઃ. સ કસ્મિન્ન્ અન્તર્ભવતીતિ વક્તવ્યમ્. આહ. પ્રયોગમાર્ગ એવાન્તર્ભવતિ. વિપ્રકૃષ્ટસ્ ત્વ્ અસૌ પ્રયોગમાર્ગ ઇત્ય્ અયં તસ્યાગ્રધર્મેભ્યો વિશેષઃ. ઉદાહરણાર્થત્વાચ્ ચાચાર્યેણ સંનિકૃષ્ટ એવ પ્રયોગમાર્ગ ઉક્ત ઇતિ.

એષ હિ નિર્વાણસ્ય પન્થાઃ. તેન તદ્ગમનાદ્ ઇતિ. લોકે યેન ગમ્યતે. સ માર્ગ ઇતિ પ્રતીતઃ. અનેન ચ નિર્વાણં ગમ્યતે પ્રાપ્યતે. તસ્માન્ માર્ગ ઇતિ દર્શયતિ. માર્ગયંત્ય્ અનેન વેતિ. માર્ગો ઽન્વેષણ ઇતિ ધાતુઃ પઠ્યતે. તસ્યૈતદ્ ઘઞિ રૂપં માર્ગ ઇતિ. યેન નિર્વાણમ્ અન્વિષ્યતે. સ માર્ગ ઇતિ. વિમુક્તિવિશેષમાર્ગયોઃ કથં માર્ગત્વમ્ ઇતિ. ન હિ તાભ્યાં નિર્વાણં પ્રાપ્યતે. પ્રયોગાનન્તર્યમાર્ગયોર્ એવ તત્પ્રાપ્તૌ સામર્થ્યાન્ ન તયોર્ ઇતિ અભિપ્રાયઃ. તજ્જાતીયાધિમાત્રતરત્વાદ્ ઇતિ. પ્રહાણમાર્ગજાતીયૌ ચાલંબનાકારાનાસ્રવત્વસાદૃસ્યાત્. અધિમાત્રતરૌ ચ હેતૂપચયતઃ. યથા હ્ય્ આનન્તર્યમાર્ગશ્ ચતુઃસત્યાલંબનષોડશાકારો ઽનાસ્રવશ્ ચ. એવં વિમુક્તિવિશેષમાર્ગાવ્ અપિ. અધિમાત્રતરત્વેનૈવ તુ તસ્માદ્ વિશેષ ઇતિ. [તિબ્. 264બ્] ઉત્તરોત્તરપ્રાપણાત્. નિરુપધિશેષપ્રવેશાદ્ વેતિ. યસ્માદ્ વિમુક્તિમાર્ગેણ વિશેષમાર્ગેણ ચ ઉત્તરોત્તરો ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 599 ) માર્ગઃ પ્રાપ્યતે. તસ્માત્ અનયોર્ માર્ગત્વમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. યસ્માદ્ વા તાભ્યાં નિરુપધિશેષં નિર્વાણં પ્રવિશતિ. યદુત્પત્તૌ નિરુપધિશેષનિર્વાણપ્રવેશ ઇતિ.
અપરે પુનર્ એવં વ્યાચક્ષતે. ઉત્તરોત્તરપ્રાપણાન્ નિરુપધિશેષપ્રવેશઃ. તસ્માદ્ અનયોર્ માર્ગત્વમ્ ઇતિ.
(વિ.69) નિર્વાણપ્રતિપાદનાદ્ ઇતિ. યસ્માદ્ અનેન નિર્વાણં પ્રતિપદ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ. એવં સુખાપિ દ્વિવિધેતિ. અસ્તિ પ્રતિપત્ સુખા ધન્ધાભિજ્ઞા. અસ્તિ સુખા ક્ષિપ્રાભિજ્ઞેતિ. અંગપરિગ્રહણશમથવિપશ્યનાસમતાભ્યામ્ અયત્નવાહિત્વાદ્ ઇત્ય્ અંગૈઃ પરિગ્રહઃ. શમથવિપશ્યનયોઃ સમત્વં. અંગપરિગ્રહશ્ ચ શમથવિપશ્યનાસમત્વં ચ. તાભ્યામ્ અયત્નવાહિત્વં. તસ્માત્ સુખા પ્રતિપત્. યસ્માદ્ અંગપરિગૃહીતાનિ ધ્યાનાનિ શમથવિપશ્યનાભ્યાં સમાનિ ચ. તસ્માદ્ અયત્નવાહીનિ. અતશ્ ચ સુખાસૌ પ્રતિપદ્ ઇતિ. અંગાપરિગ્રહાદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. અંગાપરિગ્રહાદ્ અનાગમ્યધ્યાનાંતરારૂપ્યા યત્નવાહિનઃ. શમથવિપશ્યનાન્યૂનત્વાચ્ ચ સંભવતસ્ તે [તિબ્. 265અ] યત્નવાહિનઃ. શમથન્યૂનત્વાદ્ અનાગમ્યધ્યાનાંતરે યથવાહિની. વિપશ્યનાન્યૂનત્વાચ્ ચારૂપ્યા યત્નવાહિનઃ. તદ્ભાવાત્. તે ઽનાગમ્યાદયો દુઃખા પ્રતિપદ્ ઇતિ. ધન્ધાભિજ્ઞેતિ. ધન્ધાભિજ્ઞાસ્યામ્ ઇતિ. ધન્ધાભિજ્ઞા મન્દપ્રજ્ઞેત્ય્ અર્થઃ. ક્ષિપ્રાભિજ્ઞેતિ તીક્ષ્ણપ્રજ્ઞા. ધન્ધસ્ય મન્દસ્ય પુદ્ગલસ્યેયમ્ અભિજ્ઞા ધન્ધાભિજ્ઞેતિ. ષષ્ઠીતત્પુરુષેણાપ્ય્ એતત્ સિધ્યતીતિ દર્શયતિ. એવં ક્ષિપ્રસ્ય તીક્ષ્ણસ્ય પુદ્ગલસ્યાભિજ્ઞા ક્ષિપ્રાભિજ્ઞેતિ યોજ્યં.
(વિ.70) ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ. કાયવેદનાચિત્તધર્માસ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ યથોક્તાનિ. ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ. ઉત્પન્નાનાં પાપકાનામ્ અકુશલાનાં ધર્માણાં પ્રહાણાય છન્દં જનયતિ. વ્યાયચ્છતે. વીર્યમ્ આરભતે. ચિત્તં પ્રગૃહ્ણાતિ. પ્રદધાતિ. અનુત્પન્નાનાં પાપકાનામ્ અકુશલાનાં ધર્માણામ્ અનુત્પાદાય છન્દં જનયતીતિ પૂર્વવત્. અનુત્પન્નાનાં કુશલાનાં ધર્માણામ્ ઉત્પાદાય છન્દં જનયતીતિ પૂર્વવત્. ઉત્પન્નાનાં કુશલાનાં ધર્માણાં સ્થિતયે અસંમોષાય ભાવનાપરિપૂરયે ભૂયોભાવાય વૃદ્ધિવિપુલતાજ્ઞાનસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ છન્દં જનયતીતિ પૂર્વવત્. ચત્વાર ઋદ્ધિપાદાઃ. છન્દસમાધિપ્રહાણસંસ્કારસમન્વાગત ઋદ્ધિપાદઃ. એવં વીર્યચિત્તમીમાંસાસમાધિપ્રહાણસંસ્કારસમન્વાગત ઋદ્ધિપાદઃ. ઋદ્ધિપાદા ઋદ્ધિહેતવ ઇત્ય્ અર્થઃ. [તિબ્. 265બ્] પંચેન્દ્રિયાણિ. શ્રદ્ધાવીર્યસ્મૃતિસમાધિપ્રજ્ઞેન્દ્રિયાણિ. પંચ બલાનિ. શ્રદ્ધાવીર્યસ્મૃતિસમાધિપ્રજ્ઞાબલાનિ. સપ્તબોધ્યંગાનિ. સ્મૃતિધર્મપ્રવિચયવીર્યપ્રીતિપ્રશ્રબ્ધિસમાધ્યુપેક્ષાબોધ્યંગાનિ. સ્મૃતિર્ એવ સંબોધ્યંગં સ્મૃતિસંબોધ્યંગમ્. એવં યાવદ્ ઉપેક્ષૈવ સંબોધ્યંગં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 600 ) ઉપેક્ષાસંબોધ્યંગમ્ ઇતિ. આર્યાષ્ટંગો માર્ગઃ. સમ્યગ્દૃષ્ટિઃ. સમ્યક્સંકલ્પઃ. સમ્યગ્વાક્. સમ્યક્કર્માન્તઃ. સમ્યગાજીવઃ. સમ્યગ્વ્યાયામઃ. સમ્યક્સ્મૃતિઃ. સમ્યક્સમાધિર્ ઇતિ. અશેષવિદ્યાપ્રહનાદ્ ઇતિ. યસ્માદ્ અશેષત્રૈધાતુક્યવિદ્યાપ્રહાણં. તસ્માદ્ ઉભયં બોધિઃ. અનેન શૈક્ષપૃથગ્જનાનાં પ્રજ્ઞા ન બોધિર્ વ્યવસ્થાપ્યત ઇતિ દર્શયતિ. કિં ચ યથાક્રમં. તાભ્યાં સ્વાર્થસ્ય યથાભૂતં કૃતાપુનઃકર્તવ્યતાવબોધાચ્ ચ. ક્ષયજ્ઞાનેન યથાભૂતં કૃતાવબોધાત્ તત્ ક્ષયજ્ઞાનં બોધિઃ. દુઃખં મે પરિજ્ઞાતમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. સમુદયો મે પ્રહીણ ઇતિ. નિરોધો મે સાક્ષાત્કૃત ઇતિ. માર્ગો મે ભાવિત ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતીતિ. અનુત્પાદજ્ઞાનેન યથાભૂતમ્ અપુનઃકર્તવ્યમ્ ઇતિ. [માર્ગો મે ભાવિતો ન પુનર્ ભાવયિતવ્ય] તદ્ અનુત્પાદજ્ઞાનમ્ અપિ બોધિઃ. દુઃખં મે પરિજ્ઞાતં ન પુનઃ પરિજ્ઞાતવ્યમ્. [તિબ્. 266અ] ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. સમુદયો મે પ્રહીણો ન પુનઃ પ્રહાતવ્ય ઇતિ. નિરોધો મે સાક્ષાત્કૃતો ન પુનઃ સાક્ષાત્કર્તવ્ય ઇતિ. માર્ગો મે ભાવિતો ન પુનર્ ભાવયિતવ્ય ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતીતિ. દુઃખં મે પરિજ્ઞાતમ્ ઇત્ય્ અનેન ક્ષયજ્ઞાનં. ન પુનઃ પરિજ્ઞાતવ્યમ્ ઇત્ય્ અનેનાનુત્પાદજ્ઞાનમ્. ઇત્ય્ ઉભયમ્ અપિ તીક્ષ્ણેન્દ્રિયસ્ય પુદ્ગલસ્ય દર્શયતીતિ સર્વં નેયં. તદ્ એવં ક્ષયજ્ઞાનમ્ અનુત્પાદજ્ઞાનં ચ બોધિર્ ઇત્ય્ અવયવાર્થં પ્રસાધ્ય સમુદયાર્થં પ્રસાધયન્ન્ આહ.
તાદનુલોમ્યતઃ
સપ્તત્રિંશત્ તુ તત્પક્ષા
ઇતિ. તસ્યા બોધેર્ અનુલોમસ્ તદનુલોમઃ. તદ્ભાવસ્ તાદનુલોમ્યં. તસ્માત્. તાદનુલોમ્યતો બોધિપક્ષા. બોધિપક્ષે સાધવો ઽનુલોમા ઇતિ બોધિપક્ષાઃ. સ્મૃત્યુપસ્થાનાદયઃ સપ્તત્રિંશદ્ ઉચ્યંતે પ્રવાચને.
(વિ.71) દશ દ્રવ્યાણીતિ. કેષાંચિન્ મતેન. વક્ષ્યતિ હિ વૈભાષિકાણામ્ એકાદશ કાયવાક્કર્મણોર્ અસંભિન્નત્વાદ્ ઇતિ.
પ્રજ્ઞા હિ સ્મૃત્યુપસ્થિતિર્
ઇતિ. પ્રજ્ઞા સ્મૃત્યુપસ્થાનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. સ્મૃતિર્ ઉપતિષ્ઠતે ઽનયેતિ કૃત્વા. તથા હિ સૂત્ર ઉક્તં. કાયે [તિબ્. 266બ્] કાયનુપશ્યી વિસ્તરઃ.
વીર્યં સમ્યક્પ્રહાણાખ્યમ્
ઇતિ. યસ્માદ્ ઉક્તમ્ ઉત્પન્નાનાં પાપકાનામ્ અકુશલાનાં ધર્માણાં પ્રહાણાય છન્દં જનયતિ. વ્યાયચ્છતે. વીર્યમ્ આરભત ઇતિ સર્વં.
ઋદ્ધિપાદાઃ સમાધય

ઇતિ. યસ્માદ્ ઉક્તં છન્દસમાધિપ્રહાણસંસ્કારસમન્વાગતમ્ ઋદ્ધિપાદં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 601 ) ભાવયતીતિ સર્વં પ્રહાણસંસ્કારાઃ પુનર્ અત્રાષ્ટૌ સૂત્રે પઠ્યન્તે. કથં. તથાભૂતસ્ય યશ્ છન્દઃ. યો વ્યાયામઃ. યા શ્રદ્ધા. યા પ્રશ્રબ્ધિઃ. યા સ્મૃતિઃ. યત્ સંપ્રજન્યં. યા ચેતના. યોપેક્ષા. ઇમ ઉચ્યન્તે પ્રહાણસંસ્કારા ઇતિ. ઇન્દ્રિયાણિ તાવદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. સ્વનામગ્રહણેન યાનીન્દ્રિયબલસ્વભાવાનિ શ્રદ્ધાવીર્યસ્મૃતિસમાધિપ્રજ્ઞા દ્રવ્યાણિ પંચ. તેષાં પ્રજ્ઞૈવ સા યાનિ ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ. યચ્ ચ બોધ્યંગેષુ ધર્મપ્રવિચયસંબોધ્યંગં. યા ચ માર્ગાંગેષુ સમ્યગ્દૃષ્ટિઃ. ન દ્રવ્યાન્તરં. વીર્યમ્ એવ તદ્ યાનિ ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ. યચ્ ચ બોધ્યંગેષુ વીર્યસંબોધ્યંગં. યશ્ ચ માર્ગાંગેષુ સમ્યગ્વ્યાયામઃ. સમાધિર્ એવ ચ સ યે ચત્વાર ઋદ્ધિપાદાઃ. યચ્ ચ બોધ્યંગેષુ સમાધિસંબોધ્યંગં. [તિબ્. 267અ] યચ્ ચ માર્ગાંગેષુ સમ્યક્સમાધિઃ. કિમ્ અવશિષ્યતે યન્ ન પ્રજ્ઞેન્દ્રિયાદિસ્વભાવં. બોધ્યંગેષુ પ્રીતિપ્રશ્રબ્ધ્યુપેક્ષાસંબોધ્યંગાન્ય્ અવશિષ્યન્તે. માર્ગાંગેષુ સમ્યક્સંકલ્પાઃ. શીલાંગાનિ ચ ત્રીણિ. સમ્યગ્વાક્ સમ્યક્કર્માન્તઃ સમ્યગાજીવ ઇતિ. દશ દ્રવ્યાણીતિ. શ્રદ્ધાદીનિ પંચ. પ્રીતિસંબોદ્યંગાદીનિ ચ પંચેતિ. શીલાંગાનિ ત્રીણ્ય્ અવિજ્ઞપ્તિસ્વભાવાનીતિ કૃત્વૈકં દ્રવ્યં વ્યવસ્થાપ્યતે.
વૈભાષિકાણામ્ એકાદશ દ્રવ્યાણિ. કાયવાક્કર્મણોર્ અસંભિન્નત્વાત્ દ્વે દ્રવ્યં ઇતિ કૃત્વા. અભિપ્રાયવશાત્ પક્ષદ્વયે ઽપ્ય્ અદોષઃ. યદિ તુ મુખ્યવૃત્ત્યા તસ્મિન્ કલાપે યાવંતિ દ્રવ્યાણિ સંતિ. તાવંતિ ગણ્યેરન્. નૈવ તાનિ દશ દ્રવ્યાણિ સમાહિતવિજ્ઞપ્તિરૂપાણાં સપ્તદ્રવ્યત્વાત્. ષોડશ દ્રવ્યાણીતિ વક્તવ્યં સ્યાત્.
(વિ.72) પ્રધાનગ્રહણેનૈવમ્ ઉક્લં. પ્રજ્ઞાદિસ્વભાવાઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનાદય ઇતિ. સર્વે તુ પ્રાયોગિકગુણાઃ સાસ્રવાનાસ્રવાઃ શ્રુતચિન્તાભાવનામયા યથાયોગં સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદાઃ. પ્રાધાન્યં પુનસ્ તદ્બલેનાન્યેષાં [તિબ્. 267બ્] વૃત્તેઃ. ન પુનસ્ તે ન સન્તિ. પ્રજ્ઞાપ્રધાનાનિ હિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનીત્ય્ અતઃ પ્રજ્ઞાગ્રહણં. ન તુ પ્રજ્ઞૈવ સ્મૃત્યુપસ્થાનં. કિં તર્હિ. પ્રજ્ઞાવીર્યસ્મૃતિસમાધિપ્રીતિપ્રશ્રબ્ધ્યુપેક્ષાસમ્યક્સંકલ્પાદયો ઽપીતિ. પ્રાયોગિકગ્રહણમ્ ઉપપત્તિલભ્યશ્રદ્ધાદિનિરાસાર્થં. એવં વીર્યપ્રધાનાનિ સમ્યક્પ્રધાનાનિ. સમાધિપ્રધાના ઋદ્ધિપાદા ઇતિ વિસ્તરેણ વક્તવ્યં.
ઋદ્ધિપાદાઃ સમાધય ઇતિ કુત એતત્. સૂત્રાત્. ઉક્તં હિ છન્દં ચાપિ ભિક્ષવો ભિક્ષુર્ અધિપતિં કૃત્વા લભતે સમાધિં. સો ઽસ્ય ભવતિ છન્દસમાધિઃ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 602 ) ચિત્તં વીર્યં મીમાંસાં ચાપિ ભિક્ષવો ભિક્ષુર્ અધિપતિં કૃત્વા લભતે સમાધિં. સો ઽસ્ય ભવતિ મીમાંસાસમાધિર્ ઇતિ.
તેન હિ સમ્યક્ કાયવાઙ્મનાંસિ પ્રધીયંત ઇતિ. પ્રધીયંતે ધાર્યંતે નિયમ્યન્તે પ્રવર્ત્યન્તે વા કદાચિદ્ અનેનેતિ પ્રધાનં. તત્પ્રતિષ્ઠિતત્વાદ્ ઇતિ. યસ્માત્ સર્વગુણસંપત્તિલક્ષણા ઋદ્ધિસ્ તસ્મિન્ સમાધૌ પ્રતિષ્ઠિતા. ઋદ્ધેઃ પાદઃ પ્રતિષ્ઠેતિ ઋદ્ધિપાદ ઇતિ.
યે ત્વ્ આહુઃ સમાધિર્ એવ ઋદ્ધિઃ. પાદાશ્ છંદાદયઃ. છન્દચિત્તવીર્યમીમાન્સા ઇતિ. તેષામ્ એવંવાદિનાં વૈભાષિકાણાં ત્રયોદશ બોધિપક્ષાઃ પ્રાપ્નુવન્તિ. છન્દચિત્તયોર્ આધિક્યાદ્ એકાદશસુ [તિબ્. 268અ] પ્રક્ષેપે. વીર્યપ્રજ્ઞે ત્વ્ અત્ર નાધિકે. સમ્યક્પ્રધાનસ્મૃત્યુપસ્થાનેષ્વ્ અન્તર્ભાવાત્. બહુધા ભવતીતિ વિસ્તર ઇતિ. બહુધાભૂત્વૈકો ભવતિ. આવિર્ભવં. તિરોભાવં જ્ઞાનદર્શનેન પ્રત્યનુભવતિ. તિરઃ કુડ્યં તિરઃ પ્રાકારમ્ અસજ્જમાનઃ કાયેન ગચ્છતિ. તદ્યથાકાશે. પૃથિવ્યામ્ ઉન્મજ્જનનિમજ્જનં કરોતિ. તદ્યથોદકે. ઉદકે ઽભિદ્યમાનેન સ્રોતસા ગચ્છતિ. તદ્યથા પૃથિવ્યામ્. આકાશે પર્યંકેણ ક્રામતિ. તદ્યથા શકુનિઃ પક્ષી. ઇમૌ વા પુનઃ ભૂયો ચન્દ્રમસાવ્ એવં મહર્ધિકાવ્ એવં મહાનુભાવૌ પાણિના આમાર્ષ્ટિ પરિમાર્ષ્ટિ. યાવદ્ બ્રહ્મલોકં કાયેન વશે વર્તયત ઇતિ. ઇયમ્ ઉચ્યતે ઋદ્ધિઃ. ઋદ્ધિપાદાઃ કતમે. છન્દસમાધિઃ. વીર્યસમાધિઃ. ચિત્તસમાધિઃ. મીમાન્સાસમાધિઃ. ઇમ ઉચ્યન્તે ઋદ્ધિપાદા ઇતિ. એવંલક્ષણઃ સમાધિઃ. તસ્માન્ ન સમાધિર્ એવ રુધિર્ ઇતિ. અત્રાચાર્યસંઘભદ્ર આહ. ન ભવત્ય્ એષ તેષાં દોષઃ. સમાધિં હિ તે ઋદ્ધિપાદમ્ ઇચ્છન્તિ. ઋદ્ધિર્ અપીતિ. છન્દાદયસ્ તૂચ્યન્તે સમાધેશ્ ચતુસ્ત્વજ્ઞાપનાર્થં. કશ્ચિદ્ ધિ સમાધિઃ કુશલમૂલપ્રયોગાવસ્થાયાં પ્રધાની ભવતિ. કશ્ચિત્ કુશલમૂલનિષ્પન્નાવસ્થાયાં. પૂર્વો ઽત્ર ર્દ્ધિપાદઃ. ઉત્તર ર્દ્ધિર્ ઇતિ. સૂત્રવિરોધો ઽપિ ચૈષાં ન ભવતિ. ઋદ્ધિપાદફલમ્ ઋદ્ધિશબ્દેનોક્તં. [તિબ્. 268બ્] પરિજ્ઞાફલસ્ય તચ્છબ્દાભિધાનવદ્ ઇત્યાદિ.
મૃદ્વધિમાત્રભેદાદ્ ઇતિ. મૃદૂનીન્દ્રિયાણિ અધિમાત્રાણિ બલાનિ. કથમ્ એષાં મૃદ્વધિમાત્રભેદ ઇતિ હેતુમ્ આહ. અવમર્દનીયાનવમર્દનીયત્વાદ્ ઇતિ. તદ્વિપક્ષભૂતૈર્ આશ્રદ્ધ્યકૌસીદ્યમુષિતસ્મૃતિતાવિક્ષેપાસંપ્રજન્યૈર્ અન્તરાસમુદાચારાદ્ ઇન્દ્રિયાણ્ય્ અવમૃદ્યન્તે ન ત્વ્ ચ્વં બલાનીતિ. પુનસ્ તાન્ય્ ઉક્તનિ.
(વિ.73) આદિકર્મિકનિર્વેધભાગીયેષ્વ્
( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 603 ) ઇતિ. પંચાવસ્થા ઇમે ઉક્તાઃ.
ભાવને દર્શન ચેતિ.
દ્વે અવસ્થે ઇતિ. સપ્તસ્વ્ અવસ્થાસુ
સપ્ત વર્ગા યથાક્રમં
પ્રભાવ્યંતે વ્યવસ્થાપ્યન્તે પ્રધાનીક્રિયન્તે વા. આદિકર્મિકાવસ્થાયાં સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ. ઉષ્મગતાવસ્થાયાં સમ્યક્પ્રધાનાનિ. મૂર્ધાવસ્થાયામ્ ઋદ્ધિપાદાઃ. ક્ષાન્ત્યવસ્થાયામ્ ઇન્દ્રિયાણિ. લૌકિકાગ્રધર્માવસ્થાયાં બલાનિ. ભાવનામાર્ગાવસ્થાયાં બોધ્યંગાનિ. દર્શનમાર્ગાવસ્થાયામ્ આર્યાષ્ટાંગો માર્ગ ઇતિ. વિશેષાધિગમહેતુર્ વીર્યસંવર્ધનં. તસ્માદ્ ઉષ્મગતેષુ સમ્યક્પ્રધાનાનિ. [તિબ્. 269અ] અપરિહાણીયકુશલમૂલપ્રવેશત્વાત્. મૂર્ધેષ્વ્ ઇતિ. અપરિહાણ્યનુકૂલાનાં કુશલમૂલાનાં પ્રવેશો મૂર્ધતઃ.
મૂર્ધલાભી ન મૂલચ્છિદ્

ઇતિ વચનાત્. પ્રવિશત્ય્ એભિર્ ઇતિ કૃત્વા પ્રવેશઃ. અપરિહાણિર્ હિ ક્ષાન્તિષુ ભવતિ. તદવસ્થાઃ. સમાધયઃ સમૃદ્ધેર્ આશ્રયીભવંતીતિ. મૂર્ધસ્વ્ ઋદ્ધિપાદા વ્યવસ્થાપ્યંતે. અપુનઃપરિહાણિત ઇતિ વિસ્તરઃ. યસ્માત્ ક્ષાન્તિષુ પુનઃપરિહાણિર્ નાસ્તિ. આદ્યયોર્ એવ હિ પરિહાણિસંભવઃ. તસ્માદ્ આધિપત્યપ્રાપ્તાનિ શ્રદ્ધાદીનિ ભવંતિ. તદ્ભાવાત્ ક્ષાન્તિષ્વ્ ઇન્દ્રિયાણિ વ્યવસ્થાપ્યંતે. ક્લેશાનવમર્દનીયત્વાદ્ ઇતિ. યસ્માત્ ક્લેશૈર્ નાવમૃદ્યન્તે. તસ્યામ્ અવસ્થાયાં ક્લેશાસમુદાચારાત્. લૌકિકાન્યધર્માનવમર્દનીયત્વાદ્ વા. અથ વા લૌકિકૈર્ અન્યૈર્ ધર્મૈર્ અનવમર્દનીયત્વાદ્ અગ્રધર્માવસ્થાયાં શ્રદ્ધાદીનિ બલાનીતિ પ્રભાવ્યન્તે. બોધ્યાસન્નત્વાદ્ ઇતિ. ક્ષયાનુત્પાદજ્ઞાનાસન્નત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ભાવનામાર્ગો હિ ક્ષયાનુત્પાદજ્ઞાનાસન્નઃ. દર્શનમાર્ગસ્ તુ દૂરો તદન્તરાલભાવનામાર્ગવ્યવહિતત્વાત્. ગમનપ્રભાવિતત્વાદ્ ઇતિ. માર્ગો હિ લોકે ગમનપ્રભાવિતઃ. ગચ્છંત્ય્ અનેનેતિ માર્ગઃ. ગચ્છતીતિ વા માર્ગઃ. પાટલિપુત્રમ્ અયં પન્થા ગચ્છતીતિ લોકે વચનાત્. દર્શનમાર્ગશ્ ચાતિશયેન ગમનપ્રભાવિતો ન ભાવનામાર્ગઃ. કથમ્ ઇત્ય્ આહ. તસ્યાશુગામિત્વાદ્ [તિબ્. 269બ્] ઇતિ. તદ્વાન્ અપિ તેનાશુ ગચ્છતિ. ભાવનામાર્ગેણ તુ ભૂમિભેદેન પ્રાકર્ષકત્વાત્ બહુના કાલેન ગચ્છતિ.
અપરે પુનર્ આહુર્ ઇત્ય્ આચાર્યઃ. અસ્મદાદય ઇત્ય્ અભિપ્રાયાત્. યથા વૈભાષિકૈર્ ભિન્નઃ ક્રમઃ. તથા તમ્ અભિત્ત્વા બોધિપક્ષાણામ્ આનુપૂર્વીં વર્ણયંતિ. દર્શનમાર્ગે બોધ્યંગાનીતિ કૃત્વા. બહુવિધેતિ વિસ્તરઃ. બહુપ્રકારો વિષયો રૂપાદિભેદાત્. નીલાદિભેદાચ્ ચ. તસ્મિન્ વ્યાસેકો વિક્ષેપઃ. બહુવિધવિષયવ્યાસેકેન વિસર્તું શીલમ્ આસામ્ ઇતિ. બહુવિધવિષયવ્યાસેકવિસારિણ્યો ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 604 ) બુદ્ધયઃ. તાસાં નિગ્રહાર્થં સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ. ગર્ધાશ્રિતાનાં તૃષ્ણાશ્રિતાનામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. સ્મરસંકલ્પાનામ્ ઇત્ય્ અનુભૂતવિષયસ્મૃતિસંકલ્પાનામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. કામસંકલ્પાનામ્ ઇતિ વા. તદ્બલેનેતિ. ચતુઃસ્મૃત્યુપસ્થાનબલેનેત્ય્ અર્થઃ. ચતુર્વિધકાર્યસંપાદનાયેતિ. ચતુર્વિધં કાર્યમ્ ઉત્પન્નાનાં પાપકાનામ્ અકુશલાનાં ધર્માણાં પ્રહાણમ્. અનુત્પન્નાનામ્ અનુત્પાદઃ. તથાનુત્પન્નાનાં કુશલાનામ્ ઉત્પાદઃ. ઉત્પન્નાનાં સ્થિત્યાદીનિ. તતઃ સમાધિવિશોધનાદ્ ઇતિ. તતઃ સમ્યક્પ્રધાનેભ્યો ઽનતરં સમાધેર્ વિશોધનાદ્ ઋદ્ધિપાદાઃ [તિબ્. 270અ] પ્રભાવ્યંતે. લોકોત્તરધર્માધિપતિભૂતાનીતિ. તદાવાહકત્વાદ્ અધિપતિભૂતાનિ વેદિતવ્યાનિ. તાન્ય્ એવેન્દ્રિયાણિ. યદા નિર્જિતવિપક્ષસમુદાચારાણિ. નિર્જિતશ્રદ્ધ્યાદિસમુદાચારાણિ ભવંતિ. તદા બલાનિ. ઇન્દ્રિયાવસ્થાયાં હિ ક્લેશસમુદાચારઃ સંભવતિ. ક્ષાન્ત્યવસ્થાયાઃ પ્રાકર્ષકત્વાત્. દર્શનમાર્ગે બોધ્યંગાનીતિ. અનાસ્રવા પ્રજ્ઞા બોધિર્ ઇતિ કૃત્વા. ઉભયોર્ માર્ગાંગાનીતિ. દર્શનભાવનામાર્ગયોઃ. કથમ્ ઇત્ય્ આહ. તથા હ્ય્ ઉક્તમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. ભાવનયા પરિપૂરિર્ ભાવનાપરિપૂરિઃ તાં ગચ્છત્ય્ આર્યાષ્ટાંગો માર્ગઃ. તસ્મિન્ ગચ્છતિ ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ભાવનાપરિપૂરિં યચ્છંતિ. યાચત્ સપ્ત બોધ્યંગાનીતિ. ભાવનાપરિપૂરિં ગચ્છંતીતિ વચનાત્ ભાવનામાર્ગે ઽપિ આર્યાષ્ટાંગો માર્ગો ભવતીતિ ગમ્યતે. ન હિ દર્શનમાર્ગે ભાવના પરિપૂરિં ગચ્છતિ. કિં તર્હિ ભાવનામાર્ગ ઇતિ. પુનશ્ ચોક્તમ્ ઉભયોર્ માર્ગાંગાનિ વ્યવસ્થાપ્યંત ઇતિ. ચતુર્ણામ્ આર્યસત્યાનામ્ એતદ્ અધિવચનમ્ ઇતિ દર્શનમાર્ગં દર્શયતિ. યથાગતેન માર્ગેણ પ્રક્રમણમ્ ઇતિ વિસ્તરેણ યાવન્ માર્ગસ્યૈતદ્ [તિબ્. 270બ્] અધિવચનમ્ ઇતિ ભાવનામાર્ગં દર્શયતિ. યથાગતેન યથાપ્રાપ્તેન માર્ગેણ પ્રક્રમણં યાવદ્ બોધિર્ ઇતિ. તદ્ એવં દર્શનમાર્ગે ભાવનામાર્ગે ચ માર્ગાંગાનિ વ્યવસ્થાપ્યન્ત ઇતિ. અત ઉભયોર્ આર્યાષ્ટાંગો માર્ગ એષ્ટવ્ય ઇતિ.
(વિ.74) સિદ્ધો ઽનુક્રમઃ. પૂર્વં બોધ્યંગાનિ પશ્ચાદ્ આર્યાષ્ટાંગો માર્ગ ઇતિ.
અનાસ્રરાણિ બોધ્યંગમાર્ગાંગાણીતિ.
અનાસ્રવાણ્ય્ એવેત્ય્ અવધારણં.
દ્વિધેતર
ઇતિ. સ્મૃત્યુપસ્થાનાદયો બલપર્યન્તાઃ.
(વિ.75) બલવાહનીયત્વાદ્ ઇતિ. બલેન વીર્યેણ સંમુખીકરણીયત્વાત્. અનાગમ્યે પ્રીત્યભાવઃ. સુખાધિગમ્યં ચિત્તં પ્રીણાતિ. નેતરદ્ ઇતિ. કિં ચાધરભૂમિસાશંકત્વાચ્ ચ. પરિહાણિં પ્રતિ સાશંક ઇતિ. અતશ્ ચ તત્ર પ્રીત્યભાવઃ. સાશંકતાયાં હિ ચિત્તં ન પ્રીયતે. સંકલ્પવર્જ્યા ઇતિ. સંકલ્પો ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 605 ) વિતર્કઃ.
કામધાતૌ ભવાગ્રે ચ બોધિમાર્ગાંગવર્જિતા
ઇતિ. કથં ભવાગ્રે કાયસ્મૃત્યુપસ્થાનં ભવતિ. ન હિ તત્ર કાયો વિદ્યતે. કાયાલમ્બના હિ પ્રજ્ઞા કાયસ્મૃત્યુપસ્થાનં. ન ચ ભવાગ્રં કામધાતું રૂપધાતું ચાલામ્બતે. [તિબ્. 271અ]
ન મૌલાઃ કુશલારૂપ્યાઃ સાસ્રવાધરગોચરા
ઇતિ સિદ્ધાન્તાત્. નૈતત્ કેનચિદ્ વ્યાખ્યાકારેણ લિખિતં. તદ્ ઇદમ્ અત્ર વ્યવસ્થાપયામઃ. કાયસ્ય કઃ સ્વભાવઃ. ભૌતિકત્વમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં. ભૂતં ભૌતિકં ચ કાય ઇત્ય્ અર્થઃ. તત્ર યદિ કેવલભૂતાલંબના કેવલભૌતિકાલંબના તદુભયાલંબના વા પ્રજ્ઞા ભવેત્. કાયસ્મૃત્યુપસ્થાનમ્ એવ તદ્ ભવેત્. ભવાગ્રે ચ કુશલસાસ્રવા પ્રજ્ઞા માર્ગત ઇતિ ન્યાયત ઇતિ વાનાસ્રવસંવરમાર્ગાલંબનત ઇતિ. સાસ્રવધરાલંબના હિ મૌલાઃ કુશલારૂપ્યા નેષ્યંતે. ન ત્વ્ અનાસ્રવધરાલંબના ઇતિ. અતસ્ તદ્ અત્ર કાયસ્મૃત્યુપસ્થાનં વેદિતવ્યં.
(વિ.77, 78) ચત્વારો ઽવેત્યપ્રસાદાઃ બુદ્ધે ઽવેત્યપ્રસાદો ધર્મે સંઘે ચાર્યકાન્તાનિ ચ શીલાનીતિ. તત્ર દુઃખસત્યાદીનાં ધર્મત્વાદ્ અબુદ્ધસંઘસ્વભાવત્વાચ્ ચ. યથાક્રમં સત્યત્રયમ્ અભિસમયન્ પશ્યન્ ધર્મે ચાવેત્યપ્રસાદમ્ આર્યકાન્તાનિ ચાશીલાનિ અનાસ્રવાણિ પ્રતિલભતે. ન બુદ્ધે ન સંઘે વા અવેત્યપ્રસાદં. [દુઃખસત્યાદીનાં ધર્મત્વાદ્. અબુદ્ધસંઘસ્વભાવત્વાચ્ ચ. યથા] માર્ગસત્યમ્ અભિસમયતો બુદ્ધે તસ્ય ચ સ્રાવકસંઘે ઽવેત્યપ્રસાદં પ્રતિલભતે. માર્ગસત્યસ્ય બુદ્ધસંઘસ્વભાવત્વાત્. કો ઽયમ્ ઇહ ધર્મો ઽભિપ્રેત [તિબ્. 271બ્] ઇતિ. બહવો ધર્માઃ કુશલા ધર્મા ઇત્ય્ એવમાદયઃ. તત્ કો ઽયમ્ ઇહ ધર્મો ઽભિપ્રેતઃ. યદ્ ઉક્તં ધર્મે ચાવેત્યપ્રસાદં પ્રતિલભત ઇતિ. અથ વા બુદ્ધરત્નં સંઘરત્નં ચેદમ્ ઉચ્યતે. તસ્માદ્ ઇદમ્ અપિ ધર્મરાત્નમ્ ઇહાભિપ્રેતં ભવેત્. રત્નત્રયસ્ય હ્ય્ અયં સ્વભાવ ઉક્તઃ.

બુદ્ધસંઘકરાં ધર્માન્ અશૈક્ષાન્ ઉભયાંશ્ ચ સઃ
નિર્વાણં ચેતિ શરણં યો યાતિ શરણત્રયમ્
ઇતિ. તત્ કિમ્ અયં નિર્વાણધર્મો ઽભિપ્રેત ઇત્ય્ અતઃ પૃચ્છતિ. કો ઽયમ્ ઇહ ધર્મો ઽભિપ્રેત ઇતિ.
ધર્મઃ સત્યત્રયમ્
ઇતિ વિસ્તરઃ. દુઃખસમુદયનિરોધસત્યાનિ. બોધિસત્ત્વસ્ય ચ શૈક્ષાવસ્થાયાં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 606 ) અનાસ્રવો માર્ગઃ. પ્રત્યેકબુદ્ધસ્ય ચ શૈક્ષાશૈક્ષલક્ષણો માર્ગો ધર્મ ઇહાભિપ્રેત ઇતિ. અતશ્ ચત્વાર્ય્ અપીતિ વિસ્તરઃ. માર્ગસત્યમ્ અપ્ય્ અભિસમયન્ ધર્મમ્ અપિ બોધિસત્ત્વપ્રત્યેકબુદ્ધમાર્ગલક્ષણમ્ અભિસમયતિ. તસ્માચ્ ચત્વાર્ય્ અપિ સત્યાન્ય્ અભિસમયતો ધર્મે ઽવેત્યપ્રસાદલાભ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ઇતિ. બુદ્ધસંઘયોર્ માર્ગો ધર્મ ઇતિ નોચ્યતે. યસ્માત્ તદભિસમયતો બુદ્ધે સંઘે ચાવેત્યપ્રસાદલાભ ઇતિ. કથં પુનર્ માર્ગસત્યાભિસમયતઃ શ્રદ્ધાલક્ષણાનાં ત્રયાણાં બુદ્ધધર્મસંઘાવેત્યપ્રસાદાનાં યુગપત્ સંમુખીભાવઃ. સૈવ શ્રદ્ધાધિષ્ઠાનભેદાપેક્ષયા [તિબ્. 272અ] નામત્રયં લભત ઇત્ય્ અદોષઃ. અથ વા ધર્મે ઽવેત્યપ્રસાદો વર્તમાનઃ. અનાગતાસ્ તુ ત્રયો ભાવ્યંતે. તેનોચ્યતે
લાભો માર્ગાભિસમયે બુદ્ધતત્સંઘયોર્ અપીતિ.
યદ્ય્ અધિષ્ઠાનાપેક્ષયાવેત્યપ્રસાદવ્યવસ્થાનં ધર્માવેત્યપ્રસાદઃ પૂર્વં પઠિતવ્યઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અત આહ. યથા તુ વ્યુત્થિતઃ સંમુખીકરોતિ. તથૈષામ્ આનુપૂર્વમ્ ઇતિ. વૈદ્યભૈષજ્યોપસ્થાયકભૂતત્વાદ્ ઇતિ. વૈદ્યભૂતો ભગવાન્ અનુત્તરો વિષક્ શલ્યહર્તેતિ સૂત્રાત્. ધર્મભૈષજ્યદૈશિકત્વાચ્ ચ. ભૈષજ્યભૂતો ધર્મઃ ક્લેશવ્યાધિભૈષજ્યત્વાત્. નિર્વાણારોગ્યસંપ્રાપકત્વાચ્ ચોપસ્થાયકભૂતઃ સંઘો નિર્વાણારોગ્યપ્રાપ્તયે પરસ્પરોપસ્થાનાત્. ચિત્તપ્રસાદકૃતઃ શીલપ્રસાદ ઇતિ. ત્રિવિધશ્ ચિત્તપ્રસાદઃ. સમ્યક્સંબુદ્ધો બત ભગવાન્. સ્વાખ્યાતો ઽસ્ય ધર્મવિનયઃ. સુપ્રતિપન્નો ઽસ્ય શ્રાવકસંઘ ઇતિ. તેન કૃતઃ શીલપ્રસાદઃ. શીલમ્ એવ પ્રસાદઃ. શીલસ્ય વા પ્રસાદો ઽનાસ્રવત્વં શીલપ્રસાદઃ. અન્તે ત્રયાણાં પ્રસાદાનાં ચતુર્થ ઉક્તઃ શીલપ્રસાદઃ. કસ્માદ્ ઇત્ય્ આહ. એવં પ્રસન્નસ્ય સમ્યક્સંબુદ્ધો બત ભગવાન્ ઇતિ વિસ્તરેણૈષા પ્રતિપત્તિઃ. [તિબ્. 272બ્] આર્યકાન્તશીલપ્રતિપત્તિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ. આરોગ્યભૂતત્વાદ્ વા. કિમ્ અન્તે શીલપ્રસાદ ઉક્તઃ. વૈયભૈષજ્યોપસ્થાયકારોગ્યાનુક્રમતઃ. દૈશિકમાર્ગસાર્થિકયાનવદ્ વા. કિમ્. અન્તે ચતુર્થ ઉક્ત ઇત્ય્ અધિકૃતં. દૈશિકભૂતો ભગવાન્. માર્ગભૂતો ધર્મઃ. સાર્થિકભૂતઃ સંઘઃ. યાનભૂતાન્ય્ આર્યકાન્તાનિ શીલાનીતિ. આર્યાણં કાન્તાનિ પ્રયાણીત્ય્ આર્યકાન્તાનીતિ.
(વિ.79, 80) અષ્ટાભિર્ ઇતિ. અષ્ટાભિર્ અંગૈઃ સમન્વાગતઃ શૈક્ષઃ. કતમૈર્ અષ્ટભિઃ. શૈક્ષ્યા સમ્યગ્દૃષ્ટ્યા યાવચ્ છૈક્ષેણ સમ્યક્સમાધિનેતિ. દશભિર્ અંગૈઃ સમન્વાગતો ઽશૈક્ષઃ. કતમૈર્ દશભિઃ. અશૈક્ષ્યા સમ્યગ્દૃષ્ટ્યા યાવદ્ અશૈક્ષેણ સમ્યક્સમાધિના અશૈક્ષ્યા સમ્યગ્વિમુક્ત્યા અશૈક્ષેણ ચ સમ્યગ્જ્ઞાનેનેતિ. વિમુક્તિતત્પ્રત્યાત્મજ્ઞાનાભ્યાં પ્રભાવિત ઇતિ. તસ્યાં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 607 ) વિમુક્તૌ પ્રત્યાત્મજ્ઞાનં તત્પ્રત્યાત્મજ્ઞાનં વિમુક્તિશ્ ચ તત્પ્રત્યાત્મજ્ઞાનં ચ. વિમુક્તિતત્પ્રત્યાત્મજ્ઞાનં. તાભ્યાં પ્રભાવિતઃ. ક્લેશવિમુક્ત્યા ક્લેશવિમુક્તિપ્રત્યાત્મજ્ઞાનેન ચ. ક્લેશેભ્યો વિમુક્તો ઽસ્મીતિ પ્રભાવિતઃ. પ્રકર્ષિત ઇત્ય્ અર્થઃ. તસ્યૈવાશૈક્ષસ્ય તદ્વચનં વિમુક્તિવચનં વિમુક્તિજ્ઞાનવચનં ચ. ન્યાય્યં ન શૈક્ષસ્યેતિ. અધિમોક્ષઃ સંસ્કૃતા વિમુક્તિર્ [તિબ્. 273અ] ઇતિ. ધાત્વર્થૈકત્વાત્ અંગાનાં સંસ્કૃતત્વાદ્ ઇતિ. યથા સમ્યગ્દૃષ્ટ્યાદીનિ સંસ્કૃતાનિ. તથા વિમુક્તિર્ અપિ સંસ્કૃતૈવ ગૃહ્યતે નાસંસ્કૃતા. વિસભાગત્વાદ્ વિસદૃશત્વાત્. દ્વે વિમુક્તી સૂત્ર ઉક્તે ઇતિ. રાગવિરાગાચ્ ચેતોવિમુક્તિઃ. અવિદ્યાવિરાગાત્ પ્રજ્ઞાવિમુક્તિર્ ઇતિ. ચેતોવિમુક્તિઃ પ્રજ્ઞાવિમુક્તિશ્ ચેત્ય્ અર્થઃ. વિમુક્તિસ્કંધો ઽપિ સ એવેતિ. શીલસ્કન્ધઃ. સમાધિસ્કન્ધઃ પ્રજ્ઞાસ્કન્ધઃ. વિમુક્તિસ્કન્ધઃ. વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનશ્ ચેત્ય્ અત્ર દ્રષ્ટવ્યઃ.
યત્ તર્હિ સૂત્ર ઉક્તમ્ ઇતિ. ચત્વારીમાનિ વ્યાઘ્રબોધ્યાયનાઃ પરિશુદ્ધિપ્રધાનાનિ. કતમાનિ ચત્વારિ. શીલપરિશુદ્ધિપ્રધાનં. સમાધિપરિશુદ્ધિપ્રધાનં. દૃષ્ટિપરિશુદ્ધિપ્રધાનં. વિમુક્તિપરિશુદ્ધિપ્રધાનં ચેતિ વિસ્તરેણોક્ત્વાહ. કતમચ્ ચ વ્યાઘ્રબોધ્યાયના વિમુક્તિપરિશુદ્ધિપ્રધાનં. યાવદ્ યશ્ છન્દો વીર્યમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. વ્યાઘ્રબોધ્યાયના ઇતિ બહુવચનં. તેષાં બહુત્વાત્. વિમુક્તિપરિશુદ્ધિપ્રધાનમ્ ઇતિ. વિમુક્તેઃ પરિશુદ્ધિઃ વિમુક્તિપરિશુદ્ધિઃ. તસ્યૈ પ્રધાનં વીર્યવિમુક્તિપરિશુદ્ધિપ્રધાનં. [તિબ્. 273બ્] તદ્ એવમ્ અત્ર વિમુક્તિપરિશુદ્ધિપ્રધાન ઇતિ પ્રશ્નત્રયં. તત્ર ઇહ ભિક્ષો રાગાચ્ ચિત્તં વિરક્તં ભવતિ વિમુક્તં. દ્વેષાત્. મોહાદ્ વિરક્તં ભવતિ વિમુક્તં. વિમુક્તિર્ ઉક્તા. ઇત્ય્ અપરિપૂર્ણસ્ય વા વિમુક્તિસ્કન્ધસ્ય પરિપૂરયે. પરિપૂર્ણસ્ય વાનુગ્રહાયાયેતિ. વિમુક્તિપરિશુદ્ધિઃ પરિપૂર્યનુગ્રહલક્ષણોક્તા. યશ્ છન્દો વીર્યમ્ ઇતિ વિસ્તરેણ પ્રધાનમ્ ઉક્તં. યત એવં રાગાદિભ્યો વિમુક્તિઃ પ્રહાણમ્ ઇત્ય્ એવંલક્ષણા વિમુક્તિર્ ઉક્તા સૂત્રે નાધિમુક્તિઃ. તસ્માન્ નાધિમોક્ષ એવ વિમુક્તિઃ. કિં તર્હિ. તત્ત્વજ્ઞાનાપનીતેષુ રાગાદિષુ ચેતસો વૈમલ્યમ્ અનાસ્રવત્વમ્ અનર્થાન્તરભૂતં ઘૃતમણ્ડસ્વચ્છતાવદ્ ઇતિ અપર ઇત્ય્ આચાર્યઃ.
(વિ.81અબ્) તદુત્પત્તિવિબન્ધત્વાદ્ ઇતિ. તસ્યાશૈક્ષસ્ય ચિત્તસ્યોત્પત્તૌ વિબન્ધત્વાત્. ક્લેશપ્રાપ્તિર્ હિ વિબન્ધઃ. યત્ તર્હિ નોત્પદ્યમાનમ્ ઇતિ. યદ્ અનાગતં વજ્રોપમાત્ સમાધેર્ અનન્તરં ન ભવત્ય્ અશૈક્ષમ્ એવ. લૌકિકં વેત્ય્ અશૈક્ષસંતાન એવ યલ્ લૌકિકં. યત્ તુ નિયતમ્ ઉત્પત્તૌ. તદ્ એવોક્તમ્ ઇતિ. યદ્ ઉત્પાદાભિમુખમ્ અનાગતં. તદ્ એવોક્તં શાસ્ત્રે વિમુચ્યત ઇતિ. તદ્વિમુચ્યમાનતયા [તિબ્. 274અ] સૂપલક્ષ્યત્વાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ.
તત એવોત્પત્ત્યાવરણાદ્ ઇતિ. તત એવ ક્લેશપ્રાપ્તિતઃ. તદુત્પત્તિવિબંધાદ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 608 ) ઇતિ તદ્ એવાત્ર કારણં વક્તવ્યં. યદ્ય્ અશૈક્ષસંતાનલૌકિકમ્ અપિ વિમુચ્યત ઇત્ય્ અભ્યુપગમ્યતે. શૈક્ષસ્યાપિ લૌકિકમ્ ઉત્પદ્યતે. કસ્માન્ ન વિમુચ્યત ઇત્ય્ અભ્યુપગમ્યતે. અત આહ. ન તત્ તાદૃશમ્ ઇત્યાદિ. ક્લેશપ્રાપ્તિસહિતં તચ્છૈક્ષસ્ય લૌકિકં. ન ત્વ્ અશૈક્ષસ્ય લૌકિકમ્ એવં ભવતીત્ય્ અસામ્યં.
(વિ.81ચ્દ્) નિરુધ્યમાન
ઇતિ. નિરોધાભિમુખઃ.
તદાવૃતિમ્
ઇત્ય્ અશૈક્ષચિત્તાવરણં.
(વિ.82) યા ચાસંસ્કૃતા વિમુક્તિર્ ઉક્તા શાસ્ત્રે ઇહૈવ વા
અસંસ્કૃતા ક્લેશહાનમ્
ઇતિ. યે ચ ત્રયો ધાતવ ઉચ્યંતે. ક્વોચ્યંતે. સૂત્રે શાસ્ત્રે ઽપિ વા.
વિરાગો રાગસંક્ષય
ઇતિ. ભેદવિવક્ષાયામ્ એવમ્ ઉચ્યતે. અભેદવિવક્ષાયાં તુ યો વિરાગઃ. તત્ પ્રહાણમ્ અપ્ય્ ઉચ્યતે. નિરોધો ઽપીત્યાદિ.
(વિ.83) વસ્તુન ઇતિ. સાસ્રવસ્ય રૂપાદેઃ. ચતુષ્કોટિક ઇતિ. સ્યાન્ નિર્વિદ્યતે ન વિરજ્યતે. સ્યાદ્ વિરજ્યતે ન નિર્વિદ્યતે. સ્યાદ્ ઉભયં. સ્યાન્ નોભયમ્ [તિબ્. 274બ્] ઇતિ.
નિર્વિદ્યતે દુઃખહેતુક્ષાન્તિજ્ઞાનૈર્
ઇતિ. અનેન વસ્તુહેતુકં નિર્વેદં દર્શયતિ.
વિરજ્યતે સર્વૈર્ જહાતિ યૈર્

ઇતિ પ્રહાણક્રિયાહેતુકં વિરાગં દર્શયતિ. એવં ચતુષ્કોટિકં સિધ્યતીતિ. એવં નિર્વેદવિરાગકારણં પરિચ્છિદ્ય યોજ્યમ્. અનેન ચતુષ્કોટિકં સિધ્યતીત્ય્ અભિપ્રાયઃ. કથમ્ ઇત્ય્ આહ. નિર્વિદ્યત એવેતિ વિસ્તરઃ. નિર્વિદ્યત એવ દુઃખસમુદયક્ષાંતિભિર્ દુઃખસમુદયજ્ઞાનૈશ્ ચ નિર્વેદવસ્ત્વાલંબનત્વાત્. દુઃખસમુદયૌ હિ નિર્વેદસ્ય વસ્તુની આલંબનમ્ ઇતિ. ન વિરજ્યતે. ક્લેશાન્ અપ્રજહદ્ ઇતિ વચનેન પ્રહાણક્રિયાયા અસંભવાત્. વિરજ્યત એવ નિરોધમાર્ગક્ષાન્તિભિર્ દર્શનમાર્ગે. નિરોધમાર્ગજ્ઞાનૈર્ ભાવનામાર્ગે. ક્લેશાન્ પ્રજહદ્ ઇતિ પ્રહાણક્રિયાસંભવાત્. ન નિર્વિદ્યતે. પ્રામોદ્યવસ્ત્વાલંબનત્વાત્. નિર્વાણમાર્ગૌ હિ પ્રામોદ્યવસ્તુની આલંબનમ્ ઇતિ. ઉભયપૂર્વૈઃ ક્લેશાન્ પ્રજહદ્ ઇતિ નિર્વિદ્યતે ચ વિરાજ્યતે ચ પૂર્વૈર્ દુઃખસમુદયક્ષાન્તિજ્ઞાનૈઃ. કથં. નિર્વિદ્યતે. નિર્વેદવસ્ત્વાલંબનત્વાત્. વિરજ્યતે. ક્લેશાન્ પ્રજહદ્ [તિબ્. 275અ] ઇતિ વચનેન પ્રહાણક્રિયાસદ્ભાવાત્. નોભયમ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 609 ) ઉત્તરૈઃ ક્લેશાન્ અપ્રજહદ્ ઇતિ. ન ચ નિર્વિદ્યતે. ન ચ વિરજ્યતે. ઉત્તરૈર્ નિરોધમાર્ગક્ષાન્તિજ્ઞાનૈઃ પ્રામોદ્યવસ્ત્વાલંબનત્વાત્ ન નિર્વિદ્યતે. ક્લેશાન્ અપ્રજહદ્ ઇતિ વચનેન પ્રહાણક્રિયાયા અભાવાત્ ન વિરજ્યતે.
આહ. અપદિષ્ટં પ્રથમાયાં કોટ્યં ચતુર્થ્યાં ચ ક્લેશાં અપ્રજહદ્ ઇતિ. કઃ કાન્ ક્લેશાન્ ન પ્રજહાતિ. તત્ર વીતરાગ ઇતિ વિસ્તરઃ. તત્રાર્થોપક્ષેપાર્થં. વીતરાગઃ કામધાતોર્ યાવદ્ આકિંચન્યાયતનાદ્ અપિ. સત્યાનિ પશ્યન્ન્ અભિસમયન્. ધર્મજ્ઞાનક્ષાંતિભિર્ ધર્મજ્ઞાનૈર્ ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિભિશ્ ચ ક્લેશાન્ ન પ્રજહાતિ. લૌકિકેન ભાવનામાર્ગેણ પૂર્વં પ્રહીણત્વાત્. અનાસ્રવા તુ કેવલં વિસંયોગપ્રાપ્તિર્ ઉત્પદ્યતે. અન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિભિસ્ ત્વ્ અવશ્યં ક્લેશાન્ પ્રજહાતિ. ન હિ લૌકિકેન માર્ગેણ ભવાગ્રવૈરાગ્યમ્ અસ્તિ. જ્ઞાનૈસ્ તુ ભાવનામાર્ગ. પ્રયોગવિમુક્તિવિશેષમાર્ગૈર્ આનન્તર્યમાર્ગૈર્ અપ્ ઇવ કૈશ્ચિદ્ ઇન્દ્રિયસંચારાદ્યાવસ્થાસુ ન ક્લેશાન્ પ્રજહાતિ. [તિબ્. 275બ્] કે ઽવશિષ્યંતે. તદન્ય આનન્તર્યમાર્ગાસ્ તૈઃ ક્લેશાન્ પ્રજહાતીતિ સિદ્ધં.
આચાર્યયશોમિત્રકૃતાયાં સ્ફુટાર્થાયામ્ અભિધર્મકોશવ્યાખ્યાયાં ષષ્ઠં કોશસ્થાનં સમાપ્તં.
( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 610 ) બ્લન્ક્
વિઇ જ્ઞાનનિર્દેશો નામ સપ્તમં કોશસ્થાનમ્
(વિઇ.1) ષષ્ઠાત્ કોશસ્થાનાદ્ અનન્તરં સપ્તમસ્યોપન્યાસે સંબંધં દર્શયન્ન્ આહ. ક્ષાન્તયશ્ ચોચ્યન્તે. જ્ઞાનાનિ ચેતિ વિસ્તરઃ.
લૌકિકેભ્યો ઽગ્રધર્મેભ્યો ધર્મક્ષાન્તિર્ અનાસ્રવેત્ય્
અત્રાષ્ટૌ ક્ષાન્તય ઉક્તાઃ.
કામદુઃખે તતો ઽત્રૈવ ધર્મજ્ઞાનં. તથા પુનર્
ઇત્ય્ અત્ર જ્ઞાનાનિ.
ચેત્ ક્ષયજ્ઞાનમ્ અશૈક્ષી વા દૃષ્ટિર્
ઇત્ય્ અત્ર સમ્યગ્દૃષ્ટિઃ.
સૈવ વિમુક્તી દ્વે જ્ઞાનં બોધિર્ યથોદિતેત્ય્
અત્ર સમ્યગ્જ્ઞાનં. ઇહૈવ વા ષષ્ઠકોશસ્થાનાવસાન એતત્ સર્વમ્ ઉક્તમ્.
નિર્વિદ્યતે દુઃખહેતુક્ષાન્તિજ્ઞાનૈર્ વિરજ્યતે
સર્વૈર્ જહાતિ યૈર્

ઇતિ. શાસ્ત્રસંબન્ધેન વાયમ્ ઉપન્યસ્યતે. શાસ્ત્રે હિ ક્ષાન્તયશ્ ચોચ્યન્તે. જ્ઞાનાનિ ચ સમ્યગ્દૃષ્ટિઃ સમ્યગ્જ્ઞાનં ચ. તત્પ્રત્યાયનાય ચાયમ્ આરભ્યત ઇત્ય્ અતઃ પૃચ્છતિ. કિં પુનઃ ક્ષાન્તયો ન જ્ઞાનમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ.
નામલાઃ ક્ષાન્તયો જ્ઞાનમ્
ઇતિ. અમલા એવ ક્ષાન્તયો ન જ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ [તિબ્. 276અ] અવધારણાત્ સાસ્રવાઃ ક્ષાન્તયો જ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતિ. સંવૃતિજ્ઞાનં હિ તદ્ ઇષ્યતે. તત્પ્રહેયસ્યેત્ય્. ક્ષાન્તિપ્રહેયસ્ય વિચિકિત્સાનુશયસ્યાપ્રહીણત્વાત્. પ્રહીયતે હિ તાસ્વ્ અવસ્થાસ્વ્ અનુશયઃ. ન પ્રહીણો વિપ્રકૃતાવસ્થત્વાત્. નિશ્ચિતં ચ જ્ઞાનમ્ ઇષ્યતે. નાનિશ્ચિતમ્. ઇતિ ન ક્ષાન્તયો જ્ઞાનં. ક્ષમણરૂપેણ ચ ક્ષાન્તય ઉત્પદ્યન્તે. ન નિશ્ચયરૂપેણેતિ ન જ્ઞાનમ્ ઇતિ વર્ણયન્તિ. વિચિકિત્સાનુશયસ્યાપ્રહીણત્વાદ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 612 ) ઇત્ય્ એતાવતિ વક્તવ્યે તત્પ્રહેયસ્યેતિ વિશેષણં કિમ્ અર્થં. દ્વિતીયે હિ ક્ષણે પ્રથમક્ષાન્તિપ્રહેયો વિચિકિત્સાનુશયઃ પ્રહીણો ભવતીતિ પ્રથમૈવ ક્ષાન્તિર્ ન જ્ઞાનમ્ ઇતિ ગમ્યેત. ન ત્વ્ અન્યાઃ ક્ષાન્તયઃ. ઇત્ય્ અતસ્ તત્પ્રહેયસ્યેતિ વિશેષણં. [યદ્ વા દુઃખધર્મજ્ઞાનાદીનાં જ્ઞાનત્વપ્રતિપાદનાર્થં. યદિ વિચિકિત્સાનુશયાપ્રહીણત્વાદ્ ઇત્ય્ એતાવદ્ ઉચ્યતે. એવં] સંતીરણાત્મકત્વાદ્ ઇતિ. ઉપનિધ્યાનસ્વભાવત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અસંતીરણાપરિમાર્ગણાશયત્વાદ્ ઇતિ. નાસ્તિ સંતીરણમ્ અસ્યેત્ય્ અસંતીરણં. પરિમાર્ગણે આશયો ઽભિપ્રાયઃ પરિમાર્ગણાશયઃ. નાસ્ય પરિમાર્ગણાશય ઇત્ય્ અપરિમાર્ગણાશયં. અસંતીરણં ચ તદ્ અપરિમાર્ગણાશયં ચ અસંતીરણાપરિમાર્ગણાશયં. તદ્ભાવઃ. તસ્માત્. ક્ષયજ્ઞાનમ્ અનુત્પાદજ્ઞાનં ચ ન દૃષ્ટિર્ ઇત્ય્ [તિબ્. 276બ્] અર્થઃ. યાવદ્ અયમ્ અકૃતકૃત્યઃ. તાવદ્ દુઃખાદીનિ સત્યાન્ય્ ઉપનિધ્યાયતિ પરિમાર્ગયતિ ચાશયતો યથોક્તૈર્ અનિત્યાદિભિર્ આકારૈઃ. કૃતકૃત્યસ્ય પુનર્ યથા દૃષ્ટિષ્વ્ એવ દુઃખાદિષ્વ્ આર્યસત્યેષુ પ્રત્યવેક્ષણમાત્રં તાભ્યાં ભવતીતિ દુઃખં મયા પરિજ્ઞાતં ન પુનઃ પરિજ્ઞેયમ્ ઇત્યાદિ. તસ્માન્ ન તે દૃષ્ટિસ્વભાવે.
તદન્યોભયથાર્યા ધીર્
ઇતિ. દુઃખે ધર્મજ્ઞાનં યાવન્ માર્ગે ઽન્વયજ્ઞાનં. સા પ્રજ્ઞોપનિધ્યાનપ્રવૃત્તા પ્રહીણતદ્વિષયવિચિકિત્સા ચ.
અન્યેતિ
લૌકિકી. સા સર્વૈવ જ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ અવધારણં. ન સા પ્રજ્ઞાસ્તિ. યન્ ન જ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. કા પુનર્ અસૌ પ્રજ્ઞા. પંચવિજ્ઞાનકાયિકા કુશલાકુશલાવ્યાકૃતા માનસી યા દૃષ્ટિસ્વભાવક્લેશસંપ્રયુક્તા અનિવૃતાવ્યાકૃતા ચ. યા પુનર્ દૃષ્ટિસ્વભાવા યા ચ માનસી કુશલા. સા કિં ભવતીત્ય્ આહ.
દૃશશ્ ચ ષડ્
ઇતિ. એષા ષડ્વિધા લૌકિકી પ્રજ્ઞા દૃષ્ટિઃ. અન્યા ન દૃષ્ટિઃ. ષડ્ એવેત્ય્ અવધારણાત્. કા પુનર્ અન્યા. યા પૂર્વમ્ ઉક્તા લૌકિકી. જ્ઞાનં ત્વ્ એષા ચાન્યા ચેતિ. એષા ચ ષડ્વિધા દૃષ્ટિસ્વભાવા પ્રજ્ઞા. તતો ઽન્યા ચ પૂર્વોક્તા જ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. અત એવ ચ
દૃશશ્ ચ ષડ્
ઇતિ ચકારઃ પઠ્યતે. યસ્માદ્ એતાઃ ષટ્ જ્ઞાનાનિ ચોચ્યન્તે દૃષ્ટયશ્ ચેતિ.
(વિઇ.2, 3) દશભિર્ જ્ઞાનૈઃ. કતમૈઃ. [તિબ્. 277અ] ધર્માન્વયસંવૃતિપરચિત્તદુઃખસમુદયનિરોધમાર્ગક્ષયાનુત્પાદજ્ઞાનૈર્ અવધારણાર્થો ઽયમ્ આરમ્ભો દશૈવ જ્ઞાનાનિ. ચ્યુત્યુપપાદપુદ્ગલજ્ઞાનાદીનામ્ એષામ્ એવાન્તર્ભાવાત્. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 613 ) સમાસેન તુ દ્વે એવ સાસ્રવમ્ અનાસ્રવં ચેતિ. પ્રાયેણેતિ વિશેષણં. ઘટપટાદિકં સંવૃતિસદ્વસ્તુ સંવૃતિજ્ઞાનમ્ આલંબતે. સ્વસામાન્યલક્ષણમ્ અપિ તુ કદાચિદ્ ગૃહ્ણાતિ. સાંવૃતમ્ ઇતિ. સંવૃતૌ ભવં સાંવૃતં.
અનાસ્રવમ્
અપિ સંક્ષિપ્યમાણં
દ્વિધા ધર્મજ્ઞાનમ્ અન્વયજ્ઞાન ચેતિ.
દુઃખજ્ઞાનાદીનામ્ અનયોર્ એવાન્તર્ભાવાત્. આલંબનં સંભવત ઇતિ. યસ્ય યદ્ આલંબનં. તસ્ય તદ્ ભવતિ. ન હિ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્ય શબ્દાલંબનં. તદાલંબનત્વાદ્ ઇતિ. દુઃખાદ્યાલંબનત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ.
(વિઇ.4) એતે ચતુર્વિધે
ઇતિ. એતે એવ ધર્માન્વયજ્ઞાને દ્વે દુઃખાદ્યાલંબનભેદાચ્ ચતુર્વિધે. અદૃષ્ટિસ્વભાવે સતી ક્ષયજ્ઞાનમ્ અનુત્પાદજ્ઞાનં ચોચ્યતે.
તે પુનઃ પ્રથમોદિતે.
તે પુનઃ ક્ષયાનુત્પાદજ્ઞાને પ્રથમોત્પન્ને સતી
દુઃખહેત્વન્વયજ્ઞાને ભવતઃ.
દુઃખસમુદયાલંબને અવશ્યં ભવત ઇત્ય્ અર્થઃ. કસ્માદ્ ઇત્ય્ આહ. દુઃખસમુદયાકારૈર્ ભાવાગ્રિકસ્કંધાલંબનત્વાદ્ ઇતિ. [તસ્ય હિ સર્વપશ્ચાદ્ ભવાગ્રમ્ એવ પ્રહીયતે. તસ્માદ્ યેન ચ પીડ્યતે યેન ચ બદ્ધં તત એવ મોક્ષં બહુ મન્યમાનો ઽનન્તરં ક્ષીણં ભવાગ્રમ્ આલંબતે. તચ્ ચ દુઃખં યા સમુદયા ચિત્યતો દુઃખસમુદયાકારૈર્ ભવાગ્રમ્ આલંબતે.] યસ્માદ્ અવશ્યં તે પ્રથમોત્પન્નક્ષયાનુત્પાદજ્ઞાને [તિબ્. 277બ્] દુઃખાકારૈર્ અનિત્યાદિભિઃ સમુદયાકારૈર્ વા હેત્વાદિભિર્ ભાવાગ્રિકાન્ સ્કંધાન્ આલંબતે. અપ્રથમોત્પન્ને ત્વ્ અન્યસત્યાલંબને અપિ તે ભવત ઇત્ય્ અર્થાદ્ ઉક્તં ભવતિ. વજ્રોપમાનન્તરં ક્ષયજ્ઞાનં ભવતિ. તદનન્તરં ચાનુત્પાદજ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ અતઃ પૃચ્છતિ. કિં વજ્રોપમો ઽપિ તાભ્યામ્ એકાલંબનો ભવતીતિ. તાભ્યામ્ ઇતિ પ્રથમોત્પન્નાભ્યામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. યથા ક્ષયાનુત્પાદજ્ઞાને એકાલંબને કિં વજ્રોપમો ઽપિ તાભ્યામ્ એકાલંબન ઇત્ય્ અપિશબ્દસ્યાર્થઃ. યદિ દુઃખસમુદયાલંબનો ભવતિ. કિં. તાભ્યામ્ એકાલંબનો બ્ભવતીતિ સંભવઃ. અથ નિરોધમાર્ગાલંબનો ભવતિ નૈકાલંબનઃ. તયોર્ નિયમેન ભાવાગ્રિકસ્કંધાલંબનત્વાત્. યથા હિ વિષકાણ્ડવિદ્ધસ્ય મૃતસ્ય વિષં સર્વમ્ અંગમ્ અભિવ્યાપ્ય વ્રણદેશ એવ મરણકાલે ઽવતિષ્ઠતે નાન્યત્ર. તદ્વદ્ અસ્ય યોગિનઃ પ્રહેય એવ ભાવાગ્રિકસ્કંધલક્ષણે જ્ઞાનમ્ અવતિષ્ઠતે.
(વિઇ.5, 6) ચતુર્ભ્યઃ પરચિત્તવિદ્

ઇતિ. ચતુર્ભ્ય એવ ધર્મજ્ઞાનાદિભ્યસ્ તત્સંગૃહીતત્વાત્. ન દુઃખજ્ઞાનાદિભ્યઃ. અન્યાકારત્વાત્. અનાસ્રવં હિ પરચિત્તજ્ઞાનં માર્ગાકારમ્ એવ માર્ગજ્ઞાનત્વાત્. યત્ તુ સાસ્રવં. તલ્ લૌકિકાકારં સરાગમ્ [તિબ્. 278અ] વિગતરાગમ્ ઇત્યાદિ. શ્રદ્ધાધિમુક્તસમયવિમુક્તમાર્ગેણેતિ. યથાસંખ્યં શ્રદ્ધાધિમુક્તમાર્ગેન દૃષ્ટિપ્રાપ્તમાર્ગં ન જાનાતિ. સમયવિમુક્તમાર્ગેણાસમયવિમુક્તમાર્ગં ન જાનાતિ. અધરેણોત્તરમ્ ઇતિ. અનાગામિમાર્ગેણાર્હન્માર્ગં ન જાનાતિ. અર્હન્માર્ગેણ પ્રત્યેકબુદ્ધમાર્ગમ્ ઇત્યાદિ. કામધાતૂર્ધ્વધાતુપ્રતિપક્ષાલંબનત્વાત્ તયોર્ ઇતિ. તયોર્ ધર્મજ્ઞાનપક્ષાન્વયજ્ઞાનપક્ષયોઃ. ધર્મજ્ઞાનપક્ષસ્ય કામધાતુપ્રતિપક્ષ આલંબનમ્. અન્વયજ્ઞાનપક્ષસ્ય ઊર્ધ્વધાતુપ્રતિપક્ષ આલંબનમ્ ઇતિ નિયમઃ. દર્શનમાર્ગે પરચિત્તજ્ઞાનં નાસ્તીત્ય્ અવ્યાપારત્વાત્ દર્શનમાર્ગસ્ય. દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિં ધર્મજ્ઞાનં ચેતિ સંભવં પ્રત્ય્ એવમ્ ઉચ્યતે. કદાચિદ્ ધિ પ્રયોગવશાદ્ દુઃખે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિં દુઃખે ઽન્વયજ્ઞાનં ચ જ્ઞાતું સંભવતિ. અષ્ટમં ચ સમુદયાન્વયજ્ઞાનમ્ ઇતિ. ધર્મજ્ઞાનપક્ષૌ દ્વૌ ક્ષણૌ જ્ઞાત્વાન્વયજ્ઞાનપક્ષં પરેણ ચિત્તં જ્ઞાસ્યામીતિ પ્રયોગં કૃત્વા સમુદયાન્વયજ્ઞાનમ્ અષ્ટમં સંભાવયતિ. મૃદુપ્રયોગત્વાદ્ ઇતિ અલ્પપ્રયોગત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. શ્રાવકસ્ય હિ મહાપ્રયોગસાધ્યં તદ્ અન્વયજ્ઞાનપક્ષાલંબનં [તિબ્. 278બ્] પરચિત્તમ્. અતો યાવત્ સ તત્ર પ્રયોગમ્ આરભતે. તાવદ્ અયં ષોડશં ચિત્તમ્ અનુપ્રાપ્તો ભવતીતિ. અંતરા ન જાનાતિ. પ્રથમદ્વિતીયપંચદશાન્ ઇતિ એતાન્ એવ ત્રીન્ જાનાતિ. કથં. દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિં ધર્મજ્ઞાનં ચ જ્ઞાત્વા પ્રયોગાન્તરં ચ કૃત્વા પંચદશક્ષણં માર્ગાન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિં જાનાતીતિ.
(વિઇ.7) કથમ્ અનાસ્રવેણ જ્ઞાનેનૈવં જનાતીતિ. અનાસ્રવણાં દુઃખાદ્યાકારત્વત્. ઇદં ચ સંવૃત્યાકારં દુઃખં મે પરિજ્ઞાતમ્ ઇત્ય્ એવમાદ્યાકારત્વાદ્ અતઃ પૃચ્છતિ. તદ્વિશેષેણ તયોર્ વિશેષ ઇતિ. તસ્ય સંવૃતિજ્ઞાનદ્વયસ્ય તત્પૃષ્ઠલબ્ધસ્ય વિશેષેણ દુઃખં મે પરિજ્ઞાતં યાવન્ મે માર્ગો ભાવિત ઇતિ જાનાતિ. દુઃખં મે પરિજ્ઞાતં ન પુનઃ પરિજ્ઞેયં. યાવન્ માર્ગો મે ભાવિતો ન પુનર્ ભાવયિતવ્યઃ ઇતિ ચ જાનાતીત્ય્ એવંરૂપેણ તયોર્ અનાસ્રવયોઃ ક્ષયાનુત્પાદજ્ઞાનયોર્ વિશેષઃ શાસ્ત્રે જ્ઞાપિતો દર્શિતઃ. અત એવ તદ્ ઉપાદાયેત્ય્ ઉક્તં. તદ્ ઉપાદાયેતિ પૂર્વીકૃત્ય તત્ પુરસ્કૃત્યેત્ય્ અર્થઃ. નિષ્યંદને તયોર્ નિર્વિકલ્પયોર્ વિશેષો ઽનુમીયત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ.
અનાસ્રવેણાપ્ય્ એવં જાનાતીતિ. ષોડશાકારવ્યતિરિક્તો ઽસ્ત્ય્ અનાસ્રવ આકારઃ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 615 ) તેનૈવં જાનાતીત્ય્ અપરે. યદિ તદ્ ઉપાદાય યજ્ જ્ઞાનં દર્શનમ્ ઇતિ શાસ્ત્રવચનેન દુઃખપરિજ્ઞાનાદિસંવૃતિજ્ઞાનફલમ્ [તિબ્. 279અ] અમાસ્રવં ક્ષયાનુત્પાદજ્ઞાનમ્ ઉચ્યતે. યદ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે.
ક્ષયાનુત્પાદધીર્ ન દૃક્
ઇતિ ન દૃષ્ટિર્ ઇતિ. તદ્ વિરુધ્યતે. તેનાહ. દર્શનવચનં તુ ભાષ્યાક્ષેપાદ્ ઇતિ. યદ્ એતચ્ છાસ્ત્રે વચનં યજ્ જ્ઞાનં દર્શનમ્ ઇતિ. ભાષ્યાક્ષેપાદ્ ભવતિ. દુઃખજ્ઞાનાદિષુ હિ જ્ઞાનં દર્શનં વિદ્યા બુદ્ધિર્ બોધિર્ ઇતિ પઠ્યતે. તત્પાઠાક્ષેપેણાયમ્ ઉપતિષ્ઠતે તત્પાઠિનાં પાઠઃ. ન તુ તે ક્ષયાનુત્પાદજ્ઞાને દર્શનસ્વભાવે. ન દૃષ્ટિસ્વભાવે ઇત્ય્ અર્થઃ. પ્રત્યક્ષવૃત્તિત્વાદ્ વેતિ. પ્રત્યક્ષા વૃત્તિર્ અસ્ય જ્ઞાનદ્વયસ્ય. તદ્ ઇયં પ્રત્યક્ષવૃત્તિઃ. તદ્ભાવત્. અનયોર્ દર્શનવચનં. ન હ્ય્ એતજ્જ્ઞાનદ્વયે આનુમાનિકવદ્ આગામિકવદ્ વા પરોક્ષવૃત્તિઃ. પ્રત્યક્ષવૃત્તિશ્ ચ દર્શનમ્ ઇષ્યતે. તદ્યથા ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં. તદ્સાધર્મ્યાદ્ એતદ્ અપિ જ્ઞાનદ્વયં દર્શનમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. અત એવોક્તમ્ ઇતિ. અત એવ પ્રત્યક્ષવૃત્તિત્વાદ્ ઉક્તં શાસ્ત્રે યત્ તાવજ્ જ્ઞાનં. દર્શનમ્ અપિ તત્. સ્યાત્ તુ દર્શનં ન જ્ઞાનમ્ અષ્ટાવ્ આભિસમયાન્તિકાઃ ક્ષાન્તયઃ. તદ્ ઇદમ્ ઉક્તં ભવતિ દર્શનત્વમ્ અનયોર્ ઇષ્યતે. ન દૃષ્ટિત્વમ્ ઇતિ.
તત્રેતિ તેષુ દશસુ જ્ઞાનેષુ સંવૃતિજ્ઞાનં સંવૃતિજ્ઞાનમ્ એવ સ્વભાવસંગ્રહતઃ. એકસ્ય ચ પરચિત્તજ્ઞાનસ્ય ભાગ એકદેશઃ. તસ્ય હિ સાસ્રવાનાસ્રવસ્ય [તિબ્. 279બ્] સાસ્રવ એવ ભાગઃ સંવૃતિજ્ઞાનં. નાનાસ્રવો ભાગ ઇતિ. ધર્મજ્ઞાનં દશસુ જ્ઞાનેષ્વ્ એકં જ્ઞાનં ધર્મજ્ઞાનમ્ એવ. સપ્તાનાં ચ ભાગો દુઃખસમુદયનિરોધમાર્ગપરચિત્તક્ષયાનુત્પાદજ્ઞાનાનામ્. કથં. દુઃખજ્ઞાનં હિ ધર્માન્વયજ્ઞાનસ્વભાવં. તસ્ય યો ધર્મજ્ઞાનભાગઃ. તદ્ ધર્મજ્ઞાનમ્. એવં સમુદયજ્ઞાસ્ય યાવદ્ અનુત્પાદજ્ઞાનસ્ય ધર્માન્વયજ્ઞાનસ્વભાવસ્ય યો ધર્મજ્ઞાનભાગઃ. તદ્ ધર્મજ્ઞાનં. ન ત્વ્ અન્વયજ્ઞાનભાગ ઇતિ. પરચિત્તજ્ઞાનસ્ય તુ ધર્માન્વયમાર્ગસંવૃતિજ્ઞાનસ્વભાવસ્ય ધર્મજ્ઞાનભાગો ધર્મજ્ઞાનમ્ ઇતિ. એવમ્ અન્વયજ્ઞાનમ્ એકમ્ અન્વયજ્ઞાનમ્ એવ. સપ્તાનાં ચ ભાગઃ. તેષામ્ એવ દુઃખજ્ઞાનાદીનામ્ યો ઽન્વયજ્ઞાનભાગઃ. તદ્ અન્વયજ્ઞાનમ્ ઇતિ યોજ્યં. દુઃખજ્ઞાનં દશસુ જ્ઞાનેષ્વ્ એકં જ્ઞાનં. તદ્ એવ દુઃખજ્ઞાનં. ચતુર્ણાં ચ ભાગો ધર્માન્વયક્ષયાનુત્પાદજ્ઞાનાનામ્. એતાનિ હિ ધર્મજ્ઞાનાદીનિ ચત્વારિ ચતુઃસત્યાલંબનાનિ ભવન્તિ. ય એષાં દુઃખસત્યાલમ્બનો ભાગઃ. તદ્ દુઃખજ્ઞાનં. નાન્યો ભાગઃ. ઇત્ય્ એવં સમુદયનિરોધજ્ઞાને ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 616 ) યોજ્યે પ્રત્યેકમ્. એકં જ્ઞાનં સમુદયજ્ઞાનં નિરોધજ્ઞાનં વા. ચતુર્ણાં ચ ભાગો ધર્માન્વયક્ષયાનુત્પાદજ્ઞાનાનાં યઃ સમુદયાલંબનભાગો નિરોધાલંબનભાગો વા. તત્ સમુદયજ્ઞાનં નિરોધાજ્ઞાનં ચ. માર્ગજ્ઞાનં દશસુ જ્ઞાનેષ્વ્ [તિબ્. 280અ] એકં જ્ઞાનં તદ્ એવ માર્ગજ્ઞાનં. પંચાનાં ચ ભાગઃ. ધર્માન્વયક્ષયાનુત્પાદપરચિત્તજ્ઞાનાનં. એતાનિ પંચ માર્ગજ્ઞાનાનિ માર્ગજ્ઞાનસ્વભાવાનિ ભવન્તિ. ય એષાં માર્ગજ્ઞાનભાગઃ. તન્ માર્ગજ્ઞાનં નેતર ઇતિ. પરવિત્તજ્ઞાનં દશસુ જ્ઞાનેષ્વ્ એકં જ્ઞાનં. ચતુર્ણાં ચ ભાગો ધર્માન્વયમાર્ગસંવૃતિજ્ઞાનાનાં. એતાનિ હિ ચત્વારિ જ્ઞાનાનિ પરચિત્તાપરચિત્તજ્ઞાનં સ્વભાવાનિ ભાવંતિ. ય એષાં પરચિત્તજ્ઞાનભાગઃ. તત્ પરચિત્તજ્ઞાનં. નેતર ઇતિ. ક્ષયજ્ઞાનં દશસુ જ્ઞાનેષ્વ્ એકં જ્ઞાનં તદ્ એવ ક્ષયજ્ઞાનં સ્વભાવસંગ્રહતઃ. ષણ્ણાં ચ ભાગો ધર્માન્વયદુઃખસમુદયનિરોધમાર્ગજ્ઞાનાનાં. ક્ષયજ્ઞાનં દુઃખં મે પરિજ્ઞાતમ્ ઇત્ય્ એવમાદ્યાકારજ્ઞાનનિષ્યન્દં. તત્ર યત્ કામાવચરદુઃખાદ્યાલંબનં. તદ્ ધર્મજ્ઞને ઽન્તર્ભવતિ. યદ્ રૂપારૂપ્યાવચરદુઃખાદ્યાલંબનં. તદ્ અન્વયજ્ઞાને ઽન્તર્ભવતિ. યત્ પ્રત્યેકં દુઃખાદ્યાલંબનં. તદ્ દુઃખજ્ઞાનં યાવન્ માર્ગજ્ઞાનં વા ભવતિ. તત્ર ય એષામ્ એવંલક્ષણો ભાગઃ. તત્ ક્ષયજ્ઞાનં નેતર ઇતિ. ષણ્ણાં ભાગ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. [તિબ્. 280બ્] એવમ્ અનુત્પાદજ્ઞાનં દશસુ જ્ઞાનેષ્વ્ એકં જ્ઞાનં તદ્ એવાનુત્પાદજ્ઞાનં. ષણ્ણાં ચ ભગો ધર્માન્વયદુઃખસમુદયનિરોધમાર્ગજ્ઞાનાનાં યો ભાગઃ. દુઃખં મે પરિજ્ઞાતં ન પુનઃ પરિજ્ઞેયમ્ ઇત્ય્ એવમાદ્યાકારનિષ્યન્દં. તદ્ અનુત્પાદજ્ઞાનં. રૂપારૂપ્યાવચ્રદુઃખાદ્યાલંબનમ્. તદ્ અન્વયજ્ઞાનં. નેતરો ભાગ ઇતિ. ષણ્ણાં ભાગ ઇત્ય્ ઉચ્યતે.
(વિઇ.8) આકારાકારગોચરાદ્

ઇતિ. આકારશ્ ચ ગોચરશ્ ચાકારગોચરં. આકારશ્ ચાકારગોચરં. આકારાકારગોચરમ્. તસ્માત્. સ્વભાવતઃ સંવૃતિજ્ઞાનમ્ ઇતિ. સ્વભાવેન સ્વભાવતઃ. સંવૃતિજ્ઞાનં. કસ્માદ્ ઇત્ય્ આહ. અપ્રમાર્થજ્ઞાનત્વાદ્ ઇતિ. કામધાતુપ્રતિપક્ષો ધર્મજ્ઞાનં. ઊર્ધ્વધાતુપ્રતિપક્ષો ઽન્વયજ્ઞાનં. તથા હિ શાસ્ત્ર ઉક્તં. ધર્મજ્ઞાનં કતમત્. કામપ્રતિસંયુક્તેષુ સંસ્કારેષુ યદ્ અનાસ્રવં જ્ઞાનં. કામપ્રતિસંયુક્તાનાં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 617 ) સંસ્કારાણાં હેતૌ યદ્ અનાસ્રવં જ્ઞાનં. કામપ્રતિસંયુક્તાનાં સંસ્કારાણાં નિરોધે યદ્ અનાસ્રવં જ્ઞાનં કામપ્રતિસંયુક્તાનાં સંસ્કારાણાં પ્રહાણાય માર્ગે યદ્ અનાસ્રવં જ્ઞાનં. ઇદમ્ ઉચ્યતે ધર્મજ્ઞાનમ્. અપિ ખલુ ધર્મજ્ઞાને ધર્મજ્ઞાનભૂમૌ ચ યદ્ અનાસ્રવં. ઇદમ્ ઉચ્યતે ધર્મજ્ઞાનમ્. અન્વયજ્ઞાનં કતમત્. રૂપારૂપ્યપ્રતિસંયુક્તેષુ સંસ્કારેષુ યદ્ અનાસ્રવં જ્ઞાનમ્. રૂપારૂપ્યપ્રતિસંયુક્તાનાં સંસ્કારાણાં [તિબ્. 281અ] હેતૌ યદ્ અનાસ્રવં જ્ઞાનં. રૂપારૂપ્યપ્રતિસંયુક્તાનાં સંસ્કારાણાં નિરોધે યદ્ અનાસ્રવં જ્ઞાનં. રૂપારૂપ્યપ્રતિસંયુક્તાનાં સંસ્કારાણાં પ્રહાણાય માર્ગે યદ્ અનાસ્રવં જ્ઞાનમ્. ઇદમ્ ઉચ્યતે અન્વયજ્ઞાનં. અપિ ખલ્વ્ અન્વયજ્ઞાને અન્વયજ્ઞાનભૂમૌ ચ યદ્ અનાસ્રવં જ્ઞાનમ્. ઇદમ્ ઉચ્યતે ઽન્વયજ્ઞાનમ્ ઇતિ. આકારતો દુઃખસમુદયજ્ઞાને ઇતિ. આકારત એવ નાલંબનતઃ પંચોપાદાનસ્કંધલક્ષણત્વેન તયોર્ અભેદાત્. તથા હિ શાસ્ત્ર ઉક્તં. દુઃખજ્ઞાનં કતમત્. પંચોપાદાનસ્કંધાન્ અનિત્યતો દુઃખતઃ શુન્યતો ઽનાત્મતશ્ ચ મનસિકુર્વતો યદ્ અનાસ્રવં જ્ઞાનં. ઇદમ્ ઉચ્યતે દુઃખજ્ઞાનં. સમુદયજ્ઞાનં કતમત્. સાસ્રવં હેતુકં હેતુતઃ સમુદયતઃ પ્રભવતઃ પ્રત્યયતશ્ ચ મનસિકુર્વતો યદ્ અનાસ્રવં જ્ઞાનમ્. ઇદમ્ ઉચ્યતે સમુદયજ્ઞાનં. આકારાલંબનતો નિરોધમાર્ગજ્ઞાને ઇતિ. આકારતશ્ ચાલંબનતશ્ ચ નિરોધમાર્ગજ્ઞાને વ્યવસ્થાપ્યેતે. તથા હિ શાસ્ત્ર ઉક્તં. નિરોધજ્ઞાનં કતમત્. નિરોધં નિરોધતઃ શાન્તતઃ. પ્રણીતતો નિઃસરણતશ્ ચ મનસિકુર્વતો યદ્ અનાસ્રવં જ્ઞાનમ્. ઇદમ્ ઉચ્યતે નિરોધજ્ઞાનમ્ ઇતિ. માર્ગજ્ઞાનં કતમત્. માર્ગં માર્ગતો ન્યાયતઃ પ્રતિપત્તિતો નૈર્યાણિકતશ્ ચ મનસિકુર્વતો યદ્ અનાસ્રવં જ્ઞાનમ્. ઇદમ્ ઉચ્યતે માર્ગજ્ઞાનમ્ ઇતિ. પ્રથમત [તિબ્. 281બ્] ઇતિ ગ્રહણમ્ અનુત્પાદજ્ઞાનવિશેષણાર્થં. તદ્ અપિ હિ કૃતકૃત્યસંતાન ઉત્પદ્યતે. સર્વાનાસ્રવહેતુકત્વાદ્ ઇતિ. પ્રથમોત્પન્નાનિ દશ જ્ઞાનાન્ય્ અધિકૃત્ય સભાગહેતુના સર્વાનાસ્રવહેતુકમ્ અનુત્પાદજ્ઞાનં. ક્ષયજ્ઞાનં તુ ન સર્વાનાસ્રવહેતુકં. ન હ્ય્ અનુત્પાદજ્ઞાનમ્ અસ્ય હેતુર્ ભવતિ વિશિષ્ટત્વાત્.
(વિઇ.9) સકલસ્ય સકલપ્રતિપક્ષત્વાદ્ ઇતિ. સકલસ્ય કામધાતોર્ દર્શનભાવનાપ્રહાતવ્યસંગૃહીતસ્ય પંચપ્રકારસ્ય સકલં ધાર્મજ્ઞાનં દર્શનભાવનામાર્ગસંગૃહીતં ચતુરાર્યસત્યાલંબનં પ્રતિપક્ષ ઇતિ કૃત્વા કામધાતોર્ એવ પ્રતિપક્ષો ધર્મજ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. અપિ ત્વ્ અસ્તિ સંભવો યદ્ રૂપારૂપ્યધાતોર્ અપિ ધર્મજ્ઞાનં પ્રતિપક્ષઃ. કતમત્ તદ્ ધર્મજ્ઞાનં. યન્ નિરોધે માર્ગે ચ ધર્મજ્ઞાનં. નિરોધમાર્ગૌ હ્ય્ અધાતુપતિતૌ. તાવ્ અધરાવ્ અપિ ન હિનૌ વ્યવસ્થાપ્યેતે. દુઃખસમુદયસત્વે ત્વ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 618 ) અધરભૂમિકે નિહીને. ન તદ્ આલમ્બનં ધર્મજ્ઞાનં રૂપારૂપ્યધાતુપ્રતિપક્ષ ઇત્ય્ અવગંતવ્યં.
ભાવનાપથ-
ગ્રહણં તુ રૂપારૂપ્યાવચરાણાં દર્શનહેયાનામ્ અન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિવધ્યત્વાત્. અન્વયજ્ઞાનં તર્હિ નિરોધમાર્ગાલંબનભાવનામાર્ગસંગૃહીતં કસ્માત્ ત્રિધાતુપ્રતિપક્ષો ન ભવતિ. કામધાતોર્ જિતત્વાત્. ધર્મજ્ઞાનેનૈવ કામધાતુઃ [તિબ્. 282અ] પૂર્વતરજિતો ભવતિ. તતઃ પશ્ચાદ્ અન્વયમ્ ઉત્પદ્યતે. તતઃ કામધાતોર્ જિતત્વાન્ ન તત્ કામધાતુપ્રતિપક્ષ ઇતિ. ધર્મજ્ઞાનં તુ રૂપારૂપ્યધાતોર્ અજિતત્વાત્ પ્રતિપક્ષો યુજ્યતે. [કર્માન્ નિરોધમાર્ગધર્મજ્ઞાનાભ્યામ્ એવ ત્રૈધાતુકભાવનાપ્રહાતવ્યક્લેશપ્રહાણં ન પૂર્વાભ્યાં. શાન્તનૈર્યાણિકતાસાભાગાત્. ન હિ કામાવચરસંસ્કારાણાં. નિરોધાત્ પ્રતિપક્ષાદ્ વા રૂપારૂપ્યાવચરસંસ્કારાણાં નિરોધસ્ય પ્રતિપક્ષસ્ય વાસ્તિ કશ્ચિદ્ વિશેષઃ. સર્વો હિ નિરોધઃ કુશલો ઽસંસ્કૃતો માર્ગશ્ ચ નૈર્યાણિકઃ.] અન્વયમ્ ઇત્ય્ અન્વેતીત્ય્ અન્વયં જ્ઞાનં.
(વિઇ.10-12અબ્) સર્વથેતિ. ભાવનામાર્ગસંગૃહીતમ્ અપિ. તાન્ પુરસ્તાદ્ ઇતિ. તાન્ અનિત્યાદીન્ આકારાન્ ઊર્ધ્વં વ્યાખ્યાસ્યામઃ. ષોડશાકારમ્ ઉષ્મગતાદિષુ. સ્વસામાન્યલક્ષણાદિગ્રહણાદ્ ઇતિ. સ્વલક્ષણગ્રહણાત્ સામાન્યલક્ષણગ્રહણાચ્ ચ. આદિશબ્દેન ભુંક્ષ્વ તિષ્ઠ ગચ્છેત્ય્ એવમ્ આકારં ચ. ન હ્ય્ એતે સ્વલક્ષણાકારાઃ. કિં તર્હિ. એવમાકારા એવેતિ.
ઉભયમ્ અપિ ત્વ્ ઇતિ. સાસ્રવાનાસ્રવં. યત્ તર્હીતિ વિસ્તરઃ. રાગસ્ય ચ ચિત્તસ્ય ચ યુગપદ્ગ્રહણમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. સૂત્રં પુનર્ એવં પઠ્યતે. સરાગં ચિત્તં સરાગં ચિત્તમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. વિગતરાગં ચિત્તં વિગતરાગં ચિત્તમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. યથા સરાગં વિગતરાગમ્. એવં સદ્વેષં વિગતદ્વેષં સમોહં વિગતમોહં સંક્ષિપ્તં વિક્ષિપ્તં લીનં પ્રગૃહીતમ્ ઉદ્ધતમ્ [તિબ્. 282બ્] અનુદ્ધતમ્ અવ્યુપશાન્તં ભાવિતમ્ અવિમુક્તં વિમુક્તમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતીતિ. વસ્ત્રમલાયુગપદ્ગ્રહણવદ્ ઇતિ. યથા વસ્ત્રમલયોર્ ન યુગપદ્ગ્રહણં. તદ્વત્. કથં. યથા યદા વસ્ત્રમ્ ઇતિ પરિચ્છિન્નાકારં વિજ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે ન તદા મલં ગૃહ્ણાતિ. યદા ચ મલમ્ ઇતિ પરિચ્છિન્નાકારં વિજ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે. ન તદા વસ્ત્રં ગૃહ્ણાતિ.
સંસૃષ્ટસરાગતા સંયુક્તસરાગતા ચેતિ. સંસૃષ્ટસરાગતા સંપ્રયોગાત્. સંયુક્તસરાગતા રાગપ્રાપ્ત્યનુબંધાદ્ ઇત્ય્ એકે. અનુશયાનરાગાલંબનત્વાદ્ ઇત્ય્ અપરે. દ્વાભ્યામ્ ઇતિ. સંસૃષ્ટસરાગતયા સંયુક્તસરાગતયા ચેતિ. તતો ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 619 ) ઽન્યત્ સાસ્રવમ્ ઇતિ. યત્ ક્લિષ્ટમ્ અવ્યાકૃતં કુશલં ચ લૌકિકં. તત્ સંયોગસરાગતયા સરાગં.
તદ્ એવમ્ ઉભયમ્ અપ્ય્ એતત્ સરાગમ્ એવોક્તં. આહ. કિં પુનઃ કારણમ્ એકીયમતેન રાગપ્રતિપક્ષો વિગતરાગમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. યતસ્ ત આહુઃ. યદિ હિ રાગેણાસંપ્રયુક્તં વિગતરાગં સ્યાદ્ અન્યક્લેશસંપ્રયુક્તમ્ અપિ. દ્વેષાદિસંપ્રયુક્તમ્ અપિ. સ્યાત્ વિગતરાગં. [તિબ્. 283અ] તદ્ અપિ હિ રાગેણાસંપ્રયુક્તં સંપ્રયુક્તમ્ અપિ. ન ચ સૂત્રે દ્વેષાદિસંપ્રયુક્તં વિગતરાગમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં. સદ્વેષં સમોહમ્ ઇત્યાદિવચનાત્. યેષાં પુના રાગપ્રતિપક્ષો વિગતરાગમ્ ઇતિ. તેષામ્ અયમ્ અદોષઃ. ન હિ રાગપ્રતિપક્ષો દ્વેષાદિભિઃ સંપ્રયુજ્યત ઇતિ.

એવં તર્હીતિ વિસ્તરઃ. યદિ રાગસંપ્રયુક્તં ચિત્તં સરાગં રાગપ્રતિપક્ષો વિગતરાગં. તદપ્રતિપક્ષઃ સરાગચિત્તસ્યાપ્રતિપક્ષઃ. ચિત્તમ્ અક્લિષ્ટમ્ અનિવૃતાવ્યાકૃતં. નૈવ સરાગં રાગેણાસંપ્રયોગાત્. ન વિયતરાગં રાગસ્યાપ્રતિપકેષત્વાત્. એવમાદીતિ. આદિશબ્દેન સદ્વેષં સમોહમ્ ઇતિ તુલ્યપ્રસંગો યોજ્યઃ. કથમ્. અત્ર તુ સૂત્રે દ્વેષસંપ્રયુક્તં ચિત્તં સદ્વેષં દ્વેષપ્રતિપક્ષો વિગતદ્વેષમ્ ઇતિ. યદિ હિ દ્વેષેણાસંપ્રયુક્તં વિગતદ્વેષં સ્યાત્. અન્યક્લેશસંપ્રયુક્તમ્ ઇતિ સ્યાદ્ ઇત્ય્ એકે. એવં તર્હિ તદ્ [તિબ્. 283બ્] અપ્રતિપક્ષશ્ ચિત્તમ્ અક્લિષ્ટં નૈવ સદ્વેષં સ્યાત્ ન વિગતદ્વેષમ્. ઇત્ય્ એવં સમોહં ચિત્તં વિગતમોહમ્ ઇતિ વક્તવ્યં. તસ્માદ્ રાગસંયુક્તતયાપિ સરાગં ચિત્તમ્ અત્રેષ્ટવ્યં. અપિશબ્દાદ્ રાગસંપ્રયુક્તતયાપીત્ય્ અપરે. આભિધાર્મિકાઃ. એવં યાવત્ સમોહં વિગતમોહં ચેતિ. તસ્માદ્ દ્વેષસંયુક્તતયાપિ સદ્વેષં મોહસંયુક્તતયાપિ સમોહમ્ અત્ર સૂત્રે એષ્ટવ્યમ્ ઇતિ.
આલંબનાભિસંક્ષેપાદ્ ઇતિ. કુશલં ચિત્તં વિક્ષેપેણ ન સંપ્રયુજ્યતે. તસ્માત્ તદાલંબને તસ્યાભિસંક્ષેપ ઇતિ.

સંક્ષિપ્તં વિક્ષિપ્તં ચ સ્યાત્. ક્લિષ્ટમિદ્ધસંપ્રયોગાદ્ ઇતિ. દ્વિવિધં મિદ્ધં. ક્લિષ્ટમ્ અક્લિષ્ટં ચ. તદ્ એવ હિ ચિત્તં ક્લિષ્ટં મિદ્ધસંપ્રયુક્તમ્ ઇતિ સંક્ષિપ્તં સ્યાદ્ ઇતિ. ક્લિષ્ટમ્ ઇતિ ચ વિક્ષિપ્તં સ્યાદ્ ઇતિ સાંકર્યદોષઃ. સાસ્ત્રવિરોધશ્ ચેતિ. કથં. સંક્ષિપ્તં ચિત્તં યથાભૂતં સંપ્રજાનાતિ વિસ્તરેણ યથા વૃત્તૌ. તેષામ્ અન્વયજ્ઞાનં તાવત્ સંક્ષિપ્તચિત્તાલંબનં ન સંભવતિ. કામધાતોર્ ઊર્ધ્વં મિદ્ધભાવાદ્ અન્વયજ્ઞાનસ્ય [તિબ્. 284અ] ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 620 ) ચ કામધાત્વનાલંબનત્વાત્. માર્ગજ્ઞાનમ્ અપિ સંક્ષિપ્તચિત્તાલંબનં ન સંભવતિ. માર્ગજ્ઞાનં હિ માર્ગાલંબનં. ન ચ માર્ગસંગૃહીતં ચિત્તં મિદ્ધસંપ્રયોગીતિ. તેનૈવં વક્તવ્યં અભવિષ્યત્ તજ્જ્ઞાનં દ્વે [જ્ઞાને]. ધર્મજ્ઞાનં સંવૃતિજ્ઞાનં ચેતિ. યે તુ વર્ણયન્તિ સંક્ષિપ્તં ચિત્તં કુશમ્ આલંબનાભિસંક્ષેપાદ્ ઇતિ. તેષામ્ એતદ્ દોષદ્વયં ન ભવતિ. તદ્ અક્લિષ્ટેન મિદ્ધેન ન સંપ્રયુજ્યત ઇતિ સંક્ષિપ્તં વિક્ષિપ્તં ચ ન પ્રાપ્નોતિ. નાપિ શાસ્ત્રવિરોધઃ. કુશલં ત્રૈધાતુકસંગૃહીતમ્ અસંગૃહીતં ચ સંક્ષિપ્તં ચિત્તં તજ્જ્ઞાનં ચત્વારિ જ્ઞાનાનીતિ સિદ્ધં. રૂપારૂપ્યકુશલચિત્તાલંબનમ્ અનાસ્રવં જ્ઞાનં અન્વયજ્ઞાનં ભવતિ. માર્ગસંગૃહીતકુશલાલંબનં માર્ગજ્ઞાનમ્ અપીતિ.
વ્યવદાનપરીત્તૈર્ નિષેવિતત્વાદ્ ઇતિ. અલ્પકુશલમૂલૈર્ નિષેવિતત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. તદ્વિપર્યયાદ્ ઇતિ. વ્યવદાનમહદ્ભિર્ નિષેવિતત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. મૂલાદીનં બલાન્તાનાં અલ્પબહુત્વમ્ એકૈકસ્ય મૂલસ્યાલ્પબહુત્વાદ્ યથાક્રમં પરીત્તં ચ વેદિતવ્યં. કથમ્ ઇત્ય્ આહ. ક્લિષ્ટં હિ [તિબ્. 284બ્] દ્વાભ્યામ્ અકુશલમૂલાભ્યાં સમૂલં મોહેન લોભદ્વેષયોશ્ ચાન્યતરેણ. એકસ્મિન્ કલાપે ઽનયોર્ અસમવધાનાત્. કુશલં ત્રિભિર્ અલોભાદ્વેષામોહૈર્ એષામ્ અવિનાભાવાત્. તજ્જાતીયાનાગતભાવનાભાવાદ્ ઇતિ. ક્લિષ્ટજાતીયસ્યાનાગતસ્ય ભાવનાયાઃ પ્રતિલંભસ્યાભાવાત્ કુશલસંસ્કૃતા ધર્મા ભાવયિતવ્યા ઇતિ ન્યાયાત્. ત્રિભિશ્ ચ સ્કંધૈઃ સાનુપરિવર્તં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારસ્કંધૈઃ. ન વિજ્ઞાનસ્કન્ધેન. એકસ્મિન્ કલાપે દ્વિતીયવિજ્ઞાનાભાવાત્. ન ચ સ્વાત્મના સ્વાત્મનિ વૃત્તિવિરોધાત્. કુશલં તુ મહાપરિવારં તજ્જાતીયાનાગતભાવનાસદ્ભાવાત્. ચતુર્ભિશ્ ચ સ્કંધૈઃ સાનુપરિવર્તં. તૈશ્ ચ વેદનાદિભિસ્ ત્રિભિઃ. રૂપસ્કંધેન ચ ધ્યાનાનાસ્રવસંવરસંગૃહીતેન ચિત્તાનુપરિવર્તનાસંભવયોગતઃ. અલ્પબલં ખલ્વ્ અપિ ક્લિષ્ટમ્ ઇતિ. નનુ ચ કુશલમ્ અપિ દુર્બલમ્ એકેન મિથ્યાદૃષ્ટિક્ષણેન કુશલપંચસ્કંધસમુદ્ઘાતાત્. ન તદ્ અત્યંતમ્ ઉચ્છિદ્યતે પુનઃ પ્રતિસંધાનાત્. દુઃખધર્મજ્ઞાનક્ષાંત્ય તુ દશાનામ્ અનુશયાનામ્ અત્યંતસમુચ્છેદ ઇતિ તસાદ્ અપીત્ય્ અપિશબ્દેન પૂર્વોક્તાદ્ અપીતિ. તત્પ્રતિપક્ષત્વાદ્ ઇતિ. ઔદ્ધત્યપ્રતિપક્ષત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. એવમ્ અવ્યુપશાન્તં વ્યુપશાન્તં ચેતિ. અવ્યુપશાંતં [તિબ્. 285અ] ક્લિષ્ટમ્ ઔદ્ધત્યસંપ્રયોગાત્. વ્યુપશાન્તં કુશલં તત્પ્રતિપક્ષત્વાદ્ ઇતિ ક્લેશસંપ્રયોગાસંપ્રયોગતો વા તદ્ અવ્યુપશાન્તં વ્યુપશાન્તં ચ ભવતિ. સમાહિતં કુશલં તત્પ્રતિપક્ષત્વાદ્ ઇતિ. વિક્ષેપપ્રતિપક્ષત્વાત્. પૃઅતિલંભનિષેવણભાવનાભ્યામ્ ઇતિ. અલબ્ધપૂર્વસ્ય પ્રાપ્તિઃ પ્રતિલમ્ભઃ. સંમુખીભાવો ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 621 ) નિષેવણં. તે એવ ભાવને. તાભ્યામ્ અભાવિતત્વાત્ અભાવિતં. ન હિ ક્લિષ્ટં કુશલવદ્ અનાગતં ભાવ્યતે. ન ચ નિષેવણાર્હં ભવતિ નિહીનત્વાત્.
પ્રતિલંભનિષેવાખ્યે શુભસંસઋતભાવને
ઇતિ. તાભ્યામ્ ઇતિ પ્રતિલમ્ભનિષેવણાભ્યામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. સ્વભાવસંતાનવિમુક્તિભ્યામ્ અવિમુક્તત્વાદ્ ઇતિ. ક્લેશૈઃ સંપ્રયોગાન્ ન સ્વભાવવિમુક્ત્યા વિમુક્તં. ક્ષીણક્લેશસંતાનાનુત્પત્તેશ્ ચ ન સંતાનવિમુક્ત્યા ચ વિમુક્તં. કુશલં તુ ક્લેશાસંપ્રયોગાત્. ક્ષીણક્લેશસંતાનોત્પત્તેશ્ ચ વિમુક્તં.
સ્ત્યાનમિદ્ધસહગતમ્ ઇતિ. સ્ત્યાનમિદ્ધસંપ્રયુક્તં અધ્યાત્મં સંનિરોધસહગતમ્ ઇતિ. એતદ્ એવ નિગમયતિ ન તુ વિપશ્યનયા સમન્વાગતમ્ ઇતિ. અનુવિક્ષિપ્તમ્ ઇત્ય્ અસ્ય નિર્દેશં કરોત્ય્ અનુવિસૃતમ્ ઇતિ.

મિદ્ધસહગતસ્ય ક્લિષ્ટસ્ય વિક્ષિપ્તત્વાપ્રતિજ્ઞાનાદ્ [તિબ્. 285બ્] ઇતિ. કિમ્ ઇતિ કૃત્વા વિક્ષિપ્તત્વમ્ અત્ર ન પ્રતિજ્ઞાયતે. કિં મિદ્ધસહગતે ક્લિષ્ટે ચિત્તે વિક્ષિપ્તત્વં નાસ્તીતિ ન પ્રતિજ્ઞાયતે. આહોસ્વિદ્ વિદ્યમાનમ્ અપ્ય્ અત્ર વિક્ષિપ્તત્વમ્. સંક્ષિપ્તત્વેનૈવ સ્થાપિતત્વાન્ ન પ્રતિજ્ઞાયતે. ઉભયથાપિ વ્યાચક્ષતે. કેચિદ્ વ્યાચક્ષતે. મિદ્ધસહગતાદ્ ધિ ક્લિષ્ટાદ્ યદ્ અન્યત્ ક્લિષ્ટં. તદ્ વિક્ષિપ્તં પ્રતિજ્ઞાયતે. મિદ્ધસહગતં તુ ક્લિષ્ટમ્ અક્લિષ્ટં ચાવિશેષેણ સંક્ષિપ્તમ્ એવેતિ. અપરે પુનર્ વ્યાચક્ષતે. યન્ મિદ્ધસંપ્રયુક્તં. તત્ સંક્ષિપ્તમ્ એવ ન વિક્ષિપ્તં. યત્ તુ વિષયેષુ વિસૃતં. તદ્ એવ વિક્ષિપ્તમ્ ઇત્ય્ અતો ઽત્ર મિદ્ધસંપ્રયુક્તે ચિત્તે. ન પ્રતિજ્ઞાયત ઇતિ. વરં શાસ્ત્રવિરોધ ઇતિ. અબુદ્ધોક્તમ્ અભિધર્મશાસ્ત્રમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. અભિન્નલક્ષણવચનાદ્ ઇતિ. સર્વાણિ તાનિ ક્લિષ્ટાન્ય્ ઉક્તાનીતિ. ક્લિષ્ટત્વલક્ષણમ્ એષાં વિક્ષિપ્તાદીનામ્ અવિમુક્તાન્તાનામ્. ક્લિષ્ટત્વં પુનઃ ક્લેશમહાભૂમિકૈઃ સંપ્રયોગઃ. સંક્ષિપ્તપ્રગૃહીતાદીનાં ચાભિન્નલક્ષણવચનાન્ નાર્થવિશેષ ઉક્તો ભવતીતિ સંબન્ધઃ. આદિશબ્દેન મહદ્ગતાનુદ્ધતવ્યુપશાન્તસમાહિતભાવિતવિમુક્તાનાં [તિબ્. 286અ] ગ્રહણં. કુશલમ્ એષામ્ અભિન્નં. કિં પુનઃ કુશલત્વં. કુશલં મહાભૂમિકૈઃ સંપ્રયોગઃ. ન વૈ નોક્ત ઇતિ વિસ્તરઃ. વૈ ઇતિ નિપાતઃ. ન નોક્ત ઇતિ દ્વૌ પ્રતિષેધૌ ઉક્ત એવેત્ય્ અર્થઃ. ક ઉક્તઃ. પદાનામ્ અર્થવિશેષઃ. ઇત્ય્ આહ. ક્લિષ્ટસામાન્યે ઽપિ વિક્ષિપ્તાદીનાં તુલ્યે ક્લિષ્ટત્વે તેષાં દોષાવિશેષસંદર્શનાદ્ ઇત્ય્ અપ્ય્ એતત્ ક્લિષ્ટં ચિત્તં વિક્ષેપયોગાદ્ વિક્ષિપ્તં ક્લિષ્ટં. કૌસીદ્યયોગાલ્ લીનમ્ ઔદ્ધત્યયોગાદ્ ઉદ્ધતમ્ ઇત્ય્ એવમાદિદોષે વિશેષસંદર્શનાદ્ ઉક્ત એવાર્થવિશેષો ભવતિ. એવં કુશલસ્યાપિ સંક્ષિપ્તાદેર્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 622 ) ગુણવિશેષસંદર્શનાદ્ ઇત્ય્ અપ્ય્ એતત્ કુશલં ચિત્તં સંક્ષિપ્તં પ્રગૃહીતમ્ ઇતિ વિસ્તરેણોક્ત એવાર્થવિશેષો ભવતિ. સૂત્રવિરોધસ્યાપરિહારાદ્ ઇતિ. સૂત્રે હિ સ્ત્યાનમિદ્ધસહગતં સંક્ષિપ્તમ્ ઉક્તં. સ્ત્યાનયોગેન યત્ ક્લિષ્ટં મિદ્ધસંપ્રયુક્તં. તત્ સંક્ષિપ્તં ન કુશલં. સ્ત્યાનસ્ય ક્લેશમહાભૂમિકત્વાત્. યદિ ચ સૂત્રે ઇતિ વિસ્તરઃ. યદિ [તિબ્. 286બ્] યુષ્મન્નીત્યા સૂત્રે લીનમ્ એવોદ્ધતં ભગવતાભિપ્રેતં સ્યાત્. લીનોદ્ધતયોઃ પૃથગ્વચનં નોક્તં સ્યાત્. કથમ્ ઇત્ય્ આહ. યસ્મિન્ સમયે ચિત્તં લીનં કૌસીદ્યસંપ્રયુક્તં. લીનાભિશંકિ લીનમ્ એતદ્ ભવિષ્યતીત્ય્ અભિશંકતો લીનાભિઆશંકિ. અકાલસ્ તસ્મિન્ સમયે પ્રશ્રબ્ધિસમાધ્યુપેક્ષાસંબોધ્યંગાનાં ભાવનાયા ઇત્ય્ એષ નિયમો ન સ્યાત્. એવં ચ વક્તવ્યં સ્યાત્. અકાલસ્ તસ્મિન્ સમયે ધર્મવિચયવીર્યપ્રીતિસંબોધ્યંગાનાં ભાવનાયા અપીતિ. કિં કારણં. તદ્ એવ લીનં ચિત્તમ્ ઉદ્ધતમ્ ઇતિ કૃત્વા. તથા યસ્મિન્ સમયે ઉદ્ધતં ચિત્તં ભવત્ય્ ઔદ્ધત્યાભિશંકિ. અકાલસ્ તસ્મિન્ સમયે ધર્મવિચયવીર્યપ્રીતિસંબોધ્યંગાનાં ભાવનાયા ઇત્ય્ એષ નિયમો ન સ્યાત્. એવં ચ વક્તવ્યં સ્યાત્. અકાલસ્ તસ્મિન્ સમયે પ્રશ્રબ્ધિસમાધ્યુપેક્ષાસંબોધ્યંગાનાં ભાવનાયા અપીતિ. કિં કારણં. તદ્ એવોદ્ધતં ચિત્તં લીનમ્ ઇતિ કૃત્વા. અવિભાગેન વા વક્તવ્યં સ્યાત્. યસ્મિન્ સમયે ચિત્તં લીનં ભવતિ લીનાભિશંકિ ઉદ્ધતં વા ભવત્ય્ ઔદ્ધત્યાભિશંકિ. અકાલસ્ તસ્મિન્ સમયે પ્રશ્રબ્ધિસમાધ્યુપેક્ષાધર્મવિચયવીર્યપ્રીતિસંબોધ્યંગાનાં ભાવનાયા ઇતિ. સ્મૃતિસંબોધ્યંગસ્યાગ્રહણં સર્વત્રગત્વાત્ સ્મૃતેઃ. ઉભયે ઽપિ ચિત્તે ઽનુક્ત સિદ્ધિતઃ. [તિબ્. 287અ] સ્મૃતિં ખલ્વ્ અહં સર્વત્રગતાં વદામીતિ સૂત્રે વચનાત્. કથં પુનર્ વૈભાષિકેણ યદ્ એવ લીનં. તદ્ એવોદ્ધતમ્ ઇત્ય્ અભીષ્ટં ગમ્યતે. લીનં ચિત્તં ક્લિષ્ટં કૌસીદ્યસંપ્રયોગાત્. ઉદ્ધતં ચિત્તં ક્લિષ્ટમ્ ઔદ્ધત્યસંપ્રયોગાદ્ ઇતિ વચનાત્. કિં પુનર્ અત્ર બોધ્યંગાનાં વ્યગ્રા ભાવનેતિ. કિં કદાચિત્ પ્રશ્રબ્ધ્યાદિભાવનૈવ ન ધર્મપ્રવિચયાદિભાવના. કદાચિદ્ ધર્મવિચયાદિભાવનૈવ
ન પ્રશ્રબ્ધ્યાદિભાવનેતિ વ્યગ્રા ભાવના. મનસિકરણં તેષાં ભાવનેષ્ટા. ન સંમુખીભાવ ઇતિ. મનસિકરણમ્ આલંબનીકરણં. લીને ચિત્તે અકાલઃ પ્રશ્રબ્ધ્યાદીનામ્ આલંબનીકરણસ્યાભોગકરણસ્યેત્ય્ અર્થઃ. ઉદ્ધતે ચ ચિત્તે અકાલો ધર્મવિચયાદીનામ્ ઇતિ. ન તુ સંમુખીભાવો ભાવનેષ્ટા. તસ્મિન્ કાલે ન પ્રશ્રભ્દ્યાદયઃ સંમુખીકર્તવ્યાઃ. ધર્મવિચયાદયસ્ તુ સંમુખીકર્તવ્યાઃ. ધર્મવિચયાદયો વા ન સંમુખીકર્તવાઃ. પ્રશ્રબ્ધ્યાદયસ્ તુ કર્તવ્યા ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 623 ) ઇતિ. કૌસીદ્યાધિકમ્ અત્રેતિ વિસ્તરઃ. યત્ર કૌસીદ્યમ્ [તિબ્. 287બ્] અધિકમ્ ઔદ્ધત્યં તુ ન્યગ્ભાવેન વર્તતે. તલ્ લીનં. યત્ર ચૌદ્ધત્યમ્ અધિકં કૌસીદ્યં તુ ન્યગ્ભાવેન. તદ્ ઉદ્ધતમ્. ઇત્ય્ અનયોર્ વિશેષાદ્ અવિરોધઃ સૂત્રસ્ય પૃથગ્વચને. તયોસ્ તુ સહભાવાદ્ એકસ્મિન્ કલાપે યુગપદ્ ભાવાત્ તદ્ એવ લીનં તદ્ એવોદ્ધતમ્ ઇતિ બ્રૂમ ઇતિ. લીનં ક્લિષ્ટં કૌસીદ્યસંયોગાત્. ઉદ્ધતં ક્લિષ્ટમ્ ઔદ્ધત્યસંયોગાદ્ ઇતિ. આચાર્ય આહ. આભિપ્રાયિકં યાવત્ સૂત્રે તુ નાયમ્ અભિપ્રાય ઇતિ. કૌસીદ્યાધિકં લીનમ્ ઔદ્ધત્યાધિકમ્ ઉદ્ધતમ્ ઇતિ. યસ્માદ્ આહ. યસ્મિન્ સમયે લીનં ચિત્તં ભવતિ વિસ્તરેણ ન ત્વ્ એવં વિશિનષ્ટિ કૌસીદ્યાધિકમ્ અન્દ્ધત્યાધિકમ્ ઇતિ વા.

યત્ તૂક્તં સર્વમ્ એવ રાગસંયુક્તં ચિત્તં સરાગમ્ ઇતિ. કથમ્ ઉક્તં. તત્ર રાગસંપ્રયુક્તં ચિત્તં દ્વાભ્યાં સરાગં. તતો ઽન્યત્ સાસ્રવં સંયોગસરાગમ્ ઇતિ વચનાત્. તત્ર રાગસંયુક્તતયાપિ સરાગં ચિત્તમ્ અત્રેષ્ટવ્યમ્ ઇતિ વચનાત્. અનાસ્રવમ્ અપિ સરાગં પ્રાપ્નોતિ શૈક્ષમ્ ઇતિ. શૈક્ષસંતાને રાગસ્ય સાવશેષત્વાત્. [તિબ્. 288અ] રાગાલંબનં ચેત્. અથ મતં રાગસ્ય યદ્ આલંબનં. તદ્ રાગસંયુક્તં સરાગં ચ ભવતિ. અર્હતો ઽપિ સાસ્રવં ચિત્તં પરકીયસ્ય રાગસ્યાલંબનત્વાત્ રાગસંયુક્તમ્ ઇતિ કૃત્વા સરાગમ્ ઇતિ ગૃહ્ણીયાત્ પરચિત્તવિત્ પરચિત્તજ્ઞાનં વા. અથ મતં ન તદ્ રાગેણાલંબ્યત ઇતિ. તત ઉચ્યતે. કથં વા તત્ સાસ્રવમ્ ઇતિ. સામાન્યક્લેશાલંબનત્વાદ્ ઇતિ ચેત્. અથ મતં સામાન્યક્લેશાનાં દૃષ્ટિવિચિકિત્સાવિદ્યાનામ્ આલંબણં તદ્ અતઃ સાસ્રવમ્ ઇતિ. એવમ્ અપિ સમોહં ગ્ર્ઃણીયાત્. અર્હતઃ સાસ્રવં ચિત્તં મોહાલંબનત્વાત્. મોહો ઽપિ સામાન્યક્લેશઃ. પરકીયસ્ય ચ મોહસ્યાર્હચ્ચિત્તમ્ આલંબનીભવતીતિ. ન ચ પરચિત્તજ્ઞાનં પ્રાપ્ત્યાલંબનમ્ ઇતિ. યસ્માત્ પરચિત્તજ્ઞાનં ચિત્તચૈત્તાલંબનમ્ ઇષ્યતે. તસ્માન્ ન રાગપ્રપ્તિસહિતત્વેન રાગસંયુક્તત્વાત્ સરાગમ્ ઇતિ. નાપિ તચ્ચિતાલંબનરાગાલંબનમ્ ઇતિ. તદ્ ઇતિ યત્ તત્ પરકીયં ચિત્તં પરચિત્તજ્ઞાનેન [તિબ્. 288બ્] ગૃહ્યતે. તત્ તચ્છબ્દેનોચ્યતે. [તસ્યાલંબનઃ]. તચ્ચિત્તાલંબનસ્ તચ્ચિત્તાલંબનો રાગઃ. આલંઅબનમ્ અસ્ય પરચિત્તજ્ઞાનસ્યેતિ તદ્ ભવતિ તચ્ચિત્તાલંબનરાગાલંબનં. યસ્માદ્ એવંવિધં રાગં નાલંબતે પરચિત્તજ્ઞાનં વિપ્રકૃષ્ટત્વાત્. એકૈકદ્રવ્યગોચરં હિ પરચિત્તજ્ઞાનં. ન ચ પરકીયચિત્તજ્ઞાનં તસ્ય ચિત્તસ્યાલંબનં ગૃહ્ણાતિ. આકારાલંબનનિરપેક્ષં હિ તદ્ ઇતિ વચનાત્. રક્તમ્ ઇદં એઇત્તં જાનાતીતિ વચનાચ્ ચ. તસ્માદ્ અપિ ન રાગસંયોગાત્ સરાગં ચિત્તમ્ ઇતિ. અસંપ્રયુક્તં વિગતરાગમ્ ઇતિ. સત્યામ્ અપિ રાગપ્રાપ્તાવ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. તત્ર તત્ સંધાયોક્તમ્ ઇતિ રાગાદિપ્રાપ્તિવિગમં. સંધાયોક્તં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 624 ) ન સંપ્રયોગમ્ ઇતિ દર્શયત્ય્ અનાવર્તિકધર્મિ કામભવે રૂપભવે આરૂપ્યભવે ઇતિ. ત્રૈધાતુકવૈરાગ્યસંદર્શનાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. નનુ ચોક્તમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. ક્વોક્તમ્. અત્ર તુ સૂત્ર ઇતિ વિસ્તરેણ યાવદ્ યદિ હિ રાગેણાસંપ્રયુક્તં ચિત્તં વિગતરાગં સ્યાદ્ અન્યક્લેશસંપ્રયુક્તમ્ [તિબ્. 289અ] અપિ વિગતરાગં સ્યાદ્ ઇત્ય્ અત્ર. એતેનાભિસંધિના રાયવિપ્રયુક્તત્વાદ્ વિગતરાગમ્ અન્યક્લેશસંપ્રયુક્તમ્ અપીત્ય્ અનેન. યદ્ય્ એવં સદ્વેષં સમોહમ્ ઇત્ય્ એવમાદિ. ન વક્તવ્યં સ્યાદ્ ઇત્ય્ અત આહ. ન તુ તદ્ વિગતરાગમ્ ઇત્યાદિ. ન તુ તદ્ દ્વેષાદિસંપ્રયુક્તં ચિત્તં વિગતરાગમ્ અપિ સદ્ વિગતરાગમ્ ઇતિ કૃત્વા ગૃહ્યતે. કિં તર્હિ. સદ્વેષં સમોહમ્ ઇત્ય્ એવમાદિ દ્વેષાદિસંપ્રયોગિતયા વિશિષ્ટત્વાત્. આદિશબ્દેન ચાત્ર સંક્ષિપ્તં વિક્ષિપ્તમ્ ઇત્ય્ એવમાદિસૂત્રોક્તાનિ પદાનિ ગૃહ્યન્તે.
અન્યથા હીતિ વિસ્તરઃ. યદ્ય્ અસ્મિન્ વસ્તુનિ રૂપાદિકે રક્તમ્ ઇતિ વિજાનીયાત્ તદ્ રૂપાલંબનમ્ અપિ સ્યાત્. તથા ચ સતિ ન તત્ પરચિત્તજ્ઞાનં સ્યાદ્ રૂપાલંબનત્વાત્. તદાલંબનં ચ પરચિત્તં ગૃહ્ણતઃ સ્વભાવગ્રહણં પ્રાપ્નુયાદ્ ઇતિ. સાલંબનપરચિત્તગ્રહણે હીષ્યમાણે સ્વાત્મા પરચિત્તજ્ઞાનેન ગૃહ્યેત. અસ્તિ હિ સંભવો યત્ પરચિત્તવિદ્ યસ્ય ચિત્તં ગૃહ્ણાતિ. અસાવ્ અપિ તસ્ય પરચિત્તવિદશ્ ચિત્તમ્ આલંબેત. તતશ્ ચ પરચિત્તજ્ઞાનસ્ય સ્વાલંબનપરિજ્ઞાનાત્ [તિબ્. 289બ્] સ્વમ્ એવાસૌ પરચિત્તવિચ્ ચિત્તમ્ આલમ્બેત. ન ચૈતત્ પ્રાપ્યં. યત્ તેનૈવ ચિત્તેન તદ્ એવ ગૃહ્યતે. સર્વં ચેતિ વિસ્તરઃ. દ્રવ્યસ્ય સ્વલક્ષણં ચ ચિત્તચૈત્તાશ્ ચ પ્રત્યુત્પન્નાશ્ ચ પરસંતતિશ્ ચ કામરૂપપ્રતિસંયુક્તાશ્ ચાપ્રતિસંયુક્તાશ્ ચ વિષયો ઽસ્યેતિ સમાસવિગ્રહઃ. દ્રવ્યગ્રહણં સંવૃતિસન્નિરાસાર્થં. સ્વલક્ષણગ્રહણં સામાન્યલક્ષણનિવૃત્ત્યર્થં. ચિત્તચૈત્તગ્રહણં રૂપાદિવિશેષણાર્થં. પ્રત્યુત્પન્નગ્રહણમ્ અતીતાનાગતવિવેચનાર્થં. પરસંતતિગ્રહણં સ્વસંતતિવ્યુદાસાર્થં. કામરૂપપ્રતિસંયુક્તાપ્રતિસંયુક્તગ્રહણં આરૂપ્યપ્રતિસંયુક્તપ્રતિષેધાર્થં. દર્શનમાર્ગપ્રતિષિદ્ધમ્ ઇતિ. દર્શનમાર્ગે વર્તમાનઃ પરચિત્તજ્ઞાનં ન સંમુખીકરોતીત્ય્ અતો દર્શનનાર્ગસંગૃહીતં નાસ્તિ. ન હિ દર્શનમાર્ગો વ્યવચ્છિન્નચિત્તચૈત્તાલંબનો ભવતિ. ભાવનામાર્ગ ઉપલભ્યતે. ભાવનામાર્ગસંગૃહીતં ભવતીત્ય્ અર્થઃ. શૂન્યતાનિમિત્તવિપ્રયુક્તમ્ ઇઇત્. શૂન્યતાસમાધિના આનિમિત્તસમાધિના ચ વિપ્રયુક્તં. શૂન્યતાસમાધિર્ દુઃખજ્ઞાનસંયુક્તઃ. આનિમિત્તસમાધિર્ નિરોધજ્ઞાનસંપ્રયુક્તઃ. ન ચ પરચિત્તજ્ઞાનં. [તિબ્. 290અ] દુઃખજ્ઞાનં દુઃખનિરોધજ્ઞાનં વા ભવત્ય્ આકારાલમ્બનભેદાત્. અતસ્ તાભ્યાં વિપ્રયુક્તમ્ ઉચ્યતે. અર્થાદ્ ઉક્તં ભવત્ય્ અપ્રણિહિતસમાધિસંપ્રયુક્તં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 625 ) સંભવતીતિ. ક્ષયાનુત્પાદજ્ઞાનસંગૃહીતમ્ ઇતિ. ક્ષયજ્ઞાનેનાનુત્પાદજ્ઞાનેન ન સંગૃહીતં. ન ક્ષયાનુત્પાદજ્ઞાનસ્વભાવમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. કિં કારણં. દ્રવ્યસ્વલક્ષણસંતીરણપરિમાર્ગણાશયં પરચિત્તજ્ઞાનં. ન ચૈવ ક્ષયજ્ઞાનમ્ અનુત્પાદજ્ઞાનં ચેતિ તાભ્યામ્ અસંગૃહીતં. આનન્તર્યમાર્ગં પ્રતિષિદ્ધં ચેતિ. સ હિ પ્રહાણમાર્ગો ભવતિ. પરચિત્તજ્ઞાનં ચ વિમુક્તિવિશેષમાર્ગ ઇતિ. પારમાર્થિકયોર્ અપિ સંવૃતિભજનાદ્ ઇતિ. પરમાર્થનિમિત્તે પરમાર્થેન વા દીવ્યતઃ પારમાર્થિકે. તયોઃ સંવૃતિભજનાત્. યસ્માદ્ એતે સંવૃતિં ભજેતે. અતઃ શૂન્યાનાત્માકારૌ ન સ્તઃ. કથં પુનર્ એતે સંવૃતિં ભજેતે. ક્ષીણા મે જાતિઃ. નાપરમ્ અસ્માદ્ ભવં પ્રજાનાતીતિ યથાક્રમં. કથમ્ એતે અનાસ્રવે સતી એવમાકારે. તદ્બલેનાન્વ્વ્યવહારતઃ. અન્યેન જ્ઞાનેનેતિ વાક્યશેષઃ. યસ્માત્ તત્પૃષ્ઠનિર્જાતે સંવૃતિજ્ઞાને એવમાકારે પ્રવર્તેતે. અતસ્ તન્નિષ્યન્દેન તયોઃ સંવૃતિભજનમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. ન તુ મુખ્યવૃત્ત્યા તયોઃ સંવૃતિભજનમ્ [તિબ્. 290બ્] ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. યતશ્ ચૈવ નિષ્યન્દેનાત્મદૃષ્ટિં ભજમાને ઇવ તે પ્રવર્તેતે. અત્ર તસ્માચ્ છૂન્યાનાત્માકારવિવર્જિતૈશ્ ચતુર્દશભિર્ એવાકારૈઃ સંપ્રયુક્તે ઇતિ.

(વિઇ.12) અપ્રતિસંયુક્તેનેત્ય્ અનાસ્રવેણ. અનિત્યમ્ ઇત્ય્ અનિત્યતઃ. અયં હિ તસિપ્રત્યયઃ સ્વાર્થે પ્રયુક્તઃ. એવં સર્વત્રાયં પ્રત્યયો જ્ઞાતવ્યઃ. અથ વાન્તરેણાપિ ભાવપ્રત્યયં ભાવપ્રધાનો નિર્દેશો ભવતિ. અનિત્યેન રૂપેણ ભાવો ઽનિત્યત ઇતિ. એવમ્ અન્યત્રાપિ યોજ્યં. અસ્ત્ય્ એતત્ સ્થાનમ્ અસ્ત્ય્ એતદ્ વસ્ત્વ્ ઇતિ. એતાવ્ અપિ દ્વાવ્ આકારાવ્ અનાસ્રવૌ. અસ્ત્ય્ એતત્ સ્થાનમ્ ઇત્ય્ અસ્ત્ય્ એતલ્ લક્ષણમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અસ્ત્ય્ એતદ્ વસ્ત્વ્ ઇત્ય્ અયં હેતુર્ ઇત્ય્ અર્થઃ. યોગવિહિતતો વિજાનીયાદ્ ઇતિ. અવિપરીતતો વિજાનીયાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. નાસ્યાયમ્ અર્થ ઇતિ વિસ્તરઃ. અસ્યેતિ વાક્યસ્ય પદદ્વયસ્ય વા. અસ્ત્ય્ એતત્ સ્થાનમ્ અસ્ત્ય્ એતદ્ વસ્ત્વ્ ઇત્ય્ અસ્ત્ય્ અયં સંભવો ઽસ્ત્ય્ અયં યોગો યદ્ અનિત્યાદિતો વિજાનીયાદ્ ઇતિ મતં ચેત્. ન. નૈતદ્ અસ્તિ. અન્યત્રાવચનાત્. અન્યત્ર વાક્યે પદદ્વયસ્યાવચનાત્. દર્શનપ્રહાતવ્યેનેતિ. દર્શનપ્રકારેણ. આત્મત આત્મીયતશ્ ચેતિ. સત્કાયદૃષ્ટ્યા સંપ્રયુક્તેન ચિત્તેન. ઉચ્છેદતઃ શાશ્વત ઇતિ. અન્તગ્રાહદૃષ્ટ્યા. અહેતુતો ઽક્રિયાતો ઽપવાદત ઇતિ મિથ્યાદૃષ્ટ્યા. અગ્રતઃ શ્રેષ્ઠતો વિશિષ્ટતઃ પરમત ઇતિ દૃષ્ટિપરામર્શેન. શુદ્ધિતો મુક્તિતો નૈર્યાણિકત ઇતિ શીલવ્રતપરામર્શેન. [તિબ્. 291અ] કાંક્ષાતો વિમતિતો વિચિકિત્સાત ઇતિ વિચિકિત્સાત. રજ્યેતેતિ રાગેણ. દ્વિષ્યાદ્ ઇતિ દ્વેષેણ. મન્યેતેતિ માનેન. મુહ્યેદ્ ઇતિ મોહેન. અયોગવિહિતતા વિજાનીયાદ્ ઇતિ. એવમ્ આત્માદિભિર્ વિપરીતતા વિજાનીયાદ્ ઇતિ નિગમયતિ. અત્રાપિ વાક્યે એષ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 626 ) પાઠો ઽભવિષ્યદ્ ઇતિ. ન ચૈવમ્. અતો ગમ્યતે નાયમ્ અસ્યાર્થ ઇતિ.
(વિઇ.13) સપ્ત દ્રવત ઇતિ. દુઃખાકારાશ્ ચત્વારો દ્રવ્યતો ભવન્તિ. સમુદયાદ્યાકારાસ્ ત્વ્ એકૈક ઇતિ સપ્ત. ય એવ હેત્વાકારઃ. સ એવ સમુદયઃ પ્રભવઃ પ્રત્યયશ્ ચ પર્યાયમાત્રં નાર્થભેદઃ. શક્ર ઇન્દ્રઃ પુરંદર ઇતિ યથા. એવં નિરોધ એવ શાન્તઃ પ્રણીતો નિઃસરણમ્ ઇત્ય્ એક આકારઃ. માર્ગ એવ ચ ન્યાયઃ પ્રતિપન્ નૈર્યાણિક ઇત્ય્ એક આકાર ઇતિ. તદ્ ઇદમ્ ઉક્તં ભવતિ. દુઃખાકારાંશ્ ચતુરઃ પૃથગ્ યોગિનઃ સમ્મુખીકુર્યુઃ. હેત્વાદ્યાકારાણાં ત્વ્ એકૈકમ્ ઇત્ય્ એકીયમતં.
દ્રવ્યતઃ ષોડશેતિ
વૈભાષિકા વર્ણયન્તિ દુઃખાકારવત્ સમુદયાદ્યાકારાણાં સર્વેષામ્ અપિ પૃથક્પૃથક્ સંમુખીકર્તવ્યત્વાત્. પ્રજ્ઞાસ્વભાવા હ્ય્ આકારા ઇતિ બ્રુવતે. પ્રત્યયાધીનત્વાદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. ન નિયતભવમ્ અનિત્યં પ્રત્યયાધીનત્વાત્ પ્રત્યયપ્રતિબદ્ધજન્મત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. પીડનાત્મકત્વાદ્ [તિબ્. 291બ્] ઇતિ. બાધનાત્મકત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. વિપક્ષેણેતિ. પ્રતિપક્ષેણેત્ય્ અર્થઃ. વિરુદ્ધઃ પક્ષો વિપક્ષ ઇતિ કૃત્વા. હેતુર્ બીજધર્મયોગેનેતિ. પ્રકૃષ્ટાવસ્થતાં હેતોર્ દર્શયત્ય્ આદિબીજવત્. યોગશબ્દો ઽત્ર ન્યાયર્થઃ. સમુદયઃ પ્રાદુર્ભાવયોગેનેતિ. સંનિકૃષ્ટાવસ્થતાં હેતોર્ દર્શયતિ. યતઃ ક્ષણાદ્ અનન્તરમ્ ઉત્પદ્યતે સમુદેત્ય્ અસ્માદ્ ઇતિ કૃત્વા. પ્રભવઃ પ્રબંધયોગેનેતિ. સંતતિયોગેનાનુચ્છેદં દર્શયતિ. બીજાંકુરકાણ્ડનાલાદિવત્. અભિનિષ્પાદનાર્થેન પ્રત્યય ઇતિ. હેત્વાદિભ્યો બહુભ્ય ઉત્પદ્યત ઇતિ દર્શયતિ. તદ્યથા મૃત્પિણ્ડદણ્ડાદિભ્યો બહુભ્યો નિષ્પદ્યતે ઘટઃ. તદ્વત્. અગ્નિનિર્વાપણાદ્ ઇતિ. રાગદ્વેષમોહાગ્નિનિર્વાપણાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. નિરુપદ્રવત્વાદ્ ઇતિ. નિર્દુઃખત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. સર્વાપક્ષાલવિયુક્તત્વાદ્ ઇતિ. સર્વદુઃખકારણવિમુક્તત્વાત્. ગમનાર્થેન નિર્વાણસ્ય. યોગયુક્તત્વાદ્ ઉપપત્તિયુક્તત્વાદ્ ઉપાયયુક્તત્વાદ્ વા. સમ્યક્પ્રતિપાદનાર્થેન પ્રતિપદ્ ઇતિ. પ્રતિપદ્યતે નિર્વાણમ્ અનયેતિ પ્રતિપત્. નૈર્યાણિક ઇતિ. અત્યંતં નિર્યાણાય પ્રભવતીતિ નૈર્યાણિકઃ.
અનાત્યન્તિકત્વાદ્ [તિબ્. 292અ] અનિત્યમ્ ઇતિ. પૂર્વં પ્રાગુત્પત્ત્યભાવેનાનિત્યમ્ ઉક્તમ્. ઇદાનીં પ્રધ્વંસાભાવેનેતિ દર્શયતિ. અભિન્યાસભૂતત્વાદ્ ઇતિ. ભારભૂતત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. દુઃખેન ભારભૂતેન હિ સ પુદ્ગલો ભિદ્યતે. આક્રમ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ. અકામકારિત્વાદ્ ઇતિ. કામતઃ કર્તું શીલમ્ અસ્યેતિ કામકારી. ન કામકાર્ય્ અકામકારી. તદ્ભાવાત્ અનાત્મા. સૂત્રે ઽપ્ય્ અયમ્ અર્થ ઉક્તઃ. રૂપં ચેદ્ ભિક્ષવ આત્માભવિષ્યત્. ન રૂપમ્ આત્મવ્યાબાધાય સંવર્તેત. લભ્યેત ચ રૂપે એવં ભવત્વ્ એવં મા ભૂદ્ ઇતિ કામકાર્ય્ આત્મેતિ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 627 ) નિરુક્તિપરિગ્રહાત્. હેતુર્ આગમનયોગેનેતિ. હિ ગતૌ હિનોત્ય્ અસ્માદ્ ઇતિ હેતુઃ. અસ્માદ્ ઉત્પદ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ. ઉન્મજ્જનયોગેનેતિ. અનાગતાધ્વન ઉન્મજ્જતીવેત્ય્ અર્થઃ. પ્રસરણયોગેનેતિ. પ્રબન્ધયોગેન. પ્રતિસરણાર્થેન પ્રત્યય ઇતિ. જનિક્રિયાપ્રતિપ્રધાનભૂત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. અસંબન્ધઃ સંબંધોપરમાદ્ ઇતિ. પૂર્વસ્ય દુઃખસ્યોપરમાત્. ઉત્તરસ્ય સંબંધોપરમો નિરોધ ઇત્ય્ અર્થઃ. ત્રિસંસ્કૃતલક્ષણવિમુક્તત્વાત્. ઉત્પાદવ્યયસ્થીત્ય્ [તિબ્. 292બ્] અન્યથાત્વવિમુક્તત્વાત્. પરમાશ્વાસત્વાદ્ ઇતિ સર્વદુઃખોચ્છિત્ત્યા પરમક્ષેમત્વાત્. નિર્વાણપુરાવિરોધનાર્થેન પ્રતિપદ્ ઇતિ. યસ્માદ્ અનેન નિર્વાણપુરં ન વિરોધ્યતે ન વિસંવાદ્યતે. કિં તર્હિ પ્રતિપદ્યત એવેત્ય્ અતઃ પ્રતિપત્. પ્રતિપદ્યતે અનયેતિ કૃત્વા.
છન્દમૂલકા ઇતિ. છન્દહેતુકા ઇત્ય્ અર્થઃ. તૃષ્ણાપર્યાય ઇહ છંદઃ. છન્દસમુદયા ઇતિ. છન્દસમુદ્ગમા ઇત્ય્ અર્થઃ. છન્દજાતીયા ઇતિ. છન્દપ્રત્યયા ઇત્ય્ અર્થઃ. પ્રભવશબ્દઃ કેવલં પશ્ચાત્ પઠિતવ્યઃ. આભિધાર્મિકૈર્ ઇતિ વાક્યાધ્યાહારઃ. સૂત્રાનુસરણં હિ કર્તવ્યમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. હેતુતઃ સમુદયતઃ. પ્રત્યયતઃ પ્રભવતશ્ ચેતિ.

કઃ પુનર્ એષાં [પદાનાં] છન્દાનામ્ [ઇવ વા] વિશેષઃ. અસ્મીત્ય્ અભેદેનાત્મભાવચ્છન્દ ઇતિ. અનવધાર્યૈકં દ્રવ્યં સમસ્તેષુ પંચસૂપાદાનસ્કંધેષુ અસ્મીત્ય્ અભેદેન પ્રકારાન્તરવિશિષ્ટસ્ય પ્રત્યુત્પન્નસ્યાત્મભાવવસ્તુનો ઽનાલંબનતઃ ત્રૈયધ્વિકાત્મભાવનાલમ્બનતો વા આત્મભાવપ્રાર્થના આત્મભાવચ્છન્દ ઇતિ પ્રથમઃ. સ્યામ્ ઇત્ય્ અભેદેનેતિ પુનર્ભવમાત્રપ્રાર્થના ન વિશેષરૂપાપ્રાર્થનેતિ દ્વિતીયઃ. ઇત્થં સ્યામ્ ઇતિ. ઇદંપ્રકારઃ [તિબ્. 293અ] સ્યામ્ ઇતિ ભેદેન પુનર્ભવચ્ચન્દસ્ તૃતીયઃ. પ્રતિસંધિબન્ધચ્છન્દશ્ ચતુર્થ ઇતિ. પ્રતિસંધિર્ એવ બંધઃ. પ્રતિસંધેર્ વા બંધઃ પ્રતિસંધિબંધઃ. તત્ર છન્દઃ પ્રાર્થનેતિ ચતુર્થઃ. કર્માભિસંસ્કારચ્છન્દો વા ચતુર્થ ઇત્ય્ અધિકૃતં. કર્મણો વાભિસંસ્કારઃ. તત્ર છન્દઃ. એવં ચૈવં ચ દાનં દાસ્યામીતિ. કથં પુનસ્ તે છન્દા મૂલાદિશબ્દવાચ્યા ઇતિ પ્રતિપાદયન્ન્ આહ. તત્ર પ્રથમ ઇતિ વિસ્તરઃ. આદિઃ કારણમ્ આદૌ વા કારણમ્ આદિકારણં. તદ્ભાવાત્ છન્દમૂલકાઃ. હેત્વર્થો હિ મૂલશબ્દઃ. ફલસ્યેવ બીજમ્ ઇતિ. યથા ફલસ્ય બીજમ્ આદિકારણં વિપ્રકૃષ્ટકારણં. તદ્વદ્ અયમ્ આદિચ્છન્દો દુઃખસ્ય. તેન તત્સમુદાગમાદ્ ઇતિ. તેન દ્વિતીયેન છદેન પુનર્ભવસ્ય સમુદાગમાત્ ક્ષણપરંપરયા ફલસ્યેવાંકુરાદિપ્રસવઃ. યથા પરંપરયાંકુરાદિપ્રસવઃ ફલસ્ય સમુદયઃ. તદ્વત્. તૃતીયચ્છન્દ ઇત્થં સ્યામ્ ઇતિ. તજ્જાતીયદુઃખપ્રત્યય ઇતિ. યત્પ્રકારઃ પુનર્ભવચ્છન્દઃ. તત્પ્રકારસ્ય દુઃખસ્ય ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 628 ) પ્રત્યયઃ સંભવતિ તસ્ય વિશેષરૂપત્વાદ્ વિશેષફલરૂપમ્ એવ ફલમ્ ઉત્પદ્યત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. ફલસ્યેવ ક્ષેત્રોદકપાષ્યાદિકમ્ ઇતિ. પાષિઃ શુષ્કો ગોમયઃ. આદિશબ્દેન [તિબ્. 293બ્] વાતાતપાદિર્ ગૃહ્યતે. તતો ઽપિ હિ ફલસંપદ્ ઇતિ. વીર્યં શીતવીર્યતા ઉષ્ણવીર્યતેતિ. વિપાકઃ ઉષ્ણપરિણામતા મધુરપરિણામતેતિ. પ્રભાવઃ સામર્થ્યવિશેષઃ. તદ્યથામ્લત્વે તુલ્યે બીજપૂરકરસઃ પિત્તં જનયત્ય્ આમલકરસં તુ શમયતીતિ. તત એવ તત્સંભવાદ્ ઇતિ. તત એવ પ્રતિસંધિબંધચ્છન્દાત્ તસ્ય પુનર્ભવલક્ષણસ્ય સંભવાદ્ ઉત્પાદાત્. ફલસ્યેવ પુષ્પાવસાનં. યથા પુષ્પાવસાનં ફલસ્ય પ્રભવઃ. તદ્વત્. અત્ર ચતુર્થચ્ચન્દઃ સાક્ષાદ્ધેતુઃ પુનર્ભવસ્ય. પૂર્વકાસ્ ત્રયઃ પારંપર્યેણ હેતવઃ. અથ ચેતિ વિસ્તરઃ. તૃષ્ણાવિચરિતાનાં દ્વવ્ પંચકૌ ગણૌ દ્વવ્ ચતુષ્કૌ ચત્વારશ્ છન્દા યથાક્રમં ભવન્તિ. પ્રથમચ્છન્દઃ પંચાકારઃ. દ્વિતીયો ઽપિ પંચાકારઃ. તૃતીયશ્ ચતુઃપ્રકારઃ. ચતુર્થો ઽપિ ચતુઃપ્રકારઃ. કથમ્. અસ્મીતિ ભિક્ષવઃ સત્યાત્મદૃષ્ટૌ સત્યામ્ ઇત્થમ્ અસ્મીતિ ભવતીદં પ્રકારો ઽસ્મીતિ ભવતિ. તદ્યોગાત્ તૃષ્ણામ્ ઉત્પાદયતીત્ય્ અર્થઃ. એવમ્ અસ્મીતિ યથા પૂર્વમ્ એવ નાન્યથેત્ય્ અર્થઃ. અન્યથાસ્મીત્ય્ અન્યેન પ્રકારેણ વર્ણપ્રતિભાનાદિદર્શનાત્. સદ્ અસ્મીતિ ભવતિ. વિપર્યયાદ્ અસદ્ અસ્મીત્ય્ અયમ્ અભેદેન પંચધાત્મભાવચ્ચન્દઃ પ્રથમઃ. ભવિષ્યામીત્ય્ અસ્ય ભવતીતિ શાશ્વતરૂપેણ. ન ભવિષ્યામીત્ય્ ઉચ્છેદરૂપેણ. ઇત્થં ભવિષ્યામીતિ વિસ્તરેણ પૂર્વવદ્ વ્યાખ્યાનમ્. [તિબ્. 294અ] ઇત્ય્ અયમ્ અભેદેન પંચધાપુનર્ભવચ્છન્દો દ્વિતીયઃ. સ્યામ્ ઇત્ય્ અસ્ય ભવતિ. ઇત્થં સ્યામ્ એવં સ્યામ્ અન્યથા સ્યામ્ ઇત્ય્ અસ્ય ભવતીત્ય્ અયં ભેદેન ચતુર્ધાપુનર્ભવચ્છંદસ્ તૃતીયઃ. અપિ તુ સ્યામ્ ઇત્ય્ અસ્ય ભવત્ય્ અપીત્થં સ્યામ્ અપ્ય્ એવં સ્યામ્ અપ્ય્ અન્યથા સ્યામ્ ઇત્ય્ અસ્ય ચતુર્ધાપ્રતિસંધિબંધચ્છન્દસ્ ચતુર્થઃ. તત્ર પ્રથમો દુઃખસ્યાદિકારણત્વાન્ મૂલહેતુર્ ઇતિ વિસ્તરેણ પૂર્વવદ્ યોજ્યં. પ્રતિનિયતત્વાત્ પ્રતિપદ્ ઇતિ. નિયતપ્રતિપાદનં પ્રતિપત્. કથં પુનઃ પ્રતિનિયતા. અનયૈવ તદ્ગમનાત્.
યથોક્તમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. નિત્યસુખાત્મીયાત્મદૃષ્ટિચરિતાનામ્ ઇતિ. નિત્યં સુખમ્ આત્મીયં આત્મેતિ ચ દૃષ્ટિચરિતમ્ એષાં. ત ઇમે નિત્યસુખાત્મીયાત્મદૃષ્ટિચરિતાઃ પુદ્ગલાઃ. તેષાં પ્રતિપક્ષેણ યથાક્રમમ્ અનિત્યાદ્યાકારાઃ. નાસ્તિ હેતુર્ ઇત્ય્ અહેતુદૃષ્ટિચરિતાનાં પ્રતિપક્ષેણ હેત્વાકારઃ. એકો હેતુર્ ઈશ્વરઃ પ્રધાનં ચેત્ય્ એકહેતુદૃષ્ટિચરિતાનાં સમુદયાકારઃ. સમુદયો હેતુર્ નૈકહેતુર્ ઇતિ. પરિણમતે ભાવ ઇતિ પરિણામદૃષ્ટિચરિતાનાં પ્રભવાકારઃ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 629 ) આદિભવો ઽયં. ન તુ પૂર્વમ્ અવસ્થિતઃ પરિણમત ઇતિ. બુદ્ધિપૂર્વકૃતો ઽયં લોક ઇતિ બુદ્ધિપૂર્વકૃતદૃષ્ટિચરિતાનાં [તિબ્. 294બ્] પ્રત્યયાકારઃ. નેદમ્ ઈશ્વરબુદ્ધિકૃતં જગત્. કિં તર્હિ. તંતં પ્રતીત્ય તત્તદ્ ભવતીતિ. વીપ્સાર્થો હિ પ્રતિશબ્દઃ. તસ્માદ્ અનેકપ્રત્યયજનિતં જગદ્ ઇતિ જ્ઞાપિતં ભવતિ.
એવં તુ યુક્તં સ્યાદ્ ઇતિ. સૌત્રાન્તિકમતમ્. આલમ્બનગ્રહણપ્રકાર આકારા ઇતિ. નૈરુક્તા વિધિર્ ઇતિ દર્શયત્ય્ આલમ્બનશબ્દાદ્ આકારં ગૃહીત્વા પ્રકારશબ્દાચ્ ચ કારશબ્દં. શેષવર્ણલોપે ચ કૃતે આકાર ઇતિ રુપં ભવતિ. તદ્ એવં સતિ પ્રજ્ઞાપિ સાકારા ભવતીતિ સિદ્ધં. સાલમ્બા ઇતિ. આલમ્બેત્ય્ આકારાન્તમ્ એતચ્ છબ્દરૂપં. ઘઞન્તં વા આલમ્બ ઇતિ. સહાલમ્બેન સહાલમ્બયા વા વર્તન્તે સાલમ્બઃ. સાલમ્બના ઇત્ય્ અર્થઃ.
(વિઇ.14, 15) કુશલાદિભેદમ્ ઇતિ. આદિશબ્દેનાકુશલાવ્યાકૃતભૂમ્યાશ્રયગ્રહણં. શ્લોકાદૌ ભવત્વાદ્ આદ્યમ્ ઇતિ ઇહાદ્યં. ન શાસ્ત્રમ્ ઇતિ વ્યાચષ્ટે. શાસ્ત્રે હિ ધર્મજ્ઞાનમ્ આદ્યં પઠિતમ્ ઇતિ.
ધર્માખ્યં ષટ્સ્વ્
ઇતિ.
કામાવચરદુઃખાદ્યાલમ્બનત્વાત્. આરૂપ્યત્રયે ચાસ્તિ ભાવનામાર્ગસંગૃહીતમ્ એવાન્વયજ્ઞાનં.
તથૈવ ષડ્
ઇતિ. દુઃખજ્ઞાનાદીનામ્ અન્વયજ્ઞાનસ્વભાવત્વસમ્ભવાત્. ન રૂપારૂપ્યધાત્વોઃ સંમુખીક્રિયત ઇતિ. યુક્તં તાવદ્ આરૂપ્યધાતૌ ધર્મજ્ઞાનં ન સંમુખીક્રિયત ઇતિ. આરૂપ્યાણાં કામાવચરદુઃખાદ્યનાલંબનત્વાત્. રૂપધાતૌ તુ કસ્માન્ ન સંમુખીક્રિયતે. કેચિદ્ આહુઃ. કામધાતુવિદૂષણપરં ધર્મજ્ઞાનં. રૂપધાતૂપપન્નસ્ય ચ ધર્મજ્ઞાનં ન કામધાતું વિદૂષયિતુમ્ [તિબ્. 295અ] ઉપજાયતે. તસ્ય વૈરાગ્યભૂમિસંચારપરિત્યક્તત્વાત્. કામધાતૂપપન્નસ્ તુ તદ્ વીતરાગો ઽપિ તત્ સંમુખીકરોતિ. કામધાતૂપપત્તેઃ સાવશેષત્વાદ્ ઇત્ય્ અતો ન રૂપધાતૌ ધર્મજ્ઞાનં સંમુખીક્રિયતે. આચાર્યસંઘભદ્રસ્ ત્વ્ આહ. ધર્મજ્ઞાનં કામેધાતાવ્ એવ સંમુખીક્રિયતે. ન રૂપારૂપ્ય ધાત્વોઃ. તત્સમાપત્તિવ્યુત્થાનચિત્તાનાં કામધાતાવ્ એવ સદ્ભાવાત્. અનુપરિવર્તકાશ્રયાભાવાદ્ વા. ધર્મજ્ઞાનાનુપરિવર્તકસ્ય હિ શીલસ્ય કામાવચરાણ્ય્ એવ ભૂતાન્ય્ આશ્રયઃ. દૌઃશીલ્યસમુત્થાપકક્લેશપ્રાપ્તિવિબંધકત્વાત્. પ્રાતિપક્ષિકત્વાત્. તાનિ ચ તત્ર ન સંતીતિ ધર્મજ્ઞાનમ્ કામધાત્વ્ આશ્રયં એવેતિ.

(વિઇ.16) નિરોધજ્ઞાનમ્ એકં ધર્મસ્મૃત્યુપસ્થાનં ધર્મસ્મૃત્યુપસ્થાનનિર્દેશ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 630 ) ઉક્તં. ધર્માઃ કાયવેદનાચિત્તેભ્યો ઽન્ય ઇતિ. અન્યાનિ જ્ઞાનાનિ ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનીતિ. ધર્માન્વયસંવૃતિદુઃખસમુદયમાર્ગક્ષયાનુત્પાદજ્ઞાનાનિ ચતુઃસ્મૃત્યુપસ્થાનસ્વભાવાનિ સન્તિ. દુઃખજ્ઞાનમ્ અપિ હિ કદાચિત્ કાયાલંબનં. કદાચિદ્ યાવદ્ ધર્માલમ્બનં. એવં સમુદયજ્ઞાનં. માર્ગજ્ઞાનમ્ અપિ યદ્ અનાસ્રવસંવરાલમ્બનં કાયસ્મૃત્યુપસ્થાનં તદ્ ભવતિ. શેષં સુગમં.
(વિઇ.17) અન્યત્રાન્વયજ્ઞાનાદ્ ઇતિ. ધર્મજ્ઞાનં યદ્ય્ અનાસ્રવં જ્ઞાનમ્ આલંબેત [તિબ્. 295બ્] ધર્મજ્ઞાનપક્ષમ્ એવાલમ્બેત. એવમ્ અન્વયજ્ઞાનમ્ અન્વયજ્ઞાનપક્ષમ્ એવાલમ્બેતેતિ નિયમઃ. તત્ર ધર્મજ્ઞાનસ્ય માર્ગજ્ઞાનભૂતસ્ય ધર્મજ્ઞાનાન્તરં દુઃખજ્ઞાનાદીનિ ચાનુત્પાદજ્ઞાનાન્તાન્ય્ આલમ્બનં સંભવન્તિ. દુઃખસમુદયજ્ઞાનભૂતસ્ય તુ સંવૃતિજ્ઞાનમ્ આલંબનં સંભવતિ. પરચિત્તજ્ઞાનભૂતસ્ય ચ પરચિત્તજ્ઞાનમ્ આલંબનં સંભવતીતિ. નવ જ્ઞાનાનિ તસ્યાલંબનમ્ ઇતિ. એવમ્ અન્વયજ્ઞાનમ્ અપિ યોજ્યં. માર્ગજ્ઞાનસ્યાપિ નવૈવાન્યત્ર સંવૃતિજ્ઞાનાત્. ન હિ માર્ગજ્ઞાનં સંવૃતિજ્ઞાનમ્ આલમ્બતે. અનાસ્રવમાર્ગાલમ્બનનિયમાત્. દ્વે સંવૃતિપરચિત્તજ્ઞાને ઇતિ. દુઃખસમુદયસત્યાંતર્ભૂતે. પરચિત્તજ્ઞાનં યદ્ અનાસ્રવં. તસ્ય નવાનાસ્રવાણિ જ્ઞાનાન્ય્ આલંબનં. યત્ સાસ્રવં તસ્ય સંવૃતિજ્ઞાનં પ્રર્ચિત્તજ્ઞાનં ચાલમ્બનં સંભવતિ. ક્ષયાનુત્પાદજ્ઞાને દુઃખજ્ઞાનાદિસ્વભાવ ઇતિ દશાપિ જ્ઞાનાનિ તયોર્ આલમ્બનાનિ ભુવન્તિ.
(વિઇ.18, 19) સંપ્રયુક્તવિપ્રયુક્તભેદાદ્ ઇતિ.
સંપ્રયુક્તાશ્ ચિત્તચૈત્તા
ઇતિ. વિપ્રયુક્તાઃ પ્રાપ્ત્યાદયઃ. કુશલાવ્યાકૃતભેદાદ્ ઇતિ. કુશલં પ્રતિસંખ્યાનિરોધઃ પરમક્ષેમત્વાત્. અવ્યાકૃતાવ્ [તિબ્. 296અ] આકાશપ્રતિસંખ્યાનિરોધાવ્ ઇતિ. કામાવચરાનાસ્રવાશ્ ચત્વાર ઇતિ. સંપ્રયુક્તવિપ્રયુક્તભેદાત્. રૂપારૂપ્યાવચરાનાસ્રવાઃ ષડ્ ઇતિ. પ્રત્યેકં સંપ્રયુક્તવિપ્રયુક્તભેદાત્. કામરૂપારૂપ્યાવચરા અપિ તત એવ ભેદાત્ ષટ્. દ્વાવ્ અનાસ્રવાવ્ ઇતિ. તત એવ કામરૂપાવચરાનાસ્રવઃ સંપ્રયુક્તા ઇતિ. આરૂપ્યાવચરાંઆં ચિત્તચૈત્તાનાં વિપ્રયુક્તાસંસ્કૃતાનાં ચ સર્વેષાં પરચિત્તજ્ઞાનાવિષયત્વાત્. અવ્યાકૃતમ્ અસંસ્કૃતં મુક્ત્વેતિ. ક્ષયાનુત્પાદજ્ઞાનયોશ્ ચતુઃસત્યાલમ્બનત્વાદ્ અવ્યાકૃતસ્ય ચાસંસ્કૃતસ્ય તદ્વ્યતિરિક્તત્વાત્.
(વિઇ.20) સ્યાદ્ એકેન જ્ઞાનેન સર્વધર્માન્ જાનીયાત્. ન સ્યાદ્ ઇતિ. કથં ગમ્યતે. સૂત્રાત્. ઇહાસ્માકં ભો ગૌતમ ઉપસ્થાનશાલાયાં સંનિષણ્ણાનાં સંનિપતિતાનામ્ એવંરૂપાન્તરાકથાસમુદાહારો ઽભૂત્. શ્રમણો ગૌતમઃ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 631 ) કિલૈવમ્ આહ. નાસ્તિ સ કશ્ચિચ્ છ્રમણો વા બ્રાહ્મણો વા. યઃ સકૃત્ સર્વં જાનીયાત્ સર્વં પશ્યેદ્ ઇતિ. તથ્યમ્ ઇદં ભો ગૌતમ સ્મરામિ ભવતો ઽહમ્ એવં વક્તુમ્. અપિ તુ નાસ્તિ સ કશ્ચિચ્ છ્રમણો વા બ્રાહ્મણો વા. યઃ સકૃત્ સર્વં જ્ઞાસ્યતિ વા દ્રક્ષ્યતિ વેતિ.
વિષયિવિષયભેદાદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. [તિબ્. 296બ્] વિષયિણો વિષયસ્ય ચ ભેદાત્. યસ્માદ્ યો વિષયી. ન સ એવ તસ્ય વિષયો ભવતિ. સ્વાતમનિ વૃત્તિવિરોધાત્. ન હિ સૈવાસિધારા તયૈવ છિદ્યતે. તસ્માત્ તેન સંવૃતિજ્ઞાનેન સ્વભાવો ન ગૃહ્યતે. નાપિ તેન ચૈત્તાઃ સહભુવો ગૃહ્યન્તે. એકાલમ્બનત્વાત્. યદ્ એવ હિ તસ્ય સંવૃતિજ્ઞાનસ્યાલમ્બનં. તદ્ એવ સંપ્રયુક્તાનાં. યદિ ચ તે સંપ્રયુક્તા ગૃહ્યેરન્ સ્વભાવાલમ્બનાઃ સ્યુઃ. સંવૃતિજ્ઞાનેનૈકાલંબનાત્. ન ચૈતદ્ યુક્તં. તસ્માન્ ન તે તેન ગૃહ્યન્તે. અતિસંનિકૃષ્ટત્વાચ્ ચ. ન તેન વિપ્રયુક્તાઃ સહભુવો ઽપિ ગૃહ્યન્તે. ચક્ષુષો ઽઞ્જનાઞ્જનશલાકાદર્શનવત્. તચ્ ચેતિ સંવૃતિજ્ઞાનં. તસ્ય વ્યવચ્છિન્નભૂમ્યાલમ્બનત્વાદ્ ઇતિ. યસ્માદ્ ભાવનામયં રૂપાવચરં સંવૃતિજ્ઞાનં વ્યવચ્છિન્નમ્ એવ ભૂમિમ્ આલમ્બતે. કામધાતું વા પ્રથમં વા ધ્યાનં યાવદ્ ભવાગ્રં વા. કિં કારણમ્. આનન્તર્યવિમુક્તિમાર્ગાણામ્ અધરોત્તરભૂમ્યાલમ્બનત્વાત્ યથાક્રમં.
શાન્તાદ્યુદારાદ્યાકારા ઉત્તરાધરગોચરા
ઇતિ વચનાત્. યદિ ચ તત્ સર્વભુંયાલમ્બનં સ્યાત્. સર્વતો યુગપદ્ વૈરાગ્યં સ્યાત્. પ્રયોગવિશેષમાર્ગયોર્ અપિ યથાસંભવં કાચિદ્ એવ ભૂમિર્ આલમ્બનં. કથં. નિર્વેધભાગીયપ્રયોગમાર્ગસંગૃહીતસ્ય હિ યસ્ય કામધાતુર્ આલમ્બનં. [તિબ્. 297અ] ન તસ્યેતરૌ ધાતૂ. યસ્યેતરૌ ધાતૂ. ન તસ્ય કામધાતુર્ આલમ્બનં. અશુભાપ્રમાણાભિભ્વાયતનાદિવિદૂષણે વિશેષમાર્ગસંગૃહીતસ્ય કામધાતુર્ એવાલમ્બનં. નેતરૌ ધાતૂ.
(વિઇ.21, 22) એકજ્ઞાનાન્વિતો રાગી પ્રથમે ઽનાસ્રવક્ષણ
ઇતિ. યસ્માત્ ક્ષાન્તિજ્ઞાનં ન ભવતિ અન્યેનાપિ અનાસ્રવેણ જ્ઞાનેન સમન્વાગતો ન ભવતિ રાગીતિ ગ્રહણં. યસ્માદ્ વીતરાગઃ પરચિત્તજ્ઞાનેનાપિ સમન્વાગતો ભવતિ.
દ્વિતીયે ત્રિભિર્
ઇતિ. તદ્ એવ દુઃખે ધર્મજ્ઞાનં ચોચ્યતે દુઃખજ્ઞાનં ચેતિ. નામભેદાત્ દ્વિત્વોપચારે. ધર્મજ્ઞાનેન દુઃખજ્ઞાનેન સંવૃતિજ્ઞાનેન ચેતિ ત્રિભિઃ સમન્વાગતઃ.
ચતુર્ષ્વ્
ઇતિ દુઃખે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષણે સમુદયમાર્ગનિરોધધર્મજ્ઞાનક્ષણેષુ ચ. ક્ષાન્તિષુ પૂર્વવદ્ એવાસમન્વાગમાત્ દુઃખે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષણે હ્ય્ અન્વયમ્ એવ વર્ધતે. ન ધર્મજ્ઞાનં. તેન સમન્વાગતપૂર્વત્વાત્. સમુદયધર્મજ્ઞાનક્ષણે સમુદયજ્ઞાનમ્ એવ વર્ધતે. [તિબ્. 297બ્] ન ધર્માન્વયજ્ઞાને. પૂર્વમ્ એવ તાભ્યાં સમન્વાગતત્વાત્. એવં નિરોધમાર્ગધર્મજ્ઞાનક્ષણયોર્ નિરોધમાર્ગજ્ઞાને એવ વર્ધેતે ઇતિ વક્તવ્યં. વીતરાગસ્ તુ સર્વત્રાધિકેન પરચિત્તજ્ઞાનેનેતિ. દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તૌ યાવન્ માર્ગે ધર્મજ્ઞાનક્ષણે પરચિત્તજ્ઞાનેનાપિ સમન્વાગતઃ. તૈશ્ ચ યથોક્તૈર્ જ્ઞાનૈર્ ઇતિ વેદિતવ્યં. માર્ગે ઽન્વયજ્ઞાને તુ તૈર્ એવ સપ્તભિર્ અવીતરાગઃ સમન્વાગતઃ. વીતરાગસ્ ત્વ્ અષ્ટાભિઃ. તૈશ્ ચ પરચિત્તજ્ઞાનેન ચેતિ. ક્ષયાનુત્પાદજ્ઞાનાભ્યાં ત્વ્ અર્હન્ન્ એવ સમન્વાગત ઇતિ સુબોધાન્ ન તદર્થં સૂત્રિતમ્ ઇત્ય્ અવગન્તવ્યં.
(વિઇ.23, 24) યથોત્પન્નાનિ ભાવ્યંત

ઇતિ. ઇહ દ્વિવિધા ભાવનાધિકૃતા. પ્રતિલંભભાવના નિષેવણભાવના. પ્રતિલંભભાવના પ્રાપ્તિતઃ નિષેવણભાવના સંમુખ્ઃઇભાવતઃ.
યથોત્પન્નાનિ ભાવ્યંત
ઇતિ યાનિયાન્ય્ ઉત્પન્નાનિ તાનિતાનિ ભાવ્યંત ઇતિ. તદ્યથા દુઃખધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તાવ્ ઉત્પન્નાયાં તજ્જાતીયા ક્ષાન્તિર્ એવાનાગતા ભાવ્યતે. તદાકારાશ્ ચત્વાર ઇતિ. ક્ષાંત્યાકારા અનિત્યાદ્યાશ્ ચત્વારઃ સભાગત્વાત્. નાન્યે. એવં દુઃખે ધર્મજ્ઞાન ઉત્પન્ને તદ્ એવાનાગતં ભાવ્યતે. તદાકારાશ્ ચત્વાર એવ ભાવનાં ગચ્છન્તિ. એવં દુઃખાન્વયજ્ઞાનક્ષાંત્યાદિષુ યોજ્યં. સભાગજ્ઞાનાકારભાવનૈવેતિ. કસ્માત્ [તિબ્. 298અ] સભાગજ્ઞાનભાવના સભાગાકારભાવના ચ દર્શનમાર્ગ એવ ભવતિ. ન ભાવનામાર્ગ ઇતિ. ક્ષાંતીનામ્ અપરિપ્રશ્નઃ. ભાવનામાર્ગે તાસામ્ અભાવાત્. તાસામ્ અપિ વા પ્રશ્નઃ કર્તવ્યઃ. તાસામ્ અપિ સભાગભાવનાત્. ન હિ દુઃખક્ષાન્તાવ્ ઉત્પન્નાયાં સમુદયાદિદુઃખક્ષાન્ત્યાકરા ભાવ્યન્તે. ઉદાહરણમાત્રાર્થત્વાત્ તુ જ્ઞાનપરિપ્રશ્નો ન ક્ષાન્તિપરિપ્રશ્ન ઇતિ. ગોત્રાણામ્ અપ્રતિલબ્ધત્વાદ્ ઇતિ. સભાગહેતુનામ્ અપ્રતિલબ્ધત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. કથં કૃત્વા. દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તાવ્ ઉત્પન્નાયાં તદ્ગોત્રં તદાકારાણાં ચ ચતુર્ણાં ગોત્રાણિ લબ્ધાનિ ભવન્તિ. ન દુઃખધર્મજ્ઞાનાદીનાં. કિં પુનઃ કારણમ્ અનિત્યાદીનાં આકારાણામ્ એકૈકસ્મિન્ન્ આકારે સંમુખીભૂતે પરિશિષ્ટાનામ્ આકારાણાં ગોત્રાણિ પ્રતિલભ્યંતે. યતસ્ તે ભાવનાં ગચ્છન્તિ. તુલ્યાલમ્બનતયા સભાગત્વાત્. સર્વેષાં ગોત્રાણિ પ્રતિલબ્ધાનિ ભવન્તિ. એવં દુઃખે ધર્મજ્ઞાન ઉત્પન્ને યાવન્ માર્ગે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તાવ્ ઉત્પન્નાયાં તદ્ગોત્રાણિ તદાકરાણિ ચ ચતુર્ણાં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 633 ) ગોત્રાણિ લબ્ધાનિ ભવન્તીતિ તદ્ એવ ભાવનાં ગચ્છતિ નાન્યત્. ભાવનામાર્ગે તુ પુનઃ સર્વેષાં જ્ઞાનાનાં સભાગવિસભાગાનાં તદાકરાણાં ચ સંમુખીભાવાત્ સર્વેષાં હેતવો લબ્ધા ભવન્તીતિ. તદ્વિશિષ્ટા જ્ઞાનાકારા ભાવનાં ગચ્છંત્ય્ અનાગતાઃ.
સાંવૃતં ચાન્વયત્રય
ઇત્ય્ અલબ્ધપૂર્વં. ન ધર્મજ્ઞાનેષ્વ્ અકૃત્સ્નસત્યાભિસમયાદ્ ઇતિ. [તિબ્. 298બ્] ન હિ તદાનીં રૂપારૂપ્યાવચરં દુઃકં પરિજ્ઞાતં સમુદયઃ પ્રહીણસ્ તન્નિરોધઃ સાક્ષાત્કૃત ઇતિ. માર્ગસ્ય પૂર્વં લૌકિકેન માર્ગેણાનભિસમિતત્વાદ્ ઇતિ. લૌકિકમાર્ગેણ પૂર્વમ્ અનાદિગતિસંસારે દુઃખસમુદયનિરોધા અભિસમિતાઃ. ન તુ સંવૃતિજ્ઞાનેન કદાચિન્ માર્ગો માર્ગાદિભિર્ આકારૈર્ અભિસમિતઃ. તસ્માત્ ત્રયાણામ્ એકૈકસ્ય સત્યસ્યાભિસમયાન્તે ભાવનાં. ગચ્છતિ. ન માર્ગાન્વયજ્ઞાને. ન તુ માર્ગઃ શક્યતે કૃત્સ્નો ભાવયિતુમ્ ઇતિ. સંમુખીકર્તુમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. સમુદયો ઽપિ તદા ન સર્વઃ પ્રહીણ ઇતિ. નિરોધમાર્ગદર્શનભાવનાપ્રહાતવ્યઃ. દુઃખં પુનઃ સર્વં ત્રૈધાતુકં પરિજ્ઞાતં તસ્ય પરિજ્ઞેયત્વાદ્ ઇત્ય્ અતઃ સમુદયમ્ એવ પ્રતિચોદ્યતે. તત્સત્યદર્શનહેય ઇતિ. સમુદયસત્યદર્શનહેય ઇત્ય્ અર્થઃ. બહુગોત્રત્વાદ્ ઇતિ. આત્મભાવસંતતિસામાન્યવિશેષો ગોત્રં. તાનિ બહૂનિ ગોત્રાણ્ય્ અસ્યેતિ બહુગોત્રો માર્ગઃ. શ્રાવકગોત્રાત્ પ્રત્યેકબુદ્ધગોત્રમ્ અન્યત્. તથા બુદ્ધગોત્રં. શ્રાવકગોત્રમ્ અપ્ય્ અન્યોન્યં ભિન્નં. મૃદ્વધિમાત્રાદિભેદાત્. તેષાં કશ્ચિદ્ એવ દર્શનહેયપ્રતિપક્ષો ભાવ્યતે સંમુખીક્રિયત ઇત્ય્ અર્થઃ.
ન માર્ગઃ. શક્યતે કૃત્સ્નો ભાવયિતું. દર્શનમાર્ગપરિવારત્વાદ્ ઇતિ. દર્શનમાર્ગસ્ય [તિબ્. 299અ] પરિવારઃ સંવૃતિજ્ઞાનમ્. અતઃ સત્યત્રયાંતે એવ દર્શનમાર્ગો ભાવ્યતે. ન માર્ગસત્યંતે તસ્ય ભાવનામાર્ગત્વાત્.
સાધ્યત્વાદ્ અજ્ઞાપકમ્ ઇતિ. સાધ્યમ્ ઇદં દર્શનમાર્ગપરિવાર એવ. ન ભાવનામાર્ગપરિવારો ઽપીતિ. વયં હિ ભાવનામાર્ગપરિવારો ઽપિ તદ્ ઇતિ બ્રૂમઃ.
સત્યાલંબનં વિશિષ્ટતરમ્ ઇતિ. દર્શનાવસ્થાયાં યલ્ લૌકિકં પૂર્વમ્ આસીત. તતો વિશિષ્ટમ્ એવ ચ લૌકિકમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. યસ્ તત્સંમુખીભાવસમર્થાશ્રયલાભ ઇતિ. તસ્ય સંવૃતિજ્ઞાનસ્ય સંમુખીભાવે સમર્થાશ્રયસ્ય યો લાભઃ. એષ એવ તસ્ય લાભઃ. નાર્થાન્તરભૂત ઇતિ. ગોત્રે ઽભિલબ્ધે લબ્ધં ગૌત્રિકમ્ ઇતિ. ગોત્રં તદુત્પાદનસમર્થો હેતુઃ. તત્ર ભવં ગૌત્રિકં સંવૃતિજ્ઞાનમ્. એતદ્ ઉક્તં ભવતિ તત્સંમુખીભાવસમર્થાશ્રયલાભે તદ્ અપિ તેનાશ્રયેણોત્પદ્યમાનં લબ્ધં ભવતીતિ. અથ કસ્માદ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 634 ) એવં નેચ્છંતિ વૈભાષિકાઃ. દર્શનમાર્ગલભ્યં તત્. તસ્ય કથં ભાવનામાર્ગે સંમુખીભાવો ભવિષ્યતીતિ. દર્શનમાર્ગે ચોત્પત્ત્યનવકાશો ઽસ્યાસ્તિ તદ્ અનુત્પત્તિધર્મકમ્ ઇતિ વર્ણયંતે.
એવં યાવચ્ ચતુર્થધ્યાનભૂમિક ઇતિ વિસ્તરઃ. પ્રથમધ્યાનભૂમિકશ્ ચેદ્ ભવતિ ત્રિભૂમિકં ભાવ્યતે. પ્રથમધ્યાનભૂમિકમ્ અનાગમ્યભૂમિકં [તિબ્. 299બ્] કામાવચરં ચ. ધ્યનાંતરભૂમિકશ્ ચેચ્ ચતુર્ભૂમિકં ભાવ્યતે. ધ્યાનાન્તરભૂમિકં પ્રથમધ્યાનભૂમિકાદીનિ ચ પૂર્વોક્તાનિ એવં દ્વિતીયધ્યાનભૂમિકશ્ ચેત્ પંચભૂમિકં. દ્વિતીયધ્યાનભૂમિકં યાવત્ કામાવચરં. તૃતીયધ્યાનભૂમિકશ્ ચેત્ ષટ્ભૂમિકં. તૃતીયધ્યાનભૂમિકં યાવત્ કામાવચરં. ચતુર્થધ્યાનભૂમિકશ્ ચેદ્ ભવતિ સપ્તભૂમિકં ભાવ્યતે. ચતુર્થધ્યાનભૂમિકં. યાવત્ કામાવચરં ચેતિ. એકસ્ય પરિસંખ્યાનાત્ સિદ્ધં ભવતિ શેષં ચત્વારીતિ. નિરોધે ઽન્ત્યમ્ એવાન્ત્યમ્ એવ ચ નિરોધ ઇત્ય્ ઉભયાવધારણાચ્ છેષં ચતુઃસ્મૃત્યુપસ્થાનમ્ ઇતિ સિદ્ધં ભવતિ. દુઃખે ઽભિસમિતે યત્ સંવૃતિજ્ઞાનં ભાવ્યતે. તચ્ ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ દુઃખસ્ય કાયાદિસ્વભાવત્વાત્. એવં સમુદયે ઽપિ વક્તવ્યં. તત્ સત્યાકારમ્ એવેતિ. દુઃખે ઽભિસમિતે યત્ સંવૃતિજ્ઞાનં ભાવ્યતે. તત્ પ્રત્યેકમ્ અનિત્યદુઃખશૂયાનાત્માકારં. એવં સમુદયે નિરોધે ચ વક્તવ્યં. આલમ્બનમ્ અસ્ય તદ્ એવેતિ. તસ્યાકારસ્ય તદાલમ્બનત્વાત્. પ્રાયોગિકમ્ ઇતિ. નોપપત્તિલભ્યઃ. ચતુઃપંચસ્કંધસ્વભાવાનીતિ. કામાવચરમ્ [તિબ્. 300અ] અનુપરિવર્તકરૂપાભાવાચ્ ચતુઃસ્કંધસ્વભાવં. વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનસ્કંધસ્વભાવમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ઊર્ધ્વભૂમિકાનિ તુ પંચસ્વભાવાનિ ધ્યાનસંવરલક્ષણરૂપસ્કન્ધસ્વભાવાત્.
(વિઇ.25, 26) દ્વે જ્ઞાને પ્રત્યુત્પન્ને ઇતિ. અન્વયજ્ઞાનં માર્ગજ્ઞાનં ચ. માર્ગાન્વયજ્ઞાનસ્ય તદુભયસ્વભાવત્વાત્. અનાગતાનિ ષડ્ ઇતિ. ધર્મજ્ઞાનાદીનિ. ન સંવૃતિજ્ઞાનં ભાવ્યતે. લબ્ધપૂર્વત્વાત્ વક્ષ્યતિ હિ
લબ્ધપૂર્વં ન ભાવ્યત
ઇતિ. ન પરચિત્તજ્ઞાનમ્ અવીતરાગત્વાત્.
તદૂર્ધ્વં સપ્તભાવનેતિ.

એકપ્રકારપ્રહાણે યાવદ્ અષ્ટપ્રકારપ્રહાણે. યાવન્ ન વીતરાગો ભવતીતિ. યાવન્ ન પ્રહીણનવપ્રકાકો ભવતિ. અત્રાન્તરે પ્રયોગાનન્તર્યવિમુક્તિવિશેષમાર્ગેષુ ભાવ્યમાનેષુ સપ્ત જ્ઞાનાનિ ભાવ્યન્તે. ધર્મજ્ઞાનાદીનિ પરચિત્તજ્ઞાનવર્જિતાનિ ભાવ્યન્તે. લૌકિકશ્ ચેત્. યદિ શાંતાદ્યુદારાદ્યાકારો ભાવનામાર્ગઃ સંવૃતિજ્ઞાનં પ્રત્યુત્પન્નં. ચતુર્ણાં ધર્નજ્ઞાનાનામ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 635 ) ઇતિ. દુઃખસસ્મુદયનિરોધમાર્ગધર્મજ્ઞાનાનામ્ અન્યતમત્. અન્વયજ્ઞાનાનાં કામધાત્વપ્રતિપક્ષત્વાન્ નાન્વયજ્ઞાનાનામ્ અન્યતમત્. પંચસુ ચાભિજ્ઞાસ્વ્ ઇતિ. આસ્રવક્ષયાભિજ્ઞનમ્ અપાસ્ય. [તિબ્. 300બ્] ચતુર્ણામ્ અન્વયજ્ઞાનાનામ્ ઇતિ. દુઃખસમુદયનિરોધમાર્ગાન્વયજ્ઞાનાં. દ્વયોશ્ ચ ધર્મજ્ઞાનયોર્ ઇતિ. નિરોધમાર્ગાલંબનયોસ્ ત્રિધાતુપ્રતિપક્ષત્વયોગાત્. સંવૃતિજ્ઞાનં ન ભાવ્યતે ભવાગ્રાપ્રતિપક્ષત્વાદ્ ઇતિ. સપ્તભૂમિવૈરાગ્યે લોકોત્તરે ઽપિ ભાવ્યમાને સંવૃતિજ્ઞાનં ભાવ્યતે. સંવૃતિજ્ઞાનમ્ અપિ હિ તસ્ય ક્લેશપ્રકારસ્ય પ્રતિપક્ષો ભવતિ. ન કેવલં લોકોત્તરમ્ ઇતિ. સંવૃતિજ્ઞાનમ્ અપિ તત્ર ભાવ્યતે તજ્જાતીયમ્. અકોપ્યપ્રતિવેધે તુ ન તથા પ્રતિપક્ષરૂપં ભૂતં સંવૃતિજ્ઞાનમ્ અસ્તિ. અતો ઽત્ર ન ભાવ્યતે. તત્ર ક્ષયજ્ઞાનં સપ્તમમ્ ઇતિ. આનન્તર્યમાર્ગસ્થિતત્વાત્ ક્ષયજ્ઞાનં તત્ર ભાવ્યતે. નાનુત્પાદજ્ઞાનં ન હ્ય્ આનન્તર્યમાર્ગસ્થિતો ઽકોપ્યધર્મા ભવતિ. અકોપ્યધર્મણશ્ ચાનુત્પાદજ્ઞાનં ભાવ્યત ઇતિ. ભવાગ્રવૈરાગ્યે વિમુક્તિમાર્ગેષ્વ્ અષ્ટાસુ સપ્તૈવ જ્ઞાનાનિ ભાવ્યન્ત ઇતિ. પરચિત્તજ્ઞાનં કથં ભાવ્યતે. આનન્તર્યમાર્ગે પ્રતિષિદ્ધં પરચિત્તજ્ઞાનં ન વિમુક્તિમાર્ગે. અતઃ એકપ્રકારે પ્રહીણે યાવદ્ અષ્ટપ્રકારે પ્રહીણે પૂર્વપરચિત્તજ્ઞાનવિશિષ્ટં પરચિત્તજ્ઞાનં ભાવ્યતે. યત્ સ એવંવિધ આર્યપુદ્ગલસ્ તતો માર્ગાદ્ વ્યુત્થિતઃ સંમુખીકુર્યાત્. સંતાનવિશેષાદ્ ધિ પરચિત્તજ્ઞાનવિશેષ ઇષ્યતે.
ઉભયોર્ અપિ સરાગવીતરાગયોર્ [તિબ્. 301અ] વિમુક્તિમાર્ગે ભાવનેતિ. પ્રયોગમાર્ગે તુ તયોર્ ઇતિ. તયોર્ એવ સરાગવીતરાગયોઃ સંવૃતિજ્ઞાનસ્યાપિ ભાવના. વિમુક્તિમાર્ગે કિમ્ અર્થં વિવાદઃ. દર્શનમાર્ગસાદૃશ્યાત્ તત્ર તદ્ આભિસમયાન્તિકવદ્ ભાવ્યેત ઇત્ય્ એકે. ન ચાભિસમયો ઽસ્તિ દર્શનમાર્ગસાદૃશ્યં ચેત્ય્ અપર ઇત્ય્ એવં વિવાદઃ.
(વિઇ.28-30) ષણ્ણાં ભાવના પૂર્વવદ્ ઇતિ. ધર્માન્વયદુઃખસમુદયનિરોધમાર્ગજ્ઞાનાનાં. ન સંવૃતિજ્ઞાનસ્ય દર્શનમાર્ગસાદૃશ્યાદ્ ઇતિ. કિમ્ અત્ર દર્શનમાર્ગેણ સાદૃશ્યં. ફલપ્રાપ્તિઃ. યથા દર્શનમાર્ગેણ સ્રોતઆપત્તિફલં વા સકૃદાગામ્યનાગામિફલં વા પ્રાપ્યતે. એવમ્ અનેનાપ્ય્ આનન્તર્યમાર્ગેણ શૈક્ષસ્ય શૈક્ષેન્દ્રિયોત્તાપનાયાં તીક્ષ્ણેન્દ્રિયસંગૃહીતાનિ સંસ્કૃતાનિ સ્રોતઆપત્તિફલાદીનિ પ્રાપ્યંતે. દર્શનમાર્ગે ચાનન્તર્યમાર્ગાવસ્થાયાં ન સંવૃતિજ્ઞાનભાવનાસ્તિ એવમ્ ઇહાપિ. ઇત્ય્ એવં દર્શનમાર્ગસાદૃશ્યાદ્ આનન્તર્યમાર્ગે ન સંવૃતિજ્ઞાનસ્ય ભાવના. તથૈવેતિ. ધર્માન્વયદુઃખસમુદયનિરોધમાર્ગજ્ઞાનાનામ્. અત્રાપિ સંવૃતિજ્ઞાનં ન ભાવ્યતે ભવાગ્રાપ્રતિપક્ષત્વાત્. ન પરચિત્તજ્ઞાનં સર્વાનન્તર્યમાર્ગે પ્રતિષેધત્વાત્. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 636 ) [તિબ્. 301બ્] કિં પુનઃ શેષમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. કથં કામવૈરાગ્યે નવમો વિમુક્તિમાર્ગઃ શેષઃ.
સરાગભાવનામાર્ગે તદૂર્ધ્વસપ્તભાવનેતિ.
વચનાત્. સપ્તભૂમિવૈરાગ્યાભિજ્ઞાવ્યવકીર્ણભાવિતેષુ વિમુક્તિમાર્ગાઃ શેષાઃ.
સપ્તભૂમિજયાભિજ્ઞાકોપ્યાપ્ત્યાકિર્ણભાવિતે
આનન્તર્યપથેષ્વ્
ઇતિ વચનાત્. તથા યો ઽકોપ્યતાં સંચરતિ. તસ્યાપ્ય્ અન્તે વિમુક્તિમાર્ગે દશાનાં ભાવનેતિ વચનાત્. અષ્ટૌ વિમુક્તિમાર્ગાઃ શેષા ભવન્તિ. સર્વે ચ વીતરાગસ્યાનાગામિનઃ પ્રયોગવિશેષમાર્ગાઃ શેષાસ્ તેષાં ભાવનાયામ્ અવચનાત્. શૈક્ષસ્યૈવમ્ ઇતિ યદ્ અપદિષ્ટં
પ્રોક્તશેષે ઽષ્ટભાવનેતિ.
કથં પુનઃ એવમ્ અવિશેષિતે વિશેષપ્રતિપત્તિર્ લભ્યતે. અશૈક્ષસ્યાવશ્યં નવદશજ્ઞાનભાવનાયોગાત્. અત એવાહાશૈક્ષસ્ય પુનર્ અભિજ્ઞાદીતિ. આદિશબ્દેન વ્યવકીર્ણભાવનાધ્યાનાદિગ્રહણમ્. અભિજ્ઞાભિનિર્હારે વ્યવકીર્ણભાવનાયાં ચ યે પ્રયોગવિમુક્તિવિશેષમાર્ગાઃ. તેષુ યદિ સમયવિમુક્તો નવજ્ઞાનાનિ ભાવ્યન્તે. અનુત્પાદજ્ઞાનં હિત્વા. યદ્ય્ અકોપ્યધર્મા [તિબ્. 302અ] દશ તદ્ એવ પ્રક્ષિપ્ય. અષ્ટૌ નવ ચેતિ. સમયવિમુક્તસ્યાષ્ટૌ અકોપ્યધર્મણો નવ પરચિત્તજ્ઞાનં હિત્વા. તસ્યાનન્તર્યમાર્ગેષુ પ્રતિષેધાત્. દ્વયોસ્ ત્વ્ અભિજ્ઞાવિમુક્તિમાર્ગયોર્ ઇતિ. દિવ્યશ્રોત્રચક્ષુરભિજ્ઞાવિમુક્તિમાર્ગયોઃ.
અવ્યાકૃતે શ્રોત્રચક્ષુરભિજ્ઞે
ઇતિ વચનાત્ તદ્વિમુક્તિમાર્ગાવ્ અવ્યાકૃતૌ. ન ચાવ્યાકૃતસ્ય ધર્મસ્યાનાગતભાવનાસ્તિ. પૃથગ્જનસ્ય તુ કામત્રિધ્યાનવૈરાગ્ય ઇતિ. ચતુર્થધ્યાનાગ્રહણમ્. યસ્માચ્ ચતુર્થધ્યાનવૈરાગ્યે યો ઽન્ત્યો વિમુક્તિમાર્ગઃ. તત્ર મૌલાકાશાનન્ત્યાયતનપ્રતિલમ્ભઃ. ન ચારૂપ્યધાતુસંગૃહીતં પરચિત્તજ્ઞાનમ્ અસ્તિ. રૂપાતીતાર્થાભિનિષ્પાદ્યત્વાત્. પ્રયોગાભિજ્ઞાત્રયો વિમુક્તિમાર્ગપ્રમાણાદિગુણાભિનિર્હારેષ્વ્ ઇતિ. પ્રયોગમાર્ગાશ્ ચાભિજ્ઞાત્રયવિમુક્તિમાર્ગાશ્ ચાપ્રમાણાદિગુણાભિનિર્હારાશ્ ચેતિ વિગ્રહઃ. આદિશબ્દેન વિમોક્ષાભિભ્વાયતનાદિગુણગ્રહણમ્. અપ્રમાણાદીનાં ગુણાનામ્ અભિનિર્હાર ઇતિ. ધ્યાનભૂમિકગ્રહણં સામન્તકનિરાસાર્થં. [તિબ્. 302બ્] તત્ર હિ પરચિત્તજ્ઞાનં નાસ્તિ. અભિજ્ઞાત્રયમ્ ઋદ્ધિવિષયાભિજ્ઞા પૂર્વેનિવાસાનુસ્મૃત્યભિજ્ઞા ચેતઃપર્યાયાભિજ્ઞા ચ. તેષુ ચ કામત્રિધ્યાનવૈરાગ્યાન્ત્યવિમુક્તિમાર્ગેષુ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 637 ) ધ્યાનભૂમિકેષુ ચાભિજ્ઞાત્રયવિમુક્તિમાર્ગેષુ. અપ્રમાણવિમોક્ષાભિભ્વાયતનકૃત્સ્નાયતનાદિગુણાભિનિર્હારેષુ ચ. ધ્યાનભૂમિકેષ્વ્ એવ પ્રયોગવિમુક્તિવિશેષમાર્ગેષુ સંવૃતિજ્ઞાનમ્ અનાગતં ભાવ્યતે. યત્ તત્સંગૃહીતં પરચિત્તજ્ઞાનં ચ વિશિષ્ટમ્ એવ ભાવ્યતે. યત્ તદ્ગુણવિશેષલાભી સંમુખીકુર્યાત્. અન્યત્ર નિર્વેધભાગિયેભ્ય ઊષ્મગતાદિભ્યઃ. તેષુ હિ નિર્વેભભાગીયેષુ પરચિત્તજ્ઞાનં ન ભાવ્યતે. કિં કારણમ્ ઇત્ય્ આહ. દર્શનમાર્ગપરિવારત્વાદ્ ઇતિ. યથા દર્શનમાર્ગે પરચિત્તજ્નાનં ન ભાવ્યતે. તથા તત્પરિવારે ઽપિ ન ભાવ્યત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. અન્યત્રેતિ વિસ્તરઃ. પૃથગ્જનસ્યૈવાન્યત્રાપૂર્વમાર્ગલાભે કામત્રિધ્યાનવૈરાગ્યે ઽન્ત્યવિમુક્તિમાર્ગાન્ હિત્વા યઃ પ્રયોગાનન્તર્યવિમુક્તિમાર્ગલાભઃ. તસ્મિન્ન્ અન્યત્રાપૂર્વમાર્ગલભે સંવૃતિજ્ઞાનમ્ એવાનાગતં ભાવ્યતે. ન પરચિત્તજ્ઞાનં [તિબ્. 303અ] તથાભિજ્ઞાત્રયપ્રમાણાદિગુણાભિનિર્હારેષુ ય આનન્તર્યમાર્ગલાભઃ. તસ્મિંશ્ ચાન્યત્રાપૂર્વમાર્ગલાભે સંવૃતિજ્ઞાનમ્ એવાનાગતં ભાવ્યતે. પ્રયોગમાર્ગેષુ ન પરચિત્તજ્ઞાનં તદપ્રતિપક્ષત્વાત્.

(વિઇ.31, 32) અથ કસ્મિન્ માર્ગ ઇતિ લૌકિકે લોકોત્તરે વા. યદ્ભૂમિકો માર્ગ ઇતિ. અનાગમ્યાદિકઃ સાસ્રવો ઽનાસ્રવો વા. યાં ચ ભૂમિં પ્રથમતો લભત ઇતિ. વૈરાગ્યતઃ પ્રથમં ધ્યાનં યાવદ્ ભવાગ્રં તદ્ભૂમિકમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. કથં કૃત્વા. યદ્ય્ અનાગમ્યભૂમિસંનિશ્રયેણ હિ લૌકિકેન માર્ગેણ કામધાતુવૈરાગ્યાત્ પ્રથમં ધ્યાનં લભતે અનાગ્મ્યભૂમિકં સામન્તકસ્વભાવં પ્રથમધ્યાનભૂમિકં ચ મૌલસ્વભાવં. નવમે વિમુક્તિમાર્ગે સંવૃતિજ્ઞાનં ભાવ્યતે. એવં દ્વિતીયધ્યાનસામન્તકસંનિશ્રયેણ પ્રથમધ્યાનવૈરાગ્યાત્ દ્વિતીયં ધ્યાનં લભતે. તથૈવ દ્વિતીયધ્યાનસામન્તકસંગૃહીતં મૌલદ્વિતીયધ્યાનસંગૃહીતં ચ ભાવ્યતે. એવં યાવદ્ યદિ નૈવસંજ્ઞાસંજ્ઞાયતનસામન્તકસંનિશ્રયેણાકિંચન્યાયતનવૈરાગ્યાદ્ ભવાગ્રં લભત ઇતિ વિસ્તરેણ યોજ્યં. યદાપ્ય્ અનાસ્રવાનાગમ્યભૂમિસંનિશ્રયેણ કામધાતુવૈરાગ્યાત્ [તિબ્. 303બ્] પ્રથમધ્યાનં લભતે. તદાપિ તથૈવ તત્સંવૃતિજ્ઞાનં ભાવ્યતે. યદાપિ મૌલપ્રથમધ્યાનભૂમિકસંનિશ્રયેણ પ્રથમધ્યાનવૈરાયાનાસ્રવ્સં પ્રથમં ધ્યાનં લભતે. તદાપિ પ્રથમધ્યાનપ્રથમપ્રકારપ્રતિપક્ષભૂતં યાવન્ નવમપ્રતિપક્ષભૂતં દ્વિતીયધ્યાનસામન્તકસંગૃહીતં સંવૃતિજ્ઞાનં લભતે. સા હિ પ્રથમતો ભૂમિસ્ તદા લભ્યતે. નવમે તુ વિમુક્તિમાર્ગે મૌલદ્વિતીયસંગૃહીતમ્ અપિ સંવૃતિજ્ઞાનમ્ અનાગતં ભાવ્યતે. એવમ્ અનાસ્રવધ્યાનાન્તરભૂમિસંનિશ્રયેણ યાવદ્ અનાસ્રવાકિંચન્યાયતનભૂમિસંનિશ્રયેણ સંવૃતિજ્ઞાનભાવના યોજ્ય.
યદ્વૈરાગ્યાયેતિ.
યસ્યા ભૂમેર્ વૈરાગ્રાય.
યલ્લાભઃ
યસ્યા ભૂમેર્ લાભો યલ્લાભઃ.
તત્રો-
ભયત્રા-
ધશ્
ચ તતો
ભાવ્યતે
ઽનાસ્રવજ્ઞાનં. કથમ્ ઇતિ વૃત્ત્યા વ્યાચષ્ટે. યદ્ભૂમિવૈરાગ્યાયાપિ હિ ન કેવલં યદ્ભૂમિક ઇત્ય્ અપિશબ્દઃ. દ્વિવિધો ઽપિ માર્ગો ભવતીતિ. લૌકિકો લોકોત્તરશ્ ચ. પ્રયોગમાર્ગાદિ આદિશબ્દેનાનન્તર્યવિમુક્તિવિશેષમાર્ગગ્રહણં. યાં ચ ભૂમિં લભતે વૈરાગ્યત ઇતિ. ઉપરિભૂમિકં. તદ્ભૂમિકાન્ય્ અધોભૂમિકાનિ વાનાસ્રવાણિ ભાવનાં ગચ્છન્તિ. તદ્યથા દ્વિતીયમ્ અનાસ્રવં ધ્યાનં નિશ્રિત્ય તૃતીયધ્યાનવૈરાગ્યં [તિબ્. 304અ] કરોતિ. યદ્ભૂમિકો માર્ગો દ્વિતીયધ્યાનભૂમિકસ્ તદ્ભૂમિકમ્ અનાસ્રવં જ્ઞાનં ભાવનાં ગચ્છતિ. યસ્યાશ્ ચ ભૂમેર્વૈરાગ્યં કરોતિ તૃતીયાયા ભૂમેસ્ તદ્ભૂમિકં તૃતીયધ્યાનભૂમિકં નવમે વિમુક્તિમાર્ગે ઽનાસ્રવં જ્ઞાનં ભાવનાં ગચ્છતિ. અધોભૂમિકં ચ પ્રથમધ્યાનભૂમિકમ્ અનાગમ્યભૂમિકં વાનાસ્રવં જ્ઞાનં ભાવનાં ગચ્છતિ. અધોભૂમિકમ્ અપિ હિ તત્પ્રયોગમાર્ગાદિકં સંભવામિ તજ્જાતીયમ્ ઇતિ ભાવનાં ગચ્છતિ. અથ તુ તૃતીયધ્યાનસામન્તકં નિશ્રિત્ય દ્વિતીયધ્યાનવૈરાગ્યં કરોતિ. તત્રાષ્ટાસ્વ્ આનન્તર્યમાર્ગેષુ વિમુક્તિમાર્ગે ચ તસ્ય સામન્તકસ્ય સાસ્રવત્વાત્ તદ્ભૂમિકમ્ અનાસ્રવં જ્ઞાનં ન ભાવનાં ગચ્છતિ. અભાવાત્. અધોભૂમિકં તુ તજ્જાતીયં દ્વિતીયધ્યાનભૂમિકં ધ્યાનાન્તરભૂમિકં પ્રથમધ્યાનભૂમિકમ્ અનાગમ્યભૂમિકં ચ તજ્જાતીયમ્ અનાસ્રવં જ્ઞાનં ભાવનાં ગચ્છતિ. એવમ્ અન્યત્રાપિ યોજ્યમ્ એષા દિગ્ ઇતિ. સાસ્રવાશ્ ચ ક્ષયજ્ઞાન ઇતિ. અનાસ્રવાશ્ ચેતિ ચશબ્દઃ. યાન્ ગુણાન્ અર્હદ્ભૂત્વા સંમુખીકુર્યાત્ તે સાસ્રવાસ્ તસ્યામ્ અવસ્થાયાં. ભાવનાં ગચ્છંતિ. અપ્રમાણવિમોક્ષાદય ઇતિ. આદિશબ્દેનાભિભ્વાયતનકૃત્સ્નાયતનાદયો ગૃહ્યન્તે. ઉચ્છ્વસંતીવ પેડાસાધર્મ્યેણેતિ. [તિબ્. 304બ્] યા પેડા રજ્જ્વા નિપીડ્ય બદ્ધા. સા રજ્જૂચ્છેદાદ્ ઉચ્છ્વસતીવ પેડોચ્યતે. ઉચ્છ્વસ્તીવ પ્રતિરૂપકશબ્દાભિધાનાત્. તસ્ય રજ્જૂચ્છેદાદ્ ઉચ્છ્વસન્તીવ પેડાયાઃ સાધર્મ્યેણ. યથાસૌ રજ્જ્વા નિપીડ્ય બદ્ધા ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 639 ) પેડા રજ્જૂચ્છેદાદ્ ઉચ્છ્વસતીવ. એવં યથોક્તા અશુભાદયો ગુણા વજ્રોપમેન સમાધિના ક્લેશપ્રાપ્તિરજ્જૂચ્છેદાદ્ અશૈલ્ષસંતાને વર્ત્સ્યન્ત ઉચ્છ્વસન્તીવ. ઉચ્છ્વાસસ્ય પ્રાણિધર્મત્વાદ્ ઔપમિકં. કસ્માદ્ ઇત્ય્ આહ. સ્વચિત્તાધિરાજ્યપ્રાપ્તસ્યેતિ સર્વં. સર્વેષામ્ રાજ્ઞામ્ અધિકો રાજાધિરાજઃ. તદ્ભાવ આધિરાજ્યં. સ્વચિત્તે ઽધિરાજ્યં ક્લેશપરાધીનતાવિગમાત્. સ્વચિત્તૈશ્વર્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. તત્પ્રાપ્તસ્યાર્હતઃ પ્રાપ્તિભિઃ પ્રાભૃતસ્થાનીયાભિઃ સર્વેષાં કુશલાનાં ધર્માણાં પ્રત્યુદ્ગમનાન્તે ગુણા ભાવનાં ગચ્છન્તિ. આધિરાજ્યે પ્રાપ્તૌ કસ્યચિદ્ રાજાધિરાજસ્ય પ્રાભૃતેન વસ્ત્રાદિના વિષયાણાં જનપદાનાં. યથા પ્રત્યુદ્ગમનં. તદ્વત્ તદ્ એવ ક્લેશપ્રાપ્તિરજ્જૂચ્છેદે સતિ સ્વપ્રાપ્તિલાભાત્ ઉચ્છ્વસન્તીવ ગુણા ઉત્તપ્તતરાણાં તેષાં પ્રાપ્તિર્ ઉત્પદ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ. કામધાતાવ્ અર્હત્ત્વપ્રાપ્તાવ્ એવાશુભાદયો યથાસંભવં શ્રુતચિન્તાભાવનામયાસ્ ત્રૈધાતુકા ભાવનાં ગચ્છન્તિ. રૂપારૂપ્યધાત્વોસ્ ત્વ્ અર્હત્ત્વપ્રાપ્તૌ યથાક્રમં દ્વિધાતુકૈકધાતુકાઃ. [તિબ્. 305અ] એવં ભૂમિતો ઽપિ બોદ્ધવ્યં નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનોપપન્નસ્યાર્હત્ત્વપ્રાપ્તૌ તદ્ભૂમિકા એવ ઇત્ય્ અવગંતવ્યં. યત્ કિંચિલ્ લભ્યત ઇતિ વિસ્તરઃ. યદ્ વિહીનં પુનર્ લભ્યતે સંમુખીક્રિયતે સંસારોચિતં. ન તદ્ અનાગતં ભાવ્યતે. ભાવિતોત્સૃષ્ટત્વાત્ સંસારે. યદ્ એવાત્ર ધ્યાનાપ્રમાણાદ્યનુચિતં સંસારે વિશિષ્ટામ્ અનાસ્રવાણુગુણં. તત્ સંમુખીભાવે તજ્જાતીયમ્ એવાનાગતં વિશિષ્ટં ભાવ્યત ઇય્ત્ આચાર્યો દર્શયતિ. આચાર્યસંઘભદ્રો ઽપ્ય્ એતમ્ એવાર્થં વ્યાચષ્ટે. લબ્ધપૂર્વં ન ભાવ્યતે. યત્ પ્રતિલબ્ધવિહીનં પુનર્ લભ્યતે ન તદ્ ભાવ્યં. અર્થાદ્ ગમ્યતે યદ્ અલબ્ધપૂર્વં લભ્યતે તદ્ ભાવ્યતે. યત્નાભિમુખીકરણાત્. અપ્રતિપ્રસ્રબ્ધો હિ માર્ગો યત્નેનાભિમુખીક્રિયત ઇતિ. તદાવેધસ્ય બલવત્ત્વાદ્ અનાગતો ભાવનાં ગચ્છતિ. પ્રતિપ્રસ્રબ્ધપૂર્વસ્ ત્વ્ અયત્નેન સંમુખીભવતિ. ભાવિતપ્રતિપ્રસ્રબ્ધત્વાત્ કૃતકૃત્યદત્તફલત્વાચ્ ચ વેગહીન ઇતિ તત્સંમુખીભાવદ્ અનાગતો ન ભાવ્યત ઇતિ. યો ઽનાગતો યત્નેન જન્યતે. સ ભાવ્યત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. તદ્ એવં સતિ યદ્ ઉક્તં સંવૃતિજ્ઞાનં તાવદ્ ઇતિ વિસ્તરેણ. તદ્ આર્યસંતાનપતિતમ્ એવ ગૃહ્યતે સંસારાનુચિતત્વાદ્ ઇતિ આચાર્યવસુમિત્રેણાત્ર લિખિતમ્. અત્ર કિલ વૈભાષિકા આહુઃ. નૈતદ્ એવં. [તિબ્. 305બ્] કુતઃ. યસ્માદ્ અલબ્ધમ્ એવ તદ્ ભવતિ ત્યક્તત્વાત્. તસ્માદ્ ભાવિતોત્સૃષ્ટસ્યાપિ પુનર્લાભે ભવત્ય્ એવ ભાવનેતિ. કથં તદ્ અપૂર્વં ભવતિ યાવતા લબ્ધપૂર્વમ્ ઇતિ. ન હ્ય્ એવંવિધં લોકે પૂર્વં પ્રસિદ્ધમ્ ઇતિ. અપરે પુનર્ વ્યાચક્ષતે. એકં જન્મેદમ્ અધિકૃયોક્તમ્ ન જન્માન્તરં. યદ્ વિહીનમ્ અસ્મિન્ન્ એવ જન્મનિ પુનર્ લભ્યતે. ન તદ્ ભાવ્યતે. ભાવિતોત્સૃષ્ટત્વાત્. જન્માન્તરે તુ યલ્ લભ્યતે. તદ્ ભાવ્યતે. ન લભ્યતે ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 640 ) વિસ્મૃતભાવનત્વાદ્ ઇતિ.

(વિઇ.33) ચતુર્વિધા હિ ભાવનેતિ. પ્રતિલમ્ભ એવ ભાવના પ્રતિલમ્ભભાવન. અનાગતપ્રાપ્તિર્ એવ ભાવનેત્ય્ અર્થઃ. એવં નિષેવણમ્ એવ પ્રતિપક્ષ એવ વિનિર્ધાવનમ્ એવ ભાવાનેતિ વક્તવ્યં. કિં નિષેવણં. કિં ચ યાવદ્ વિનિર્ધાવનમ્ ઇતિ. નિષેવણં પુનઃપુનઃસંમુખીકરણં પ્રતિપક્ષો માર્ગો યથોક્તં સૂત્રે. ભાવિતકાયો ભાવિતચિત્ત ઇતિ. ભાવિતપ્રતિપક્ષકાયચિત્ત ઇત્ય્ અર્થઃ. કાયપ્રતિપક્ષઃ પુનશ્ ચતુર્ધ્યાનવિરાગ્યાય યો માર્ગઃ. તથા હ્ય્ ઉક્તં ભાવિતકાયો ભિક્ષુર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ભાવિતચિત્તો ભાવિતશીલઃ. કત્ઃઅં ભાવિતકાયો ભવતિ. કાયાદ્ વિગતરાગો વિગતસ્પૃહો વિગતપિપાસો વિગતપ્રેમા વિગતનિયંતિઃ. અથ વા યો ઽસૌ રૂપરાગક્ષયાનન્તર્યમાર્ગઃ. સો ઽનેન વિગતરાગો ભવતીત્ય્ [તિબ્. 306અ] આગમઃ. વિનિર્ધાવનં ક્લેશપ્રાપ્તિછેદઃ. અનાગતાનામ્ એકેતિ. પ્રતિલમ્ભભાવના. પ્રત્યુત્પન્નાનામ્ ઉભે ઇતિ. પ્રતિલમ્ભનિષેવણભાવને. તદ્ એવમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યસ્માત્ પ્રતિલમ્ભનિષેવણભાવને કુશલસંસ્કૃતાનામ્ ઇત્ય્ અવિશેષેણોક્તં સાસ્રવાણામ્ અનાસ્રવણાં ચ. પ્રતિપક્ષવિનિર્ધાવનભાવને ચ સાસ્રવાણાં ધર્માણામ્ ઇત્ય્ અવિશેષેણોક્તં ક્લિષ્ટાનામ્ અક્લિષ્ટાનાં ચ. તસ્માદ્ એવમ્ ઇત્થં કુશલસાસ્રવાણાં ચતસ્રો ભાવના ભવન્તિ. યેષાં ભાવના કુશલત્વાત્ પ્રતિલમ્ભનિષેવણભાવને ભવતઃ. સાસ્રવત્વાચ્ ચ પ્રતિપક્ષવિનિર્ધાવનભાવને ભવત ઇતિ. યે તર્હિ ન કુશલસાસ્રવાઃ યે સંસ્કૃતા યે ઽનાસ્રવા યે ચ ક્લિષ્ટાવ્યાકૃતાઃ. તેષાં કતિ ભાવના ઇત્ય્ આહાનાસ્રવાણાં દ્વે ઇતિ. પ્રતિલમ્ભનિષેવણભાવને. ક્લિષ્ટાવ્યાકૃતાનાં ચ. કિં દ્વે ભાવને ભવતઃ. પ્રતિપક્ષવિનિર્ધાવનભાવને ઇતિ.
ઇન્દ્રિયાણાં પૂર્વેતિ. ચક્ષુરાદીનાં સંવરભાવનેત્ય્ અર્થઃ. કાયસ્યોત્તરેતિ. વિભાવનભાવના. તત્ પુનર્ ભાવનાદ્વયમ્ આગમેન યથાક્રમં દર્શયતિ. ષડ્ ઇમાનીન્દ્રિયાણીતિ વિસ્તરઃ. સ પુનર્ ઇન્દ્રિયસંવરઃ સ્મૃતિ [તિબ્. 306બ્] સંપ્રજ્ઞાનસ્વભાવ ઉક્તઃ. વિભાવનાપિ કાયાલમ્બનસ્ય ક્લેશસ્ય નિર્ધાવનં. તે ત્વ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. તે તુ સંવરવિભાવનભાવને પ્રતિપક્ષનિર્ધાવનભાવનાન્તર્ભૂતે યથાક્રમમ્ ઉભયમ્ ઉભયત્રાન્તર્ભૂતમ્ ઇત્ય્ અપિ ન વિરુધ્યતે.
(વિઇ.34અબ્) સામાન્યેન સર્વેષામ્ ઇતિ. શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધસમ્યક્સંબુદ્ધાનાં ક્ષયજ્ઞાનક્ષણે ગુણભાવનોક્તા
સાસ્રવાશ્ ચ ક્ષયજ્ઞાન

ઇતિ વચનાત્. દશ બલાનીતિ વિસ્તરઃ. એતે બલાદ્યા મહાકરુણાન્તા અષ્ટાદશાવેણિકા વૈભાષિકૈર્ વ્યવસ્થાપ્યંતે. બલાદિવ્યતિરિક્તાન્ કેચિદ્ અન્યાન્ અષ્ટાદશાવેણિકાન્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 641 ) બુદ્ધધર્માન્ વર્ણયન્તિ. તદ્યથા. નાસ્તિ તથાગતસ્ય સ્ખલિતં. નાસ્તિ રવિતં. નાસ્તિ દ્રવતા. નાસ્તિ નાનાત્વસંજ્ઞા. નાસ્ત્ય્ અવ્યાકૃતં મનઃ. નાસ્ત્ય્ અપ્રતિસંખ્યાયોપેક્ષા. નાસ્ત્ય્ અતીતેષુ પ્રતિહતં જ્ઞાનદર્શનં. નાસ્ત્ય્ અનાગતેષુ પ્રતિહતં જ્ઞાનદર્શનં. નાસ્તિ પ્રત્યુત્પન્નેષુ પ્રતિહતં જ્ઞાનદર્શનં. સર્વં કાયકર્મ જ્ઞાનાનુપરિવર્તિ. સર્વં વાક્કર્મ જ્ઞાનાનુપરિવર્તિ. સર્વં મનસ્કર્મ જ્ઞાનાનુપરિવર્તિ. નાસ્તિ છંદહાનિઃ. નાસ્તિ વીર્યહાનિઃ. નાસ્તિ સ્મૃતિહાનિઃ. નાસ્તિ સમાધિહાનિઃ. [તિબ્. 307અ] નાસ્તિ પ્રજ્ઞાહાનિઃ. નાસ્તિ વિમુક્તિજ્ઞનદર્શનહાનિર્ ઇતિ. તત્ર રવિતં નામ સહસા ક્રિયા. દ્રવતા ક્રીડાભિપ્રાયતા. નાનાત્વસંજ્ઞા સુખદુઃખાદુઃખાસુખેષુ વિષયેષુ રાગદ્વેષમોહતો નાનાત્વસંજ્ઞા. શેષં સુગમં. દશ બલાનિ. સ્થાનાસ્થાનજ્ઞાનબલં. કર્મવિપાકજ્ઞાનબલં. ધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિજ્ઞાનબલં. ઇન્દ્રિયપરાપરજ્ઞાનબલં. નાનાધિમુક્તિજ્ઞાનબલં. નાનાધાતુજ્ઞાનબલં. સર્વત્રગામિનીપ્રતિપજ્જ્ઞાનબલં. પૂર્વનિવાસાનુસ્મૃતિજ્ઞાનબલં. ચ્યુત્યુપપત્તિજ્ઞાનબલં. આસ્રવક્ષયજ્ઞાનબલં ચ. સૂત્રં તુ દશાયુષ્મન્તસ્ તથાગતબલાનિ. કતમાનિ દશ. ઇહાયુષ્મન્તસ્ તથાગતઃ સ્થાનં ચ સ્થાનતો યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. અસ્થાનં ચાસ્થાનતઃ. ઇદં પ્રથમં તથાગતબલં. યેન બલેન સમન્વાગતસ્ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધ ઉદારમ્ આર્ષભસ્થાનં પ્રતિજાનાતિ બ્રાહ્મં ચક્રં પ્રવર્તયતિ. પર્ષદિ સમ્યક્સિંહનાદં નદતિ. પુનર્ અપરમ્ આયુષ્મન્તસ્ તથાગતો ઽતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનિ કર્મધર્મસમાદાનાનિ [તિબ્. 307બ્] સ્થાનતો હેતુતો વસ્તુતો વિપાકતશ્ ચ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. યદ્ આયુષ્મન્તસ્ તથાગતઃ પૂર્વવત્. યાવદ્ વિપાકતશ્ ચ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. ઇદં દ્વિતીયં તથાગતબલમ્. યેન બલેનેતિ પૂર્વવત્. પુનર્ અપરમ્ આયુષ્મન્તસ્ તથાગતો ધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તીનાં સંક્લેશવ્યવદાનવ્યવસ્થાનવિશુદ્ધિં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. યદ્ આયુષ્મન્તસ્ તથાગતઃ પૂર્વવત્. પુનર્ અપરમ્ આયુષ્મન્તસ્ તથાગતઃ પરસત્ત્વાનાં પરપુદ્ગલાનાં ઇન્દ્રિયપરાપરતાં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. યદ્ આયુષ્મન્તસ્ તથાગતઃ પૂર્વવત્. ઇદં ચતુર્થં તથાગતબલં. યેન બલેનેતિ પૂર્વવત્. પુનર્ અપરમ્ આયુષ્મન્તસ્ તથાગતો નાનાવિમુક્તિકં લોકમ્ અનેકવિમુક્તિકમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. યદ્ આયુષ્મંતસ્ તથાગતઃ પૂર્વવત્. ઇદં પંચમં તથાગતબલં. યેન બલેનેતિ પૂર્વવત્. પુનર્ અપરમ્ આયુષ્મંતસ્ તથાગ્તો નાનાધાતુકં અનેકધાતુકમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. યદ્ આયુષ્મન્તસ્ તથાગતઃ [તિબ્. 308અ] પૂર્વવત્. ઇદં ષષ્ઠં તથાગતબલં. યેન બલેનેતિ પૂર્વવત્. પુનર્ અપરમ્ આયુષ્મન્તસ્ તથાગતઃ સર્વત્રગામિનીં પ્રતિપદં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. યદ્ આયુષ્મન્તસ્ તથાગતઃ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 642 ) પૂર્વવત્. ઇદં સપ્તમં તથાગતબલં. યેન બલેનેતિ પૂર્વવત્. પુનર્ અપરમ્ આયુષ્મન્તસ્ તથાગતો ઽનેકવિધં પૂર્વનિવાસમ્ અનુસ્મરતિ. તદ્યથૈકામ્ અપિ જાતિં દ્વે તિસ્રશ્ ચતસ્રઃ પંચ ષટ્ સપ્તાષ્ટૌ નવ દશ વિંશતિં યાવદ્ અનેકાન્ અપિ સંવર્તવિવર્તકલ્પાન્ અનુસ્મરતિ. અમી નામ તે ભવન્તઃ સત્ત્વાઃ. યત્રાહમ્ આસ એવંનામા એવંજાત્ય એવંગોત્ર એવમાહાર એવંસુખદુઃખપ્રતિસંવેદી એવં દીર્ઘાયુર્ એવંચિરસ્થિતિકઃ એવમાયુષ્પર્યન્તઃ સો ઽહં તસ્માત્ સ્થાનાચ્ ચ્યુતો ઽમુત્રોપપન્નઃ તસ્માદ્ અપિ ચ્યુત ઇહોપપન્નઃ. ઇતિ સાકારં સનિદાનં સોદ્દેશમ્ અનેકવિધં પૂર્વનિવાસમ્ અનુસ્મરતિ. યદ્ આયુષ્મન્તસ્ તથાગતઃ પૂર્વવત્. ઇદમ્ અષ્ટમાં તથાગતબલં. યેન બલેનેતિ પૂર્વવત્. પુનર્ અપરમ્ આયુષ્મન્તસ્ તથાગતો દિવ્યેન ચક્ષુષા વિશુદ્ધેનાતિક્રાંતમાનુષ્યકેણ સત્ત્વાન્ પશ્યતિ ચ્યવનાન્ અપ્ય્ ઉપપદ્યમાનાન્ અપિ સુવર્ણાન્ દુર્વર્ણાન્ દુર્બલાન્ હીનાન્ પ્રણીતાન્ સુગતિમ્ અપિ ગચ્છતો દુર્ગતિમ્ અપિ યથાકર્મોપગાન્ સત્ત્વાન્ [તિબ્. 308બ્] યથાભૂતં પ્રજાનાત્ય્ અમી ભવન્તઃ કાયદુશ્ચરિતેન સ્મન્વાગતા વાઙ્મનોદુશ્ચરિતેન સમન્વગતાઃ. આર્યાણામ્ અપવાદકાઃ મિથ્યાદૃષ્ટયો મિથ્યાદૃષ્ટિકર્મધર્મસમાદાનહેતોસ્ તદ્ધેતું તત્પ્રત્યયં કાયસ્ય ભેદાત્ પરં મરણાદ્ અપાયદુર્ગતિવિનિપાતે નરકેષૂપપદ્યંતે. અમી પુનર્ ભવન્તઃ સત્ત્વાઃ કાયસુચરિતેન સમન્વાગતાઃ વાઙ્મનઃસુચરિતેન સમન્વાગતાઃ આર્યાણામ્ અનપવાદકાઃ સમ્યગ્દૃષ્ટયઃ સમ્યગ્દૃષ્ટિકર્મધર્મસમાદાનહેતોસ્ તદ્ધેતું તત્પ્રત્યયં કાયસ્ય ભેદાત્ સુગતન્ સ્વર્ગલોકે દેવેષૂપપદ્યન્તે. યદ્ આયુષ્મન્તસ્ તથાગતઃ પૂર્વવત્. ઇદં નવમં તથાગતબલં . યેન બલેનેતિ પૂર્વવત્. પુનર્ અપરમ્ આયુષ્મન્તસ્ તથાગતઃ આસ્રવાણાં ક્ષયાદ્ અનાસ્રવાં ચેતોવિમુક્તિં પ્રજ્ઞાવિમુક્તિં દૃષ્ટ એવ ધર્મે સ્વયમ્ અભિજ્ઞાય સાક્ષાત્કૃત્વોપસંપદ્ય પ્રતિવેદયતે ક્ષીણા મે જાતિર્ ઉષિતં બ્રહ્મચર્યં કૃતં કરણીયં નાપરમ્ અસ્માદ્ ભવં પ્રજાનામીતિ. યદ્ આયુષ્મન્તસ્ તથાગતઃ પૂર્વવત્. ઇદં દશમં તથગતબલં. યેન બલેનેતિ પૂર્વવત્.
(વિઇ.34ચ્દ્-36) સ્થાનાસ્થાને દશ જ્ઞાનાનીતિ. સ્થાનં ચાસ્થાનં સ્થાનાસ્થાનં. તત્ર જ્ઞાનમ્ એવ બલં જ્ઞાનબલં. તદ્ દશજ્ઞાનાનિ. [તિબ્. 309અ] દશજ્ઞાનસ્વભાવમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. કથં કૃત્વા. સ્થાનાસ્થાનં સમાસેન સંસ્કૃતં ચાસંસ્કૃતં ચ તદ્ અપિ સંસ્કૃતમ્ અષ્ટધા ભેત્તવ્યં. કામરૂપારૂપ્યાવચરાનાસ્રવાણાં સંપ્રયુક્તવિપ્રયુક્તભેદાત્. તથા સંસ્કૃતં દ્વિધા ભેત્તવ્યં. કુશલાવ્યાકૃતભેદાત્. તત્ર સંવૃતિજ્ઞાનબલસ્ય દશાપિ ધર્મા વિષયઃ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 643 ) દશસ્વ્ અપિ ધર્મેષુ તસ્ય વૃત્તિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ધર્મજ્ઞાનસ્ય પંચ. કામાવચરાનાસ્રવાશ્ ચત્વારઃ કુશલં ચાસંકૃતં. અન્વયજ્ઞાનસ્ય સપ્ત. રૂપારૂપ્યાવચરાનાસ્રવાઃ ષટ્ કુશલં ચાસંસ્કૃતં. દુઃખસમુદયજ્ઞાનયોઃ ષટ્ કામરૂપારૂપ્યાવચરાઃ. નિરોધજ્ઞાનસ્યૈકઃ કુશલમ્ એવાસંસ્કૃતં. માર્ગજ્ઞાનસ્ય દ્વાવ્ અનાસ્રવૌ. પરચિત્તજ્ઞાનસ્ય ત્રયઃ. કામરૂપાવચરાનાસ્રવાઃ સંપ્રયુક્તાઃ. ક્ષયાનુત્પાદજ્ઞાનયોર્ નવ ધર્મા વિષયઃ. અવ્યાકૃતમ્ અસંસ્કૃતં મુક્ત્વા. એવં કૃત્વા સ્થાનાસ્થાનજ્ઞાનબલં દશ જ્ઞાનાનિ. કથં પુનર્ દશા ધર્માઃ સ્થાનાસ્થાનમ્ ઇત્ય્ ઉચ્ચ્યંતે. સંભવઃ સ્થાનં અસંભવો ઽસ્થાનમ્ ઇતિ. અથ વા અસ્થાનમ્ અનવકાશો યઃ સ્ત્રી બુદ્ધત્વં કારયિષ્યતિ. સ્થાનમ્ એતદ્ યત્ પુરુષ ઇતિ. અસ્થાનમ્ અનવકાશો યઃ સ્ત્રી બ્રહ્મત્વં [તિબ્. 309બ્] કારયિષ્યતિ. સ્થાનમ્ એતત્ પુરુસ ઇતિ. તથા સ્થાનમ્ એતદ્ યદ્ દુઃખસ્ય નિરોધ ઇતિ. એવમાદ્યાકારપ્રવૃત્તં સ્થાનાસ્થાનજ્ઞાનબલમ્ અવગંતવ્યં. અષ્ટૌ કર્મફલ ઇતિ. કર્મણઃ સાસ્રવસ્ય તદ્વિપાકસ્ય ચ દુઃખસમુદયસત્યસંગૃહીતત્વાત્. નિરોધમાર્ગજ્નાને ન ભવત ઇતિ. અતો ઽન્યાનિ તદાલંબનાનિ અષ્ટૌ જ્ઞાનાનિ સંભવન્તિ.
ધ્યાનાદ્યક્ષાધિમોક્ષેષ્વ્

ઇતિ વિસ્તરઃ. ધ્યાનમ્ આદિર્ આસામ્ ઇતિ ધ્યાનાદયો ધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તયઃ. ધ્યાનાનિ ચત્વારિ. વિમોક્ષા અષ્ટૌ. સમાધયસ્ ત્રયઃ શૂન્યતાદ્યાઃ. સમાપત્તી દ્વે. અસંજ્ઞિનિરોધસમાપત્તી. નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયઃ. અક્ષાણીન્દ્રિયાણિ. અધિમોક્ષાશ્ ચૈતસિકાઃ. ધ્યાનાદયશ્ ચાક્ષાણિ ચાધિમોક્ષાશ્ ચેતિ દ્વન્દ્વઃ. તેષુ નવ જ્ઞાનાનિ નિરોધજ્ઞાનં હિત્વા. કથં કૃત્વા. ધ્યાનાદીનાં સાસ્રવાનાસ્રવસંપ્રયુક્તવિપ્રયુક્તભેદાત્ તદાલંબનાનિ નવ જ્ઞાનાનિ સંભવન્તિ. નિરોધજ્ઞાનં તુ ન ભવતિ. [તેષાં સન્ નિરોધજ્ઞાનં તુ ન ભવતિ.] તેષાં સંસ્કૃતત્વાત્. ઇન્દ્રિયેષ્વ્ અપિ શ્રદ્ધાદિષુ. [તિબ્. 310અ] યત્ પ્રધાનાપ્રધાનજ્ઞાનં મૃદુમધ્યાધિમાત્રેન્દ્રિયભેદેન. તત્ પરાપરજ્ઞાનબલં. તેષ્વ્ અપિ સાસ્રવાનાસ્રવભેદભિન્નેષુ નવ જ્ઞાનાનિ સંભવન્તિ નિરોધજ્ઞાનં હિત્વા. પ્રધાનાદિષુ રુચયો નાનાધિમુક્તયઃ. તાઃ પુનઃ સાસ્રવાનાસ્રવાસ્ ત્રૈધાતુકાશ્ ચ તદાલમ્બનત્વાત્ નિરોધજ્ઞાનં હિત્વા. એવં નાનાધાતુજ્ઞાનબલં. તત્ર હિ ધાતુઃ પૂર્વાભ્યાસવાસનાસમુદાગત આશયો ધાતુર્ ઇત્ય્ આચાર્યસંઘભદ્રઃ. સ પુનસ્ તુ એવ તે ચિત્તચૈત્તા વિશિષ્ટાઃ. તેષાં તથૈવ સાસ્રવાનાસ્રવભેદભિન્નાનાં નિરોધજ્ઞનં હિત્વા નવ જ્ઞાનાનિ ભવન્તીતિ પૂર્વવદ્ યોજ્યં. પ્રતિપત્સ્વ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. બહ્વ્યો ઽત્ર પ્રતિપદો નરકાદિગામિન્યઃ. નરકગામિની પ્રતિપત્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 644 ) યાવદ્ દેવગામિની. નિરોધગામિનિ ચ. તત્ર યા નરકાદિગામિન્યઃ પ્રતિપદઃ. તા હેતુઃ. પ્રતિપદ્યન્તે તાભિર્ ઇતિ કૃત્વા. માર્ગો હિ પ્રતિપદ્ય્ ઉચતે. તેન હિ વિસંયોગઃ પ્રતિપદ્યતે. નિરોધસ્ તુ કથં. સ ચાપિ પ્રતિપત્. પ્રતિપદ્યતે તમ્ ઇતિ કૃત્વા. પ્રતિપત્ફલં વા પ્રતિપદ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. અત એવાહ. યદિ સફલા પ્રતિપદ્ ગૃહ્યત ઇતિ. હેતુર્ હિ સર્વત્રગામિનિ પ્રતિપદ્ ઇહેષ્યતે. [તિબ્. 310બ્] તથા હિ વ્યાચક્ષતે. સર્વત્રગામિનીપ્રતિપજ્જ્ઞાનબલમ્ ઇતિ. સત્કાયસમુદયગામિનીત્ય્ અર્થ ઇતિ. તત્ર સત્કાયઃ પંચોપાદાનસ્કંધાઃ. સમુદય ઉત્પાદ ઇહાભિપ્રેતઃ. એવમ્ અસ્ય કેવલસ્ય મહતો દુઃખસ્કંધસ્ય સમુદયો ભવતીતિ વચનાત્. સત્કાયનિરોધો વિસંયોગઃ. તત્ર સર્વત્ર ગંતું શીલમ્ અસ્યા ઇતિ સર્વત્રગામિની ચાસૌ પ્રતિપચ્ ચ સર્વત્રગામિનીપ્રતિપત્. તત્ જ્ઞાનં તદ્ એવ ચ બલમ્ ઇતિ. સર્વત્રગામિનીપ્રતિપજ્જ્ઞાનબલં. તદ્ દશ જ્ઞાનાનિ યોજ્યાનિ. યદિ નિરોધજ્ઞાનમ્ એવાસ્રવક્ષયજ્ઞાનમ્ ઇતિ. આસ્રવાણાં ક્ષયે નિરોધે જ્ઞાનમ્. આસ્રવનિરોધાલમ્બનં જ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. એવં સતિ ષડ્ જ્ઞાનાનિ ભવન્તિ. નિરોધજ્ઞાનજાતિર્ એવ ધર્મજ્ઞાનાદિભેદભેદિનીકૃત્વા. અથ ક્ષીણાસ્રવસંતાન ઇતિ. આસ્રવક્ષયે સતિ યજ્ જ્ઞાનં. તદ્ આસવક્ષયજ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ક્ષીણાસ્રવસંતાને સર્વાણિ જ્ઞાનાનિ સમુદાચરન્તીતિ દશ જ્ઞાનાનિ ભવંતિ.
અન્યત્ર બુદ્ધાનુત્પાદાદ્ ઇતિ. જંબૂદ્વીપાદ્ અન્યત્ર બુદ્ધાનુત્પાદદ્ ઇતિ જંબૂદ્વીપપુરુષાશ્રયાણિ દશ બલાનિ બુદ્ધાશ્રયોત્પત્તેર્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ.
તદ્ એવ દશવિધજ્ઞાનમ્ અન્યસ્ય બલં નોચ્યત ઇતિ. અન્યસ્યાપ્ય્ એતદ્ અસ્તિ ન તુ બલં વ્યાહતત્વાત્. [તિબ્. 311અ] યત્ ત્વ્ અવ્યાહતં. તદ્ બલમ્ આવેણિક ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. પ્રવ્રજનપ્રેક્ષપુરુષપ્રત્યાખ્યાનમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. પ્રવ્રજનં પ્રવ્રજ્યા પ્રેક્ષ્યતે પ્રવ્રજનપ્રેક્ષઃ. તસ્ય પ્રવ્રજનપ્રેક્ષસ્ય પુરુષસ્ય પ્રત્યાખ્યાનં પ્રવ્રજનપ્રેક્ષપુરુષપ્રત્યાખ્યાનં. તદ્ ઉદાહરણં યથા અન્યસ્ય વ્યાહન્યતે જ્ઞાનમ્ ઇતિ. આર્યશારિપુત્રેણ કિલ કસ્યચિત્ પ્રવ્રજ્યાપ્રેક્ષસ્ય પુરુષસ્ય મોક્ષભાગીયં કુશલમૂલં વ્યવલોકયતા ન દૃષ્ટમ્ ઇતિ પ્રત્યાખ્યાતો ન પ્રવ્રાજિત ઇત્ય્ અર્થઃ. ભગવતા તુ દૃષ્ટં પ્રવ્રાજિતશ્ ચ. તં ચાધિકૃત્ય ભિક્ષુભિઃ પ્ર્ષ્ટેન ભગવતોક્તં. અનેનૈવેદં કર્મ કૃતં. યદ્ અર્હત્ત્વં પ્રાપ્તા. ન હિ કર્માણિ પૃથિવીધાતૌ વિપચ્યન્તે. નાબ્ધાતૌ ન તેજોધાતૌ ન વાયુધાતૌ. અપિ તૂપાત્તેષ્વ્ એવ સ્કંધધાત્વાયતનેષ્વ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. ઇદં ચોક્તં.
મોક્ષબીજમ્ અહં હ્ય્ અસ્ય સ્વસૂક્ષ્મમ્ ઉપલક્ષયે.
ધાતુપાષાણવિવરે નિલીનમ્ ઇવ કાઞ્ચનમ્
ઇતિ. ઉપપત્ત્યાદિપર્યન્તાજ્ઞાનં ચેતિ. આદિશબ્દેન ચ્યુતિપર્યન્તાજ્ઞાનં.
(વિઇ.37) નારાયણં બલમ્
ઇતિ. બલસ્યેયં સંજ્ઞા નારાયણમ્ ઇતિ. યસ્ય ચ તદ્ બલમ્. અસાવ્ અપિ નારાયણ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. ચાણૂરમહાનગ્નવત્.
ભદન્ત ઇતિ [તિબ્. 311બ્] દાર્ષ્ટાંતિકઃ સ્થવિરઃ. અન્યથા હીતિ. યદિ માનસવત્ કાયિકબલં નેષ્યતે. અનંતસ્ય જ્ઞાનબલસ્ય સહિષ્ણુર્ ન સ્યાત્. સહનશીલો ભગવાન્ ન ભવેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ.
સંધિષ્વ્ અન્ય ઇત્ય્ ઉક્તમ્ અસ્થિસંધિવિશેષોપન્યાસઃ. નાગગ્રંથિર્ ઇતિ વિસ્તરઃ. નાગગ્રન્થિસંધયો બુદ્ધાઃ. નાગપાશો નાગગ્રંથિઃ. શંકલાસંધયઃ પ્રત્યેકબુદ્ધાઃ. શંકુસંધયશ્ ચક્રવર્તિનઃ.
દશાધિકં
હસ્ત્યાદિસપ્તકબલમ્
ઇતિ. હસ્ત્યાદીનાં હસ્તિગન્ધહસ્તિમહાનગ્નપ્રસ્કંદિવરાંગચાણૂરનારાયણાનાં સપ્તકં તસ્ય બલં દશભિર્ અધિકં દશભ્યો વાધિકં. કથમ્ ઇત્ય્ આહ. યદ્ દશાનાં પ્રાકૃતહસ્તિનાં સાનાન્યહસ્તિનાં બલં. તદ્ એકસ્ય ગન્ધહસ્તિનો બલં. એવં યદ્ દશાનાં ગન્ધહસ્તિનાં બલં. તદ્ એકસ્ય મહાનગ્નસ્ય બલં. યાવદ્ યદ્ દશાનાં ચાણૂરાણાં બલં. તદ્ એકસ્ય નારાયણસ્ય બલમ્ ઇતિ.
દશોત્તરવૃદ્ધિનગઃ. દશોત્તરવૃદ્ધ્યાર્ધનારાયણબલમ્ ઇતિ. આદિતસ્ તથૈવ પ્રક્રમ્ય યદ્ દશાનાં પ્રસ્કન્દિનાં બલં. તદ્ અર્ધનારાયણં. તદ્દ્વિગુણં નારાયણમ્ ઇતિ.
યથા તુ બહુતરં. તથા યુજ્યત ઇત્ય્ આચાર્યઃ. પૂર્વકમ્ એવ પક્ષં સમર્થયતિ. અન્યથા હ્ય્ અનન્તજ્ઞાનબલસહિષ્ણુર્ ન સ્યાદ્ ઇતિ તદ્ એવ કારણં. દેવદત્તહતહસ્તિપાદાંગુષ્ઠસપ્તપ્રાકારપરિખાક્ષેપશ્ [તિબ્. 312અ] ચાન્યથા ન સ્યાદ્ ઇતિ.
મહાભૂતવિશેષ એવેતિ. મહાભૂતવિશેષસ્વભાવમ્ એવેદં બલં ન ભૌતિકમ્ ઇતિ દર્શયતિ.
ઉપાદાયરૂપસપ્તભ્યો ઽર્થાન્તરમ્ ઇતિ. શ્લક્ષ્નત્વાદિભ્યઃ પૂર્વોક્તેભ્યો ઽન્યદ્ એવ બલં નામોપાદાયરૂપમ્ ઇત્ય્ અપરે.

(વિઇ.38અબ્) યથાસૂત્રમ્ એવેતિ. ચત્વારીમાનિ શારિપુત્ર તથાગતસ્ય વૈશારદ્ય્નિ. યૈર્ વૈશરદ્યૈઃ સમન્વાગતસ્ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધ ઉદારમ્ આર્ષભં સ્થાનં પ્રતિજાનાતિ બ્રાહ્મ્યં ચક્રં પ્રવર્તયતિ પર્ષદિ સમ્યક્ સિંહનાદં નદતિ. કતમાનિ ચત્વારિ. સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય બત મે સતો ઇમે ધર્મા ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 646 ) અનભિસંબુદ્ધા ઇત્ય્ અત્ર માં કશ્ચિચ્ છ્રમણો વા બ્રાહ્મણો વા સહ ધર્મેણ ચોદયેત્. સ્મારયેત્. તત્રાહં નિમિત્તમ્ અપિ ન સમનુપશ્યામિ. એવં ચાહં નિમિત્તમ્ અસમનુપષ્યન્ ક્ષેમપ્રાપ્તશ્ ચ વિહરામ્ય્ અભયપ્રાપ્તશ્ ચ વૈશારદ્યપ્રાપ્તશ્ ચ ઉદારમ્ આર્ષભં સ્થાનં પ્રતિજાનામિ બ્રાહ્મ્યં ચક્રં પ્રવર્તયામિ. પર્ષદિ સમ્યક્ સિંહનાદં નદામિ. ઇદં પ્રથમં વૈશારદ્યં. ક્ષીણાસ્રવસ્ય બત મે સત ઇમે આસ્રવા અપ્રહીણા ઇત્ય્ અત્ર માં કશ્ચિદ્ ઇતિ પૂર્વવત્. યાવત્ પર્ષદિ સમ્યક્ સિંહનાદં [તિબ્. 312બ્] નદામિ. ઇદં દ્વિતીયં વૈશારદ્યં. યે વા પુનર્ મયા શ્રાવકાણામ્ આન્તરાયિકા ધર્મા આખ્યાતાઃ. તાન્ પ્રતિષેવમાણસ્ય નાલમ્ અન્તરાયાયેત્ય્ અત્ર માં કશ્ચિદ્ ઇતિ પૂર્વવત્. ઇદં તૃતીયં વૈશારદ્યં. યો વા પુનર્ મયા શ્રાવકાણાં માર્ગ આખ્યાતઃ આર્યો નૈર્યાણિકો નૈર્વેધિકો નિર્યાતિ. તત્કરસ્ય સમ્યગ્દુઃખક્ષયાય દુઃખસ્યાન્તક્રિયાયૈ સ ન નિર્યાસ્યતીત્ય્ અત્ર માં કશ્ચિદ્ ઇતિ પૂર્વવત્. ઇદં ચતુર્થં વૈશારદ્યમ્ ઇતિ. યથા સ્થાનાસ્થાનજ્ઞાનબલમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યથા સ્થાનાસ્થાનજ્ઞાનબલં દશ જ્ઞાનાનિ સર્વભૂમિસંગૃહીતં ચ. એવં સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય બત મે સત ઇત્ય્ એતદ્ વૈશારદ્યં. તથૈવ દશધા ધર્માણાં ભેદં કૃત્વા યોજ્યં. યથાસ્રવક્ષયજ્ઞાનબલં ષટ્ દશ વા જ્ઞાનાનિ દશભૂમિસંગૃહીતં ચ. એવં ક્ષીણાસ્રવસ્યેતિ દ્વિતીયં વૈશારદ્યમ્ અત્રાપિ તથૈવ ધર્માણાં ભેદં કૃત્વા ષટ્ દશ વા જ્ઞાનાનીતિ યોજ્યં. યથા કર્મસ્વકજ્ઞાનબલમ્ અષ્ટૌ જ્ઞાનાનિ નિરોધમાર્ગજ્ઞાને હિત્વા સર્વભૂમિસંગૃહીતં ચ. એવં ય વા પુનર્ મયા શ્રાવકાણામ્ આન્તરાયિકા ઇતિ વિસ્તરેણ તૃતીયં વૈશારદ્યમ્. અત્રાપિ તથૈવ ધર્માણાં ભેદં કૃત્વા દુઃખસમુદયસત્યસંગૃહીતા એવાન્તરાયિકાઃ. ન નિરોધમાર્ગસત્યસંગૃહીતા [તિબ્. 313અ] ઇત્ય્ અષ્ટૌ જ્ઞાનાનીતિ યોજ્યં. યથા સર્વત્રગામિનીપ્રતિપજ્જ્ઞાનબલં દશ જ્ઞાનાનિ નવ વા સર્વભૂમિસંગૃહીતં ચ. એવં યો વા મયા શ્રાવકાણાં નિર્યાણાય માર્ગ આખ્યાત ઇત્ય્ એતદ્ વૈશારદ્યં. અત્રાપિ સફલસાસ્રવાનાસ્રવમાર્ગગ્રહણતો દશ જ્ઞાનાનિ. અફલતદ્ગ્રહણતો વા નવેતિ યોજ્યં. નિર્ભયતા હિ વૈશારદ્યમ્. એભિશ્ ચ જ્ઞાનૈર્ નિર્ભયો ભવતીતિ જ્ઞાનાનિ વૈશારદ્યાનીતિ વૈભાષિકાઃ.
આચાર્ય આહ. જ્ઞાનકૃતં તુ વૈશારદ્યં. ન જ્ઞાનમ્ એવેતિ. અથ વ આચાર્યવચનમ્ એવૈતત્ સર્વં. નિર્ભયતા હિ વૈશારદ્યં. તથા હિ તદ્ભયપ્રતિપક્ષો ધર્મશ્ ચૈતસિકઃ. ભયમ્ અપિ ચૈતસિકો ધર્મ ઇતિ. એભિશ્ ચ જ્ઞાનૈર્ હેતુભૂતૈર્ નિર્ભયો ભવતીતિ. તત્ કથં જ્ઞાનમ્ એવ વૈશારદ્યં. જ્ઞાનકૃતં તુ વૈશારદ્યં યુજ્યતે ન જ્ઞાનમ્ એવેતિ.
(વિઇ.38ચ્દ્) યથાસૂત્રમ્ ઇતિ ત્રીણીમાનિ ભિક્ષવઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ. યાન્ય્ આર્યઃ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 647 ) સેવતે. યાન્ય્ આર્યઃ સેવમાનો ઽર્હતિ ગણમ્ અનુશાસયિતું. કતમાનિ ત્રીનિ. ઇહ ભિક્ષવઃ શાસ્તા શ્રવકાણાં ધર્મં દેશયતિ અનુકંપકઃ કારુણિકો ઽર્થકામો હિતૈષી કરુણાયમાનઃ. ઇદં વો હિતાય ઇદં વો સુખાય ઇદં વો હિતસુખાય. [તિબ્. 313બ્] તસ્ય મે શ્રાવકાઃ શુશ્રૂષન્તે. શ્રોત્રમ્ અવદધતિ. આજ્ઞાચિત્તમ્ ઉપસ્થાપયન્તિ. પ્રતિપદ્યન્તે ધર્મસ્યાનુધર્મન્ પ્રતિ. ન વ્યતિક્રમ્ય વર્તન્તે શાસ્તુઃ શાસને. તેન તથાગતસ્ય ન નન્દી ભવતિ ન સૌમનસ્યં ન ચેતસ ઉત્પ્લાવિતત્વમ્. ઉપેક્ષકસ્ તત્ર તથાગતો વિહરતિ સ્મૃતઃ સંપ્રજાનન્. ઇદં પ્રથમં સ્મૃત્યુપસ્થાનં. યદ્ આર્યઃ સેવતે. યદ્ આર્યઃ સેવમાનો ઽર્હતિ ગણમ્ અનુશાસયિતુમ્. પુનર્ અપરં શાસ્તા ધર્મં દેશયતિ પૂર્વવત્. તસ્ય તે શ્રાવકા ન શુશ્રૂષન્તે. ન શ્રોત્રમ્ અવદધતિ. નાજ્ઞાચિત્તમ્ ઉપસ્થાપયન્તિ. ન પ્રતિપદ્યન્તે ધર્મસ્યાનુધર્મં. વ્યતિક્રમ્ય વર્તન્તે શાસ્તુઃ શાસને. તેન તથાગતસ્ય નાઘાતો ભવતિ નાક્ષાન્તિર્ નાપ્રત્યયો ન ચેતસો ઽનભિરાદ્ધિઃ. ઉપેક્ષકસ્ તત્ર તથાગતો વિહરતિ સ્મૃતઃ સંપ્રજાનન્. ઇદં દ્વિતીયં સ્મૃત્યુપસ્થાનં. યદ્ આર્યઃ સેવતે. યદ્ આર્યઃ સેવમાનો ઽર્હતિ ગણમ્ અનુશાસયિતું. પુનર્ અપરં ભિક્ષવઃ યાવચ્ છાસને તત્ર તથાગતસ્ય ન નન્દી ભવતિ ન સૌમનસ્યં ન ચેતસ ઉત્પ્લાવિતત્વં. નાઘાતો નાક્ષાન્તિર્ નાપ્રત્યયો [તિબ્. 314અ] ન ચેતસો ઽનભિરાદ્ધિઃ. ઉપેક્ષકસ્ તત્ર તથાગતો વિહરતિ સ્મૃતઃ સંપ્રજાનન્. ઇદં તૃતીયં સ્મૃત્યુપસ્થાનં. યદ્ આર્યઃ સેવતે. યદ્ આર્યઃ સેવમાનો ઽર્હતિ ગણમ્ અનુશાસયિતુમ્ ઇતિ.
સ્મૃતિસંપ્રજ્ઞાનમ્
ઇતિ. ઉભયસ્વભાવમ્ ઇતિ દર્શયતિ. સ્મૃતઃ સંપ્રજાનન્ન્ ઇતિ વચનાત્. યદા શ્રાવકસ્યાપીતિ વિસ્તરઃ. યદા શ્રાવકસ્યાપિ હીનક્લેશસ્ય શુશ્રૂષમાણેષુ ચ શિષ્યેષ્વ્ અશુશ્રૂષમાણેષુ ચ ઉભયેષુ ચ શુશ્રૂષમાણાશુશ્રૂષમાણેષુ ચ. નન્દી અનુનયો મ ભવતિ. આઘાતો વા દ્વેષો વા.
કસ્માદ્ એતે આવેણિકા અસાધારણા બુદ્ધધર્મા ઉચ્યંતે. સવાસનપ્રહાણડ્ ઇતિ. સવાસનાનામ્ આનમ્દ્યાદીનાં પ્રહાણાત્. કા પુનર્ ઇયં વાસના નામ શ્રાવકાણાં. યો હિ યત્ક્લેશચરિતઃ પૂર્વં. તસ્ય તત્કૃતઃ કાયવાગચેષ્ટાવિકારહેતુસામર્થ્યવિશેષશ્ ચિત્તે વાસનેત્ય્ ઉચ્યતે. અવ્યાકૃતશ્ ચિત્તવિશેષો વાસનેતિ ભદન્તાનન્તવર્મા. અથ વેતિ વિસ્તરેણાચાર્યઃ. યસ્ય શ્રાવકા બુદ્ધસ્ય ભગવતઃ શ્રાવકા ભવન્તિ નાન્યસ્ય. કિં કારણં. શુશ્રૂષમાણે ચાશુશ્રૂષમાણે ચોભયસ્મિંશ્ ચ શુશ્રૂષમાણાશુશ્રુષમાણેષુ [તિબ્. 314બ્] ઉભયેષુ તસ્યૈવ શ્રવકવતસ્ તતનુત્પાદઃ. આનન્દ્યાઘાતાનુત્પાદઃ. આશ્ચર્યમ્ અદ્ભુતં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 648 ) વ્યવસ્થાપ્યતે. નાન્યસ્ય શ્રાવકસ્યેત્ય્ અર્થઃ.
(વિઇ.39) અન્યથા હીતિ વિસ્તરઃ. યદિ સંવૃતિજ્ઞાનસ્વભાવા ન સ્યાદ્ અદ્વેષસ્વભાવા સ્યાત્ કરુણાવત્. ન સર્વસત્ત્વાલંબના સિધ્યેત્. ન ત્રૈધાતુકસત્ત્વાલંબના સિધ્યેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. યથા કરુણા ન ત્રૈધાતુકસત્ત્વાલમ્બના. કિં તર્હિ. કામાવચરસત્ત્વાલંબના. દુઃખિતસત્ત્વાલમ્બનત્વાદ્ એવં સિદ્ધં સ્યાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. ન ચ ત્રિદુઃખતાકારા સિધ્યેદ્ ઇતિ વર્તતે કરુણાવત્. યથા કરુણા દુઃખતાકારૈવ ન ત્રિદુઃખતાકારા દુઃખદુઃખતાસંસ્કારદુઃખતાવિપરિણામદુઃખતાકરા. તથા ન સ્યાત્. ઇષ્યતે ચ ત્રિદુઃખતાકારેતિ. અતઃ સંવૃતિજ્ઞાનસ્વભાવેતિ. મહચ્છબ્દવાચ્યતાકારણં દર્શાયન્ન્ આહ.

કસ્માદ્ ઇયમ્ ઇત્યાદિ. સંભારેણ મહાપુણ્યજ્ઞાનસંભારસમુદાગમાદ્ ઇતિ. મહાપુણ્યસંભારસમુદાગમાત્. મહાજ્ઞાનસંભારસમુદાગમાચ્ ચેત્ય્ અર્થઃ. તત્ર મહાપુણ્યસંભારસ્ તિસ્રઃ પારમિતાઃ. [તિબ્. 315અ] દાનશીલક્ષાન્તિપારમિતાઃ. મહાજ્ઞાનસંભારઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા. વીર્યધ્યાનપારમિતે તુ દ્વિધા ઉભયત્રવ્યાપારાત્. ન હિ વિના વીર્યેણ દાનં દીયતે શીલં સમાદીયતે ક્ષાન્તિર્ ભાવ્યત ઇતિ મહાપુણ્યસંભારભાગીયં વીર્યં ભવતિ. તથા નાન્તરેણ વીર્યં પ્રજ્ઞા ભવતીતિ મહાજ્ઞાનસંભારભાગીયં ભવતિ. તથા મૈત્ર્યાદિચતુર્વિધાપ્રમાણભાવનાપક્ષં ધ્યાનં મહાપુણ્યસંભારભાગીયં. સ્મૃત્યુપસ્થાનાદિસપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષધર્મભાવનાપક્ષં ધ્યાનં મહાજ્ઞાનસંભારભાગીયં. તદ્ એવં મહાપુણ્યજ્ઞાનસંભારાભ્યાં સમુદાગમાન્ નિર્વૃત્તેર્ મહતીયં કરુણેતિ મહાકરુણા. આકારેણ ત્રિદુઃકતાકરણાત્. યસ્માત્ તિસૃભિર્ અપિ દુઃખતાભિર્ આકારયતિ ન દુઃખદુઃકતયૈવ કરુણાવત્. આલમ્બનેન ત્રૈધાતુકસત્ત્વાલંબનત્વાત્. યસ્માત્ ત્રૈધાતુકોપપન્નન્ સત્ત્વાન્ આલમ્બતે ન ચ કામધાતૂપપન્નાન્ એવ કરુણાવત્.
કામસત્ત્વાસ્ તુ ગોચર
[તિબ્. 315બ્] ઇતિ વચનાત્. સમત્વેન સર્વસત્ત્વેષુ સમવૃત્તિત્વાત્. યસ્માત્ સર્વસત્ત્વેષુ ત્રૈધાતુકપર્યાપન્નેષુ સમં વર્તતે સંસ્કારદુઃખતાકારેણ. અતો ઽપિ મહાકરુણેત્ય્ ઉચ્યતે. તતો ઽધિમાત્રતરાભાવાદ્ ઇતિ. પ્રજ્ઞાસ્વભાવતયા તીક્ષ્ણતરત્વાત્. યથા હિ તયા કરુણાયતે. ન તથા કરુણયેતિ. નાનાકરણં વિશેષઃ.
અદ્વેષામોહસ્વભાવત્વાદ્ ઇતિ. યથાક્રમં કરુણાયા અદ્વેષસ્વભાવત્વાત્. મહાકરુણાયાશ્ ચામોહસ્વભાવત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. એકત્રિદુઃખતાકારત્વાદ્ ઇતિ. એકદુઃખતાકારત્વાત્ કરુણાયાઃ. ત્રિદુઃખાકારત્વાચ્ ચ મહાકરુણાયઃ. ઇત્ય્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 649 ) ઉભયત્રાપિ સર્વત્ર યાથાસંખ્યેન યોજયિતવ્ગ્યં. ચતુર્ધ્યાનચતુર્થધ્યાનભૂમિકત્વાદ્ ઇતિ. કરુણા ચતુર્ધ્યાનભૂમિક. અનાગમ્યધ્યાનાન્તરયોઃ પ્રથમધ્યાનગ્રહણેન ગ્રહણાન્ ન ષડ્ભૂમિકેત્ય્ ઉક્તં. મહાકરુણા તુ ચતુર્થધ્યાનભૂમિકૈવ સર્વસમાધિકર્મણ્યત્વેન તસ્યૈવ તદુત્પાદનસમર્થત્વાત્. શ્રાવકાદિબુદ્ધસંતાનજત્વાદ્ ઇતિ. આદિશબ્દેન પ્રત્યેકબુદ્ધપૃથગ્જનાં ગ્રહણં. કામભવાગ્રવૈરાગ્યલભ્યત્વાદ્ ઇતિ. કામવૈરાગ્યલભ્યા કરુણા. [તિબ્. 316અ] ભવાગ્રવૈરાગ્યલભ્યા મહાકરુણા. અપરિત્રાણપરિત્રાણત ઇતિ. કરુણયા શ્રાવકાદયઃ કરુણાયન્ત એવ કેવલં અનુગ્લાયંત્ય્ એવેત્ય્ અર્થઃ. ન સંસારભયાત્ પરિત્રાયન્તે. મહાકરુણયા તુ કરુણાયમાનો ભગવાન્ મહતઃ સંસારભયાત્ પરિત્રાય્તે. અતુલ્યતુલ્યકરુણાયનાત્. કરુણયાતુલ્યં કરુણાયતે. દુઃખિતાનામ્ એવ કરુનાયનાત્. મહાકરુણયા તુ તુલ્યં સર્વસત્ત્વસમક્રુણાયનાત્.
(વિઇ.40) પૂર્વપુણ્યજ્ઞાનસંભારસંઉદાગમત ઇતિ. પૂર્વેષુ જન્મસુ પુણ્યસંભારેણ પૂર્વોક્તેન જ્ઞાનસંભારેણ ચ સમુદાગમતઃ. ધર્મકાયપરિનિષ્પત્તિત ઇતિ. અનાસ્રવધર્મસંભારસંતાનો ધર્મકાયઃ. આશ્રયપરિવૃત્તિર્ વા. અર્થચર્યયા ચેતિ. સ્વર્ગાપવર્ગકારણમ્ અર્થો લોકસ્ય. તસ્ય સંપાદનમ્ અર્થચર્યા. તુલ્યા હિ સર્વેષાં બુદ્ધાનાં મહાકરુણા પરાર્થહેતુઃ. યથાકાલમ્ ઇતિ. સર્વત્રાભિસંબધ્યતે. કથં. ચિરાલ્પજીવનાદ્ યથાકાલં દીર્ઘાયુષિ પ્રજાયાં દીર્ગાયુષો બુદ્ધા ભવન્તિ. અલ્પાયુષ્ય્ અલ્પાયુષઃ. યથાસંભવં ક્ષત્રિયગુરુકે લોકે ક્ષત્રિયા ભવન્તિ. બ્રાહ્મણગુરુકે બ્રાહ્મણાઃ. યથાકાલમ્ એવ ચ કાશ્યપાદિગોત્રાઃ. [તિબ્. 316બ્] ગૌતમાદિગોત્રાશ્ ચ. તથાલ્પપ્રમાણે લોકે ઽલ્પપ્રમાણાઃ. અનલ્પપ્રમાણે ઽનલ્પપ્રમાણા ઇતિ. હેતુસંપદં પુણ્યજ્ઞનસંભારલક્ષણાં. ફલસંપદં ધર્મકાયલક્ષણાં. ઉપકારસંપદં જગદર્થચર્યાલક્ષણાં. સર્વગુણજ્ઞાનસંભારાભ્યાસ ઇતિ. ગુણાઃ પંચપારમિતાસ્વભાવાઃ. જ્ઞાનાનાનિ ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાસ્વભાવાનિ. તેષાં ગુણજ્ઞાનાનાં સંભારઃ. તસ્યાભ્યાસઃ પુનઃપુમહ્પ્રયોગઃ. દીર્ઘકાલાભ્યાસસ્ ત્રિભિર્ અસંખ્યેયૈર્ મહાકલ્પૈઃ. નિરન્તરાભ્યાસો ઽસાન્તરતયા. સત્કૃત્યભ્યાસસ્ તીવ્રાદરતયા. ચતુર્વિધા ફલસંપદ્ ઇતિ. ધર્મકાયપરિનિષ્પત્ત્યા જ્ઞાનાદિસંપદશ્ ચતસ્રો ભવન્તીતિ તા અપિ ફલસંપદ ઇતિ વ્યવસ્થાપ્યન્તે. જ્ઞાનસંપચ્ ચતુર્વિધેતિ વક્ષ્યતિ. તથા પ્રહાણસંપત્ પ્રભાવસંપત્ રૂપકાયસંપચ્ ચ ચતુર્વિધેતિ વક્ષ્યતિ. તદ્ એવાસાં વ્યાખ્યાનં ભવિષ્યતિ. ચતુર્વિધોપકારસંપત્. ક્થમ્ ઇત્ય્ આહ. અપાયત્રયસંસારદુઃખત્યન્તનિર્મોક્ષસંપદ્ ઇતિ. અપાયત્રયં ચ નરકાદિ સંસારશ્ ચ. તયોર્ દુઃખં. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 650 ) તતો ઽત્યન્તનિર્મોક્ષઃ. સૈવ સંપદ્ ઇતિ. યાનત્રયસુગતિપ્રતિષ્ઠાપનસંપદ્ [તિબ્. 317અ] વેતિ. યાનત્રયે ચ શ્રાવકયાનાદૌ. સુગતૌ ચ પ્રતિષ્ઠાપનં. સૈવ સંપદ્ ઇતિ. ઇયં વા ચતુર્વિધોપકારસંપત્. અનુપદિષ્ટજ્ઞાનમ્ ઇતિ સ્વયમ્ અભિસંબોધનાર્થેન. સર્વત્રજ્ઞાનમ્ન્ ઇતિ નિરવશેષસ્વલક્ષણાવબોધનાર્થેન. સર્વથાજ્ઞાનમ્ ઇતિ. સર્વપ્રકારાવબોધનાર્થેન. અયત્નજ્ઞાનમ્ ઇતીચ્છામાત્રાવબોધનાર્થેન સર્વક્લેશપ્રહાણમ્ ઇતિ ત્રૈધાતુકદર્શનભાવનાહેયક્લેશોચ્છિત્તેઃ અત્યન્તપ્રહાણમ્ ઇત્ય્ અપરિહાણિતઃ. સવાસનપ્રહાણમ્ ઇતિ. અનુબંધાભાવતઃ. સર્વસમાપત્ત્યાવરણપ્રહાણમ્ ઇત્ય્ ઉભયતોભાગવિમુક્તેઃ. બાહ્યવિષયનિર્માણપરિણામાધિષ્ઠાનવશિત્વસંપદ્ ઇતિ. તત્રાપૂર્વબાહ્યવિષયોત્પાદનં નિર્માણમ્. અશ્માદીનાં સુવર્ણાદિભાવાપાદનં પરિણામઃ. દીર્ઘકાલાવસ્થાનમ્ અધિષ્ઠાનમ્ ઇતિ. આયુષ ઉત્સર્ગે ઽધિષ્ઠાને ચ વશિત્વસંપદ્ આયુરુત્સર્ગાધિષ્ઠાનવશિત્વસંપદ્ ઇતિ. આવૃતેતિ વિસ્તરઃ. આવૃતગમનં ચાકાશગમનં ચ સુદૂરક્ષિપ્રગમનં ચ. બ્રાહ્મણાદ્ ઇત્ય્ અનવદ્ એકશેષઃ. અલ્પે બહૂનાં પ્રવેશઃ. પરમાણૌ બહૂનાં હસ્ત્યાદીનાં [તિબ્. 317બ્] પ્રવેશઃ. સ ચેત્ય્ આવૃતાકાશાસુદૂરક્ષિપ્રગમનાલ્પબહુપહુપ્રવેશઃ. તયોર્ વશિત્વસંપદ્ ઇતિ યોજ્યં. વિવિધા નાનાપ્રકારા નિજાઃ સ્વાભાવિકાઃ. કે. આશ્ચર્યધર્માઃ. તેષાં સંપદ્ ઇતિ યોજ્યં. ધર્મતૈષા બુદ્ધાનાં ભગવતાં યત્ તેષાં ગચ્છતાં નિમ્નસ્થલં ચ સમીભવતિ. યદ્ ઉચ્ચં. તન્ નિચીભવતિ. યન્ નીચં. તદ્ ઉચ્ચીભવતિ. અંધાશ્ ચક્ષૂંષિ પ્રતિલભંતે. બધિરાઃ શ્રોત્રમ્. ઉન્મત્તાઃ સ્મૃતિમ્ ઇતિ યથાસૂત્રં સર્વમ્ અનુસર્તવ્યં. લક્ષણસંપદ્ ઇતિ. દ્વાત્રિંશતાં મહાપુરુષલક્ષણાનામ્ ઊર્ણોષ્ણીષાદીનાં સંપત્. અનુવ્યંજનસંપદ્ ઇતિ. વૃત્તાંગુલિતામ્રતુંગનખત્વાદીનાં અશીતેર્ અનુવ્યંજનાનાં સંપત્. બલસંપન્ નારાયણં બલં. વજ્રસારાણ્ય્ અસ્થીન્ય્ અસ્યેતિ વાજ્રસારાસ્થિ. વજ્રસારાસ્થિશરીરમ્ અસ્યેતિ વજ્રસારાસ્થિશરીરઃ. તદ્ભાવઃ. તસ્ય સંપદ્ ઇતિ. વજ્રસારાસ્થિશરીરતાસંપદ્ ઇતિ.

એતત્ સામાસિકં સાંક્ષેપિકં. યે કેચિત્ પ્રસાદજાતાઃ સત્પુરુષા બુદ્ધં ભગવન્તમ્ અસ્તાવિષુઃ સ્તુવન્તિ સ્તોષ્યંતિ વા. સર્વે તે એતયૈવ ત્રિવિધયા સંપદેતિ. યદ્ય્ અનેકા અસંખ્યેયાઃ કલ્પા અસ્યેત્ય્ અનેકાસંખ્યેયકલ્પં જીવિતં. તદ્ યદ્ય્ અધિતિષ્ઠેયુર્ બુદ્ધા ભગવન્તઃ. [તિબ્. 318અ] એવં તે સકલં તન્માહાત્મ્યં જ્ઞાતું વક્તું વક્તું ચ સમર્થાઃ. તસ્યાનન્તપ્રભેદત્વેનાતિબહુત્વાદ્ ઇત્ય્ અબ્જિપ્રાયઃ. એવં ચ તાવદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. ગુણાશ્ ચ જ્ઞાનાનિ ચ પ્રભાવશ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 651 ) ચોપકારશ્ ચેતિ દ્વંદ્વઃ. અનન્તાશ્ ચ તે ઽદ્ભુતાશ્ ચેતિ પુનઃ કર્મધારયઃ. એત એવ મહારત્નાનિ. તેષામ્ આકરાસ્ તથાગતાઃ. અથ ચ પુનર્ બાલાઃ પૃથગ્જનાઃ સ્વગુણદારિદ્ર્યેણાનુમાનભૂતેન હતાધિમોક્ષા હતરુચયઃ યાવદ્ બુદ્ધં નાદ્રિયંતે બુદ્ધે નાદરં કુર્વન્તીત્ય્ અર્થઃ. શ્રદ્ધામાત્રકેણાપીતિ. નિરધિગમેનેત્ય્ અર્થઃ. અનિયતવિપાકાનામ્ ઇતિ. નિયતવિપાકાનામ્ અલંઘનીયત્વાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. દેવેષુ ભસ્વા દૈવી. અવંધ્યેષ્ટપ્રકૃષ્ટાશુસ્વંતફલત્વાદ્ ઇતિ. અવંધ્યફલં ફલદાનનૈયમ્યેનાવસ્થાનાત્. ઇષ્ટફલં દિવ્યવિષયફલત્વાત્. પ્રકૃષ્ટફલં પ્રભૂતફલત્વાત્. આશુફલં દૃષ્ટધર્માદિવેદનીયફલત્વાત્. સ્વન્તફલં નિર્વાણાફલત્વાત્. તદ્ભાવાત્. અનુત્તરં પુણ્યક્ષેત્રમ્ ઉચ્યંતે તથાગતા ઇતિ. કારાન્ ઇત્ય્ ઉપકારાન્ પૂજાદિકાન્.
(વિઇ.41) યથાયોગમ્ ઇતિ. યથાસંભવં. [તિબ્. 318બ્] કેચિદ્ ગુણાઃ શ્રાવકસાધારણા બુદ્ધાનાં ભગવતાં અરણાપ્રણિધિજ્ઞાનાદયઃ. કેચિત્ પૃથગ્જનસાધારણાઃ અભિજ્ઞાધ્યાનારાપ્યાદયઃ. આદિશબ્દેન શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાદયો ગૃહ્યન્તે.
(વિઇ.42) ન કસ્યચિત્ તદાલંબનો રાગ ઉત્પદ્યતે દ્વેષો માનો વેતિ. તેનાત્મનો દર્શનાદિપરિહારાત્. યથાયથા ચ તેનાભિસમિતં ભવત્ય્ અરણાસમાધેર્ અભ્યુત્થિતેનાસ્ય માં દૃષ્ટ્વા રાગ ઉત્પત્સ્યતે અસ્ય દ્વેષઃ અસ્ય માન અસ્યાપ્રસાદ ઉત્પત્સ્યતે ઇતિ. તથાતથા વ્યુત્થિતો ઽપિ તસ્માત્ સમાધેર્ અનુવેષ્ટતે. પરચિત્તરક્ષણોપાયવિશેષે તુ તસ્યારણાસમાધેર્ ઉત્પત્તિમાત્રસામર્થ્યાદ્ એવ પરેષાં ક્લેશો નોત્પદ્યત ઇત્ય્ અર્થો ગૃહ્યતે. રણયતીતિ ક્લેશયતીત્ય્ અર્થઃ. સુખપ્રતિપદામ્ અગ્રત્વાચ્ ચતુર્થધ્યાનસ્ય તદ્ભૂમિકૈવારણા. નાન્યધ્યાનભૂમિકા. પરિહર્તું ન શક્નોતીતિ પરિહાણિ સંભવાત્.
સવસ્તુકાઃ ક્લેશાઃ.
કે. રાગાદયો ભાવનાપ્રહાતવ્યાઃ. અવસ્તુકાઃ ક્લેશા દર્શનપ્રહાતવ્યાઃ. સર્વત્રગાઃ સકલસ્વભૂમ્યાલંબનત્વાત્ પરસંતત્યાલંબના અપિ ભવન્તીતિ. પરિહર્તુમ્ અશક્યાઃ સર્વત્રગાઃ. [તિબ્. 319અ]
(વિઇ.43) સર્વાલંબનં તુ તદ્
ઇતિ. સર્વમ્ આલંબત ઇતિ સર્વાલંબનં. સર્વો વાસ્યાલંબન ઇતિ સર્વાલમ્બનં. નારણાવત્ ક્લેશમાત્રાલમ્બનં. કિં તર્હિ. રૂપાદ્યાલંબનમ્ અપીત્ય્ અર્થઃ. આરૂપ્યસ્ તુ ન સાક્ષાત્ પ્રણિધિજ્ઞાનેન જ્ઞાયન્તે. કિમ્ કારણં. યસ્માત્ પ્રણિધિજ્ઞાનં ચતુર્થધ્યાનભૂમિકં. વક્ષ્યતિ ચ
સ્વધોભૂમિવિષયાભિજ્ઞા

ઇતિ. પ્રણિધિજ્ઞાનં ચાભિજ્ઞાવત્ ભવતીતિ. નિષ્યન્દચરિતવિશેષાદ્ ઇતિ. તત્ર નિષ્યંદો મન્દમન્દતા. ચરિતમ્ આરૂપ્યસમાપત્તિવિહારઃ. તદ્ એવં કાર્યેણાસ્યાનુમાનં. કારણેન ચ કાર્યાસ્યેતિ પરિદીપિતમ્. તતઃ પ્રચ્યુતાનાં તત્સમાપત્તિલાભિણાં ચ તદ્ ઉભયં પ્રત્યક્ષં. કાર્ષકનિદર્શનં ચાત્રેતિ. યથા કાર્ષકઃ ફલેન બીજં પ્રતિપદ્યતે. બીજેન વા ફલમ્ ઇતિ. યથા વા કાર્ષકો જાનીતે ઈદૃશે ક્ષેત્રે ઈદૃશાફલં ધાન્યં ભવિષ્યતીતિ. ધાન્યં વા દૃષ્ટ્વા ક્ષેત્રમ્ અનુમિનોતિ. ઈદૃશમ્ અસ્ય ક્ષેત્રમ્ ઇતિ. એવં શાન્તમૂર્તિં સત્ત્વં દૃષ્ટ્વા અનુમિનોતિ આરૂપ્યાચ્ ચ્યુતો ઽયમ્. આરૂપ્યેષુ ચોપપત્સ્યત ઇતિ. વૈભાષિકા ઇતિ વચનં. પરેષામ્ અસ્ત્ય્ અનેનારૂપ્યજ્ઞાનમ્ ઇતિ સૂચયતિ. ન હિ બુદ્દાનામ્ અસ્ત્ય્ અવિષય ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. [તિબ્. 319બ્] પ્રણિધિપૂર્વકમ્ ઇત્ય્ આભોગપૂર્વકં. પ્રણિધાયાભુજ્યેત્ય્ અર્થઃ. યાવાંસ્ તત્સમાધિવિષય ઇતિ. યાવાં ચ્છ્રાવકસ્ય વિષયઃ. તાવજ્ જાનાતિ. પ્રત્યેકબુદ્ધસ્ય ચ યાવત્સ્વવિષય ઇત્યાદિ.
(વિઇ.43-45) ધર્મપ્રતિસંવિદ્ ઇતિ. ઇહ દેશનાધર્મઃ. અનેકાર્થો હિ ધર્મશબ્દઃ. તદ્યથા ધર્મં વો ભિક્ષવો દેશયિષ્યામિ. આદૌ કલ્યાણં મધ્યે કલ્યાણં પર્યવસાને કલ્યાણં સ્વર્થં સુવ્યઞ્જનં કેવલં પરિપૂર્ણં પરિશુદ્ધં પર્યવદાતં બ્રહ્મચર્યં સંપ્રકાશયિષ્યામિતિ, અત્ર દેશનાધર્મઃ. ધર્મઃ કતમઃ. આર્યાષ્ટાંગમાર્ગ ઇત્ય્ અત્ર પ્રતિપત્તિધર્મઃ. તથા ધર્મં શરણં ગચ્છેતેત્ય્ અત્ર ફલધર્મો નિર્વાણમ્ ઇત્યાદિ. અવિવર્ત્યમ્ ઇતિ. અશક્યં વિવર્તયિતું. અકોપ્યધર્મમનુષ્યાશ્રયત્વમ્ ઇતિ તથાશબ્દેનેદમ્ એવાર્થદ્વયં સંબધ્યતે. આલમ્બનાદીનાં પૃથગ્વચનાત્. યુક્તમુક્તાભિલાપિતાયામ્ ઇતિ. યુક્તમ્ અર્થસંબંધં. મુક્તમ્ અસક્તં. યુક્તમુક્તમ્ અભિલપતીતિ યુક્તમુક્તાભિલાપી. તદ્ભાવઃ. તસ્યાં. યુક્તમુક્તાભિલાપિતાયાં. સમાધૌ વશી સમાધિવશી. સમાધિવશિનઃ સંપ્રખ્યાનમ્ અસંમોષઃ. સમાધિવશિસંપ્રખ્યાનં. [તિબ્. 320અ] તત્ર ચાવિવર્ત્યં જ્ઞાનં પ્રતિભાનપ્રતિસંવિદ્ ઇતિ વિશેષઃ. કથં. નવજ્ઞાનસ્વભાવા પ્રતિભાનપ્રતિસંવિત્. યા વાગાલમ્બના. સા દુઃખસમુદયધર્માન્વયક્ષયાનુત્પાદસંવૃતિજ્ઞાનસ્વભાવા. યા માર્ગાલમ્બના. સા માર્ગધર્માન્વયક્ષયાનુત્પાદપરચિત્તસંવૃતિજ્ઞાનસ્વભાવેત્ય્ અભિસમસ્ય નવજ્ઞાનસ્વભાવા અન્યત્ર નિરોધજ્ઞાનાત્. સર્વધર્માશ્ ચેદ્ અર્થો દશ જ્ઞાનાનીતિ. ન હિ સો ઽસ્તિ ધર્મઃ. યો દશાનાં જ્ઞાનાનાં યથાસંભવં નાલમ્બનીભવતિ. નિર્વાણાં ચેદ્ અર્થઃ ષટ્ જ્ઞાનાનીતિ. નિરોધજ્ઞાનસ્ય ધર્મજ્ઞાનાદિપંચસ્વભાવત્વાત્. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 653 ) નામકાયાદિવાગાલમ્બનત્વાદ્ ઇતિ. ન હિ દુઃખાદિજ્ઞાનમ્ અનાસ્રવં દુઃખૈકદેશં સમુદયૈકદેશં વા સ્વલક્ષણાકારેણાલમ્બતે. કિં તર્હિ. પંચોપાદાનસ્કંધાન્ સામાન્યલક્ષણાકારૈઃ. અતસ્ તે સંવૃતિજ્ઞાનસ્વભાવે ઇતિ. ઊર્ધ્વં નામકાયભાવાદ્ ઇતિ. આરૂપ્યધાતૌ ધર્મપ્રતિસંવિન્ નાસ્તીતિ. યત્ર ચ નામકાયાઃ. તત્રૈવ પદવ્યઞ્જનકાયા ઇતિ [તિબ્. 320બ્] તુલ્યવાર્ત્તા. નામકાયભાવવચનેન પદવ્યઞ્જનકાયાભાવસિદ્ધિઃ. ઊર્ધ્વં વિતર્કાભાવાદ્ ઇતિ. દ્વિતીયધ્યાનાદિષુ. વિતર્ક્ય વિચાર્ય વાચં ભાષત ઇતિ સૂત્રં નામાદ્યાલમ્બનત્વં પુનર્ આસાં પ્રતિસંવિદાં સમાપન્નસ્યાપિ. વ્યુત્થિતસ્યાપિ તત્પૃષ્ઠલબ્ધૈર્ અવિવર્ત્યૈર્ જ્ઞાનૈર્ નામાદ્યાલમ્બનત્વં. ભાષણં પુનસ્ તત્પૃષ્ઠેનૈવ. સ્ત્રીપુરુષાદ્યધિવચન ઇતિ. આદિશબ્દેન કાલકારકાદિસંગ્રહઃ. અધિવચનં પુનઃ પર્યાયઃ. તદ્ અધિકૃત્ય વા વચનં તદધિવચનં. તસ્યાસક્તતાયામ્ ઇતિ. તસ્યાધિવચનસ્ય તસ્ય પદવ્યઞ્જનસ્ય વા. અત એવાસાં ક્રમસિદ્ધિર્ ઇતિ. યતઃ પદવ્યઞ્જનાનુસારેણાર્થપ્રતિપત્તિઃ. તસ્યૈકદ્વિબહુસ્ત્રીપુરુષાદ્યધિવચનં તસ્યાસક્તતેત્ય્ અતઃ ક્રમસિદ્ધિર્ ઇતિ.
તસ્માદ્ રૂપમ્ ઇત્ય્ એવંઆદીતિ. આદિશબ્દેન વિજાનાતીતિ વિજ્ઞાનં. ચિનોતીતિ ચિત્તમ્ ઇત્ય્ એવમાદિ સંગ્રહતઃ. ઉત્તરોત્તરપ્રતિભા પ્રતિભાનમ્ ઇતિ વાદન્યાયેન. યથાક્રમમ્ ઇતિ. ધર્મપ્રતિસંવિદો ગણિતં પૂર્વપ્રયોગઃ. અર્થપ્રતિસંવિદો બુદ્ધવચનં. નિરુક્તિપ્રતિસંવિદઃ શબ્દવિદ્યા. પ્રતિભાનપ્રતિસંવિદો હેતુવિદ્યેતિ. બુદ્ધવચનમ્ એવેતિ વૈભાષિકાઃ.
(વિઇ.46) તત્ ષડ્વિધમ્
ઇતિ. [તિબ્. 321અ] કિંચિચ્ ચતુર્થં ધ્યાનમ્ અરણાત્મકં. કિંચિત્ પ્રણિધિજ્ઞાનાત્મકં. કિંચિત્ ત્રિપ્રતિસંવિદાત્મકં. કિંચિત્ તદ્વ્યતિરિક્તં કેવલં પ્રાન્તકોટિકમ્ ઇતિ. તિસ્રઃ પ્રતિસંવિદ ઇતિ. નિરુક્તિપ્રતિસંવિદં મુક્ત્વા તત્ર વિતર્કાભાવાત્. સવિતર્કવિચારેણ તદુત્થાપનં. કથં તર્હ્ય્ અવિશેષેણૈતદ્ ઉક્તં.
ષડ્ એતે પ્રાન્તકોટિકા
ઇતિ. એતે ઉચ્યન્તે. નિરુક્તિપ્રતિસંવિદઃ તદ્બલેન લાભો ન તુ સા ચૌર્થધ્યાનભૂમિકા. કિં તર્હિ. કામધાતુપ્રથમધ્યાનભૂમિકેત્ય્ અર્થઃ.
સર્વભૂમ્યનુલોમિતમ્
ઇતિ. સર્વભૂમ્યનુકૂલિતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. પ્રગતા અન્તા કોટિર્ અસ્યેતિ. પ્રગતા અન્તં પ્રાન્તા. પ્રાન્તા કોટિર્ અસ્યેતિ પ્રાન્તકોટિકા. ચતુષ્કોટિકવદ્ ઇતિ. યથા ચતુષ્કોટિકશ્ ચતુઃપ્રકારપ્રશ્નઃ. તદ્વત્.

(વિઇ.47-50) ઋદ્ધિવિષયેતિ વિસ્તરઃ. ષડ્ અભિજ્ઞાઃ. ઋદ્ધિવિષયજ્ઞાનસાક્ષાત્ક્રિયાદિવ્યશ્રોત્રચેતઃપર્યાગપૂર્વેનિવાસચ્યુત્યુપપાદાસ્રવક્ષયજ્ઞાનસાક્ષાત્ક્રિયાભિજ્ઞા ઇતિ. સૂત્રં ચાત્ર. ઇહ ભિક્ષુર્ અનેકવિધમ્ ઋદ્ધિવિષયં પ્રત્યનુભવતિ. એકો ભૂત્વા બહુધા ભવતિ બહુધાભૂત્વા એકો ભવતીતિ વિસ્તરગ્રંથ ઋદ્ધિપાદા ઇત્ય્ અત્ર લિખિતો દ્રષ્ટવ્યઃ. યાવદ્ ઇયમ્ ઉચ્યતે ઋદ્ધિવિષયજ્ઞાનસાક્ષાત્ક્રિયાભિજ્ઞેતિ. ઇહ ભિક્ષુર્ દિવ્યેન શ્રોત્રેણ વિશુદ્ધેનાતિક્રાન્તમાનુષ્યકેણ ઉભયાં ચ્છબ્દાન્ શૃણોતિ માનુષાન્ અમાનુષાન્ અપિ યે વા દૂરે [તિબ્. 321બ્] યે વાન્તિક ઇતિ. ઇયં ઉચ્યતે દિવ્યશ્રોત્રજ્ઞાનસાક્ષાત્ક્રિયાભિજ્ઞા. ઇખ ભિક્ષુર્ દિવ્યેન ચક્ષુષા વિશુદ્ધેનાતિક્રાંતમાનુષ્યકેણ સત્ત્વાન્ પશ્યતીતિ બહુઃ સૂત્રવદ્ ગ્રન્થઃ. યાવદ્ ઇયમ્ ઉચ્યતે દિવ્યચક્ષુર્જ્ઞાનસાક્ષાત્ક્રિયાભિજ્ઞા. ઇહ ભિક્ષુર્ અનેકવિધં પૂર્વનિવાસમ્ અનુસ્મરતીતિ બહુઃ સૂત્રવદ્ ગ્રન્થઃ. યાવદ્ ઇયમ્ ઉચ્યતે પૂર્વેનિવાસાનુસ્મૃતિજ્ઞાનસાક્ષાત્ક્રિયાભિજ્ઞા. ઇહ ભિક્ષુઃ પરસત્ત્વાનાં પરપુદ્ગલાનાં વિતર્કિતં વિચરિતં મનસા માનસં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. સરાગચિત્તં સરાગં ચિત્તમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. વિગતરાગં વિગતરાગમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. સદ્વેષં વિગતદ્વેષં સમોહં વિગતમોહં વિક્ષિપ્તં સંક્ષિપ્તં લીનં પ્રગૃહીતમ્ ઉદ્ધતમ્ અનુદ્ધતમ્ અવ્યુપશાન્તં વ્યુપશાન્તં સમાહિતમ્ અસમાહિતમ્ અભાવિતં ભાવિતમ્ અવિમુક્તં ચિત્તમ્ અવિમુક્તં ચિત્તમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. વિમુક્તં ચિત્તં વિમુક્તં ચિત્તમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. ઇયમ્ ઉચ્યતે ચેતઃપર્યાયજ્ઞાનસાક્ષાત્ક્રિયાભિજ્ઞા. ઇહ ભિક્ષુર્ ઇદં દુઃખમ્ આર્યસત્યમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. અયં દુઃખસમુદયઃ. અયં દુઃખનિરોધઃ. ઇયં દુઃખનિરોધગામિની પ્રતિપદ્ આર્યસત્યમ્ [તિબ્. 322અ] ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. તસ્યૈવં જાનત એવં પશ્યતઃ કામાસ્રવાચ્ ચિત્તં વિમુચ્યતે. ભવાસ્રવાદ્ અવિદાસ્રવાચ્ ચિત્તં વિમુચ્યતે. વિમુક્તસ્ય વિમુક્તો ઽસ્મીતિ જ્ઞાનદર્શનં ભવતિ. ક્ષીણા મે જાતિર્ યાવન્ નાપરમ્ અસ્માદ્ ભવં પ્રજનામીતિ. ઇયમ્ ઉચ્યતે આસ્રવક્ષયજ્ઞાનસાક્ષાત્ક્રિયાભિજ્ઞા. ઋદ્ધિઃ સમાધિઃ. ઋદ્ધિવિષયો નિર્માણં ગમનં ચ. ઋદ્ધિવિષયે જ્ઞાનં. તસ્ય સાક્ષાત્ક્રિયા સંમુખીભાવઃ. ઋદ્ધિવિષયજ્ઞાનસક્ષાત્ક્રિયાભિજ્ઞા. દિવ્યં શ્રોત્રં. તત્ર જ્ઞાનં. તસ્ય સાક્ષાત્ક્રિયા દિવ્યશ્રોત્રજ્ઞાનસાક્ષત્ક્રિયા. ચેતઃપર્યાયો વિશેષઃ. રક્તં દ્વિષ્ટં મૂઢમ્ ઇતિ વા ક્રમો વા પર્યાયઃ. કદાચિદ્ રક્તં કદાચિદ્ દ્વિષ્ટં મૂઢં ચેતિ. તત્ર જ્ઞાનં. તસ્ય સાક્ષાત્ક્રિયા. પૂર્વેનિવાસઃ સ્કંધેગ ઇવાલુક્. તસ્યાનુસ્મૃતિઃ તત્ર જ્ઞાનં. તસ્ય સાક્ષાત્ક્રિયેતિ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 655 ) ચ્યુતિશ્ ચોપપાદશ્ ચ ચ્યુત્યુપપાદૌ. તયોર્ જ્ઞાનં. તસ્ય સાક્ષાત્ક્રિયા. આસ્રવાણાં ક્ષયઃ. તત્ર જ્ઞાનં. તસ્ય સાક્ષાત્ક્રિયાભિજ્ઞેતિ પ્રત્યેકમ્ અભિસંબંધઃ. શ્રામણ્યફલવદ્ ઇતિ. યથા સંસ્કૃતં શ્રામણ્યફલં વિમુક્તિમાર્ગસ્વભાવં. તદ્વત્.
ચેતસિ જ્ઞાનપંચકમ્
ઇતિ. ચેતસિ ચેતઃપર્યાયૈર્ યાભિજ્ઞા. [તિબ્. 322બ્] સા જ્ઞાનપંચકસ્વભાવેત્ય્ અર્થઃ. અનાસ્રવસ્ય પરચિત્તજ્ઞાનસ્ય ધર્માન્વયમાર્ગપરચિત્તજ્ઞાનત્વસંભવાત્. સાસ્રવસ્ય ચ સંવૃતિપરચિત્તજ્ઞાનસંભવાત્.
બલં યદ્વદ્
ઇતિ. યથાસ્રવક્ષયજ્ઞાનબલમ્. આસ્રવક્ષયજ્ઞાનમ્ આસ્રવક્ષયાલમ્બનમ્ ઇતિ ચેત્. ષટ્ જ્ઞાનાનિ. નિરોધજ્ઞાનસ્ય ધર્માન્વયક્ષયાનુત્પાદજ્ઞાનસંજ્ઞિતત્વાત્. સંવૃતિજ્ઞાનસ્ય ચ નિરોધાલમ્બનત્વસંભવાત્. આસ્રવક્ષયે સતિ યજ્ જ્ઞાનં. ક્ષીણાસ્રવસંતાને તજ્ જ્ઞાનમ્ ઇતિ ચેત્. દશ જ્ઞાનાનિ. ક્ષીણાસ્રવસંતાને દશજ્ઞાનસદ્ભાવાત્. એવમ્ આસ્રવક્ષય આલમ્બનભૂતે યાભિજ્ઞા. સા ચેદ્ આસ્રવક્ષયજ્ઞાનસાક્ષાત્ક્રિયાભિજ્ઞા. ષટ્ જ્ઞાનાનિ. તદ્વત્. આસ્રવક્ષયે સતિ યાભિજ્ઞા. સા ચેદ્ દશ જ્ઞાનાનિ. તદ્વદ્ ઇતિ. સર્વભૂમિકાપ્ય્ એષેતિ.
બલમ્ યદ્વદ્
ઇત્ય્ અનેનૈવ વચનેનાયમ્ અર્થો લભ્યતે. યસ્માચ્ ચ
પંચૈવ ધ્યાનચતુષ્ટય
ઇત્ય્ અવધાર્યતે. તસ્માદ્ અપીયમ્ ષષ્ઠ્ય્ અભિજ્ઞા સર્વભૂમિકેતિ ગમ્યતે.
તિસ્રસ્ તાવન્ ન સન્તીતિ. ઋદ્ધિદિવ્યશ્રોત્રદિવ્યચક્ષુરભિજ્ઞા. કસ્માત્. રૂપાલંબનત્વાત્. ન હ્ય્ આરૂપ્યાણાં રૂપમ્ આલંબનમ્. વિભૂતરૂપસંજ્ઞાત્વાત્. રૂપતીર્થાભિનિષ્પાદ્યત્વાદ્ [તિબ્. 323અ] ઇતિ. રૂપત્વદ્વારનિષ્પાદ્યત્વાત્ રૂપાલંબનમાર્ગનિષ્પાદ્યત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ઈદૃશે રૂપે ઈદૃશં ચિત્તં ભવતીતિ ન ચારૂપ્યાણાં રૂપમ્ આલંબનં. પૂર્વેનિવાસાનુસ્મૃતિર્ અપિ નાસ્ત્ય્ અનુપૂર્વાવસ્થાન્તરસ્મરણાભિનિષ્પત્તેઃ. યસ્માદ્ અનુપૂર્વમ્ આત્મનો ઽવસ્થાન્તરાણિ સ્મરન્તો નિષ્પાદયન્તિ. ન ચારૂપ્યાણાં કામાવચરા ધર્મા આલંબનં. વક્ષ્યતિ હિ
ન મૌલાઃ કુશલારૂપ્યાઃ સાસ્રવાધરગોચરા
ઇતિ. તાનિ ચાવસ્થાન્તરાણ્ય્ આત્મનઃ કામાવચરાણ્ય્ અભિનિષ્પાદનકાલે તસ્યાલમ્બનમ્ ઇત્ય્ એતસ્માત્ તદ્ભૂમિકા નાસ્તીતિ. સ્થાનગોત્રાદ્યાલમ્બનત્વાચ્ ચ. તસ્માદ્ અપિ ચ્યુતો ઽમુત્રોપપન્નઃ. તથા હિ સૂત્ર ઉક્તં. અમી નામ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 656 ) તે સત્ત્વાઃ. યત્રાહમ્ અભૂવમ્ એવંનામા એવંગોત્ર એવંજાતિર્ એવમાહાર એવંસુખદુઃખપ્રતિસંવેદી એવંદીર્ઘાયુર્ એવંચિરસ્થિતિક એવમાયુષ્પર્યન્તઃ. યો ઽહં તસ્માચ્ ચ્યુતો ઽમુત્રોપપન્નઃ. તસ્માદ્ અપિ ચ્યુતો [ઽમુત્રોપપન્નઃ તસ્માચ્ ચ્યુત] ઇહોપપન્ન ઇતિ સાકારં સોદ્દેશમ્ અનેકવિધં પૂર્વનિવાસમ્ અનુસ્મરતીતિ. ન ચારૂપ્યાઃ સ્થાનગોત્રાદ્યાલમ્બનાઃ [તિબ્. 323બ્] અધોભૂમ્યાલમ્બનાશ્ ચેત્ય્ એતસ્માદ્ અપિ કારણાન્ નારૂપ્યભૂમિકાઃ. કથં પરચિત્તજ્ઞાનં રૂપતીર્થાભિનિષ્પાદ્યમ્ ઇત્ય્ અત આહ. પરચિત્તં હિ જ્ઞાતુકામ ઇતિ વિસ્તરઃ. આભુજત ઇતિ. આભોગં કુર્વતઃ. નિમિત્તં ઉદ્ગૃહ્યેતિ. ચિત્તપ્રકારં પરિચ્છિદ્યેત્ય્ અર્થઃ. તત્પ્રાતિલોમ્યેનેતિ. તસ્યૈવ ચિત્તસ્ય પ્રતીપં સમનન્તરનિરુદ્ધાન્ય્ અવસ્થાન્તરાણિ મનસિકરોતિ. વિલંઘ્યાપિ સ્મરણમ્ ઇતિ. એકં જન્મ દ્વે વા વિલંઘ્યાપિ વ્યતિક્રમ્યાપિ સ્મરણં. શુદ્ધાવાસાનાં કથં સ્મરણમ્ ઇતિ. યદ્ય્ અનુભૂતપૂર્વસ્યૈવ સ્મરણં. ન હિ શુદ્ધાવાસાનામ્ ઇહાગમનમ્ અસ્ત્ય્ અનાગામિત્વાત્. તેન નૈષામ્ ઇહાનુભૂતિઃ. નાપિ તત્ર. પૃથગ્જનાનાં તત્રાનુપપત્તેઃ. શ્રવણેવાનુભૂતત્વાદ્ ઇતિ. શ્રુતં હિ તેન ભવતિ. શુદ્ધાવાસા નામ દેવા એવંભૂતા ઇતિ. દ્વિવિધો હ્ય્ અનુભવો દર્શનાનુભવઃ શ્રવણાનુભવશ્ ચ. પરસંતત્યધિષ્ઠાનેનોત્પાદનમ્ ઇતિ. ધ્યાનસંગૃહીતં પૂર્વેનિવાસાનુસ્મૃતિજ્ઞાનં. તેન ચારૂપ્યાવચરં ચિત્તં ન ગૃહ્ણાતિ. કથં ચ પુનઃ પરસંતત્યધિષ્ઠાનેનોત્પાદનં. સમનંતરનિરુદ્ધાન્ મનોવિજ્ઞાનાત્ પરકીયાન્ નિમિત્તમ્ ઉદ્ગૃહ્યેતિ વિસ્તરઃ. અન્યેષામ્ ઇતિ. ય આરૂપ્યેભ્યો ન પ્રચ્યુતાઃ. તેષાં સ્વસંતત્યધિષ્ઠાનેનૈવોત્પાદનં પૂર્વેનિવાસાનુસ્મૃતિજ્ઞાનસ્ય સુકરત્વાત્.
ઋદ્ધ્યાદીનામ્ ઇતિ. ઋદ્ધિદિવ્યશ્રોત્રદિવ્યચક્ષુરભિજ્ઞાનાં [તિબ્. 324અ] તિસૃણાં યથાક્રમં લઘુત્વમનસિકરણમ્ ઋદ્ધેઃ પ્રયોગઃ. શબ્દમનસિકરણં દિવ્યશ્રોત્રસ્ય. આલોકમનસિકરણં દિવ્યચક્ષુષઃ.

કથમ્ એતા લભ્યંત ઇતિ પ્રાપ્તિમ્ અધિકૃત્ય પ્રશ્નઃ. સંમુખીભાવસ્ તુ ચિતાનામ્ અનુચિતાનાં ચ પ્રયોગત એવ. અનુચિતાઃ પ્રયોગત ઇતિ. વૈશેષિક્યો યા અનુત્પાદિતપૂર્વાઃ. સર્વાસાં તુ પ્રયોગેનોત્પાદનમ્ ઇતિ. યાશ્ ચ વૈરાગ્યાલ્ લભ્યન્તે. યાશ્ ચ પ્રયોગતઃ. તાસાં સર્વાસાં.
અન્યત્ર શબ્દાદ્ ઇતિ ઉચ્છેદિત્વાચ્ છબ્દો ન નિર્મીયતે. વક્ષ્યતિ હિ.
કામાપ્તં નિર્મિતં બાહ્યં ચતુરાયતનમ્
ઇતિ.
કથં તર્હીતિ વિસ્તરઃ. યદિ ચક્ષુરભિજ્ઞા રૂપાયતનાલમ્બના કથં તર્હિ ચ્યુત્યુપપાદજ્ઞાનેનામી બત ભવન્તઃ સત્ત્વાઃ કાયદુશ્ચરિતેન સમન્વાગતા ઇત્ય્ એવમાદિ. ન વાઙ્મનસ્કર્મસમન્વાગમાશ્ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનેન ગૃહ્યન્તે. આદિશબ્દેન મિથ્યાદૃષ્ટિગ્રહણમ્. ન તદ્ ઇતિ. તદ્ વાઙ્મનસ્કર્મસમન્વાગમાદિ તેન ચક્ષુર્જ્ઞાનેન ન જાનાતિ. કેન તર્હીત્ય્ આહ. અભિજ્ઞાપરિવારજ્ઞાનં તુ તદ્ ઇતિ. માનસં તદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. શેષે ઇતિ. પૂર્વેનિવાસાનુસ્મૃત્યાસ્રવક્ષયાભિજ્ઞે તે ચતુઃસ્મૃત્યુપસ્થાનસ્વભાવે. [તિબ્. 324બ્] કથમ્. આસ્રવક્ષયાભિજ્ઞા ચતુઃસ્મૃત્યુપસ્થાનસ્વભાવા દશજ્ઞાનસ્વભાવત્વત્. ષટ્જ્ઞાનસ્વભાવત્વે ઽપિ કાયવેદનાચિત્તસ્મૃત્યુપસ્થાનાન્ય્ અપ્ય્ અનાગતાનિ ભાવ્યન્તે.
કથં તર્હિ તે ચતુર્ધ્યાનભૂમિકે સિધ્યતઃ. ન હિ દ્વિતીયાદિધ્યાનભૂમિકં ચક્ષુર્જ્ઞાનં શ્રોત્રજ્ઞાનં વાસ્તિ. ચક્ષુહ્શ્રોત્રવિજ્ઞાનસંપ્રયુક્તત્વાત્. તયોશ્ ચ દ્વિતીયાદિષુ ધ્યાનેષ્વ્ અભાવાત્. વક્ષ્યતિ હિ
કાયાક્ષિશ્રોત્રવિજ્ઞાનં વિજ્ઞપ્ત્યુત્થાપકં ચ યત્
દ્વિતીયાદૌ તદ્ આદ્યાપ્તમ્
ઇતિ. આશ્રયવશેનેતિ વિસ્તરઃ. ચક્ષુઃશ્રોત્રાશ્રયવશેન તજ્જ્ઞાનયોર્ અપિ ચતુર્ધ્યાનભૂમિકત્વં. ચક્ષુહ્શ્રોત્રે ચતુર્ધ્યાનભૂમિકે વ્યવસ્થાપ્યેતે. પ્રાધાનિક એષ નિર્દેશો બાહુલિકો વેતિ. પ્રધાને ભવઃ પ્રાધાનિકઃ. એવં બાહુલિકઃ. કુશલા અભિજ્ઞાઃ પ્રધાનભૂતાઃ. અતસ્ તદપેક્ષયા નિર્દેશઃ ક્રિયતે. કુશલા પ્રજ્ઞાભિજ્ઞેતિ. અથ વા બાહુલ્યેનાભિજ્ઞાઃ કુશલાઃ. અત એવં નિર્દેશ ઇતિ. મુદ્ગાદિભાવે ઽપિ માષરાશિવ્યપદેશવત્.
(વિઇ.51) પૂર્વન્તાદૌ નિવર્તનાત્
યાવદ્ યથાક્રમમ્ ઇઇત્. ભગવદ્વિશેષાદયસ્ તાવદ્ આહુઃ. પૂર્વાન્તસંમોહં પૂર્વેનિવાસાનુસ્મૃત્યા નિવર્તયતિ. ચ્યુત્યુપપાદાભિજ્ઞય [તિબ્. 325અ] મધ્યસંમોહમ્. આસ્રવક્ષયાભિજ્ઞયાપરાન્તસંમોહં. નાપરમ્ અસ્માદ્ ભવં પ્રજાનામીતિ. તેષાં વ્યાખ્યાનકારાણામ્ અભિપ્રાયઃ. અતીતઃ પ્રત્યુત્પન્નો ઽનાગતો ઽધ્વેત્ય્ અધ્વાનુક્રમઃ. તસ્માદ્ એવમ્ અર્થગતિર્ ઇતિ.
આચાર્યસંઘભદ્રસ્ તુ વ્યાચષ્ટે. પૂર્વાન્તાદૌ નિવર્તનાત્. પૂર્વેનિવાસાભિજ્ઞા હિ પૂર્વાન્તસંમોહં વ્યાવર્તયતિ. અપરાન્તસંમોહં ચ્યુત્યુપપાદાભિજ્ઞા. મધ્યસંમોહમ્ આસ્રવક્ષયાભિજ્ઞા. ઇત્ય્ અતશ્ ચ તિસૃણામ્ એવ વિદ્યાત્વં પૂર્વયાત્મપરવિપદ્દર્શનાત્ સંવેગોત્પત્તેઃ. પરયા પરેષામ્ એવ. તથા સંવિગ્નસ્ય ભૂતાર્થાવગમાત્ તૃતીયયેતિ. કિમ્ અત્ર પ્રતિપત્તવ્યં. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 658 ) આચાર્યસંઘભદ્રવ્યાખ્યાનમ્ એવ યુક્તરૂપં પશ્યામઃ. આચાર્યસ્યાપિ તથૈવાભિપ્રાયો લક્ષ્યતે. તથા હિ પૂર્વેનિવાસચ્યુત્યુપપાદાસ્રવક્ષયજ્ઞાનસાક્ષાત્ક્રિયાસ્ તિસ્ર ઇત્ય્ ઉક્ત્વાહ. એતા હિ પૂર્વાન્તાપરાન્તમધ્યસંમોહં વ્યાવર્તયન્તિ યથાક્રમમ્ ઇતિ. કથં પુનર્ ગમ્યતેતિ તિસ્ર એવાભિજ્ઞાસ્ તિસ્રો વિદ્યા ઇતિ. યસ્માદ્ એવમ્ આહ. અશૈક્ષી [તિબ્. 325બ્] પૂર્વેનિવાસાનુસ્મૃતિજ્ઞાનસાક્ષાત્ક્રિયા વિદ્યા. અશૈક્ષી ચ્યુત્યુપપાદજ્ઞાનસાક્ષાત્ક્રિયા વિદ્યા. અશૈક્ષ્ય્ આસ્રવક્ષયજ્ઞાનસાક્ષાત્ક્રિયા વિદ્યેતિ વિદ્યાત્રયવ્યવસ્થાપનાનુસૂત્રાદ્ એવ. એવં હ્ય્ આહ. ત્રિપિટો ભવતિ ત્રિવિદ્ય ઇતિ. અશૈક્ષી વિદ્યેતિ. અનાસ્રવત્વાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. નૈવ ર્ત્તતે પૂર્વેનિવાસચ્યુત્યુપપદાભિજ્ઞે ન શૈક્ષ્યૌ નાશૈક્ષ્યૌ સાસ્રવત્વાત્.
(વિઇ.52) ત્રીણિ પ્રાતિહાર્યાણિ યથાક્રમમ્ ઇતિ. ઋદ્ધિવિષયાભિજ્ઞા ઋદ્ધિપ્રાતિહાર્યં. ચેતઃપર્યાયાભિજ્ઞા આદેશનાપ્રાતિહાર્યં. ઈદૃશં તે ચિત્તમ્ ઇતિ. આસ્રવક્ષયાભિજ્ઞા અનુશાસનપ્રાતિહાર્યં. યથાભૂતોપદેશ ઇત્ય્ અર્થઃ. પ્રાતિશબ્દયોર્ આદિકર્મભૃશાર્થત્વાદ્ ઇતિ. પ્રશબ્દ આદિકર્માર્થઃ. ઇદમ્ અનેન કર્મ પ્રારબ્ધમ્ ઇતિ. અતિશબ્દશ્ ચ ભૃશાર્થઃ અતિગત ઇતિ. તદ્ ઇદમ્ ઉક્તં ભવતિ. વિનેયમનસામ્ આદિત આદૌ અતિભૃશં હરંત્ય્ એભિર્ ઇતિ પ્રાતિહાર્યાણિ. પ્રતિહતમધ્યસ્થાનામ્ ઇતિ. નૈરુક્તં વિધિમ્ આશ્રિત્યોક્તં. વર્ણાગમો વર્ણવિપર્યયશ્ ચેતિ યોજ્યં.
અવ્યભિચારિત્વાદ્
ઇતિ. ક્લેશક્ષયનાન્તરીયત્વાદ્ ઇતિ.
(વિઇ.53, 54) ઋધ્યતીતિ. સંપદ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ. દૂરસ્યાસન્નાધિમોક્ષેણેતિ. અધિમોક્ષેણ નિર્વૃત્તા આધિમોક્ષિકી. યદ્ દૂરં. તદ્ આસન્નમ્ અધિમુચ્ય તેનાશ્વ્ આગમનાદ્ આધિમોક્ષિકીત્ય્ ઉચ્યતે.
બાહ્યં ચતુરાયતનમ્
ઇતિ. નાધ્યાત્મિકં નિર્મીયતે. તન્નિર્માણે સત્ય્ અપૂર્વસત્ત્વપ્રાદુર્ભાવપ્રસંગાત્. સ્વપરશરીરસંબદ્ધમ્ ઇતિ. યત્ સ્વાત્મા સિંહાયતે નાગાયતે વા. તત્ સ્વશરીરસમ્બદ્ધં. [તિબ્. 326અ] યસ્ત્ સ્વાત્મનો બહિર્ નિર્મીયતે સિંહો નાગો વા. તત્ પરશરીરસંબદ્ધં. દ્વિવિધં તથૈવેતિ. સ્વપરશરીરસંબધં. એવં રૂપધાતાવ્ ઇતિ. યથા કામધાતૂપપન્નો દ્વિવિધં નિર્માણં નિર્મિણોતિ. કામાવચરં રૂપાવચરં ચ. તદ્ અપિ દ્વિવિધાં સ્વપરશરીરસંબદ્ધમ્ ઇતિ ચતુર્વિધં. એવં રૂપધાતૂપપન્નો ઽપિ ચતુર્વિધં નિર્મિણોતીતિ. અષ્ટવિધં સમાસતો નિર્માણં. વસ્ત્રાભરણવન્ ન ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 659 ) સમન્વાગમ ઇતિ. યથા ચ વસ્ત્રાભરણૈઃ સ્વશરીરસંબદ્ધૈર્ અપ્ય્ અસત્ત્વસંખ્યાતત્વાત્ ઇન્દ્રિયાધિષ્ઠાનાસંબન્ધત્વાદ્ વા ન સમન્વાગમઃ. તદ્વત્.

દ્વ્યાયતનમ્ ઇતિ. રૂપસ્પ્રષ્ટવ્યાયતનં. ન ગન્ધરસાયતનં. સમન્વાગમાભવાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. ન શબ્દાયતનમ્ ઉચ્છેદિત્વાત્. અભિઘાતજત્વાદ્ ઇત્ય્ અપરે. આગન્તુકત્વાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ.
(વિઇ.55-58) દ્વિતીયધ્યાનફલં ત્રીણીતિ. અધરભૂમિકે ચ દ્વે સ્વભૂમિકં ચેતિ. ચત્વારિ પંચ ચ યોજ્યાનીતિ. તૃતીયધ્યાનભૂમિકાનિ ચત્વારિ. અધરભૂમિકાનિ ત્રીણિ સ્વભૂમિકં ચેતિ. ચતુર્થધ્યાનભૂમિકાનિ પંચાદરભૂમિકાનિ ચત્વારિ સ્વભૂમિકં ચેતિ. દ્વિતીયાદિધ્યાનફલમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. [તિબ્. 326બ્] દ્વિતીયધ્યાનફલં નિર્માણમ્ યન્ નિર્માત્રા નિર્મિતં. પ્રથમધ્યાનભૂમિકાન્ નિર્માણફલાત્ પ્રથમધ્યાનફલાદ્ ગતિતો વિશિષ્યતે. તદ્ દ્વિતીયધ્યાનફલં નિર્માણં દ્વિતીયં ધ્યાનભૂમિં ગચ્છતિ. પ્રથમધ્યાનફલં તુ તાં ન ગચ્છતિ. કિં તર્હિ. પ્રથમધ્યાનભૂમિમ્ એવેતિ ગમનવિશેષાદ્ વિશિષ્યતે. એવં તૃતીયાદિધ્યાનફલમ્ યોજ્યં.
ધ્યાનવન્ લાભ
ઇતિ મૌલધ્યાનાનામ્ ઇવ વૈરાગ્યતો નિર્માણચિત્તાનાં લાભઃ. શુદ્ધકાદ્ ધ્યાનાદ્ અનંતરં નિર્માણચિત્તમ્ ઇતિ. નિર્માણચિત્તસંમુખીભાવે યદ્ આદિં. તચ્ છુદ્ધકાદ્ ઉત્પદ્યતે. નિર્માણચિત્તાદ્ વેતિ દ્વિતીયાદિપ્રવાહે. નિર્માણચિત્તાદ્ અપિ શુદ્ધકમ્ ઇતિ. નિર્માણચિત્તાદ્ વ્યુત્થાને નિર્માણચિત્તં ચ પ્રવાહે. સમાધિફલસ્થિતસ્યેતિ. સમાધિનિર્માણચિત્તસ્થિતસ્ય, ઊર્ધ્વભૂમિકસ્ ત્વ્ ઇતિ. દ્વિતીયાદિધ્યાનભૂમિકઃ. પ્રથમધ્યાનભૂમિકેન ભાષ્યતે. ઊર્ધ્વં દ્વિતીયાદિષુ વિજ્ઞપ્તિસમુત્થાપકસ્ય સવિતર્કસ્ય સવિચારસ્ય ચિત્તસ્યાભાવાત્. તથા હ્ય્ ઉક્તં. વિતર્ક્ય વિચાર્ય વાચં ભાષત ઇતિ.
નિર્માણચિત્તાભાવાન્ નિર્મિતાભાવ ઇતિ. નિમિત્તાભાવે નૈમિત્તિકસ્યાપ્ય્ અભાવ ઇત્ય્ અસન્તં [તિબ્. 327અ] કથમ્ એનં નિર્મિતં ભાષયન્તીતિ અભિપ્રાયઃ.
અધિષ્ઠાયાન્યવર્તનાદ્
ઇતિ. નિર્માણચિત્તેન નિર્મિતં નિર્માય તતશ્ ચાધિષ્ઠાયાવસ્થાનકામતયા તિષ્ઠત્વ્ એતદ્ ઇતિ. તત ઉત્તરકાલમ્ અન્યેન વિજ્ઞપ્તિસમુત્થાપકેન સવિતર્કસવિચારકેણ ચિત્તેન વાચં પ્રવર્તયન્તિ નિર્માતારઃ. પૂર્વાભિપ્રાયં હિ સંતતિર્ અનુવર્તતે. પૂર્વં હિ તેન ચેતસિ વ્યવસ્થાપિતં નિર્માણં નિર્માસ્યામિ તદ્ અધિષ્ઠાસ્યામિ તદ્ વાચયિષ્યામીતિ. અવસ્થાદ્વયે ઽધિષ્ઠાનસંભવાત્ પૃચ્છતિ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 660 ) કિં જીવિત એવાધિષ્ઠાનમ્ ઇત્યાદિ. આર્યમહાકાશ્યપાધિષ્ઠાનેનેતિ. આર્યમહાકાશ્યપાધિમોક્ષેણેત્ય્ અર્થઃ.
ત્રિવિધં તૂપપત્તિજમ્
ઇતિ. કદાચિદ્ ધિ દેવાદયઃ પરાનુગ્રહાર્થં પરાન્ નિર્મિણ્વન્તિ. કદાચિદ્ વિહેઠનાર્થમ્ ઇત્યાદિ. તત્કૃતં ચેતિ વિસ્તરઃ. દેવાદિકૃતં ચ સ્વપરસમ્બદ્ધં નિર્માણં નવાયતનિકં. કુતઃ. અશબ્દરૂપ્યાયતનત્વાત્. યસ્માદ્ અશબ્દાનિ ચક્ષુરાયતનરૂપાયતનાદીનિ તત્ર સન્તીતિ. શબ્દઃ સંતાનાભાવાન્ ન નિર્માયતે. અચિત્તકત્વાચ્ ચ ન મનોધર્માયતને. અચિત્તકો નિર્મિત ઇતિ કથં ગમ્યતે. શાસ્ત્રાત્. એવં હ્ય્ આહ. તન્નિર્મિતશ્ ચાતુર્મહાભૌતિકો વક્તવ્યો [તિબ્. 327બ્] ન ચાતુર્મહાભૌતિકો વક્તવ્યઃ. આહ. ચતુર્મહાભૌતિકો વક્તવ્યઃ. ઉપાદાયરૂપિકો નોપાદાયરૂપિકો વક્તવ્યઃ. આહ. ઉપાદાયરૂપિકો વક્તવ્યઃ. અચિત્તિકો વક્તવ્યઃ. કસ્ય ચિત્તવશેન વર્તત ઇતિ વક્તવ્યં. આહ. નિર્માતુસ્ ચિત્તવશેન વર્તત ઇતિ. યદિ તર્હિ નવાયતનિકં નિર્મીયતે. ઇન્દ્રિયનિર્માણાત્ કથં નાપૂર્વસત્ત્વપ્રાદુર્ભાવો ભવતિ. સત્ત્વસંખ્યાતાનિ હીન્દ્રિયાણીતિ. અત આહ. ઇન્દ્રિયાવિનિર્ભૂતત્વાદ્ ઇતિ. યસ્માચ્ ચક્ષુરાદિભિર્ ઇન્દ્રિયૈઃ પંચભિઃ સ્વપરશરીરસમ્બદ્ધં નિર્માણં રૂપરસસ્પ્રષ્ટવ્યસ્વભાવમ્ અવિનિર્ભાગેનાવસ્થિતં ભવન્ નવાયતનિકમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. ન ત્વ્ ઇન્દ્રિયં નિર્મીયત ઇતિ એષ સિદ્ધાન્તઃ. યત્ પુનસ્ તદ્ એવ સ્વપરશરીરસમ્બદ્ધં નિર્મિણોતિ તચ્ ચતુરાયતનિકમ્ એવ ભવતિ.
(વિઇ.60અબ્) યથા માંધાતુર્ આન્તરાભવિકાનાં ચેતિ. કર્મજાયા ઋદ્ધેર્ એતદ્ ઉદાહરણમ્ ઉચ્યતે.
(વિઇ.59) કિમ્ એતે દિવ્યે એવેતિ. કિમ્ અયં દિવ્યશબ્દો મુખ્યવૃત્તિઃ. આહોસ્વિદ્ ઔપચારિક ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. યદિ હ્ય્ એતે દિવિ ભવે દિવ્યે ઇત્ય્ અર્થો ગૃહ્યતે. મુખ્યવૃત્તિર્ અયં શબ્દો ભવતિ. અથ તુ દિવ્યે ઇવેતિ દિવ્યે ઇત્ય્ ઔપચારિકઃ. યથા બોધિસત્ત્વચક્રવર્તિગૃહપતિરત્નાનામ્ ઇતિ. ઔપચારિકત્વે દૃષ્ટાન્તં દર્શયતિ. વિજ્ઞાનસહિતત્વાદ્ ઇતિ. [તિબ્. 328અ] રૂપદર્શનમુખેનાભિનિર્હૃતત્વાન્ નિત્યં વિજ્ઞાનસહિતમ્ ઇતિ. સભાગમ્ એવ. કાણવિભ્રાન્તાભાવાદ્ ઇતિ. કાણમ્ અભ્યન્તરવિકલં. વિભ્રાન્તં કેકરં સર્વતશ્ ચ ન પશ્યતીતિ. અર્થાદ્ ઉક્તં ભવતિ. દિવ્યં ચક્ષુઃ પૃષ્ઠતો ઽપિ પશ્યતિ. પાર્શ્વતો ઽપિ પશ્યતિ ન ત્વ્ એવમ્ અદિવ્યં ચક્ષુર્ ઇતિ.
(વિઇ.60, 61) દિવ્યશ્રોત્રાદિકમ્ અપિ ચતુષ્ટયમ્ ઇતિ. આદિશબ્દેન દિવ્યં ચક્ષુઃ પૂર્વેનિવાસાનુસ્મૃતિઃ પરચિત્તજ્ઞાનં ચ. એતદ્ અપિ દિવ્યશ્રોત્રાદિકં ચતુષ્ટયમ્. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 661 ) ઉપપત્તિપ્રતિલબ્ધમ્ અસ્તિ. દિવ્યં ચક્ષુઃ કેષામ્ ઉપપત્તિપ્રતિલંભિકં. કામાવચરાણાં દેવાનામ્ અનાગામિનાં ચ રૂપાવચરાણાં. નારૂપ્યાવચરાણાં. તત્ર રૂપાભાવત્ દૃષ્ટિર્ ગમનં નિર્માણં ચ નાસ્તિ. નાપિ દિવ્યં શ્રોત્રં ચક્ષુશ્ ચાસ્તિ. પરચિત્તજ્ઞાનમ્ અપિ નાસ્તિ. સ્વપરસંતાનપરિચ્છેદાભાવાત્. પૂર્વેનિવાસાનુસ્મૃતિર્ અપિ નાસ્તિ. કામરૂપાવચરસત્ત્વવત્ તાદૃશસ્યાત્મભાવસ્યાસમુદાગમાત્. અથ વા સર્વા અપ્ય્ અભિજ્ઞા ન સન્તિ. કામરૂપાવચરસત્ત્વવત્ તાદૃશસ્યાત્મભાવસ્યાસમુદાગમાત્. ન યથા ભાવનાફલં કુશલમ્ એવેતિ. વિપરીતદૃષ્ટાન્તઃ. અન્યગતિસ્થા નિત્યં જાનત ઇતિ. તાભ્યાં પરચિત્તપૂર્વેનિવાસાનુસ્મૃતિભ્યાં દેવાદિગતિસ્થા નિત્યં જાનતે. [તિબ્. 328બ્] દુઃખવેદનાનભ્યાહતત્વાત્.
નૃણાં નોત્પત્તિલાભિકમ્
ઇતિ. મનુષ્યાણામ્ એતદ્ યથોક્તમ્ ઋદ્ધ્યાદિકં વૈરાગ્યલાભિકં તર્કવિદ્યૌઇઅધકર્મકૃતં ચાસ્તિ. ન તૂપપત્તિકલાભિકમ્ અસ્તિ. યત્ તર્હિ પ્રકૃતિજાતિસ્મરા ઇતિ. પ્રકૃતિજાતિસ્મરત્વં પૂર્વેનિવાસાનુસ્મૃત્યા સા ચોપપત્તૌ ભવતીતિ. કથમ્. અસાવ્ ઉત્પત્તિલાભિકા ન ભવતીત્ય્ અભિપ્રાયઃ. આહ. કર્મવિશેષજાસૌ તેષામ્ ઇતિ. તેષાં બોધિસત્ત્વાનાં કર્મવિશેષનિર્વૃત્તા. ઉપપત્તિલાભિકં હિ નામ યદ્ ઉપપત્તિકાલ એવ સર્વેષાં નિસર્ગતો લભ્યતે. ન તુ યત્ કસ્યચિદ્ એવોપપત્તિકાલાદ્ ઊર્ધ્વં. યથા પક્ષિણામ્ આકાશગમનં. તસ્માત્ કર્મવિશેષજાસૌ તેષાં. કથમ્ ઇત્ય્ આહ. ત્રિવિધા હીતિ વિસ્તરઃ. ભાવનાફલં યથોક્તમ્. ઉપપત્તિપ્રતિલબ્ધા દેવાદીનાં. કર્મજા યથા તેષાં બોધિસત્ત્વાનામ્ ઇતિ.
આચાર્યયશોમિત્રકૃતાયામ્ અભિધર્મકોશવ્યાખ્યાયાં સપ્તમં કોશસ્થાનં.
( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 662 ) બ્લન્ક્
વિઇઇ (સમાપત્તિનિર્દેશો નામાષ્ટમં કોશસ્થાનમ્)
(વિઇઇ.1, 2) સપ્તમાદ્ અનન્તરમ્ અષ્ટમસ્ય કોશસ્થાનસ્યોપન્યાસે સંબંધં દર્શયન્ન્ આહ. જ્ઞાનાધિકારેણેતિ વિસ્તરઃ. જ્ઞાનાધિકારેણ દશાનામ્ જ્ઞાનાનામ્ અધિકારેણ જ્ઞાનમયાનાં જ્ઞાનસ્વભાવાનાં પ્રણિધિજ્ઞાનાભિજ્ઞાનાદીનાં કૃતો નિર્દેશઃ અન્યસ્વભાવાનાં તુ [તિબ્. 329અ] સમાધ્યાદીનાં કર્તવ્યઃ. સર્વગુણાશ્રયત્વાદ્ ઇતિ કામમ્ આરૂપ્યા અપિ ગુણાશ્રયા ભવન્તિ. ન સર્વગુણાશ્રયાઃ. ધ્યાનાનિ તુ સર્વગુણાશ્રયા ઇતિ.
દ્વિધા ધ્યાનાનીતિ

કાર્યધ્યાનાનિ કારણધ્યાનાનિ ચેત્ય્ અર્થઃ.
શુભૈકાગ્ર્યમ્
ઇતિ. શુભાનાં ચિત્તાનામ્ ઐકાગ્ર્યં. અભેદેનેતિ. સર્વેષામ્ અપિ લક્ષણાનામ્. એતલ્ લક્ષણમ્ અત આહ. સમાધિસ્વભાવત્વાદ્ ઇતિ. ધ્યાનાનામ્ ઇતિ વાક્યશેષઃ. અથ વા અભેદેનેતિ સમાધિમાત્રગ્રહણં. ભેદેન
પંચ સ્કંધાસ્ તુ સાનુગમ્
ઇતિ. અવિજ્ઞપ્તિરૂપસ્કંધઃ.
એકાલમ્બનતા એકાલમ્બનત્વં ચિત્તાનાં. કિં પુનઃ કારણં ચૈત્તાનામ્ અપ્ય્ એકાલંબનત્વે એકાલમ્બનત્વં ચિત્તાનામ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. ન પુનર્ એકાલમ્બનતા ચિત્તચૈત્તાનામ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. પ્રાધાન્યાત્ ચિત્તાન્ય્ એવૈકાલમ્બનાનિ સમાધિર્ ઇતિ. અવસ્થાવિશેષત્વાચ્ ચિત્રગુર્વાવત્. વૈભાષિક આહ. ન ચિત્તાન્ય્ એવ સમાધિઃ. યેન તુ તાન્ય્ એકાગ્રાનિ વર્તન્તે સમાહિતાનિ. સ ધર્મઃ સમાધિઃ. યથા વૈશેષિકનયે શુક્લગુણયોગાચ્ છુક્લઃ પટઃ. સ એવ ગુણો ઽસ્ય [તિબ્. 329બ્] શૌક્લમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તદ્વત્. નનુ ચ ક્ષણિકત્વાત્ સર્વં ચિત્તમ્ એકાગ્રં. કિમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે યેન તુ તાન્ય્ એકાગ્રાણિ વર્તન્તે. સ ધર્મઃ સમાધિર્ ઇતિ. દ્વિતીયસ્ય તસ્માદ્ અવિક્ષેપ ઇતિ ચેત્. યદ્ય્ એતત્ સ્યાદ્ દ્વિતીયસ્ય ચિત્તસ્ય તસ્માત્ સમાધેઃ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 664 ) [અવિક્ષેપઃ. કસ્મિન્ન્ આલમ્બને] ન વિક્ષેપો ઽસ્મિન્ન્ આલમ્બન ઇતિ. સંપ્રયુક્તે સમાધિવૈયર્થ્યં. યત્ પ્રથમં ચિત્તં સમાધિસંપ્રયુક્તં. તસ્મિન્ સંપ્રયુક્તે સમાધિવૈયર્થ્યં. તત્ર કારિત્રં સમાધિર્ ન કરોતિ દ્વિતીયે કરોતીતિ કૃત્વા. કિં ચ યત એવ ચ કારણાત્ સમાધિર્ એકાગ્રતાલક્ષણો ઽભિપ્રેતઃ. તત એવ ચ કારણાત્ ચિત્તાનામ્ એકાલંબનત્વં કિં નેષ્યતે. કિં સમાધિના અર્થાન્તરભૂતેનેત્ય્ અભિપ્રાયઃ.
ન. દુર્બલત્વાત્ સમાધેઃ. ન મહાભૂમિકત્વાત્ સમાધેઃ સદ્ભાવાત્ સર્વસ્ય ચિત્તસ્યૈકાગ્ર્યતાપ્રસંગઃ. યચ્ ચિત્તં દુર્બલેન સમાધિના સંપ્રયુજ્યતે. ન તદ્ એકાગ્રં ભવતિ. યત્ પુનર્ બલવતા. તચ્ ચિત્તમ્ એકાગ્રમ્ ઇતિ. સત્ય્ અપિ મહાભૂમિકત્વે સમાધેર્ ન સર્વચિત્તાનામ્ એકાગ્રતાપ્રસંગઃ.
ચિત્તાન્ય્ એવેતિ વિસ્તરઃ. ચિત્તાન્ય્ એવૈકાગ્રાણિ સમાધિર્ નાર્થાંતરભૂત ઇતિ. તથા હ્ય્ અધિચિત્તં શિક્ષેતિ. અધિચિત્તં શિક્ષા કતમા. ચત્વારિ ધ્યાનાનીતિ સર્વં. તથા ચિત્તપરિશુદ્ધિપ્રધાનં ચત્વાર્ય્ એવ ધ્યાનાનિ. ઇત્ય્ ઉક્તાનિ. [તિબ્. 330અ] લિખિતમ્ ઇદં સૂત્રમ્
ઋદ્ધિપાદાઃ સમાધયઃ
ઇત્ય્ અત્ર. યથા હ્ય્ અધિશીલમ્ શિક્ષા શીલમ્ એવ. ન તસ્માદ્ અન્યા. અધિપ્રજ્ઞાં ચ શિક્ષા પ્રજ્ઞૈવ. ન તસ્યા અન્યા. એવમ્ અધિચિત્તં શિક્ષા ચિત્તમ્ એવ. ન તસ્માદ્ અન્યા. ન ચિત્તવ્યતિરિક્તસમાધિર્ અસ્તીત્ય્ અર્થઃ. અધિચિત્તં હિ શિક્ષા સમાધિર્ ઇષ્યતે. યથા ચાસ્મિન્ન્ એવ સૂત્રે શીલપરીશુદ્ધિપ્રધાનં વિમુક્તિપરિશુદ્ધિપ્રધાનં ઇત્ય્ ઉક્તે. ન શીલપરિશુદ્ધિઃ શીલાદ્ અન્યા. એવં દૃષ્ટિપરિશુદ્ધિઃ વિમુક્તિપરિશુદ્ધિશ્ ચ. તથૈવ ચિત્તપરિશુદ્ધિર્ અપિ ન ચિત્તાદ્ અન્યા. ચિત્તપરિશુદ્ધિર્ હિ ચતુર્ધ્યાનલક્ષણસમધિર્ ઇતિ.
એવં તર્હીતિ. યદિ સમાધિસ્વભાવાનિ ધ્યાનાનિ સર્વસમાધિધ્યાનપ્રસંગઃ. કુશલક્લિષ્ટાવ્યાકૃતનામ્ અપિ સમાધીનાં ધ્યાનપ્રસંગઃ. સમાધેર્ મહાભૂમિકત્વાત્. ન. પ્રકર્ષયુક્ત ઇતિ વિસ્તરઃ. નૈતદ્ એવં પ્રકર્ષયુક્તે સમાધૌ ધ્યાનનામવિધાનત્. ભાસ્કરવત્. તદ્યથા ય એવ પ્રકર્ષેણ ભાસં કરોતિ. સ એવ ભાસ્કરઃ. [તિબ્. 330બ્] ન ખદ્યોતકાદિઃ. તદ્વત્. સ હીતિ વિસ્તરઃ. સ હ્ય્ અંગસમાયુક્તઃ સમાધિઃ શમથવિપશ્યનાભ્યાં યુગનદ્ધાભ્યામ્ ઇવાશ્વાભ્યાં રથો વહતીતિ યુગનદ્ધવાહી. તદ્ભાવાત્ દૃષ્ટધર્મસુખવિહાર ઉક્તઃ સૂત્રે. સુખા ચ પ્રતિપદ્ ઇતિ. અંગસમાયુક્ત એવ સમાધિઃ. સુખા ચ પ્રતિપદ્ ઇત્ય્ ઉક્ત ઇતિ વર્તતે. સુતરાં તેન ધ્યાયન્તિ સુખત્વાત્. ક્લિષ્ટય કથં ધ્યાનત્વમ્ ઇતિ. યદિ કુશલાંગસમાયુક્તઃ સમાધિર્ ધ્યાનં. ક્લિષ્ટસ્યાસ્વાદનાસંપ્રયુક્તસ્ય કથં ધ્યાનત્વયુક્તમ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 665 ) ઇતિ વાક્યશેષઃ. ત્રિવિધં ધ્યાનમ્
આસ્વાદનાસંપ્રયુક્તં શુદ્ધકમ્ અનાસ્રવમ્
ઇતિ વચનાત્. મિથ્યોપનિધ્યાનાદ્ ઇતિ. મિથ્યાનિતીરણાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અતિપ્રસંગ ઇતિ. કામરાગપર્યવસ્થિતેનાપિ ચેતસા મિથ્યોપનિધ્યાનાત્ તત્પ્રસંગઃ. ન. તત્પ્રતિરૂપ એવેતિ વિસ્તરઃ. નૈતદ્ એવં અતિપ્રસંગ ઇતિ. તત્ પ્રતિરૂપ એવ હિ નાતિબહુવિલક્ષણે ક્લિષ્ટે ધ્યાનમ્ ઇતિ સંજ્ઞાસંનિવેશઃ. પૂતિબીજવત્. યથા કિંચિદ્ અબીજં પાષાણાદ્ય્ અત્યન્તતજ્જાતિવિલક્ષણમ્ ન પૂતિબીજમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. કિં તર્હિ. બીજજાતીયમ્ એવોપહતં યદ્ ભવતિ. તસ્મિન્ન્ એવ સંજ્ઞાસંનિવેશઃ પૂતિબીજમ્ ઇતિ. ઉક્તાનિ ચાકુશલાન્ય્ અપિ ધ્યાનાનીતિ. સ કામરાગપર્યવસ્થિતઃ [તિબ્. 331અ] કામરાગપર્યવસ્થાનમ્ અન્તરીકૃત્વા ધ્યાયતિ પ્રધ્યાયતીતિ વિસ્તરઃ. અનેન કામરાગાદિપર્યવસ્થાનસ્યાપિ ધ્યાનત્વે સતિ ન દોષ ઇતિ દર્શયતિ. ધૂમાગ્નિવદ્ ઇતિ. યથા ધૂમો ઽત્રેતિ ધૂમવચનેનાગ્નિર્ અપ્ય્ ઉક્તો ભવતિ સાહચર્યાત્. ન વિનાગ્નિના ધૂમો ભવતીતિ. અનેનૈવ ચાવિનાભાવિત્વેન ધૂમસ્યાભ્યર્હિતત્વં. યત્ર હિ ધૂમઃ. તત્રાગ્નિઃ. ન તુ યત્રાગ્નિઃ. તત્ર ધૂમઃ. તથા હ્ય્ અયોગુડાંગારાદિષ્વ્ અગ્નિર્ એવ ગૃહ્યતે. ન ધૂમઃ. અસ્માચ્ ચાભ્યર્હિતત્વાદ્ ધૂમસ્ય પૂર્વનિપાતો વાસુદેવાર્જુનવત્. અન્યથા હિ દ્વંદ્વે ઽપીત્ય્ અગ્નિશબ્દસ્ય પૂર્વનિપાતઃ સ્યાત્. કથં પુનઃ સાહચર્યેણ હિ પ્રીતિસુખવાન્ વિચારો વિના વિતર્કેણ નાસ્તિ. યથા ધ્યાનાન્તરવિચારઃ. ન પ્રીતિસુખવાન્ ઇત્ય્ અવિતર્કઃ. નૈવમ્ અયં વિચારઃ. વિશેષિતો હ્ય્ અયં વિચારઃ. પ્રીતિસુખસહપઠિતઃ.
વિચારપ્રીતિસુખવદ્
ઇતિ. પ્રીતિસુખવતા વિચારેણ પ્રીતિસુખેન ચ સંપ્રયુક્તં પ્રથમં ધ્યાનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. યદિ પુનર્ વિતર્કપ્રીતિસુખવદ્ ઇતિ સૂત્રં ક્રિયેત કો દોષઃ સ્યાત્. ન શક્યમ્ એવં કર્તું.
પૂર્વપૂર્વાંગવર્જિતમ્
ઇતિ વક્ષ્યતિ. વિતર્કવર્જિતં દ્વિતીયં ધ્યાનમ્ [તિબ્. 331બ્] ઇતિ ધ્યાનાન્તરમ્ અપિ દ્વિતીયં ધ્યાનં પ્રાપ્નોતિ. કિં ચ ચત્વાર્ય્ અંગાનિ પ્રથમધ્યાનનિર્દેશાવસાને ઽનેનાનુક્રમેણોક્તાનિ. સવિતર્કં સવિચારં વિવેકજં પ્રીતિસુખં પ્રથમં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતીતિ. તત્ર વિચારપ્રીતિસુખસમાધયઃ પ્રથમે ધ્યાને ભવંતિ. એભિશ્ ચતુર્ભિર્ અંગૈર્ વિતર્કેણ ચ સર્વપ્રથમોક્તેન પંચાંગમ્ ઉચ્યતે. દ્વિતીયં પુનર્ ઉચ્યતે. અવિતર્કમ્ અવિચારં સમાધિજં પ્રીતિસુખં દ્વિતીયં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતીતિ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 666 ) ચતુર્ણામ્ એષાં પૂર્વાંગેન વિચારલક્ષણેન વર્જિતમ્ ઇતિ. તૃતીયમ્ અપ્ય્ એવમ્ ઉચ્યતે. સ પ્રીતેર્ વિરાગાદ્ ઉપેક્ષકો વિહરતિ વિસ્તરેણ યાવત્ સુખવિહારીતિ. તૃતીયં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતીતિ. પ્રીતિલક્ષણેનાપરેણાંગેન વર્જિતમ્ ઇતિ. ચતુર્થં પુનર્ એવમ્ ઉચ્યતે. સ સુખસ્ય ચ પ્રહાણાદ્ વિસ્તરેણ યાવદ્ અદુઃખાસુખમ્ ઉપેક્ષાસ્મૃતિપરિશુદ્દં ચતુર્થં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતીતિ. સુખેનાપ્ય્ અંગેન વર્જિતં સમાધિર્ એવાત્ર કેવલમ્ અવશિષ્યત ઇત્ય્ અત એવ સૂત્રં કૃતં
વિચારપ્રીતિસુખવદ્
ઇતિ.
(વિઇઇ.2-4) એષામ્ અપિ ચોપપત્તય ઉક્તા ઇતિ.
આરૂપ્યધાતુર્ અસ્થાન ઉપપત્ત્યા ચતુર્વિધ

ઇતિ વચનાત્. અનુપરિવર્તકરૂપાભાવદ્ ઇતિ. ધ્યાનાનાસ્રવસંવરાભાવાદ્ [તિબ્. 332અ] ઇત્ય્ અર્થઃ.
વિવેક
ઇતિ. વિવિચ્યતે અનેનેતિ વિવેકઃ. યેન માર્ગેણેતિ. આનંતર્યમાર્ગેણ વિમુક્તિમાર્ગેણાપિ વા તદ્ એકકાર્યત્વાત્. વૈરાગ્યગમનાદ્ ઇતિ. તદ્વૈમુખ્યગમનાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ.
વિભૂતરૂપસંજ્ઞાખ્યા
ઇતિ. વિભૂતા રૂપસંજ્ઞાસ્યેતિ વિભૂતરૂપસંજ્ઞઃ. વિભૂતરૂપસંજ્ઞા ઇત્ય્ આખ્યા એષામ્ ઇતિ વિભૂતરૂપસંજ્ઞાખ્યાઃ.
સાધ્યં તાવદ્ એતદ્ ઇતિ. નિકાયાન્તરીયાઃ. યદિ હિ સ્યાદ્ હિ સ્યાદ્ ઇતિ વૈભાષિકાઃ. આપિંગલવદ્ ઇતિ. યથા ઈષત્ પિંગલ આપિંગલઃ. એવમ્ ઈષદ્ રૂપા આરૂપ્યા ઇતિ. કથં તદભાવે તત્સણ્વરૌ કાયવાક્સંવરૌ ભવિષ્યતઃ. ન ચાસતિ ભૂતે આરૂપ્યાવચરે સંવરભૌતિકમ્ આરૂપ્યાવચરં યુજ્યતે. અનાસ્રવસંવરવચ્ ચેત્. તત્રૈતત્ સ્યાત્. યથા ન સંત્ય્ અનાસ્રવાણિ ભૂતાનિ. અસ્તિ ચાનાસ્રવસંવરો ભૌતિકં રૂપમ્. એવમ્ ઇહાપિ નારૂપ્યાવચરાણિ ભૂતાનિ સ્યુઃ. અથ વારૂપ્યાવચરસંવરઃ સ્યાત્ ભૌતિકં રૂપમ્ ઇતિ. તચ્ ચ ન. સાસ્રવભૂતસદ્ભાવાત્ સાસ્રવાણિ [તિબ્. 332બ્] ભૂતાનિ સંતિ. તાન્ય્ આરૂપ્યેષુ ભવેયુઃ. અનાસ્રવાણિ તુ ભૂતાનિ ન સંતિ. અતો ઽનાસ્રવસંવરો યત્ર જાતઃ. તત્રત્યાનિ સાસ્રવાણ્ય્ ઉપાદાય ભવતીત્ય્ અકલ્પનેયમ્ અસામ્યાત્. સમાપત્તાવ્ અપિ તત્પ્રતિષેધ ઉક્ત ઇતિ. અનેનૈવોપપત્તિરૂપપ્રતિષેધેન સમાપત્તાવ્ અપિ રૂપપ્રતિષેધ ઉક્તો ભવતિ. નાત્ર યત્નાંતરમ્ અનુષ્ઠેયં. કથં. યદિ કાયવાક્સંવરમાત્રં. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 667 ) કથં તદભાવે તત્સંવરો ભવિષ્યતિ. ન ચાસતિ ભૂતે ભૌતિકં યુજ્યતે. અનાસ્રવસંવરવચ્ ચેત્. ન. સાસ્રવભૂતસદ્ભાવાદ્ ઇતિ. સર્વશો રૂપસંજ્ઞાનાં સમતિક્રમાદ્ ઇતિ વચનાત્. સમાપત્તાવ્ અપિ તત્પ્રતિષેધ ઉક્ત ઇત્ય્ અપરે. તદ્ એવં નારૂપ્યસમાપત્તિષુ નારૂપ્યોપપત્તિષુ રૂપમ્ અસ્તીતિ દર્શિતં ભવતિ. પરિમાણાલ્પત્વાચ્ ચેત્. અથ મતં. પરમાણુમાત્રં રૂપમ્ અસ્તિ. અતસ્ ત ઈષદ્રૂપા ઇષ્યન્ત ઇતિ. ઉદકજંતુકેષ્વ્ અપ્ય્ અણુત્વાદ્ અદૃશ્યરૂપેષુ પ્રસંગઃ આરૂપ્યપ્રસંગ ઇત્ય્ અર્થઃ. અચ્છતાચ્ ચેત્. તત્રૈતદ્ સ્યાદ્ રૂપસ્યાચ્છત્વાદ્ આરૂપ્યા ઇતિ. અન્તરાભવરૂપાવચરેષ્વ્ અપુ પ્રસંગઃ. અન્તરાભવરૂપાવચરા હિ વજ્રમયેષ્વ્ અપિ પર્વતેષ્વ્ અચ્છત્વાદ્ અસજ્જમાના [તિબ્. 333અ] ગચ્છંતિ. તેષ્વ્ આરૂપ્યપ્રસંગઃ. સમાપત્તિવત્ તદુપપત્તિવિશેષાદ્ ઇતિ. યથૈવ હ્ય્ આકાશાનન્ત્યાદિસમાપત્તયો વિશિષ્ટતમાઃ. એવમ્ ઉપપત્તિવિશેષો ઽપિ તાસામ્ અભ્યુપગન્તવ્યો ઽચ્છાચ્છતરતમ ઇતિ. અતઃ સમાપત્તિવદ્ ઉપપત્તિવિશેષો ઽપ્ય્ અચ્છતરતમ ઇતિ. તદ્ એવારૂપ્યં સ્યાત્. યદિ ચારૂપ્યોપપત્તિરૂપસ્યાધરભૂમિકેનેન્દ્રિયેણાચ્છતરત્વાદ્ અગ્રહણમ્ ઇત્ય્ આરૂપ્યા ઉચ્યંતે. ધ્યાનોપપત્તિરૂપસ્યાપિ ચેતિ વિસ્તરઃ. એષ સંભવો ધ્યાનોપપત્તિરૂપસ્યાપિ ચાધરભૂમિકેનેન્દ્રિયેણાગ્રહણં. કથં. પ્રથમધ્યાનભૂમિકેનેન્દ્રિયેણ દ્વિતીયભૂમિકસ્યાગ્રહણં. એવં યાવત્ તૃતીયધ્યાનભૂમિકેનેન્દ્રિયેણ ચતુર્થધ્યાનભૂમિકસ્ય રૂપસ્યાગ્રહણં. ઊર્ધ્વભૂમિકસ્યાચ્છતરતમત્વાત્. તદ્ એવં ધ્યાનોપપત્તિરૂપસ્ય ચાધરભૂમિકેનેન્દ્રિયેણાગ્રહણાત્ કસ્ તત્ર વિશેષઃ. આરૂપ્યધાતૌ યદ્ અચ્છતરતમાભ્યાં સામાન્યે ઽપિ ત એવારૂપ્યા ઇષ્યંગ્તે ન રૂપાવચરાઃ. તસ્માન્ ન તત્ર રૂપં. અથ મતં દ્વયોર્ ધાત્વોર્ અન્વર્થા સંજ્ઞા. કામગુણપ્રભાવિતઃ કામધાતુઃ. રૂપપ્રભાવિતો રૂપધાતુર્ ઇતિ. નારૂપ્યધાતોર્ [તિબ્. 333બ્] અન્વર્થા સંજ્ઞા. કિં તર્હિ યાદૃચ્છિકી તિ. કાત્ર યુક્તિઃ. દ્વયોર્ ધાત્વોર્ અન્વર્થા સંજ્ઞા. નારૂપ્યધાતોર્ ઇતિ. યુક્ત્યા પ્રતિષિધ્ય નારૂપ્યધાતૌ રૂપમ્ અસ્તીતિ આગમં પરિગૃહ્યાશંકિતં વાર્યતે. તત્ર રૂપપ્રસિદ્ધ્યાર્થમ્ આયુરૂષ્મણોર્ ઇતિ વિસ્તરઃ. આરૂપ્યેષુ રૂપાસ્તિત્વસિદ્ધિર્ ઇતિ ચેદ્ ઇત્ય્ એતત્ પદં પ્રત્યેકં યોજ્યં. કથમ્. આયુરૂષ્મણોઃ સંસૃષ્ટવચનાદ્ રૂપાસ્તિત્વસિદ્ધિર્ ઇતિ ચેત્. તત્રૈતત્ સ્યાત્ સૂત્ર ઉક્તં. યચ્ ચાયુષ્મન્ કૌષ્ઠિલ આયુર્ યચ્ ચોષ્મકં સંસૃષ્ટાવ્ ઇમૌ ધર્મૌ. ન વિસંસૃષ્ટાવ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. અતસ્ તત્રાયુષિ સત્ય્ ઊષ્મણા ભવિતવ્યં. ઊષ્મા ચ રૂપમ્ ઇતિ સિધ્યતિ. નડકલાપીદ્વયવન્ નામરૂપયોર્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 668 ) અન્યોન્યનિશ્રિતવચનાત્. આરૂપ્યેષુ રૂપાસ્તિત્વસિદ્ધિર્ ઇતિ ચેત્. સૂત્ર ઉક્તં. તદ્યથાયુષ્મન્ શારિપુત્ર દ્વે નડકલાપ્યાવ્ આકાશે ઉચ્છ્રિતે સ્યાતાં. તે અન્યોન્યનિશ્રિતે અન્યોન્યં નિશ્રિત્ય તિષ્ઠેયાતામ્. તત્ર કશ્ચિદ્ એકામ્ અપનયેત્. દ્વિતીયા નિપતેત્. દ્વિતીયામ્ અપનયેત્. એકા નિપતેત્. એવમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર નામં ચ રૂપં ચાન્યોન્યનિશ્રિતં. અન્યોન્યં નિશ્રિત્ય તિષ્ઠતીતિ વિસ્તરઃ. વિજ્ઞાનપ્રત્યયં નામરૂપમ્ ઇતિ વચનાત્. તસ્માદ્ આરૂપ્યેષુ રૂપાસ્તિત્વસિદ્ધિર્ ઇતિ ચેત્. [તિબ્. 334અ] પ્રતીત્યસમુત્પાદસૂત્ર ઉક્તં. આરૂપ્યપ્રસિદ્ધિક્ષણે વિજ્ઞાનપ્રત્યયં નામરૂપમ્ ઇતિ વચનાત્ તસ્માદ્ આરૂપ્યેષુ રૂપમ્ અસ્તીતિ સિધ્યતિ. અન્યત્ર રૂપાદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. સૂત્ર ઉક્તં. રૂપોપગં ભિક્ષવો વિજ્ઞાનં તિષ્ઠતિ. ઇતિ રૂપાલમ્બનરૂપપ્રતિષ્ઠં. યઃ કશ્ચિદ્ ભિક્ષવ એવં વદેત્. અહં અન્યત્ર રૂપાદ્ વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારેભ્યો વિજ્ઞાનસ્યાગતિં વા ગતિં વા વદામીતિ. તસ્ય તદ્ વાગ્વસ્ત્વ્ એવ સ્યાદ્ ઇતિ.
અસ્માદ્ અપિ ચાગમાદ્ આરૂપ્યેષુ રૂપમ્ અસ્તીતિ સિધ્યત્ય્ એવં ચેત્. તન્ ન. સંપ્રધાર્યત્વાત્.
આહોસ્વિત્ સર્વમ્ ઇતિ. કામરૂપારૂપ્યાવચરં. અયમ્ અત્રાભિપ્રાયાર્થઃ. કામાવચરમ્ એવાયુઃ સંધાયૈવમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ. તથા હ્ય્ ઉક્તં.
આયુર્ ઊષ્માથ વિજ્ઞાનં યદા કાયં જહત્ય્ અમી.
અપવિદ્ધસ્ તદા શેતે યથા કાષ્ઠમ્ અચેતન

ઇતિ. ન ચારૂપ્યધાતૌ કાયો ઽસ્તિ. કુત એવ કાયનિધનં. રૂપધાતૌ તુ યદ્ય્ અપિ કાયો ઽસ્તિ. ન તુ કાયનિધનં પ્રજ્ઞાયત ઇતિ. યચ્ ચ નામરૂપયોર્ અન્યોન્યાશ્રિતત્વમ્ ઉક્તં. તદ્ અપિ કામરૂપાવચરમ્ એવ સંધાયોક્તમ્ ઇતિ લક્ષ્યતે. દ્વયસંભવે હ્ય્ અન્યોન્યાશ્રિતત્વં સંભવતિ. [તિબ્. 334બ્] યચ્ ચ વિજ્ઞાનપ્રત્યયં નામરૂપમ્ ઇતિ. વિજ્ઞાનં પ્રત્યયો ઽસ્યેતિ વિજ્ઞાનાપ્રત્યયં નામરૂપમ્ ઇત્ય્ એવં ષષ્ઠીબહુવ્રીહિસમાસે. કિમ્ અત્ર સર્વવિજ્ઞાનં કામાવચરસંસ્કારપ્રત્યયં યાવદ્ આરૂપ્યાવચરસંસ્કારપ્રત્યયં નામરૂપસ્ય પ્રત્યયઃ. આહોસ્વિત્ સર્વં નામરૂપં વિજ્ઞાનપ્રત્યયમ્ ઇતિ. વયં બ્રૂમો વિજ્ઞાનપ્રત્યયં મામરૂપમ્ ઇત્ય્ એવં સર્વસ્ય નામરૂપસ્ય વિજ્ઞાનં પ્રત્યય ઇત્ય્ અવધાર્યતે. ન તુ સર્વં વિજ્ઞાનં નામરૂપસ્ય પ્રત્યય ઇત્ય્ અવધાર્યતે. કિંચિદ્ વિજ્ઞાનં નામ્ન એવ પ્રત્યયો યદ્ આરૂપ્યાવચરસંસ્કારપ્રત્યયં. કિંચિન્ નામરૂપસ્ય યત્ કામરૂપાવચરસંસ્કારપ્રત્યયં. તદ્ ઇદમ્ ઉક્તં ભવતિ. પ્રત્યય એવ વિજ્ઞાનમ્ અસ્ય નામરૂપસ્ય. ન ત્વ્ અસ્યૈવ સમુદિતસ્ય નામરૂપસ્ય પ્રત્યય ઇતિ. સંભવં પ્રત્ય્ એવમ્ ઉચ્યતે. તથા હ્ય્ ઉપપાદુકાનાં વિજ્ઞાનપ્રત્યયં ષડાયતનમ્ એવ ભવતિ. ન નામરૂપમ્ અનિષ્પન્નષડાયતનાવસ્થા હિ પંચ સ્કંધા નામરૂપમ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 669 ) ઇત્ય્ આખ્યાયન્તે. સૂત્રં ચૈતમ્ એવાર્થં દ્યોતયતિ. વિજ્ઞાનં ચેદ્ આનન્દ માતુઃ કુક્ષિં નાવક્રામેદ્ અપિ તુ તન્ નામરૂપં કલલત્વાય સંમૂર્છેત્. ન ભદન્ત. વિજ્ઞાનં ચેદ્ આનન્દાવક્રામ્ય ક્ષિપ્રમ્ એવાપક્રામેદ્ અપિ તુ તન્ નામરૂપમ્ ઇત્થવ્તાય પ્રજ્ઞાયેત. [તિબ્. 335અ] નો ભદન્ત. વિજ્ઞાનં ચેદ્ આનન્દ દહરસ્ય કુમારસ્ય કુમારિકાયા વા ઉચ્છિદ્યેત વિનશ્યેન્ ન ભવેદ્ અપિ તુ તન્ નામરૂપં વૃદ્ધિં વિપુલતામ્ આપદ્યેત. નો ભદન્ત. તદ્ અનેનાપિ પર્યાયેણ વેદિતવ્યં. યદ્ વિજ્ઞાનસ્ય પ્રત્યયં નામરૂપં. નામરૂપપ્રત્યયં ચ વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. કિમ્ અત્ર સર્વૈર્ એતૈ રૂપાદિભિર્ વિના તત્પ્રતિષેધ આગતિગતિપ્રતિષેધઃ. તત્ર પૂર્વસ્માલ્ લોકાદ્ અંતરાભવસંતત્યા ઇહોપપત્તિર્ આગતિઃ. અંતરાભવસંતત્યા પુનર્ અસ્માલ્ લોકાત્ પરલોક ઉપપત્તિર્ ગતિઃ. આહોસ્વિદ્ એકેનાપિ રૂપાદીનામ્ અન્યતમમ્ એવ. વયં બ્રૂમઃ. સર્વૈર્ વિના તત્પ્રતિષેધ ઇતિ. અવિશેષવચનાન્ ન સંપ્રધાર્યમ્ ઇતિ ચેત્. સ્યાદ્ એષા બુદ્ધિર્ અવિશેષેણેદં સૂત્રવચનં. યચ્ ચાયુષ્મન્ મહાકૌષ્ઠિલ આયુર્ ઇતિ વિસ્તરેણ યાવદ્ રૂપોપગં વિજ્ઞાનં તિષ્ઠતીત્ય્ અનેન સૂત્રવચનેન વિશેષિતં કામાવચરં રૂપાવચરં વાયુઃ સંધાયોક્તં યાવત્ સર્વૈર્ એવ તૈર્ વિના રૂપાદિભિસ્ તત્પ્રતિષેધ ઇતિ. અત્રોચ્યતે. અસ્તિપ્રસંગઃ. બાહ્યસ્યાપિ હ્ય્ ઊષ્મણ આયુષા વિનાભાવો ન પ્રાપ્નોતીત્ય્ અવિશેષવચનાત્. ન હ્ય્ એવં વિશેષિતં યચ્ ચાયુષ્મન્ કૌષ્ઠિલ આયુર્ યચ્ ચોષ્મા આધ્યાત્મિક ઇત્યાદિ. [તિબ્. 335બ્] બાહ્યસ્યાપિ ચ રૂપસ્ય કાષ્ઠકુડ્યાદેર્ અસત્ત્વસંખ્યાતસ્ય વિજ્ઞાનાશ્રિતત્વં પ્રાપ્નોત્ય્ અવિશેષવચનાત્. ચતુર્વિજ્ઞાનસ્થિતિવચ્ ચેતિ વિસ્તરઃ. યથા ચતસૃણાં વિજ્ઞાનસ્થિતીનામ્ અવિશેષવચનાદ્ આરૂપ્યધાતૌ તવ રૂપાસ્તિત્વમ્. એવં તવાહારચતુષ્કવચનાદ્ રૂપારૂપ્યધાતૌ કવડીકારાહારપ્રસંગઃ. એવં હિ સૂત્રં પઠ્યતે. ચત્વાર આહારા ભૂતાનાં સત્ત્વાનાં સ્થિતયે સંભવૈષિણાં ચાનુગ્રહાયે. કતમે ચત્વારઃ. કવડીકારાહારઃ ઔદારિકઃ સૂક્ષ્મઃ. સ્પર્શો દ્વિતીયઃ. મનઃસંચેતના તૃતીયઃ. વિજ્ઞાનમ્ આહારશ્ ચતુર્થ ઇતિ. એવમ્ આહારચતુષ્કવચનાત્ સત્ત્વાનાં સ્થિત્યાર્થમ્ અવિશેષેણ. કામાવચરાણામ્ ઇત્ય્ અવિશેષિતત્વાત્ તવ રૂપારૂપ્યધાત્વોર્ અપિ કવડીકારાહારપ્રસંગઃ. અતિક્રમ્યેતિ વિસ્તરઃ. તત્ર નિકાયાન્તરીયસ્યૈતત્ સ્યાત્. અસ્ત્ય્ અસ્યોત્સર્ગસ્યાપવાધઃ. અતિક્રમ્ય દેવાન્ કવડીકારાહારભક્ષાન્ ઇતિ વચનાત્. ઉદાયિસૂત્રાદિષુ ભેદાચ્ ચ કાયસ્યાતિક્રમ્ય દેવાન્ કવડીકારાહારભક્ષાન્ અન્યતમસ્મિન્ દિવ્યે મનોમયકાય ઉપપદ્યત ઇતિ. પ્રીત્યાહારવચનાચ્ ચેતિ. ભવતિ ભિક્ષવઃ સ સમયો યદ્ અયં લોકઃ સંવર્તતે. સંવર્તમાને લોકે યદ્ભૂયસા સત્ત્વા [તિબ્. 336અ] આભાસ્વરે ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 670 ) દેવનિકાયે ઉત્પદ્યન્તે. તત્ર ભવન્તિ રૂપિણો મનોમયા અવિકલા અહીનેન્દ્રિયાઃ સર્વાંગપ્રત્યંગોપેતાઃ શુભા વર્ણસ્થાયિનઃ સ્વયંપ્રભા વિહાયસંગમાઃ પ્રીતિભક્ષાઃ પ્રીત્યહારા દીર્ઘાયુષો દીર્ઘમ્ અધ્વાનં તિષ્ઠન્તીત્ય્ એવમાદિષુ સૂત્રેષુ વચનાદ્ અપ્રસંગઃ કવડીકારાહારસ્ય. યદ્ય્ એવમ્ આરૂપ્યેષ્વ્ અપિ રૂપસ્યાપ્રસંગઃ. કિં કારણમ્ અપવાદાત્. કથં. રૂપાણાં નિઃસરણમ્ આરૂપ્યા ઇત્ય્ એકં સૂત્રમ્ અપવાદઃ. યે તે શાન્તા વિમોક્ષા અતિક્રમ્ય રૂપાણ્ય્ આરૂપ્યા ઇતિ દ્વિતીયમ્. અરૂપિણઃ સન્તિ સત્ત્વા ઇતિ તૃતીયં. સર્વશો રૂપસંજ્ઞાનાં સમતિક્રમાદ્ ઇતિ ચતુર્થમ્. સતિ હિ રૂપ ઇતિ. યદ્ય્ આરૂપ્યસમાપત્ત્યુપપત્તિષુ રૂપં સ્યાત્. સતિ હિ રૂપે સ્વં રૂપમ્ અવશ્યં સંજાનીરન્ન્ ઇતિ સર્વશો રૂપસંજ્ઞાનાં સમતિક્રમાદ્ ઇતિ વચનં નોક્તં સ્યાત્. ઉક્તં તુ. અતો ઽપિ ન તત્ર રૂપમ્ અસ્તિ. ઔદારિકં ઇતિ વિસ્તરઃ. તત્રૈતત્ સ્યાત્. [તિબ્. 336બ્] ઔદારિકમ્ અધોભૂમિકં રૂપમ્ અભિસંધાયોક્તં. યે તે શાન્તા વિમોક્ષા ઇતિ વિસ્તરેણ.
અત્ર બ્રૂમઃ. કવડીકારાહારે ઽપિ તુલ્યં. કથં. અતિક્રમ્ય દેવાન્ કવડીકારાહારભક્ષાન્ ઇત્ય્ ઔદારિકમ્ અધોભૂમિકં કવડીકારાહારમ્ અભિસંધાયોક્તમ્ ન રૂપાવચરં કવડીકારાહારં સૂક્ષ્મમ્ ઇતિ. યદિ ચાધોભૂમ્યૌદારિકરૂપનિઃસરણાદ્ આરૂપ્યા ઇત્ય્ ઉચ્યન્તે. ધ્યાનાનામ્ અપિ ચાધોભૂમિનિઃસરણત્વાદ્ આરૂપ્યત્વપ્રસંગઃ. કથં. કામાવચરૌદારિકરૂપનિઃસરણં પ્રથમં ધ્યાનમ્. એવમ્ ઉત્તરોત્તરૌદારિકરૂપનિઃસરણં. યાવચ્ ચતુર્થધ્યાનમ્ ઇત્ય્ આરૂપ્યત્વપ્રસંગઃ. વેદનાદિનિઃસરણં ચ કિં નોક્તં. યદ્ય્ અધોભૂમિકૌદારિકનિઃસરણાત્ સત્ય્ અપિ સ્વભૂમિકરૂપે આરૂપ્યા ઇત્ય્ ઉચ્યન્તે. વેદનાદિનિઃસરણાદ્ આરૂપ્યા અવેદના ઇતિ કિં નોચ્યન્તે. સત્યામ્ અપિ સ્વભૂમિવેદનાયાં. આદિશબ્દેન યાવદ્ અવિજ્ઞાના ઇતિ કિં નોચ્યન્તે. સત્ય્ અપિ સ્વભૂમિવિજ્ઞાન ઇતિ. કિં કારણમ્. અધોભૂમિકવેદનાદિનિઃસરણાત્. અધોભૂમ્યૌદરિકવેદનાદિનિઃસરણાત્ ઇત્ય્ અર્થઃ. રૂપજાતિં તુ કૃત્સ્નામ્ અતિક્રાન્તા. [તિબ્. 337અ] યા કાચિદ્ રૂપજાતિઃ ઔદારિકી વા સૂક્ષ્મા વા આધ્યાત્મિકી વા બાહ્યા વા. તાં સર્વામ્ અતિક્રાન્તા આરૂપ્યાઃ સમાપત્ત્યુપપત્તૌ. ન વેદનાદિજાતિં ન વેદનાં સર્વામ્ અતિક્રાન્તા આરૂપ્યાઃ સમાપત્ત્યુપપત્તૌ. અદુઃખાસુખવેદનાસ્તિત્વાત્. આદિશબ્દેન યાવદ્ વિજ્ઞાનં વક્તવ્યં. અતો રૂપાણાં નિઃસરણમ્ ઉક્તં. ન વેદનાદિનિઃસરણં. તસ્માદ્ એવંવાદિનામ્ અસ્માકં ન ભવત્ય્ અયં પ્રસંગઃ. અધોભૂમિકવેદનાદિનિઃસરણાત્. વેદનાદિનિઃસરણં ચ કિં નોક્તમ્ ઇતિ.

આહ. યદિ રૂપાણાં નિઃસરણમ્ આરૂપ્યાઃ. યત્ તર્હ્ય્ ઉક્તં સૂત્રે નાહં ભવેન ભવસ્ય નિઃસરણં વદામીતિ. તત્ કથમ્ રૂપભવસ્યારૂપ્યભવેન ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 671 ) નિઃસરણં. ભવેનભવસ્યાનિઃસરણવચનં તુ તેનૈવ તસ્યાનિઃસરણાત્. તેનૈવ ભવેન તસ્યૈવ ભવસ્યાનિઃસરણાત્ એવમ્ ઉક્તમ્. અસર્વાનત્યન્તનિઃસરણાચ્ ચ. અસર્વનિઃસરનં. ન હિ રૂપભવેન કામભવસ્ય નિઃસરણમ્ ઇતિ. આરૂપ્યભવસ્યાપિ તેન નિઃસરણં ભવતિ. ન ચાત્યન્તનિઃસરણં કામભવાત્ તેન ભવતિ. પુનર્ આગમનાત્. તથારૂપ્યભવેન [તિબ્. 337બ્] રૂપભવસ્ય નિઃસરણં. ન કામભવસ્ય. ન ચાત્યન્તનિઃસરણં રૂપભવાનામ્ આરૂપ્યભવેન.
ઉક્તં યથા વર્તત ઇતિ.
નિકાયમ્ જીવિતં ચાત્ર નિશ્રિતા ચિત્તસંતતિર્
ઇત્યાદિ. ત્રય ઇતિ પુલ્લિંગનિર્દેશઃ. આરૂપ્યા ઇત્ય્ અભિસંબંધનાત્. તથાપ્રયોગાદ્ ઇતિ. પ્રયોગકાલે આકાશાદીન્ય્ આલમ્બનાનિ ભવન્તિ અન્યદા ત્વ્ અન્યે ઽપિ ધર્મા યથાસંભવમ્ આલમ્બનાનીતિ દર્શયતિ.
માંદ્યાત્ તુ ન સંજ્ઞાનાપ્યસંજ્ઞક
ઇતિ. ચતુર્થ આરૂપ્યઃ કસ્માન્ ન સંજ્ઞીત્ય્ ઉચ્યતે. નાપ્ય્ અસંજ્ઞ ઇતિ. માંદ્યાત્. તુશબ્દેન તસ્યાકારો ઽન્તર્નીતરૂપો વેદિતવ્યઃ. યેન હિ કારણેન સ ચતુર્થ આરૂપ્યો નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તદ્ એવ કારણમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. માન્દ્યાદ્ ઇતિ. પ્રયોગસ્ ત્વ્ અસ્યૈવં સૂચિતો ભવતિ. અન્વર્થસંજ્ઞાકરણાત્. અત એવાહ. યદ્ય્ અપિ તત્રાપ્ય્ એવં પ્રયુજ્યત ઇત્ય્ આદિ. સંજ્ઞા ગણ્ડઃ ગણ્ડવદ્ ગણ્ડઃ. એવં યાવચ્ છલ્યઃ. અસંજ્ઞકઃ સંમોહમ્ ઇતિ. સંજ્ઞાયા અભાવો હિ સંમોહકારણં. ઇત્ય્ અર્થઃ. શીયતેતિ સંજ્ઞાસમુચ્છેદાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. એતચ્ છાન્તં એતત્ પ્રણીતં. કિં. તદ્ ઇત્ય્ આહ. યદ્ ઉત નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનમ્ ઇતિ. સંજ્ઞામાન્દ્યમ્ અભિપ્રીયતે. અત્ર પ્રશ્નયિતવ્યમ્. કસ્માત્ તુ તૈસ્ તદ્ એવં ગૃહ્યત ઇતિ. તૈર્ ઇતિ તત્સમાપત્તિભિઃ. તદ્ ઇતિ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનં. [તિબ્. 338અ] એવં ગૃહ્યત ઇતિ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞેતિ ગૃહ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ. તદ્ એવં પરિપ્રશ્ને વિગૃહીતસ્યાવશ્યમ્ ઇદં વક્તવ્યં જાયતે. મૃદત્વાત્ સંજ્ઞાનાં. નૈવસંજ્નાનાસંજ્ઞાયતનમ્ ઉચ્યતે ઇત્ય્ એતદ્ એવોક્તં.
(વિઇઇ.5, 6) સમાપત્તિદ્રવ્યાણિ મૌલાનીતિ.
શખાસ્ તેષાં નોપનશ્યન્ત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. કથં સપ્ત ત્રિવિધાનીત્ય્ આહ.
આસ્વાદનવચ્ છુદ્ધાનાસ્રવાણીતિ.
અનાસ્રવં નાસ્તીતિ સંજ્ઞમાન્દ્યાત્. યદ્ આસ્વાદયતિ. તસ્માદ્ વ્યુત્થિત ઇતિ. શુદ્ધકાત્. યેનાસ્વાદયતિ. તત્ સમાપન્ન ઇતિ. આસ્વાદનાસંપ્રયુક્તં.
(વિઇઇ.7, 8) યથાન્ત ચતુરઙ્ગસેના નાંગેભ્યો ઽર્થાંતરભૂતા. એવં પંચાંગધ્યાનં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 672 ) નાર્થાન્તરમ્ ઇતિ સ્વમતં દર્શયતિ.
પ્રીત્યાદય
ઇતિ. પૂર્વોક્તાઃ પ્રીતિસુખચિત્તૈકાગ્રતાઃ.
અધ્યાત્મસંપ્રસાદશ્ ચેતિ.
ચતુરંગં દ્વિતીયમ્.
તૃતીયે પંચ પેક્ષેતિ.
સંસ્કારોપેક્ષાત્ર ગૃહ્યતે. યા પ્રીતિર્ અનાભોગલક્ષણા. સ્મૃતિર્ ઉપેક્ષાનિમિત્તસ્યાસંપ્રમોષઃ. સ્મૃત્યસંપ્રમોષે સંપ્રજ્ઞાનતા સંપ્રજ્ઞાનં. ચતુર્થે ઉપેક્ષાપરિશુદ્ધિઃ. ઉપેક્ષાયાઃ પરિશુદ્ધિર્ ઉપેક્ષાપરિશુદ્ધિઃ. [તિબ્. 338બ્] અધોભૂમિકપક્ષાલવિગમાત્. અષ્ટાવ્ અપક્ષાલા અપક્ષીયન્તે. એવં સ્મૃતિપરિશુદ્ધિઃ.
(વિઇઇ.9) પ્રથમધ્યાનિકાનીતિ. પ્રથમધ્યાને ભવાનિ. અત એવોચ્યત ઇતિ. યસ્માદ્ દ્વિતીયાદિષ્વ્ અધ્યાત્મસંપ્રસાદાદયો વર્ધન્તે. કથં. ચતુષ્કોટિકં. સ્યાત્ પ્રથમે ધ્યાને ન દ્વિતીયે. સ્યાદ્ દ્વિતીયે ન પ્રથમે. સ્યાદ્ ઉભયોઃ. સ્યાન્ નોભયોઃ. એવં સર્વાણિ ધ્યાનાંગાનિ પરસ્પરં યોજ્યાનિ. કથં. યાન્ય્ અંગાનિ પ્રથમે ધ્યાને. તૃતીયે ઽપિ તાનિ. ચતુષ્કોટિકં. પ્રથમા કોટિઃ વિતર્કવિચારપ્રીતિસુખાનિ. દ્વિતીયા ઉપેક્ષાસ્મૃતિસંપ્રજ્ઞાનસુખાનિ. તૃતીયા સમાધિઃ. ચતુર્થી કોટિર્ ઉક્તનિર્મુક્તા ધર્માઃ. યાન્ય્ અંગાનિ પ્રથમે ધ્યાને. ચતુર્થે ઽપિ તાનિ. ચતુષ્કોટિકમ્. પ્રથમા કોટિર્ વિતર્કવિચારપ્રીતિસુખાનિ. દ્વિતીયા અદુઃખાસુખા વેદના ઉપેક્ષાપરિશુદ્ધિઃ. સ્મૃતિપરિશુદ્ધિશ્ ચ. તૃતીયા સમાધિઃ. ચતુર્થી ઉક્તનિર્મુક્તા ધર્માઃ [તિબ્. 339અ] યાન્ય્ અંગાનિ દ્વિતીયે ધ્યાને. તૃતીયે ઽપિ તાનિ. ચતુષ્કોટિકં. પ્રથમા કોટિર્ અધ્યાત્મસંપ્રસાદપ્રીતિસુખાનિ. દ્વિતીયા ઉપેક્ષાસ્મૃતિસંપ્રજ્ઞાનસુખાનિ. તૃતીયા સમાધિઃ. ચતુર્થી ઉક્તનિર્મુક્તધર્માઃ. યાન્ય્ અંગાનિ દ્વિતીયે ધ્યાને. ચતુર્થે ઽપિ વા તાનિ. ચતુષ્કોટિકં. પ્રથમા કોટિર્ અધ્યાત્મસંપ્રસાદપ્રીતિસુખાનિ. દ્વિતીયા તદંગાનિ સમાધિં હિત્વા. તૃતીયા સમાધિઃ. ચતુર્થી ઉક્તનિર્મુક્તા ધર્માઃ. યાન્ય્ અંગાનિ તૃતીયે ધ્યાને ચતુર્થે ઽપિ તાનિ. ચતુષ્કોટિકં. પ્રથમા કોટીઃ સમાધિવર્જ્યાનિ તદંગાનિ. દ્વિતીયાપ્ય્ એવં. તૃતીયા સમાધિઃ. ચતુર્થી ઉક્તનિર્મુક્તા ધર્માઃ. એતચ્ ચ તદ્ એકાવચરં નામ.
કસ્માત્ તૃતીયે ધ્યાને સુખં દ્રવ્યાન્તરમ્ ઉચ્યત ઇતિ. કથમ્ ઉચ્યતે. તાન્ય્ એતાન્ય્ અષ્ટાદશધ્યાનાંગાનિ ભવન્તીતિ વિસ્તરેણોક્ત્વા પુનર્ આહ. નામત એવં.
દ્રવ્યતો દશ ચૈકં ચ
દ્રવ્યત એતાન્ય્ એકાદશ ભવન્તિ. પ્રથમધ્યાનિકાનિ પંચ. દ્વિતીયે ઽધ્યાત્મસંપ્રસાદો વર્ધતે. તૃતીયે ઉપેક્ષાસ્મૃતિસંપ્રજ્ઞાનસુખાનીતિવચનાત્. સુખેંદ્રિયયોગાદ્ ઇતિ. સુખેંદ્રિયસંભવાત્. નાસ્ત્ય્ એવ ચૈતસિકં સુખેંદ્રિયં ત્રિષ્વ્ અપિ હિ ધ્યાનેષુ. કિં તર્હિ. કાયિકમ્ [તિબ્. 339બ્] એવ સુખમ્ અંગવ્યવસ્થાપિતં. સમાહિતાવસ્થાંતરાલસમુદાચારાત્. દાર્ષ્ટાંતિકાનાં કિલૈષ પક્ષઃ. તેષાં હિ ન દ્વિભૂમિકમ્ એવ સુખેન્દ્રિયં. કામપ્રથમધ્યાનભૂમિકમ્ ઇતિ. કિં તર્હિ. ચતુર્ભૂમિકમ્ અપિ સુખેન્દ્રિયં ભવતિ. કામાવચરં યાવત્ તૃતીયધ્યાનભૂમિકં ઇતિ. અત એવ ચ વિભાષાયાં ભદન્તેન સૌત્રાન્તિકેનોક્તમ્. આભિધાર્મિકાણાં અરઘટ્ટેનેવ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાદિકમ્ અધસ્તાદ્ ઊર્ધ્વમ્ આકૃષ્યત ઇતિ. તદ્ એવમ્ અસ્યેષ્ટં ભવતિ. ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાદિકં દ્વિતીયાદિધ્યાનભૂમિકમ્ અપિ ભવતીતિ.

અધ્યારોપિત એષ પાઠ ઇતિ. યો ઽયં ચૈતસિકમ્ ઇતિ પાઠઃ. સુખં ચ કાયેન પ્રતિસંવેદયત ઇતિ સ્વશબ્દેન વચનાચ્ ચેતિ. તૃતીયધ્યાનનિર્દેશ એવમ્ ઉક્તં. સ પ્રીતેર્ વિરાગાદ્ ઉપેક્ષકો વિહરતિ સ્મૃતિમાન્ સંપ્રજાનમાન્. સુખં ચ કાયેન પ્રતિસંવેદયતે. યત્ તદ્ આર્યા આચક્ષતે ઉપેક્ષકઃ સ્મૃતિમાન્ સુખવિહારી તૃતીયં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતીતિ. યદિ હિ તચ્ ચૈતસિકં સ્યાત્ કથં તત્ કાયેન પ્રતિસંવેદ્યેત્. મનઃ કાયેનેતિ. મનઃ સમુદાયેનૈવમ્ ઉક્ત્વા. કો ગુણ ઇતિ. સુખં ચ મનસા પ્રતિસંવેદયતિ. સુખં ચ કાયેન પ્રતિસંવેદયત ઇત્ય્ એવં વા વક્તવ્યં સ્યાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. ચતુર્થે ધ્યાને પ્રશ્રબ્ધિભૂયસ્ત્વે ઽપિ સુખાવચનાચ્ ચેતિ. ચતુર્થે ધ્યાને પ્રશ્રબ્ધિસુખં ભૂયો ભવતિ બહુતરં ભવતિ. ધ્યાનાન્તરેભ્યશ્ ચતુર્થસ્ય પ્રશ્રબ્ધતરત્વાત્. તદ્ભૂયસ્ત્વે [તિબ્. 340અ] ઽપિ સુખસ્યાવચનં. ચતુર્થે ધ્યાને સુખં નોચ્યતે. તસ્ય સુખસ્યાવચનાત્. વેદનાસુખમ્ એવ તત્ તૃતીયે ધ્યાને ગમ્યતે. ન ચતુર્થે સુખા વેદનાસ્તીતિ તત્ર નોચ્યત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. સુખવેદનાનુકૂલા પ્રશ્રબ્ધિઃ સુખમ્ ઇતિ ચેત્. સ્યાન્ મતં. પ્રથમદ્વિતીયયોર્ ધ્યાનયોઃ. સુખવેદનાનુકૂલા પ્રશ્રબ્ધિઃ. તદ્દ્વયોઃ સુખમ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા ચતુર્થે ધ્યાને પ્રશ્રબ્ધિઃ સુખવેદનાનુકૂલા ન ભવતીતિ નોક્તા. યદ્ય્ એવં તૃતીયે પ્રશ્રબ્ધિસુખાવચનં કસ્માત્. તૃતીયધ્યાનપ્રશ્રબ્ધિર્ અપિ સુખવેદનાનુકૂલા ભવતિ. તત્ર પ્રશ્રબ્ધિસુખં કસ્માન્ નોક્તં. વેદનાસુખમ્ એવ હિ તત્ર ભવદ્ભિર્ વ્યવસ્થાપિતં. ન પ્રશ્રબ્ધિઃ સુખં. દ્વિઃસુખપાઠાત્. ઉપેક્ષોપહતત્વાદ્ ઇતિ ચેત્. સ્યાન્ મતં. તૃતીયે ધ્યાન ઉપેક્ષા કર્મણ્યતાલક્ષણા ભવતિ. તયોપહતા પ્રશ્રબ્ધિર્ ઇતિ નોચ્યતે ઇતિ. ન. ઉપેક્ષયૈવ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 674 ) તદ્વૃદ્ધેઃ. નૈતદ્ એવં. ઉપેક્ષયૈવ તુ તત્ર તૃતીયે ધ્યાને પ્રશ્રબ્ધિસુખવૃદ્ધેઃ. ન હ્ય્ ઉપઘાતહેતુનૈવ વૃદ્ધિર્ યુજ્યત ઇતિ. કથમ્ ઉપેક્ષયૈવ તદ્વૃદ્ધિર્ ઇત્ય્ અતો બ્રવીતિ. પૂર્વિકાભ્યાં તદ્વિશેષાદ્ ઇતિ. પૂર્વિકાભ્યાં હિ પ્રથમદ્વિતીયધ્યાનપ્રશ્રબ્ધિભ્યાં. [તિબ્. 340બ્] તૃતીયધ્યાનપ્રશ્રબ્ધિર્ વિશિષ્ટા. પૂર્વિકાભ્યાં ધ્યાનાભ્યાં તૃતીયસ્ય વિશિષ્ટત્વાત્. યસ્મિન્ સમય ઇતિ વિસ્તરઃ. યસ્મિન્ સમયે આર્યશ્રાવકઃ પ્રવિવેકજાં પ્રીતિં કાયેન સાક્ષાત્કૃત્વોપસંપદ્ય વિહરતિ. પંચાસ્ય ધર્માસ્ તસ્મિન્ સમયે પ્રહીયન્તે. પંચ ધર્મા ભાવનાપરિપૂરિં ગચ્છન્તિ. અધ્યાત્મસંપ્રસાદઃ પ્રીતિઃ પ્રશ્રબ્ધિઃ સુખં [પ્રજ્ઞા] સમાધિશ્ ચેતિ. પ્રશ્રબ્ધિસુખયોર્ અનન્યત્વે કથમ્ એષાં પંચત્વં સ્યાત્. અર્થાન્તરત્વે ચ સતિ કાયિકમ્ એવ સુખં ત્રિષ્વ્ અપિ ધ્યાનેષ્વ્ ઇતિ સિદ્ધં ભવતિ. સમાપન્નસ્ય કથં કાયવિજ્ઞાનમ્ ઇતિ. અત્રોચ્યતે. સમાધિવિશેષજેન પ્રશ્રબ્ધિનામ્ના સુખવેદનીયેન સુખવેદનાનુકૂલેન વાયુના કાયસ્ફરણાત્ કાયધ્માપનાત્. કિં. કાયવિજ્ઞાનં ભવત્ય્ એવેતિ. બહિર્વિક્ષેપાત્ સમાધિભ્રંશ ઇતિ ચેત્. યદિ મન્યેત કાય્વિજ્ઞાનોત્પત્ત્યા બહિર્વિક્ષેપાદ્ બાહ્યવિષયવિક્ષેપાત્ સમાધિભ્રંશ ઇતિ. ન. સમાધિજસ્યેતિ વિસ્તરઃ. નૈતદ્ એવં ભવિષ્યતીતિ. કસ્માત્. સમાધિજસ્યાંતઃકાયસંભૂતસ્યાબહિર્જભૂતસ્યેત્ય્ અર્થઃ. કાયસુખસ્ય કાયવિજ્ઞાનસંપ્રયુક્તસ્ય વેદિતસુખસ્ય સમાધ્યનુકૂલત્વાન્ નાસ્માત્ સમાધિભ્રંશ ઇત્ય્ અર્થઃ. ન. [તિબ્. 341અ] અત એવેતિ. ન કાયવિજ્ઞાનકાલે વ્યુત્થિતઃ સ્યાત્. અત એવ કારણાત્ સમાધ્યનુકૂલત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. તત્સંમુખીભાવાન્તરં હિ પુનર્ ઉપતિષ્ઠતે સમાધિર્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. કામાવચરેણ કાયવિજ્ઞાનેન રૂપાવચરસ્ય સ્પ્રષ્ટવ્યસ્યાગ્રહણાદ્ રૂપાવચરમ્ એતત્ કાયવિજ્ઞાનં ન કામાવચરમ્. અત એવ તત્સંપ્રયોગિ સુખં ધ્યાનાંગં ન સિધ્યતિ. પ્રશ્રબ્ધિજ્ઞાનસ્યોત્પત્તેર્ ઇતિ. રૂપાવચરસ્યાઃ કામાવચરેણ [કાયવિજ્ઞાનેન] કાયેન્દ્રિયેણ સમધિબલાધાનતઃ. તદ્ ધિ કાયેન્દ્રિયં સમાહિતસ્ય તામ્ અવસ્થાં ગતં. યદ્ ઊર્ધ્વભૂમિકસ્ય કાયવિજ્ઞાનસ્યાશ્રયો ભવતીતિ. અનાસ્રવે અપીતિ. સ્પ્રષ્ટવ્યં ચ પ્રશ્રબ્ધિલક્ષણં તદાલંબનં ચ કાયવિજ્ઞાનં સ્પ્રષ્ટવ્યકાયવિજ્ઞાને ઽનાસ્રવે અપિ સ્યાતાં. કિં કારણમ્ ઇત્ય્ આહ. મા ભૂત્ કિંચિદ્ અંગં સાસ્રવં કિંચિદ્ અનાસ્રવમ્ ઇતિ ચેત્. યદ્ય્ એવં મન્યેત. કાયિકપ્રશ્રબ્ધિસંબોધ્યંગવચનાદ્ ઇષ્ટે. યાપિ કાયપ્રશ્રબ્ધિઃ. તદ્ અપિ પ્રશ્રબ્ધિસંબોધ્યંગમ્ અભિજ્ઞાયૈ સંબોધયે નિર્વાણાય સંવર્તતે. યાપિ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 675 ) ચિત્તપ્રશ્રબ્ધિર્ યાવદ્ એવ સ્પ્રષ્ટવ્યાનિ સંબોધ્યંગમ્ અભિજ્ઞાયૈ સંબોધયે નિર્વાણાય સંવર્તત ઇતિ વચનાત્. બોધ્યંગવચનાદ્ ઇષ્ટે [તિબ્. 341બ્] સ્પ્રષ્ટવ્યકાયવિજ્ઞાને અનાસ્રવે ઇતિ. બોધ્યંગાનુકૂલત્વાદ્ ઇતિ ચેત્. અથૈવં પરિહ્રિયેત. યસ્માત્ કાયિકી પ્રશ્રબ્ધિર્ બોધ્યંગાનુકૂલા. તસ્માદ્ બોધ્યંગમ્ ઇત્ય્ ઉપચર્યતે ન તુ બોધ્યંગમ્ ઇતિ. અનાસ્રવત્વમ્

અપ્ય્ એવં. અનાસ્રવત્વાનુકૂલત્વાત્ તે સ્પ્રષ્ટવ્યકાયવિજ્ઞાને અનાસ્રવે ઇત્ય્ ઉપચર્યેતે. ન ત્વ્ અનાસ્રવે એવેતિ. એવમ્ અનયોર્ અનાસ્રવત્વં. સાસ્રવા ધર્મા ઇતિ વિસ્તરઃ. સાસ્રવા ધર્માઃ કતમે. યાવદ્ એવ ચક્ષુર્ યાવન્તિ એવ રૂપાણિ યાવદ્ એવ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં. યાવદ્ યાવાન્ એવ કાયો યાવન્ત્ય્ એવ સ્પ્રષ્ટવ્યાનિ યાવદ્ એવ કાયવિજ્ઞાનમ્ ઇતિ. અસ્ય સૂત્રસ્ય વિરોધ ઇતિ એવં ચેન્ મન્યેત. તન્ ન. અન્યસ્પ્રષ્ટવ્યકાયવિજ્ઞાનાભિસંધિવચનાત્. તત્ પ્રશ્રબ્ધિવ્યતિરિક્તાનાં સ્પ્રષ્ટવ્યાનાં કાયવિજ્ઞાનવ્યતિરિક્તાનાં ચ કયવિજ્ઞાનાનામ્ અભિસંધિવચનાત્. ન ચાનાસ્રવ ઇતિ વિસ્તરઃ. નન્વ્ અનાસ્રવે ઽનાસ્રવવવ્યવસ્થાને કિંચિદ્ અંગં સાસ્રવં કિંચિદ્ અનાસ્રવં સ્યાદ્ ઇતિ. યદ્ય્ એષ દોષ ઇતિ મન્યેત. તત્સ્પ્રષ્ટવ્યકાયવિજ્ઞાનસ્ય સાસ્રવત્વાત્. તદિતરસ્યાનાસ્રવત્વાત્. અત્રોચ્યતે. અયૌગપદ્યાત્ કો દોષ ઇતિ. [તિબ્. 342અ] યદા સાસ્રવમ્ અંગં સમુદાચરતિ. ન તદાનાસ્રવં સમુદાચરતિ. યદાનાસ્રવમ્ અંગં. ન તદા સાસ્રવમ્ ઇત્ય્ અદોષ એષઃ. સુખપ્રીત્યસમવધાનાત્. સુખસ્ય કાયિકસ્ય પ્રીતેશ્ ચ માનસ્યાઃ અસમવધાનાદ્ અયૌગપદ્યાત્. ન પંચાંગં પ્રથમં ધ્યાનં સ્યાદ્ ઇતિ ચેત્. યદ્ય્ એવં મન્યેત. ન સ દોષઃ. કસ્માત્. સંભવં પ્રત્ય્ ઉપદેશાદ્ વિતર્કવિચારવત્. યથા સવિતર્કં સવિચારં પ્રથમં ધ્યાનમ્ ઇતિ પર્યાયેણ વિતર્કવિચારૌ ભવતઃ. એવં સુખપ્રીતી અપિ સંભવં પ્રત્ય્ ઉપદેશાદ્ અદોષ એષ ઇતિ. સાધ્યમ્ ઇતિ ચેત્. વિતર્કવિચારૌ પર્યાયેણ ભવત ઇતિ સાધ્યમ્ ઇતિ. આહ. સિદ્ધં. કથમ્ ઇત્ય્ આહ. વિતર્કવિચારયોર્ વિરોધાદ્ ઇતિ. યદ્ય્ ઔદારિકતા ચિત્તસ્ય. સૂક્ષ્મતા નાસ્તિ. યદિ સૂક્ષ્મતા. ઔદારિકતા નાસ્તીતિ. વિરોધાદ્ વિતર્કવિચારયોર્ અયૌગપદ્યં. દોષવચનાચ્ ચેતિ. આપેક્ષિકી ચૌદારિકસૂક્ષ્મતા ભૂમિપ્રકારભેદાદ્ ઇત્ય્ આ ભવાગ્રાદ્ વિતર્કવિચારૌ સ્યાતામ્ ઇત્ય્ આદિ. કેષાંચિત્ પાઠો ભવતિ દોષાવચનાચ્ ચેતિ. અસ્મવધાનેન ચ ન કશ્ચિદ્ દોષ ઉચ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ. દ્વિત્રિચતુરંગાપકર્ષેણેતિ. દ્વ્યઙ્ગાપકર્ષેણ દ્વિતીયધ્યાનવ્યવસ્થાનં. તત્ર વિતર્કવિચારયોર્ અભાવત્. [તિબ્. 342બ્] ત્ર્યંગાપકર્ષેણ તૃતીયધ્યાનવ્યવસ્થાનં. તત્ર પ્રીતિર્ અપિ નાસ્તીતિ. ચતુરંગાપકર્ષેણ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 676 ) ચતુર્થધ્યાનવ્યવસ્થાનં. તત્ર સુખમ્ અપિ નાસ્તીતિ. ન તુ સંજ્ઞાદીનામ્ અંગત્વમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ. ન હિ સંજ્ઞાદીનાં ધ્યાનાન્તરેષ્વ્ અપકર્સો ઽસ્તીતિ. કિમ્ અર્થં પંચાનામ્ એવાંગત્વં. યદ્ય્ અયમ્ અર્થો નાભિપ્રેત ઇતિ. યદ્ય્ ઉપકરત્વાત્ પંચાનામ્ એવાંગત્વં. તન્ ન. વિતર્કવિચારાભ્યાં સ્મૃતિપ્રજ્ઞયોર્ ઉપકરત્વાત્. ન હિ. તથા વિતર્કવિચારાવ્ ઉપકરૌ યથા સ્મૃતિપ્રજ્ઞે ઇષ્ટે. સૂપસ્થિતસ્મૃતેર્ યથાભૂતંપ્રજાનતો લયૌદ્ધત્યાદ્યભાવતઃ.
તસ્માદ્ વિચાર્યમ્ એતદ્ ઇતિ. યોગાચારભૂમિદર્શનેન વિચાર્યમ્ એતદ્ ઇતિ તત્ર કૌતૂહલં પાતયત્ય્ આચાર્યઃ. અયં ચાત્રાર્થસંક્ષેપો દ્રષ્ટવ્યઃ. કિં પુનર્ અધિકૃત્ય વિતર્કાદય એવાંગત્વેન વ્યવસ્થાપિતાઃ સત્સ્વ્ અન્યેષુ ધર્મેષુ. તાવદ્ભિઃ. પ્રતિપક્ષાનુશંસતદુભયાશ્રયાંગપરિસમાપ્તેઃ. આરૂપ્યેષ્વ્ અંગવ્યવસ્થાનં નાસ્તિ. શમથૈકરસતામ્ ઉપાદાય. તદ્ ઉક્તં પ્રતિપક્ષાંગમ્ ઉપદાય. અનુશંસાઙ્ગમ્ ઉપાદાય. તદુભયસંનિશ્રયાંગં ચોપાદાય. પ્રથમે તાવદ્ ધ્યાને વિતર્કો વિચારશ્ ચ પ્રતિપક્ષાંગં. તભ્યાં કામવ્યાપાદવિહિંસાવિતર્કપ્રહાણાત્. પ્રીતિઃ સુખં ચાનુશંસાંગં. [તિબ્. 343અ] વિતર્કવિચારાભ્યાં પ્રતિપક્ષિતે વિપક્ષે તદ્વિવેકજપ્રીતિસુખલાભાત્. ચિત્તૈકાગ્રતા તદુભયસંનિશ્રયાંગં. સંનિશ્રયબલેન વિતર્કાદિપ્રવૃત્તેર્ ઇતિ. તથા દ્વિતીયે ધ્યાને ઽધ્યાત્મસંપ્રસાદઃ પ્રતિપક્ષાંગં. તેન વિતર્કવિચારપ્રતિપક્ષણાત્. પ્રીતિસુખે ચિત્તૈકાગ્રતા ચ શેષે અંગે પૂર્વવત્. તૃતીયે ધ્યાને ઉપેક્ષાસ્મૃતિસંપ્રજન્યં ચ પ્રતિપક્ષાંગઃ. તૈઃ પ્રીતિપ્રતિપક્ષણાત્. સુખં ચિત્તૈકાગ્રતા ચ શેષે અંગે યથાક્રમં પૂર્વવત્. ચતુર્થે ધ્યાને ઉપેક્ષાપરિશુદ્ધિઃ સ્મૃતિપરિશુદ્ધિશ્ ચ પ્રતિપક્ષાંગં. તાભ્યાં ધ્યાનેષુ સુખપ્રતિપક્ષણાત્. અદુઃખસુખા વેદના અનુશંસાંગં. ચિત્તૈકાગ્રતા તદુભયસંનિશ્રયાંગમ્ ઇતિ.
શ્રદ્ધા પ્રસાદ ઇતિ. શ્રદ્ધૈવ પ્રસાદઃ શ્રદ્ધાપ્રસાદઃ.
કથમ્ અસતિ દ્રવ્યાન્તરત્વે ચૈતસિકત્વમ્ ઇતિ. વિતર્કાદીનાં. અવસ્થાવિશેષો ઽપિ હિ નામ ચેતસશ્ ચૈતસિકો ભવતિ. ચેતસિ ભવત્વાત્. પર્યેષકમનોજલ્પાવસ્થા વિતર્કઃ. પ્રત્યવેક્ષકમનોજલ્પાવસ્થા વિચારઃ. વાક્સમુત્થાપિકાવસ્થા ચિત્તસ્ય વિતર્કઃ. તદન્યાવસ્થા વિચાર ઇતિ ભગવદ્વિશેષઃ. અવિક્ષિપ્તાવસ્થા સમાધિઃ. [તિબ્. 343બ્] પ્રશાન્તવાહિતાવસ્થા ચિત્તસ્યાધ્યાત્મસંપ્રસાદ ઇતિ.
ન વૈ સુખં ધ્યાનેષુ સૌમનસ્યં યુજ્યત ઇતિ. તુલ્યસુખવેદનાસ્વાભાવ્યે માનસત્વે ઽપિ સતિ. કસ્માત્ સૌમનસ્યં સુખમ્ ઇતિ નોચ્યતે. અસ્તિ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 677 ) કારણં. ઇયં હિ પ્રીતિર્ અનુપશાંતા. તયા હિ તત્ સમાહિતમ્ અપિ ચિત્તં ક્ષિપ્યત ઇવોન્નમ્યત ઇવ સામોદં સહાસં વિપ્લુતમ્ ઇવ વ્યવસ્થાપ્યતે. તદ્ યદોપશાંતં ભવતિ. તદા ભૂમ્યન્તરપ્રાપ્તા તજ્જાતીયૈવ વેદના સુખમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે.
(વિઇઇ.10) ક્લેશાવિવિક્તત્વાદ્ ઇતિ. તદ્ભૂમિકૈઃ ક્લેશૈર્ અવિવિક્તત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ક્લેશાવિલત્વાદ્ ઇતિ. ક્લેશૈર્ અપ્રસન્નત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ક્લિષ્ટસુખસમ્ભ્રમિતત્વાદ્ ઇતિ. ક્લિષ્ટેન સુખેન સંભ્રમિતત્વાત્. સ્મૃતિઃ સંપ્રજન્યં ચ ન ભવતઃ. ક્લેશમલિનત્વાદ્ ઇતિ. તદ્ભૂમિકૈઃ ક્લેશૈર્ મલિનત્વાત્. ઉપેક્ષાયાઃ સ્મૃતેશ્ ચ પરિશુદ્ધિર્ નાસ્તિ.

કુશલમહાભૂમિકત્વાદ્ અનયોર્ ઇતિ. પ્રશ્રબ્ધ્યુપેક્ષે કુશલમહાભૂમિકે પઠિતે.
શ્રદ્ધાપ્રમાદઃ પ્રશ્રબ્ધિર્ ઉપેક્ષા હ્રિર્ અપત્રપા
મૂલદ્વયમ્ અહિંસા ચ વીર્યં ચ કુશલં સદેતિ
વચનાત્. કિં પુનર્ એતે પૂર્વસ્મિન્ પક્ષે ક્લિષ્ટેષ્વ્ અપિ ધ્યાનેષુ ભવતઃ. ન ચ ભવત ઇત્ય્ આહ. કસ્માદ્ એતન્ નોક્તં. અનુક્તસિદ્ધત્વાત્. કુશલમહાભૂમિકયોઃ પ્રશ્રબ્ધ્યુપેક્ષયોર્ અપરિગ્રહાદ્ ભવત એવ તે ઇત્ય્ અપરે.
(વિઇઇ.11) શ્વાસે ઇતિ.
[તિબ્. 344અ] આશ્વાસપ્રશ્વાસૌ. દ્વિત્વપ્રદર્શનાર્થં ચાત્ર દ્વિવચનનિર્દેશઃ. વિતર્કવિચારપ્રીતિસુખૈર્ અકંપનીયત્વાદ્ ઇતિ. યથા પૂર્વકાણિ ત્રીણિ ધ્યાનાનિ વિતર્કાદિભિઃ. કંપ્યતે પ્રથમં ધ્યાનં વિતર્કવિચારાભ્યાં કંપ્યતે. દ્વિતીયં પ્રીત્યા. તૃતીયં સુખેન. નૈવમ્ એભિશ્ ચતુર્થં કંપ્યતે.
યથા નિવાતે દીપો ન કંપ્યતે વાયુના. તદ્વદ્ ઇત્ય્ ઉક્તં સૂત્ર ઇત્ય્ અપર આહુઃ. અષ્ટાપક્ષાલમુક્તત્વાત્.
(વિઇઇ.13) આદ્યાપ્તમ્
ઇતિ. આદ્યધ્યાનસંગૃહીતં. નિર્માણચિત્તવદ્ ઇતિ. યથાધરભૂમિકં નિર્માણચિત્તં તદ્ભૂમિકં નિર્માણં નિર્માતુકામા નિર્માતારઃ સંમુખીકુર્વન્તિ. તદ્વત્. ન કુશલં હીનત્વાદ્ ઇતિ. તદ્ ધિ પ્રથમધ્યાનભૂમિકં કુશલં દ્વિતીયધ્યાનભૂમિકાન્ નિહીનં નિકૃષ્ટમ્. અતો ન સંમુખીકુર્વન્તિ. પ્રયોજનેન હિ તે પ્રથમધ્યાનભૂમિકં સંમુખીકુર્વન્તિ. ન બહુમાનેન. સવિપાકં ચ તત્ કુશલં. ન ચ તદ્વિપાકેન તે ઽર્થિન ઇતિ કુશલચિત્તસંમુખીકરણે યત્નં ન કુર્વન્તિ.
(વિઇઇ.14) વૈરાગ્યેણોપપત્તિત
ઇતિ. વૈરાગ્યેણોપપત્તિતો વેતિ. વાશબ્દો લુપ્તનિર્દેશઃ. અધોભૂમિવૈરાગ્યાદ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 678 ) વા અસમન્વાગતસ્ તેન શુદ્ધકં પ્રતિલભતે ધ્યાનં આરૂપ્યં વા. કામવૈરાગ્યાત્ પ્રથમં શુદ્ધકં પ્રતિલભતે ત્રિપ્રકારમ્ અન્યત્ર નિર્વેધભાગીયાત્. એવં યાવદ્ આકિંચન્યાયતનવૈરાગ્યાદ્ [તિબ્. 344બ્] ભવાગ્રં પ્રતિલભતે. અધોભૂમ્યુપપત્તિતો વા. ઉપરિષ્ટાદ્ અધરાયાં ભૂમાવ્ ઉપપદ્યમાનસ્ તલ્ લભતે. અન્યત્ર ભવાગ્રાદ્ ઇતિ. તસ્યાધોભૂમિવૈરાગ્યત એવ લાભઃ. પ્રયોગતો નિર્વેધભાગીયમ્ ઇતિ. તસ્ય વૈરાગ્યોપપત્તિકૃતઃ સ લાભો ન ભવતિ. પરિહાણિતો ઽપિ હાનભાગીયમ્ ઇતિ. સ્થિતિભાગીયાત્ પરિહીયમાણો હાનભાગીયં લભતે. અત એવોચ્યત ઇતિ. યસ્માત્ પરિહીણો પિ હાનભાગીયં લભતે. એવં પરિહાણ્યા ચોપપત્ત્યાપિ ચેતિ યોજ્યં. કથં. સ્યાચ્ છુદ્ધકં પરિહાણ્યા લભેત પરિહાણ્યા વિજહ્યાત્. સ્યાચ્ છુદ્ધકં ધ્યાનમ્ ઉપપત્ત્યા લભેત ઉપપત્ત્યા વિજહ્યાદ્ ઇતિ. આહ. સ્યાત્. કથમ્ ઇત્ય્ આહ. હાનભાગીયં પ્રથમં ધ્યાનમ્ ઇતિ. બ્રહ્મલોકઃ પ્રથમં ધ્યાનં ત્રિભૂમિકં. વિશેષેણ બ્રહ્મલોકે ઉપપદ્યમાન ઇતિ વચનાત્. બ્રહ્મલોકવૈરાગ્યેણ ત્યજ્યત ઇતિ. યસ્માત્ પ્રથમધ્યાનવૈરાગ્યેણ હાનભાગીયં ધ્યાનં ક્લેશાનુગુણ્યાત્. તદ્ભૂમિકક્લેશમ્ ઇવ ત્યજતિ. અતો બ્રહ્મલોકવૈરાગ્યેણ ત્યજ્યત ઇત્ય્ ઉચ્યતે. એવં તાવત્ પ્રથમસ્ય પ્રશ્નસ્ય વિવર્જનં. બ્રહ્મલોકવૈરાગ્યપરિહાણ્યા લભતે. યદિ બ્રહ્મલોકવૈરાગ્યપરિહાણ્યા પરિહીયતે પુનસ્ તદ્ ધાનભાગીયં પ્રતિલભતે. તદ્ભૂમિકક્લેશવત્. [તિબ્. 345અ] કામધાતુવૈરાગ્યપરિહાણ્યા ત્યજ્યતે. યદા કામધાતુવૈરાગ્યાત્ પરિહીયતે. તદા શુદ્ધકં ત્યજ્યતે. ઉપરિષ્ટાદ્ બ્રહ્મલોક ઉપપદ્યમાનો લભત ઇતિ. દ્વિતીયાદિભ્યો બ્રહ્મલોક ઉપપદ્યમાનો હાનભાગીયં તદ્ભૂમિકક્લેશવદ્ એવ લભતે. તસ્માત્ કામધાતાવ્ ઉપપદ્યમાનો વિજહાતીતિ. તસ્માદ્ બ્રહ્મલોકાત્ કામધાતાવ્ ઉપપદ્યમાનો વિજહાતીતિ. ઇન્દ્રિયસંચારતો ઽપિ શૈક્ષાશૈક્ષમ્ ઇતિ. શ્રદ્ધાવિમુક્તો દૃષ્ટિપ્રાપ્તાયાં શૈક્ષં લભતે. સમયવિમિક્તો ઽપ્ય્ અકોપ્યપ્રતિવેધે અશૈક્ષં લભતે. નાવશ્યમ્. આનુપૂર્વિકેનાલાભાદ્ ઇતિ. યદ્ય્ આનુપૂર્વિકો ઽનાગમ્યસંનિશ્રયેણ નિયામમ્ અવક્રામતિ ન લભતે.
(વિઇઇ.15, 16) સ્વભૂમિકે શુદ્ધાનાસ્રવે ઇતિ. વ્યુત્થાનકાલે પ્રવાહે ચ. દ્વિતીયતૃતીયધ્યાનભૂમિકે ચેતિ. મિશ્રકામિશ્રકાનુલોમસમાપત્તૌ વ્યુત્ક્રાન્તકસમાપત્તૌ ચ. સપ્ત સ્વભૂમિકે શુદ્ધકાનાસ્રવે ઇતિ. પૂર્વવદ્ વિજ્ઞાનાકાશાનંત્યાયતનભૂમિકે ચ. તથૈવ પ્રતિલોમસમાપત્તૌ. ભવાગ્રં શુદ્ધકમ્ એવાનાસ્રવાભાવાદ્ ઇતિ. માંદ્યાદ્ અનાસ્રવં નાસ્તીત્ય્ ઉક્તં. અનુલોમસમાપત્તૌ તુ વ્યુત્થાનકાલે તદ્ ભવતિ. તૃતીયચતુર્થપ્રથમધ્યાનભૂમિકે ચેતિ. અમિશ્રકમિશ્રકાનુલોમપ્રતિલોમવ્યુત્ક્રાન્તસમાપત્તિકાલેષુ. [તિબ્. 345બ્] ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 679 ) આકાશાનંત્યાયતનચતુર્થધ્યાનભૂમિકાનિ ચત્વારીતિ. તેષ્વ્ એવ કાલેષુ. ત્રીણીત્ય્ અનાસ્રવાભાવાત્. એવમ્ અન્યધ્યાનારૂપ્યાદ્ અનંતરં દશ દ્રવ્યાણિ યોજ્યાનીતિ. તદ્યથા તૃતીયધ્યાનાદ્ અનન્તરં દશ. સ્વભૂમિકે દ્વે શુદ્ધકાનાસ્રવે. ચતુર્થધ્યાનાકાશાનંત્યાયતનભૂમિકાનિ ચત્વારિ. તથૈવ ચ પ્રથમદ્વિતીયધ્યાનભૂમિકાનિ ચત્વારીતિ. ચતુર્થધ્યાનાદ્ અનન્તરં દશ. સ્વભૂમિકે દ્વે શુદ્ધકાનાસ્રવે. આકાશવિજ્ઞાનાનંત્યાયતનભૂમિકાનિ ચત્વારિ. દ્વિતીયતૃતીયધ્યાનભૂમિકાનિ ચત્વારીતિ. આકાશાનંત્યાયતનાદ્ અનન્તરં દશ. સ્વભૂમિકે દ્વે. વિજ્ઞાનાકિંચન્યાયતનભૂમિકાનિ ચત્વારિ. તૃતીયચતુર્થધ્યાનભૂમિકાનિ ચત્વાર્ય્ ઉત્પદ્યન્ત ઇત્ય્ એવં દશ ભવન્તિ. અન્વયજ્ઞાનાનન્તરં ચેતિ વિસ્તરઃ. ઇદં વ્યુત્પાદ્યતે. ઊર્ધ્વાધરભૂમ્યાલંબનત્વાદ્ ધ્યાનાનમ્ અસ્તિ પ્રસંગ ઇતિ કૃત્વા. તસ્યાધરાશ્રયાલમ્બનત્વાદ્ ઇતિ. યમાત્ તદ્ ધર્મજ્ઞાનમ્ અધરાશ્રયકામધાત્વાશ્રયમ્ અધરાલમ્બનં કામદુઃખાદ્યાલમ્બનં. તસ્યાધરાશ્રયાલમ્બનત્વાન્ ન ધર્મજ્ઞાનાનન્તરમ્ આરૂપ્યાન્ સમાપદ્યન્તે. શેષં યથૈવાનાસ્રવાદ્ ઇતિ. સ્વભૂમિકે ચ શુદ્ધાનાસ્રવે ઉત્પદ્યેતે. ઊર્ધ્વાદ્ અધોભૂમિકે ચ [તિબ્. 346અ] યાવત્ તૃતીયાદ્ ઇતિ. પ્રણિધાયેતિ વિસ્તરઃ. યદિ કશ્ચિદ્ એવં બુદ્ધિમ્ ઉત્પાદ્યાર્ધરાત્રે ચન્દ્રોદયે ચન્દ્રાસ્તમયે વા મયા પ્રબોદ્ધવ્યમ્ ઇતિ સ્વપેત્. સ પૂર્વાભિપ્રાયાનુવર્તનાત્ સંતતતેઃ તસ્મિન્ન્ એવ કાલે પ્રબુધ્યતે. યથાસ્યૈવં પ્રણિધાય સુપ્તઃ. તસ્યાભિપ્રેતે કાલે પ્રબોધો ભવતિ. તદ્વદ્ એતત્. સર્વથા નોત્પદ્યત ઇતિ. નાપિ સ્વભૂમિકં નાપ્ય્ અધરભૂમિકમ્ ઉત્પદ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ. સમાપત્તિકાલં પ્રત્ય્ એતદ્ ઉક્તમ્ ઇતિ. શુદ્ધકાત્ ક્લિષ્ટાચ્ ચ સમનન્તરં સ્વભૂમિકમ્ એવ ક્લિષ્ટમ્ ઉત્પદ્યતે નાન્યભૂમિકમ્ ઇતિ. કથં. તથા શુદ્ધાત્ ક્લિષ્ટં વાપિ સ્વભૂમિકં. ક્લિષ્ટાત્ સ્વં શુદ્ધકં ક્લિષ્ટમ્ ઇત્ય્ એવં.
ચ્યુતિકાલે તુ
મરણભવે. ઉપપત્તિલાભિકાચ્ છુદ્ધકાદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. ઉપપત્તિધ્યાનેષુ યદ્ ઉપપત્તિલાભિકં કુશલસમાહિતં. તદ્ અપિ શુદ્ધકં ધ્યાનમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. અત ઇદમ્ ઉચ્યતે.
ચ્યુતિકાલે ત્વ્
ઇતિ વિસ્તરેણ. કિં કારણં. અસમાહિતત્વાન્ મરણભવસ્ય. ન હિ તદાનીં શુદ્ધકં સમાપત્તિધ્યાનમ્ અસ્તીતિ. અતઃ સર્વભૂમિકં ક્લિષ્ટમ્ ઉત્પદ્યત ઇતિ. સ્વભૂમિકાધરોર્ધ્વભૂમિકં પ્રતિસંધિચિત્તં ક્લિષ્ટમ્ અસમાહિતમ્ ઉત્પદ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ. નોર્ધ્વભૂમિકં. ક્લિષ્ટસદ્ભાવે સતિ તત્રોપપત્ત્યસંભવાત્.

(વિઇઇ.17, 18) અન્યત્ર વિશેષભાગીયાદ્ [તિબ્. 346બ્] ઇતિ. ઇત ઊર્ધ્વભૂમ્યભાવાત્. તસ્માદ્ અનાસ્રવમ્ ઉત્પદ્યત ઇતિ નિર્વેધભાગીયાત્. હાનસ્થિતિભાગીયે ઇતિ. હાનભાગીયં પ્રવાહકાલે. સ્થિતિભાગીયં વિશેષગમનકાલે. અન્યત્ર હાનભાગીયાદ્ ઇતિ. વિશેષભાગીયાદ્ ધીયમાનસ્ય સ્થિતિભાગીયાપરિત્યાગે તસ્યૈવોત્પત્તિયોગાત્. તદ્ એવૈકં ઇતિ. તદ્ એવ નિર્વેધભાગીયં પ્રવાહયોગેન.
(વિઇઇ.19) આકૃષ્ટા ઇત્ય્ અનુક્રમેણેતિ. અનુલોમાનુક્રમેણ પ્રતિલોમાનુક્રમેણ ચ.
(વિઇઇ.20) વિધીયત ઇતિ ક્રિયત ઇત્ય્ અર્થઃ. સ્થાપ્યત ઇતિ વા. કિં કારણં. નિહીનત્વાત્.
આર્યાકિંચન્યસાંમુખ્યાદ્
ઇતિ. આર્યમ્ અનાસ્રવં. અનાસ્રવસ્યાકિંચન્યાયતનસ્ય સાંમુખ્યાત્ સંમુખીભાવાત્. ભવાગ્રે જાતસ્યાસ્રવપ્રહાણં ભવતિ. તુશબ્દો ઽપવાદાર્થં દ્યોતયતિ. સ્વસ્યાભાવાદ્ ઇતિ. ભાવાગ્રિકસ્યાનાસ્રવસ્ય માર્ગસ્યાભાવાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. તસ્ય ચાભ્યાસાદ્ ઇતિ. તસ્યાકિંચન્યાયતનસ્યાનાસ્રવસ્યાભ્યાસાત્ સંનિકૃષ્ટત્વાત્.
(વિઇઇ.21) તૃષ્ણાપરિચ્છિન્નત્વાદ્ ભૂમીનામ્ ઇતિ. યા યસ્યાં ભૂમૌ. તસ્યામ્ એવ ભૂમાવ્ અનુશયનાત્. તયા સા ભૂમિઃ પરિચ્છિન્ના ભવતિ. અન્યથા હિ તસ્યોત્તરત્વમ્ એવ ન સિધ્યેદ્ એકભૂમિસ્થાનાન્તરવત્. અત એવૌત્તરાધર્યે ઽપિ સ્થાનાન્તરાણાં ત્રયાણાં ત્રયાણામ્ અષ્ટાનાં [તિબ્. 347અ] ચૈકભૂમિતા સિધ્યતિ. તૃષ્ણાવ્યતિહારયોગાત્. નાનાસ્રવં કુશલત્વપ્રસંગાદ્ ઇતિ. તત્પ્રાર્થના હિ કુશલો ધર્મચ્છન્દ ઇતિ.
ન મૌલાઃ કુશલારૂપ્યાઃ સાસ્રવાધરગોચરા
ઇતિ. મૌલગ્રહણં સામન્તકનિરાસાર્થં. આરૂપ્યસામન્તકાનિ હ્ય્ અધરાં સાસ્રવાં ભૂમિમ્ આલંબતે. કુશલગ્રહણમ્ આસ્વાદનાસંપ્રયુક્તનિરાસાર્થં. ઉભયકુશલગ્રહણાર્થં ચ. યદિ હ્ય્ આરૂપ્યા ઇત્ય્ એવોચ્યેત આસ્વાદનાસંપ્રયુક્તા મૌલા આરૂપ્યા ન સાસ્રવાધરગોચરા ઇતિ સંભાવ્યેરન્. અનાસ્રવા એવારૂપ્યા એવમ્ ઇતિ ગૃહ્યેરન્. આરૂપ્યગ્રહણં ધ્યાનનિરાસાર્થં. ધ્યાનાનિ હિ મૌલાનિ અપિ સાસ્રવાધરવસ્ત્વાલમ્બનાનિ ભવન્તિ. સમન્તાલોચનત્વાદ્ ધ્યાનાનાં. સાસ્રવગ્રહણમ્ અનાસ્રવનિવૃત્ત્યાર્થમ્. અનાસ્રવા હ્ય્ અધરા ધર્મા મૌલાનાં કુશલાનાં આરૂપ્યાનામ્ આલમ્બનાનિ સંભવન્તિ. અધરગ્રહણમ્ ઊર્ધ્વવિશેષણાર્થં. ઊર્ધ્વભૂમિકસાસ્રવાલમ્બનસંભવાત્. અનાસ્રવં ત્વ્ આલમ્બનમ્ ઇત્ય્ ઉદ્ગ્રાહ્ય દર્શ્યતિ સર્વાન્વયજ્ઞાનપક્ષ ઇતિ. સર્વ ઇતિ નવભૂમિક ઇન્દ્રિયગોત્રાદિભેદાભિન્નો ઽપિ ગૃહ્યતે. અન્વયજ્ઞાનપક્ષ ઇતિ પક્ષગ્રહણેન દુઃખાદ્યન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તયઃ તત્સહભુવશ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 681 ) ચ ગૃહ્યન્તે. [તિબ્. 347બ્] ન ધર્મજ્ઞાનપક્ષઃ. કામદુઃખાદ્યાલમ્બનત્વેન વિપ્રકૃષ્ટત્વાત્. નાધોભૂમિનિરોધઃ. અધોભૂમિગ્રહણપ્રસંગાદ્ ઇતિ. વ્યાખ્યાતમ્ એતત્ પુરસ્તાત્.
(વિઇઇ.22) અનાસ્રવેણ હીયન્તે ક્લેશા
ઇતિ. ધ્યાનારૂપ્યાણાં યો ઽનાસ્રવઃ સંભવતિ. તેન યથાસંભવં ક્લેશાઃ પ્રહીયન્તે. કતમેનાનાસ્રવેણ મૌલેન. વક્ષ્યતે હિ
સામન્તકેન ચેતિ.
અપવાદરૂપેણ સામન્તકેન શુદ્ધકેન ક્લેશાઃ પ્રહીયન્ત ઇત્ય્ અધિકૃતં. કુત એવ ક્લિષ્ટેનેતિ. ક્લિષ્ટેન ક્લેશપ્રહાણં નૈવ સંભવતીત્ય્ અભિપ્રાયઃ. કિં કારણં શુદ્ધકેન ક્લેશા ન પ્રહીયન્ત ઇત્ય્ આહ. વીતરાગત્વાન્ નાધ ઇતિ વિસ્તરઃ. અધરભૂમિવીતરાગત્વાન્ ન શુદ્ધકેનાધરભૂમિકાઃ પ્રહીયન્તે. કુત એવ ક્લિષ્ટેન. તસ્યૈવ તદપ્રતિપક્ષત્વાન્ ન સ્વભૂમૌ. તસ્યૈવ પ્રથમધ્યાનસ્ય યાવન્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસ્ય. તદપ્રતિપક્ષત્વાત્ તસ્યાપ્રતિપક્ષસ્ તદપ્રતિપક્ષઃ. તદ્ભાવઃ. તસ્માત્. તદપ્રતિપક્ષત્વાન્ ન સ્વભૂમૌ ક્લેશાઃ પ્રહીયન્તે. ન હિ ભવેન ભવસ્ય નિઃસરણમ્ અસ્તિ. વિશિષ્ટતરત્વાન્ નોર્ધ્વમ્ ઇતિ. નોર્ધ્વભૂમિકાઃ [તિબ્. 348અ] ક્લેશાઃ અધરભૂમિકેન શુદ્ધકેન પ્રહીયન્તે. વિશિષ્ટતરત્વાત્ ક્લેશાનાં. ન ચ ન્યૂનમ્ આશ્રિત્ય વિશિષ્ટાનાં પ્રહાણં યુજ્યતે. ઇત્ય્ અનેન શુદ્ધકેનાપિ ક્લેશા ન પ્રહીયન્તે. કુત એવ ક્લિષ્ટેનેતિ સિદ્ધમ્ એતત્. શુદ્ધકેનાપીત્ય્ અપિશબ્દાદ્ અનાસ્રવેણાપીતિ. સંભવતસ્ ત્વ્ એતદ્ ઉક્તં. અત એવોચ્યતે. અધોભૂમિપ્રતિપક્ષત્વાત્ ઇતિ. કામાવચરા હિ ક્લેશાઃ પ્રથમધ્યાનસામન્તકેન પ્રહીયન્તે. પ્રથમધ્યાનભૂમિકા દ્વિતીયધ્યાનસામન્તકેન. એવં યાવદ્ આકિંચન્યાયતનભૂમિકા નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસામન્તકેનેતિ.
(વિઇઇ.22) યેન તત્પ્રવેશ ઇતિ. યેન સામન્તકેન તેષાં મૌલાનાં ધ્યાનારૂપ્યાણાં પ્રવેશઃ. કિં તાન્ય્ અપિ ત્રિવિધાનીતિ. આસ્વાદનાસંપ્રયુક્તાદિભેદાત્. તથૈવ ચ તેષુ વેદનેતિ. પ્રથમયોર્ ધ્યાનયોઃ પ્રીતિઃ. તૃતીયે સુખં. ચતુર્થ ઉપેક્ષેત્ય્ ઉક્તં. કિમ્ એવં સામન્તકેષુ. ઉપેક્ષેન્દ્રિયસંપ્રયુક્તાનિ ચ યત્નવાહ્યત્વાદ્ ઇતિ. અનાભિસંસ્કારવાહી માર્ગઃ પ્રીતિસુખાભ્યાં સંપ્રયુજ્યતે. તાનિ ચ સામન્તકાનિ યત્નવાહ્યાનિ સાભિસંસ્કારવાહ્યાનીત્ય્ અત ઉપેક્ષેન્દ્રિયસંપ્રયુક્તાનિ. [તિબ્. 348બ્] પુનર્ અધોભૂમ્યુદ્વેગાનપગમાત્ પ્રીતિસુખયોર્ અયોગ ઇતિ. અતો ઽપ્ય્ ઉપેક્ષેન્દ્રિયસંપ્રયુક્તાનિ. વૈરાગ્યપથત્વાચ્ ચ. નાસ્વાદનાસંપ્રયુક્તાનીતિ. યદિ હ્ય્ આસ્વાદનાસંપ્રયુક્તાનિ સ્યુર્ વૈરાગ્યમાર્ગો ન સ્યાત્. ન હિ તૃષ્ણાસંપ્રયુક્તો માર્ગઃ ક્લેશપ્રહાણાય ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 682 ) ભવતિ. અથ વાયમ્ અભિસંબન્ધઃ. ઉપેક્ષેંદ્રિયસંપ્રયુક્તાનિ ચ યત્નવાહ્યત્વાત્. અધોભૂમ્યુદ્વેગાનપગમાદ્ વૈરાગ્યપથત્વાચ્ ચેતિ દ્વાભ્યાં કારણાભ્યાં નાસ્વાદનાસંપ્રયુક્તાનીતિ. પૂર્વવદ્ વક્તવ્યં શેષં. યદ્ય્ અપિ સામન્તકચિત્તેન સંધિબન્ધ ઇતિ. અષ્ટાસ્વ્ અપિ ધ્યાનારૂપ્યેષુ યસ્ય યત્ સામન્તકે. તસ્ય તેન સામન્તકચિત્તેન ક્લિષ્ટેનાસમાહિતેન સંધિબન્ધ ઇત્ય્ એષ સિદ્ધાન્તઃ ઇતિ. અત ઇદમ્ ઉચ્યતે. યદ્ય્ અપિ સામન્તકચિત્તેનેતિ વિસ્તરઃ. આસ્વાદનાસંપ્રયુક્તમ્ અપ્ય્ અનાગમ્યમ્ ઇતિ. અનાગમ્યસ્ય પટુત્વાત્. યથા હિ તદ્ અનાસ્રવમ્ અપિ સંભવતિ. તથાસ્વાદનાસંપ્રયુક્તમ્ અપીત્ય્ અભિપ્રાયઃ. મૌલપ્રતિસ્પર્ધિત્વાદ્ આસ્વાદનાસમુત્પત્તિસદ્ભાવાદ્ ઇતિ આચાર્યસંઘભદ્રઃ.
(વિઇઇ.23) ધ્યાનવિશેષત્વાદ્ ઇતિ. તદ્ એવ મૌલં પ્રથમં ધ્યાનં વિતર્કાપગન્માદ્ વિશિષ્ટં [સ] ધ્યાનાન્તરમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે [તિબ્. 349અ] ઇત્ય્ અર્થઃ. વિશેષાભાવાદ્ ઇતિ. યથા પ્રથમે ધ્યાને વિશેષો ભવતિ. ક્વચિદ્ વિતર્કવિચારૌ. ક્વચિદ્ વિચાર એવેતિ. ન તથા દ્વિતીયાદિષ્વ્ ઇતિ. અતો ધ્યાનેષુ ન વ્યવસ્થાપ્યતે ધ્યાનાન્તરમ્. અત એવ દુઃખા પ્રતિપદ્ ઇતિ. અત એવ હિ સંસ્કારવાહિત્વાત્. વિતર્કમાત્રપ્રતિષેધાદ્ ઇતિ.
અતર્કં ધ્યાનમ્ અન્તરં
ઇતિ વચનાત્.

(વિઇઇ.24, 25) તદાલમ્બનઃ સમાધિર્ આનિમિત્ત ઇતિ. અનિમિત્તે ભવ આનિમિત્તઃ. દશાકાર ઇતિ. અનિત્યદુઃખાકારૌ દ્વૌ. સમુદયાકારશ્ ચત્વારો માર્ગાકારશ્ ચત્વાર ઇત્ય્ એતે દશાકારાઃ. અનિત્યદુઃખતદ્ધેતુભ્ય ઉદ્વેગાદ્ ઇતિ. અનિત્યાદ્ દુઃખાત્ તદ્ધેતોશ્ ચ. તસ્ય દુઃખસ્ય હેતોશ્ ચ સમુદયાદ્ ઉદ્વેગાત્. કિં. અપ્રણિહિતઃ. અકૃતસંસ્કાર ઇત્ય્ અર્થઃ. માર્ગસ્ય કોલોપમતયાવશ્યત્યાજ્યત્વાત્. કોલ ઉચ્યતે ઉડુપઃ. સ ઉપમાસ્યેતિ કોલોપમઃ. માર્ગઃ. તદ્ભાવઃ. તયા. કોલોપમતયા માર્ગસ્યાવશ્યત્યાજ્યત્વં. તસ્માદ્ અપ્રણિહિત ઇત્ય્ અધિકૃતઃ. યથા હિ કોલમ્ આશ્રિત્ય નદીમ્ ઉત્તરન્ ન કોલનિષ્ઠો ભવતિ. તસ્યાવશ્યત્યાજ્યત્વાત્. એવં માર્ગમ્ આશ્રિત્ય ન માર્ગનિષ્ઠો ભવતિ. તસ્યાવશ્યત્યાજ્યત્વાત્. તદાકાર ઇતિ. તદ્દશાકારો [તિબ્. 349બ્] યથોક્તઃ. તદતિક્રમાભિમુખત્વાદ્ ઇતિ. તસ્ય માર્ગસ્યાતિક્રમે ઽભિમુખત્વાત્. અનેનાવશ્યત્યાજ્યત્વમ્ અસ્ય દર્શયતિ. અનિત્યદુઃખતદ્ધેત્વતિક્રમાભિમુખ ઇત્ય્ અનુક્તમ્ અપ્ય્ એતદ્ ગમ્યત એવ. શૂન્યતા-અનાત્મતાભ્યાં તુ નોદ્વેગ ઇતિ. શૂન્યાનાત્માકારાભ્યાં તુ નોદ્વેગો યોગિનો ભવતિ. યદ્ય્ અપિ હિ દુઃખસત્યં શૂન્યાનાત્માકારાભ્યામ્ આકાર્યતે. ન તુ તાભ્યાં તસ્માદ્ દુઃખાદ્ ઉદ્વેગઃ. કસ્માત્. નિર્વાણસામાન્યાત્. નિર્વાણમ્ અપિ શૂન્યાનાત્મલક્ષણં. શૂન્યતા-અનાત્મતે હિ સર્વધર્માણાં લક્ષણમ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 683 ) ઇતિ. ન ચ તાભ્યાં તસ્માન્ નિર્વાણાદ્ ઉદ્વેગઃ. તસ્માન્ ન તદાકારો ઽપ્રણિહિતસમાધિર્ ઇતિ. લૌકિકા એકાદશસ્વ્ ઇતિ. કામધાતાવ્ અનાગમ્યે ધ્યાનાન્તરે ધ્યાનારૂપ્યેષુ ચેતિ. યત્ર માર્ગ ઇતિ. કામધાતુભવાગ્રદ્વિતીયાદિસામન્તકવર્જિતાસુ ભૂમિષુ. મોક્ષદ્વારત્વાદ્ ઇતિ. દ્વારાર્થો મુખાર્થ ઇતિ દર્શયતિ.
(વિઇઇ.25, 26) શૂન્યતાદ્યાલમ્બનત્વાત્ તન્ નામેતિ. શૂન્યતાપ્રણિહિતાનિમિત્તાલમ્બનત્વાત્. શૂન્યતાશૂન્યતેતિ નામ. અપ્રણિહિતાપ્રણિહિતેતિ. આનિમિત્તાનિમિત્ત ઇતિ ચ.
શૂન્યતશ્ ચાપ્ય્ અનિત્યત
ઇતિ. યથાસંખ્યેન. શૂન્યતાશૂન્યતા [તિબ્. 350અ] હિ શૂન્યતાકારેણાશૈક્ષં શૂન્યતાસમાધિમ્ આલમ્બતે નાયમ્ આત્મીયમ્ ઇતિ. નાનાત્માકારેણ.
આહ. કિમ્ અત્ર કારણં યચ્ છૂન્યતાશૂન્યતાસમાધિઃ શૂન્યતાકાર એવ. ન પુનર્ અનાત્માકારો ઽપિ શૂન્યતાવદ્ ઇતિ. અત્રોચ્યતે. શૂન્યતાકારપ્રવૃત્તશૂન્યતાપૃષ્ઠોત્પાદ્યત્વાત્. આહ. કિમ્ અર્થં પુનઃ શૂન્યતાકારપ્રવૃત્તશૂન્યતાપૃષ્ઠેનોત્પત્તિર્ ન પુનર્ અનાત્માકારપ્રવૃત્તશૂન્યતાપૃષ્ઠેનેતિ. અત્રોચ્યતે. તદુત્પત્ત્યાનુકૂલ્યાત્. સ એવ હિ શૂન્યતાકારપ્રવૃત્તશૂન્યતાસમાધિસ્ તસ્ય શૂન્યતાશૂન્યતાસમાધેર્ ઉત્પત્તાવ્ આનુકૂલ્યેનાવતિષ્ઠતે. નાનાત્માકારઃ. ન હ્ય્ એવમ્ અનાત્મદર્શનમ્ ઉદ્વેજયતિ યથા શૂન્યદર્શનં. દૃષ્ટેષ્વ્ અપિ હ્ય્ અનાત્મતો ભવેષ્વ્ અભિરતિર્ અસ્તિ સંસારે શૂન્યદર્શનાભાવાત્. તદ્યથાધ્વગસ્યાસંબંધાદ્ અધ્વગદર્શનાદ્ અપિ પ્રીતિઃ. એકાકિનસ્ તુ તચ્છૂન્યત્વાદ્ અપ્રીતિર્ ઇતિ. તદ્વત્.
અનિત્યાકારેણેતિ. દશાનામ્ આકારાણાં. ન દુઃખત ઇતિ વિસ્તરઃ. ન દુઃખત આકારયંત્ય્ અનાસ્રવસ્યાતલ્લક્ષણત્વાત્. આર્યપ્રતિકૂલતયા હિ દુઃખમ્ ઇષ્યતે. ન હેતુસમુદયપ્રભવપ્રત્યયાકારૈર્ અનાસ્રવસ્યાતલ્લક્ષણત્વાદ્ એવાનાસ્રવસ્યાસમુદયાદિલક્ષણત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ન માર્ગાકારૈર્ [તિબ્. 350બ્] દૂષણીયત્વાદ્ ઇતિ. સો ઽશૈક્ષઃ સમાધિર્ દૂષયિતવ્યો ન ચ માર્ગાકારા દૂષણરૂપા ઇતિ. અતો ન માર્ગાકારૈસ્ તં સમાધિમ્ આલમ્બતે. નિરોધાકારૈસ્ તુ નૈવ સમ્બન્ધ ઇતિ. ન તૈશ્ ચિન્ત્યતે. પારિશેષ્યાદ્ અનિત્યાકારેણૈવ.
અસંખ્યેયાક્ષયમ્
ઇત્ય્ અપ્રતિસંખ્યાનિરોધમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અશૈક્ષસ્યાનિમિત્તસ્ય સમાધેર્ અપ્રતિસંખ્યાનિરોધમ્ આલમ્બતે. શાન્તતઃ શાન્તો ઽયમ્ ઇતિ. કથં તસ્યાપ્રતિસંખ્યાનિરોધઃ. અશૈક્ષાદ્ આનિમિત્તાત્ સમાધેર્ વ્યુત્થિતસ્ય તદનન્તરં યે સાસ્રવાઃ ક્ષણા અતિક્રામન્તિ અન્યે ચાનાસ્રવાઃ. યદિ તે નોત્પન્નાઃ. સ્યુઃ. અશૈક્ષા ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 684 ) આનિમિત્તક્ષણા ઉત્પન્નાઃ સ્યુઃ. તેષાં સાસ્રવાણામ્ અન્યાનાસ્રવાણાં ચોત્પત્તિકાલે તેષામ્ અશૈક્ષાણાં આનિમિત્તક્ષણાનામ્ અપ્રતિસંખ્યાનિરોધો લભ્યતે. પ્રત્યયવૈકલ્યાત્. તમ્ અપ્રતિસંખ્યાનિરોધમ્ આલમ્બતે શાન્તાકારેણ. અનાસ્રવસ્ય પ્રતિસંખ્યાનિરોધાભાવાત્. ન પ્રતિસંખ્યાનિરોધમ્ આલમ્બતે. કસ્માત્ પુનર્ અનાસ્રવસ્ય પ્રતિસંખ્યાનિરોધો નાસ્તિ. અપ્રતિકૂલત્વાત્. યદ્ ધિ પ્રતિકૂલમ્ આર્યાણાં. તત્ સંયોગસ્ય વિસંયોગાય યતસ્ તે યતન્તે. વિસંયોગશ્ ચ પ્રતિસંખ્યાનિરોધઃ. અતો ઽનાસ્રવસ્ય ન પ્રતિસંખ્યનિરોધઃ. કિં ચાશૈક્ષસ્યાનિમિત્તસ્ય સમાધેઃ પ્રતિસંખ્યાનિરોધાભાવાત્. [તિબ્. 351અ] અપ્રતિસંખ્યાનિરોધસ્ય ચ તત્પ્રત્યર્થિકભૂતત્વાત્. તત્પ્રોત્સાહનેનૈવ તદ્વિદૂષણમ્ અભિલષંસ્ તદપ્રતિસંખ્યાનિરોધમ્ એવાલમ્બતે. શત્રૂપગ્રહેણ હિ લોકે માર્યોપઘાતઃ ક્રિયમાણો દૃશ્યત ઇતિ. ન નિરોધપ્રણીતનિઃસરણાકારૈર્ ઇતિ. નિરોધઃ સાધારણાઃ. ન નિરોધ ઇતિ. તદ્ભાવઃ. તસ્માત્. અનિત્યતાનિરોધસધારણત્વાદ્ અયમ્ અપ્રતિસંખ્યાનિરોધો ન નિરોધાકારેણાકાર્યતે. અન્યથા હિ શાન્તાકારેણ તદ્વિશિષ્ટેન નાલમ્બિતઃ સ્યાત્. નિરોધાકારેણ હ્ય્ અનિત્યતાનિરોધેનૈવ દૂષિત એવાસાવ્ અપ્રતિસંખ્યાનિરોધઃ સ્યાત્. તદ્દૂષણેન નાશૈક્ષ આનિમિત્તસમાધિદૂષિતઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. ન પ્રણીતાકારેણ. અવ્યાકૃતત્વાદ્ અપ્રતિસંખ્યાનિરોધસ્ય. કુશલં હિ પ્રણીતં નાવ્યાકૃતમ્. અતો ન પ્રણીતાકારેણાલમ્બતે. અવિસંયોગાચ્ ચાપ્રતિસંખ્યાનિરોધસ્ય. ન નિઃસરણાકારેણ તમ્ આલમ્બતે. સંક્લેશવિયોગો હિ સંક્લેશનિઃસરણમ્ ઇષ્યતે. યસ્માન્ નાપ્રતિસંખ્યાનિરોધેન સંસારનિઃસરણં ભવતિ. તથા હિ સત્ય્ અપ્ય્ અપ્રતિસંખ્યાનિરોધે કેષાંચિત્ કુશલાકુશલાનાં ધર્માણાં તૈઃ સંપ્રયુક્ત એવ તત્પ્રાપ્ત્યવિચ્છેદાત્. આર્યમાર્ગદ્વેષિત્વાદ્ [તિબ્. 351બ્] ઇતિ. કથં દ્વિષતિ. શૂન્યતાદિભિર્ આકારૈસ્ તદ્વૈમુખ્યાત્.

અકોપ્યસ્યેતિ.
અકોપ્યધર્મણઃ. તસ્ય તીક્ષ્ણેન્દ્રિયત્વાત્ તદુત્પાદને સામર્થ્યમ્ અસ્તિ. નાન્યસ્યાર્હતઃ. તેભ્યો દૃષ્ટધર્મસુખવિહારત્વાદ્ આસંગાસ્પદભૂતેભ્યો ઽશૈક્ષેભ્યઃ શૂન્યતાદિસમાધિભ્યો વૈમુખ્યાર્થમ્ અપરસમાધીન્ સમાપદ્યન્તે.
(વિઇઇ.27, 28) વિસ્તર ઇતિ. અસ્તિ સમાધિભાવના આસેવિતા ભાવિતા બહુલીકૃતા દૃષ્ટધર્મસુખવિહારાય વર્તતે. અસ્તિ સમાધિભાવના આસેવિતા ભાવિતા બહુલીકૃતા દિવ્યચક્ષુરભિજ્ઞાજ્ઞાનદર્શનાય સંવર્તતે. અસ્તિ સમાધિભાવનાસેવિતા ભાવિતા બહુલીકૃતા પ્રજ્ઞાપ્રભેદાય સંવર્તતે. અસ્તિ સમાધિભાવના ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 685 ) આસેવિતા ભાવિતા બહુલીકૃતા આસ્રવક્ષયાય સંવર્તત ઇતિ સૂત્રં. તત્રાસેવિતા નિષેવણભાવનયા. ભાવિતા વિપક્ષપ્રહાણતયા. બહુલીકૃતા વિપક્ષદૂરીકરણતયા.
આહ. દિવ્યચક્ષુરભિજ્ઞાજ્ઞાનદર્શનાય સંવર્તત ઇત્ય્ ઉક્તં. ન ચ દિવ્યચક્ષુરભિજ્ઞાસમાધિભાવના. અત્રોચ્યતે. અયં ફલે હેતૂપચારઃ. યસ્ય હેતોઃ સમાધિભાવનાયા દિવ્યચક્ષુરભિજ્ઞાફલં. તત્ર ફલે હેતૂપચારઃ. જ્ઞાનદર્શનાય સમાધિભવનેતિ. યેષાં પુનર્ અયં પક્ષઃ.
ષડ્વિધા મુક્તિમાર્ગધીર્
ઇતિ ધ્યાનસંગૃહીતા એવ માનસા વિમુક્તિમાર્ગાઃ ષડ્ અભિજ્ઞા ઇતિ. તેષામ્ અચોદ્યમ્ એવૈતત્. તેષાં વિમુક્તિમાર્ગાણાં સમાહિતત્વાત્. પૂર્વક એવ તુ પક્ષો અભિધર્મકોશચિન્તકાનામ્ ઇત્ય્ અવગન્તવ્યં. દિવ્યચક્ષુઃશ્રોત્રવિજ્ઞાનયોર્ અભિજ્ઞત્વેનાભીષ્ટત્વાત્. તદાદિકત્વાત્. અન્યોન્યો ઽપીતિ. ઉદાહરણત્વરૂપોક્તત્વાત્. નાવશ્યં સંપરાયસુખવિહારાયેતિ. સંપરાયો ઽનાગતં જન્મ. તત્ર સુખવિહારઃ. તસ્મૈ નાવશ્યમ્ એતત્ ભવતિ. કસ્માદ્ ઇત્ય્ આહ. પરિહીણાનાં પ્રથમધ્યાનાત્. ઊર્ધ્વોપપન્નાનાં દ્વિતીયાદિષુ. પરિનિર્વૃતાનાં ચ. સંપરાયસુખવિહારસ્યાભાવાત્.
જ્ઞાનદર્શનાયેતિ
જ્ઞાનાય દર્શનાય ચેતિ સમાસઃ. તત્ર [તિબ્. 352અ] જ્ઞાનં મનોવિજ્ઞાનસંપ્રયુક્તા પ્રજ્ઞા. અમી ભવન્તઃ સત્ત્વાઃ કાયદુશ્ચરિતેન સમન્વાગતા ઇત્ય્ એવમાદિવિકલ્પાદ્ દર્શનં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસંપ્રયુક્તા પ્રજ્ઞા અવિકલ્પિકા. ત્રૈધાતુકા અનાસ્રવા ઇતિ. ત્રૈધાતુકા અશુભાનાપાનસ્મૃત્યરણાપ્રણિધિજ્ઞાનપ્રતિસંવિદભિજ્ઞાવિમોક્ષાભિભ્વાયતનાદયઃ. અનાસ્રવાઃ વિમોક્ષસુખવ્યુત્ક્રાન્તકસમાપત્ત્યાસ્રવક્ષયાભિજ્ઞાદયઃ. અત્ર તુ સમાધિસંપ્રયોગાત્ પ્રાયોગિકાનાં [તિબ્. 352બ્] ગુણાનાં સમાધિભાવનેત્ય્ ઉપચારઃ. પ્રજ્ઞાપ્રભેદાયેતિ. પ્રજ્ઞાવિશેષકર્ષાય. આત્મોપનાયિકા કિલૈષા ભગવતો ધર્મોપદેશનેતિ. આત્મન ઉપનાયિકા આત્મનો દેશિકેત્ય્ અર્થઃ બોધિસત્ત્વો હિ કર્માન્તપ્રત્યવેક્ષણાય નિઃક્રાન્તો જમ્બુમૂલે પ્રથમં ધ્યાનમ્ ઉત્પાદિતવાન્. બોધિમૂલે ચ દેવપુત્રમારં ભંક્ત્વા પ્રથમે યામે દિવ્યં ચક્ષુર્ ઉત્પાદિતવાન્. તેન દિવ્યેન ચક્ષુષા સત્ત્વાંશ્ ચ્યુત્યુપપત્તિસંકટસ્થાન્ અભિવીક્ષ્ય તત્પરિત્રાણાય મધ્યમે યામે ધ્યાનવિમોક્ષસમાપત્તિઃ સંમુખીકૃતવાન્. તે ઽસ્ય પ્રાયોગિકા ગુણાઃ પ્રજ્ઞાપ્રભેદાય જાયન્તે. તતસ્ તૃતીયે યામે ચતુર્થં ધ્યાનં નિશ્રિત્ય નિયામમ્ અવક્રમ્ય યાવદ્ વજ્રોપમેન સમાધિના સર્વસંયોજનપ્રહાણં કૃતવાન્ ઇતિ. યસ્માચ્ ચૈવમ્ આત્મોપનાયિકા ધર્મદેશના. અતશ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 686 ) ચતુર્થ એવ.
વજ્રોપમો ઽન્ત્યે યો ધ્યાન
ઇતિ.
(વિઇઇ.29-31) અપ્રમાણસત્ત્વાલમ્બનાદ્ ઇતિ. અપ્રમાણસંજ્ઞાકરણે કારણમ્ એતત્.

યથાસંખ્યમ્ ઇતિ. વ્યાપાદબહુલાનાં તત્પ્રહાણાય મૈત્રી. વિહિંસાબહુલાનાં તત્પ્રહાણાય કરુણા. અરતિબહુલાનાં તત્પ્રહાણાય મુદિતા. કામરાગવ્યાપાદબહુલાનાં તત્પ્રહાણાયોપેક્ષેતિ. કામરાગપ્રતિપક્ષત્વે કો વિશેષ ઇતિ. કામરાગબહુલાત્ [તિબ્. 353અ] પ્રતિચિન્તા. મતાપિતૃપુત્રજ્ઞાતિરાગસ્યોપેક્ષેતિ. યથૈવસંબદ્ધાઃ પુરુષાઃ. એવમ્ એવૈતે ઇત્ય્ ઉપેક્ષેત્ય્ અભિપ્રાયઃ. તસ્ય લોભાકૃષ્ટત્વાદ્ ઇતિ. યસ્માલ્ લોભાકૃષ્ટો વ્યાપાદઃ. તસ્માલ્ લોભપ્રતિપક્ષરૂપતાં ભજત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. ઉભયસ્વભાવાત્ ત્વ્ અસૌ યુજ્યત ઇતિ. અલોભસ્વભાવા ચાદ્વેષસ્વભાવા ચ યુજ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ. કિં કારણમ્. રાગદ્વેષયોઃ પ્રતિપક્ષત્વાત્. અતસ્ તુ નૈકો ધર્મ ઉભયસ્વભાવ ઇતિ ગ્રહીતવ્યં. કિં તર્હિ. અલોભાદ્વેષયોર્ ઉપેક્ષાશબ્દો વર્તત ઇતિ. સુખિતા બત સત્ત્વા ઇતિ. સંત્વ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. દુઃખિતા બત સત્ત્વા ઇતિ. દુઃખિતા દુઃખાદ્ વિમુચ્યંતાં ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. તથા હિ વ્યાખ્યાસ્યતે. વ્યાપાદાદયઃ ક્લેશોપક્લેશા દૂરીક્રિયન્તે. અતસ્ તત્પ્રતિપક્ષત્વમ્ ઉક્તં. કથમ્ ઇતિ દર્શસ્યતિ. કામધાતુભૂમિકાનિ અનાગમ્યભૂમિકાનિ ચ મૈત્ર્યાદીનિ ત્રીણિ મૌલપ્રમાણસદૃશાનિ વિદ્યન્તે. પ્રયોગાલમ્બનાકારસ્વભાવસાદૃશ્યાત્ મૌલૈઃ સદૃશ્યાનિ ભવન્તિ. તૈર્ અપ્રમાણૈસ્ ત્રિભિસ્ તાન્ ક્લેશાન્ વિષ્કંભ્ય પ્રહાણમાર્ગૈઃ. મૈત્રી વિહિંસાબહુલાનાં તત્પ્રહાણાય. માધ્યસ્થ્યાદ્ ઇતિ. અપક્ષપાતિવેનાપ્ય્ અનુનીતો નાપિ પ્રતિહત ઇત્ય્ અર્થઃ. અશ્રદ્ધતામ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. અસુખવતાં. સુખમ્ અસ્તીત્ય્ અધિમોક્ષાત્ કથં ન વિપરીતત્વં ભવતિ. સંત્વ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયાદ્ ઇતિ. સુખિતાઃ સંત્વ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયાત્. ન વિપરીતત્વમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. આશયસ્યાવિપરીતત્વાદ્ વેતિ. આશયઃ કુશલા ધર્માઃ સુખિતા બત સત્ત્વા ઇત્ય્ એતે ચિત્તચૈત્તાઃ સપરિવારાઃ. અસ્યાશયસ્યાવિપરીતત્વાન્ ન વિપરીતત્વં [તિબ્. 353બ્] ભવતિ. કથં પુનર્ આશયસ્યાવિપરીતત્વમ્ ઇત્ય્ આહ. અધિમુક્તિસંજ્ઞાનાદ્ ઇતિ. અધિમુક્તેઃ સંજ્ઞાનમ્ અધિમુક્તિસંજ્ઞાનં. તસ્માત્. યસ્માત્ તામ્ અધિમુક્તિં તથૈવ સંજાનીતે. આધિમોક્ષિકો ઽયં મનસ્કાર ઇતિ પરિચ્છિનત્તિ. અકુશલત્વમ્ ઇતિ. વિપરીતગ્રહણતઃ. ન. કુશલત્વાત્. નૈતદ્ એવં. કસ્માત્. કુશલમૂલત્વાત્. કથં પુનઃ કુશલમૂલમ્ ઇત્ય્ આહ. વ્યાપાદાદિપ્રતિપક્ષત્વાત્. અદ્વેષસ્વભાવત્વાત્ મૈત્રી વ્યાપાદપ્રતિપક્ષઃ. દુઃખાપનયનાકારત્વાચ્ ચ કરુણા ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 687 ) દુઃખોપસંહારાકારાયા વિહિંસાયાઃ પ્રતિપક્ષો ભવતિ. મુદિતા ચરતેઃ પ્રતિપક્ષઃ સૌમનસ્યારૂપત્વાત્. ઉપેક્ષા ચ માધ્યસ્થ્યાત્ કામરાગવ્યાપાદયોઃ પ્રતિપક્ષ ઇતિ. તદાલંબનાનામ્ ઇતિ. કામાવચરસત્ત્વાલંબનાનામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. તદ્ભાજનેન ભાજનગતં દર્શિતમ્ ઇતિ. સ્થાનેન સ્થાનીયસત્ત્વલોકો દર્શિત ઇત્ય્ અર્થઃ. સમાહિતાસમાહિતમૌલપ્રયોગગ્રહણાદ્ ઇતિ. ષટ્પંચદશભૂમિકત્વાત્ ત્રયાણામ્ અપિ કારણમ્ ઉચ્યતે સંભવતઃ. તત્રાસમાહિતઃ કામધાતુઃ. પ્રયોગાઃ સામન્તકાનીતિ સંભવતો યોજ્યં. ષટ્ભૂમિકવ્યાવસ્થાને ઽનાગમ્યં સામન્તકમ્ અપીષ્યતે [તિબ્. 354અ] સામન્તકાન્ય્ અપિ પ્રયોગભૂતાનિ ગૃહ્યન્તે. કિં મૌલાનીતિ. મૌલધ્યાનભૂમિકત્વાદ્ ઇતિ. મૌલશુદ્ધકધ્યાનભૂમિકત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ન હિ શુદ્ધકૈર્ મૌલધ્યાનૈઃ ક્લેશાઃ પ્રહીયન્ત ઇત્ય્ ઉક્તં પ્રાક્. અધિમુક્તિમનસ્કારત્વાન્ ન તૈઃ ક્લેશાઃ પ્રહીયન્તે. તત્ત્વમનસ્કારેણ હિ ક્લેશપ્રહાણં. સત્ત્વાલમ્બનત્વાચ્ ચ ન તૈઃ પ્રહાણં. ધર્મસામાન્યલક્ષણમનસ્કારેણ હિ ક્લેશપ્રહાણમ્ ઇતિ સિદ્ધાન્તઃ. કથં તર્હીત્ય્ આહ. તત્પ્રયોગેણ ત્વ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. મૈત્ર્યાદિપ્રયોગેણ વ્યાપાદાદિવિષ્કંભણાત્. તત્પ્રતિપક્ષત્વમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ. વ્યાપાદાદિપ્રતિપક્ષત્વમ્ ઉક્તં. વિષ્કમ્ભણપ્રહાણાનિ તનીત્ય્ અર્થઃ. પ્રહીણદૂરીકરણાચ્ ચેતિ. યસ્માદ્ આનન્તર્યમાર્ગૈર્ લૌકિકૈર્ લોકોત્તરૈર્ વા માર્ગૈર્ વ્યાપાદાદયઃ ક્લેશોપક્લેશા દૂરીક્રિયન્તે. અતસ્ તત્પ્રતિપક્ષત્વમ્ ઉક્તં. કથમ્ ઇતિ દર્શયતિ. કામધાતુભૂમિકાન્ય્ અનાગમ્યભૂમિકાનિ
ચ મૈત્ર્યાદિનિ ત્રીણિ [તિબ્. 354બ્] મૌલાપ્રમાણસદૃશાનિ સંવિદ્યન્તે. પ્રયોગાલમ્બનાકારસ્વભાવસાદૃશ્યાન્ મૌલૈઃ સદૃશાનિ ભવન્તિ. તૈર્ અપ્રમાણૈસ્ ત્રિભિસ્ તાન્ ક્લેશાન્ વિષ્કંભ્ય પ્રહાણમાર્ગૈર્ આનન્તર્યમાર્ગૈઃ પ્રજહાતિ. બલવત્પ્રત્યયલાભે ઽપીતિ. વ્યાપાદાદિપ્રત્યયલાભે ઽપિ બલવતિ સતિ તૈઃ ક્લેશૈર્ અનાધૃષ્યો ભવતિ. સંમુખીભાવતઃ. અધિમાત્ર ઇતિ. મિત્રપક્ષે. પરમમિત્રે હિ સુકરા મૈત્રી. સ્ફરતીતિ. વ્યાપ્નોતિ. પૂર્વપુણ્યાફલસંદર્શનાદ્ ઇતિ. પૂર્વપુણ્યફલસંદર્શનાત્ સમુચ્છિન્નકુશલમૂલે ઽપિ પુદ્ગલે શક્યં ગુણગ્રાહિણાનેન ભવિતું પુણ્યમ્ અનેન કૃતમ્ આસીદ્ યેનાસ્ય રૂપાદિસંપદ્ ઇતિ. પ્રત્યેકબુદ્ધે ચ દોષગ્રાહિણા નૂનમ્ અનેનાપુણ્યં કૃતમ્ આસીદ્ યેનાસ્યૈવં રૂપાદિવૈકલ્યમ્ ઇતિ. અપિ એવ દુઃખાદ્ વિમુચ્યેરન્ન્ ઇત્ય્ અધિમુચ્યમાનઃ કરુણાયાં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 688 ) પ્રયુજ્યતે. અપ્ય્ એવાભિપ્રમોદેરન્ન્ ઇત્ય્ અધિમુચ્યમાનો મુદિતાયાં પ્રયુજ્યતે. મુદિતયા ન સમન્વાગત ઇતિ. તૃતીયચતુર્થયોઃ સૌમનસ્યાભાવાત્.
(વિઇઇ.32-34) અષ્ટૌ વિમોક્ષા
ઇતિ. યથાસૂત્રં. કથમ્. અષ્ટૌ વિમોક્ષાઃ. કતમે ઽષ્ટૌ. રૂપી રૂપાણિ પશ્યતીત્ય્ અયં પ્રથમો વિમોક્ષઃ. અધ્યાત્મમ્ અરૂપસંજ્ઞી બહિર્ધા રૂપાણિ [તિબ્. 355અ] પશ્યતીત્ય્ અયં દ્વિતીયો વિમોક્ષઃ. શુભં વિમોક્ષં કાયેન સાક્ષાત્કૃત્વોપસંપદ્ય વિહરતીત્ય્ અયં તૃતીયો વિમોક્ષઃ. સર્વશો રૂપસંજ્ઞાનાં સમતિક્રમાત્ પ્રતિઘસંજ્ઞાનામ્ અસ્તંગમાત્ નાનાત્વસંજ્ઞાનામ્ અમનસિકારાદ્ અનન્તમ્ આકાશમ્ અનન્તમ્ આકાશમ્ ઇત્ય્ આકાશાનન્ત્યાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. તદ્યથા દેવા આકાશાનન્ત્યાયતનોપગાઃ. અયં ચતુર્થો વિમોક્ષઃ. પુનર્ અપરં સર્વશ આકાશાનન્ત્યાયતનં સમતિક્રમ્યાનંતં વિજ્ઞાનમ્ અનંતં વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. તદ્યથા દેવા વિજ્ઞાનાનંત્યાયતનોપગાઃ. અયં પંચમો વિમોક્ષઃ. પુનર્ અપરં સર્વશો વિજ્ઞાનાનંત્યાયતનં સમતિક્રમ્ય નાસ્તિ કિંચિદ્ ઇત્ય્ આકિંચન્યાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. તદ્યથા દેવા આકિંચન્યાયતનોપગાઃ. અયં ષષ્ટો વિમોક્ષઃ. પુનર્ અપરં સર્વશ આકિંચન્યાયતનં સમતિક્રમ્ય નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. તદ્યથા દેવા નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનોપગાઃ. અયં સપ્તમો વિમોક્ષઃ. પુનર્ અપરં સર્વશો નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનં સમતિક્રમ્ય સંજ્ઞાનિરોધં કાયેન સાક્ષાત્કૃત્વોપસંપદ્ય [તિબ્. 355બ્] વિહરતિ. અયમ્ અષ્ટમો વિમોક્ષ ઇતિ. રૂપી રૂપાણીતિ. સ્વાત્મનિ રૂપાણિ વિભાવ્ય બહિર્ અપિ રૂપાણિ પશ્યતિ. વિનીલકાદ્યાલમ્બનત્વાત્. અશુભાવન્ નયો વેદિતવ્ય ઇતિ. અધિરાગસ્ય વર્ણરાગાદિપ્રતિપક્ષમ્ આરભ્ય સંભવતો વિસ્તરેણ યોજ્યં.
અલોભા દશભૂઃ કામદૃશ્યાલમ્બા નૃજાશુભેતિ.
યથાસંખ્યમ્ ઇતિ. કામાવચરસ્ય વર્ણરાગસ્ય પ્રતિપક્ષેણ પ્રથમધ્યાનભૂમિકો વિમોક્ષઃ. પ્રથમધ્યાનભૂમિકસ્યાપિ વર્ણરાગપ્રતિપક્ષેણ દ્વિતીયધ્યાનભૂમિકો વિમોક્ષઃ. એતૌ ચ દ્વૌ પુનર્ દૂરીભાવપ્રતિપક્ષૌ વેદિતવ્યૌ.

આહ. દ્વિતીયાદિધ્યાનેષુ વર્ણરાગો નાસ્તીતિ કથં ગમ્યતે. ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાભાવાત્. યો હિ યસ્માદ્ વિષયાદ્ વિરક્તઃ. નિયતમ્ અસૌ તદ્ગ્રાહકાદ્ અપિ વિજ્ઞાનાદ્ વિરક્તઃ. દ્વિતીયાદિષુ ચ ધ્યાનેષુ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાદિ નાસ્તીતિ. અતો વર્ણવીતરાગાસ્ ત ઇતિ સિદ્ધં.
શુભારૂપ્યા
ઇતિ શુદ્ધકાનાસ્રવાઃ.
અન્યદાપ્ય્ અસમાહિતાઃ સંતીતિ. આરૂપ્યેષુ વિપાકજાંશ્ ચિત્તચૈત્તાન્ અભિસંધાયોચ્યતે. [તિબ્. 356અ] પૂર્વસ્મિંસ્ તુ પક્ષે મરણભવાવસ્થાયામ્ એવાસમાહિતા આરૂપ્યા ઇતિ દર્શયતિ. સામન્તકવિમુક્તમાર્ગા અપિ વિમોક્ષાખ્યાં લભન્ત ઇતિ. કિમ્ અંગ મૌલા ઇત્ય્ અપિશબ્દાર્થઃ. નાનન્તર્યમાર્ગ ઇતિ વિસ્તરઃ. યસ્માદ્ અધરભૂમિવૈમુખ્યાદ્ વિમોક્ષા ઇત્ય્ ઉચ્યન્તે. તસ્માદ્ આનન્તર્યમાર્ગા ન વિમોક્ષાખ્યાં લભન્તે. અધરાલમ્બનત્વાત્. વિમુક્તિમાર્ગાસ્ તુ લભન્તે. ઊર્ધ્વાલમ્બનત્વાત્.
નિરોધસ્ તુ સમાપત્તિઃ.
અષ્ટમ ઇતિ વાક્યશેષઃ. સંજ્ઞાવેદિતવૈમુખ્યાદ્ ઇતિ. સંજ્ઞાવૈમુખ્યાદ્ વેદિતવૈમુખ્યાચ્ ચ વિમોક્ષઃ. સર્વસંસ્કૃતાદ્ વા વૈમુખ્યાદ્ વિમોક્ષઃ.
સમાપત્ત્યાવરણવિમોક્ષણાદ્ વિમોક્ષ ઇતિ. સમાપત્ત્યાવરણવિમોક્ષવૈમુખ્યાદ્ વિમોક્ષ ઇતિ. તત્ર સમાપત્ત્યાવરણં યસ્મિન્ન્ આવરણે ચિત્તાકર્મણ્યતા ત્રૈધાતુકવીતરાગા અપિ સંતઃ પ્રથમમ્ અપિ મૌલં ધ્યાનં નોત્પાદયન્તિ.
યથાયોગમ્ ઇતિ. દ્વયોર્ વિનીલકાદ્યમનોજ્ઞં રૂપં આલમ્બનં. તૃતીયસ્ય મનોજ્ઞમ્ આલમ્બનમ્ ઇતિ. તદ્ધેતુનિરોધૌ ચેતિ. તસ્ય દુઃખસ્ય [તિબ્. 356બ્] સમુદયનિરોધૌ. સર્વશ્ ચાન્વયજ્ઞાનપક્ષ ઇતિ. ઊર્ધ્વાધઃ સ્વભૂમિક ઇત્ય્ અર્થઃ. અપ્રતિસંખ્યાનિરોધશ્ ચેતિ. અપ્રતિસંખ્યાનિરોધશ્ ચારૂપ્યાવિમોક્ષાણાં આલમ્બનમ્ ઇતિ વક્તવ્યં.
યે ત્વ્ અરૂપિણસ્
તે ઽન્વયજ્ઞાનપક્ષોર્ધ્વસ્વભૂદુઃખાદિગોચરા
ઇત્ય્ અત્રવચનાત્.
આહ. કતમઃ પુનર્ અપ્રતિસંખ્યાનિરોધસ્ તેષામ્ આલમ્બનમ્. અત્રોચ્યતે. અશૈક્ષસ્યાનિમિત્તસ્ય સમાધેર્ અપ્રતિસંખ્યાનિરોધમ્ આલમ્બન્તે. તે ચ સપ્ત સામન્તકાનિ હિત્વાન્યાસ્વ્ એકાદશસુ ભૂમિષુ કામધાતાવ્ અનાગમ્યે ધ્યાનાન્તરેષુ ધ્યનારૂપ્યેષુ ચાષ્ટાસ્વ્ ઇતિ. સોપસંખ્યાનં શાસ્ત્રમ્ ઇતિ શાસ્ત્રલક્ષણં દર્શિતં ભવતિ. આકાશં ચૈકસ્યેતિ. વક્તવ્યં આકાશાનંત્યાયતનવિમોક્ષસ્યાલમ્બનં. દ્વિતીયધ્યાનભૂમિકવર્ણરાગાભાવાદ્ ઇતિ. દ્વિતીયધ્યાનભૂમિકસ્ય વર્ણરાગપ્રતિપક્ષયિતવ્યસ્યાભાવાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. તદભાવઃ કાયિકવિજ્ઞાનાભાવાત્. સુખમણ્ડેઞ્જિતત્વાચ્ ચ. સુખસ્ય મણ્ડઃ. સર્વસુખસ્યોપરિસ્થં સુખમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. તેનેઞ્જિતત્વાત્ કમ્પિતત્વાત્. ન તૃતીયે ધ્યાને વિમોક્ષો વ્યવસ્થાપ્યતે.
[તિબ્. 357અ] યદિ તૃતીયધ્યાનભૂમિકો વર્ણરાગો નાસ્તિ. કસ્માચ્ છુભં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 690 ) વિમોક્ષમ્ ઉત્પાદયતીતિ. અત આહ અશુભયા લીનાં સંતતિં પ્રમોદયિતું જિજ્ઞાસનાર્થં વેતિ. વિમોક્ષાદીનામ્ ઇતિ. આદિશબ્દેનાભિભ્વાયતનાદ્યુપગ્રહઃ. ક્લેશદૂરીકરણાર્થં. વિમોક્ષાદીનં દૂરિભાવપ્રતિપક્ષત્વાત્. સમાપત્તિવશિત્વાર્થં ચ. તચ્ ચ સમાપત્તિવશિત્વમ્ અરણાદિગુણાભિનિર્હારાય ભવતિ. આર્યાયાશ્ ચ ર્દ્ધેઃ. કિં. અભિનિર્હારાયેતિ પ્રકૃતં. સા પુનર્ યયા વસ્તુપરિણામાધિષ્ઠાનાયુરુત્સર્ગાદીનીતિ. તત્ર વસ્તુપરિણામં. યદ્ વસ્તુ યથાધિમુચ્યતે. તથૈવ તદ્ ભવતિ. યથા સુવર્ણસ્ય મૃત્કરણં. તથાધિમોક્ષાદ્ અધિષ્ઠાનં સ્થિરસ્ય વસ્તુનઃ. ઇમં તુ કાલમ્ અવતિષ્ઠતામ્ ઇતિ તથાયુષા ઉત્સર્ગઃ. આદિશબ્દેન સુમેરોઃ પરમાણૌ પ્રવેશ ઇત્ય્ એવમ્ અન્યચ્ ચ સૂત્રે દ્રષ્ટવ્યં.
કસ્માત્ તૃતીયાષ્ટમયોર્ એવ સાક્ષાત્કરણમ્ ઉક્તં. નાન્યેષામ્ ઇતિ. કથં તૃતીયસ્ય સાક્ષાત્કરણમ્ ઉક્તં. શુભં વિમોક્ષં કાયેન સાક્ષાત્કૃત્વોપસંપદ્ય વિહરતીતિ. અષ્ટમસ્યાપિ. સંજ્ઞાવેદિતનિરોધં [તિબ્. 357બ્] કાયેન સાક્ષાત્કૃત્વોપસંપદ્ય વિહરતીતિ. અત્ર સાક્ષાત્કૃત્વેતિ પ્રત્યક્ષીકૃત્વેત્ય્ અર્થઃ. ઉપસંપદ્ય વિહરતીતિ તાં સમાપદ્ય સમાપત્તિં વિહરતીત્ય્ અર્થઃ. અત્રોચ્યતે. પ્રથમદ્વિતીયાભ્યાં વિમોક્ષાભ્યાં તૃતીયસ્ય વિમોક્ષસ્ય પ્રાધાન્યાત્. રૂપિવિમોક્ષાવરણસાકલ્યપ્રહાણાદ્ આશ્રયપરિવૃત્તિતસ્ તૃતીયસ્ય સાક્ષાત્કરણમ્ ઉક્તમ્. એવમ્ અષ્ટમસ્યાપિ પ્રાધાન્યાત્. આરૂપ્યાવિમોક્ષાવરણસાકલ્યપ્રહાણાદ્ આશ્રયપરિવૃત્તિતઃ સાક્ષાત્કરણમ્ ઉક્તં. ધાતુભૂમિપર્યન્તાવસ્થિતત્વાચ્ ચેતિ. ચતુર્થં ધ્યાનં રૂપધાતુભૂમિપર્યંતાવસ્થિતં. ભવાગ્રમ્ અપ્ય્ આરૂપ્યધાતુભૂમિપર્યન્તાવસ્થિતં.
(વિઇઇ.35) એવમ્ અધિમાત્રાણીતિ. અધ્યાત્મં રૂપસંજ્ઞી બહિર્ધા રૂપાણિ પશ્યત્ય્ અધિમાત્રાણિ સુવર્ણદુર્વર્ણાનીતિ વિસ્તરઃ યાવદ્ ઇદં દ્વિતીયમ્ અભિભ્વાયતનમ્. અધ્યાત્મમ્ અરૂપસંજ્ઞિ એવમ્ એવેતિ. કથમ્. અધ્યાત્મમ્ અરૂપસંજ્ઞી બહિર્ધા રૂપાણિ પશ્યતિ પરીત્તાનિ સુવર્ણદુર્વર્ણાનીતિ પૂર્વવદ્ યાવદ્ ઇદં તૃતીયમ્ અભિભ્વાયતનં. તથા અધ્યાત્મમ્ અરૂપસંજ્ઞી બહિર્ધા રૂપાણિ પશય્તિ અધિમાત્રાણિ સુવર્ણદુર્વર્ણાનીતિ પૂર્વવદ્ યાવદ્ ઇદં તૃતીયમ્ અભિભ્વાયતનં. તથા અધ્યાત્મમ્ અરૂપસંજ્ઞી પશ્યત્ય્ અધિમાત્રાણિ સુવર્ણદુર્વર્ણાનીતિ પૂર્વવત્ યાવાદ્ ઇદં ચતુર્થમ્ અભિભ્વાયતનમ્ ઇત્ય્ એતાનિ ચત્વારીતિ. અરૂપસંજ્ઞ્ય્ એવ પુનર્ નીલપીતલોહિતાવદાતાનિ [તિબ્. 358અ] પશ્યતીતિ. કથમ્. અધ્યાત્મમ્ અરૂપસંજ્ઞી બહિર્ધા રૂપાણિ પશ્યતિ નીલાનિ નીલવર્ણાનિ નીલનિદર્શનાનિ નીલનિર્ભાસાનિ. તદ્યથા ઉમકાપુષ્પં સંપન્નં વારાણસેયં વા વસ્ત્રં નીલં નીલવર્ણં નીલનિદર્શનં નીલનિર્ભાસં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 691 ) તાનિ ખલુ રૂપાણ્ય્ અભિભૂય જાનાત્ય્ અભિભૂય પશ્યતિ. એવંસંજ્ઞી ચ ભવતીદં પંચમં અભિભ્વાયતનં. અધ્યાત્મમ્ અરૂપસંજ્ઞી બહિર્ધા રૂપાણિ પશ્યતિ પીતાનિ પીતવર્ણાનિ પીતનિદર્શનાનિ પીતનિર્ભાસાનિ. તદ્યથા કર્ણિકારપુષ્પં વારાણસેયં વા વસ્ત્રં પીતમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. ઇદં ષષ્ઠમ્ અભિભ્વાયતનં. અધ્યાત્મમ્ અરૂપસંજ્ઞી રૂપાણિ પશ્યતિ લોહિતાનિ લોહિતવર્ણાનિ લોહિતનિદર્શનાનિ લોહિતનિર્ભાસાનિ. તદ્યથા બંધૂકપુષ્પં સંપન્નં વારાણસેયં વા વસ્ત્રં લોહિતમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. ઇદં સપ્તમમ્ અભિભ્વાયતનં. અધ્યાત્મમ્ અરૂપસંજ્ઞી બહિર્ધા રૂપાણિ પશ્યતિ અવદાતાન્ય્ અવદાતવર્ણાનિ અવદાતનિદર્શનાનિ અવદાતનિર્ભાસાનિ. તદ્યથા ઉશનસ્તારકા સંપન્નં વા વારાણસેયં વસ્ત્રમ્ અવદાતમ્ [તિબ્. 358બ્] ઇતિ વિસ્તરઃ. ઇદમ્ અષ્ટ્મમ્ અભિભ્વાયતનમ્ ઇતિ. મૂર્ધકાનિ ચત્વારીમાનિ ચાત્યારીત્ય્ અષ્ટૌ ભવન્તિ.
દ્વયમ્ આદ્યવિમોક્ષવદ્
ઇતિ. યથા રૂપી રૂપાણિ પશ્યતીતિ પ્રથમો વિમોક્ષઃ. આત્મગતં રૂપં પશ્યન્ બહિર્ગતં રૂપં પશ્યતિ. એવમ્ આદ્યે અભિભ્વાયતને. તયોર્ હ્ય્ એકમ્ આત્મગતં રૂપં પશ્યન્ બહિર્ગતં પશ્યતિ. તથા હ્ય્ એતત્ પઠ્યતે. અધ્યાત્મં રૂપસંજ્ઞી બહિર્ધા રૂપાણિ પશ્યતિ પરીત્તાનીતિ વિસ્તરઃ. દ્વિતીયમ્ અપિ તથૈવ. અયં તુ વિશેષો બહિર્ધા રૂપાણિ પશ્યત્ય્ અધિમાત્રાણીતિ. કિં ચ યથા પ્રથમો વિમોક્ષઃ પ્રથમધ્યાનભૂમિકઃ કામાવચરવર્ણરાગપ્રતિપક્ષઃ કામાવચરરૂપાયતનાલમ્બનશ્ ચ. તથેમે પ્રથમે અભિભ્વાયતને વેદિતવ્યે.
દ્વે દ્વિતીયવદ્

ઇતિ. યથાધ્યાત્મમ્ અરૂપસંજ્ઞી બહિર્ધા રૂપાણિ પશ્યતીત્ય્ એવંલક્ષણો દ્વિતીયો વિમોક્ષઃ. એવંલક્ષણે એવં તૃતીયચતુર્થે અભિભ્વાયતને. તે અપિ હ્ય્ એવં પઠ્યેતે. અધ્યાત્મમ્ અરૂપસંજ્ઞીબહિર્ધા રૂપાણિ પશ્યતિ પરીત્તાનીતિ તૃતીયઃ પઠ્યતે. અધ્યાત્મમ્ અરૂપસંજ્ઞી બહિર્ધા રૂપાણિ પશ્યત્ય્ અધિમાત્રાણીતિ ચતુર્થઃ પઠ્યતે. કિં ચ યથા દ્વિતીયો વિમોક્ષઃ દ્વિતીયધ્યાનભૂમિકઃ પ્રથમધ્યાનભૂમિકવર્ણરાગપ્રતિપક્ષઃ [તિબ્. 359અ] કામાવચરરૂપાલંબનશ્ ચ. તથા તૃતીયં ચતુર્થં ચાભિભ્વાયતનં.
અન્યાનિ પુનઃ શુભવિમોક્ષવદ્
ઇતિ. યથા શુભો વિમોક્ષશ્ ચતુર્થધ્યાનભૂમિકઃ કામાવચરમનોજ્ઞરૂપાયતનાલમ્બનશ્ ચ. તથા નીલપીતલોહિતાવદાતાભિભ્વાયતનાનિ. કેવલં ત્વ્ ઇહ વર્ણચતુષ્ટયં વિભજ્ય ગૃહ્યતે. શુભસ્ય ચ વિમોક્ષસ્યાલોભઃ સ્વભાવઃ. એવમ્ એષામ્ અપિ. યથાયં શુભો વિમોક્ષઃ સપરિવારગ્રહણાત્ પંચસ્કંધસ્વભાવઃ. તથૈવ તાન્ય્ અપીત્ય્ અવગન્તવ્યં. તૈર્ વિમોક્ષમાત્રમ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 692 ) ઇતિ. નાલમ્બનાભિભવનં. કથં ચાભિભ્વાયતનૈર્ આલંબનાભિભવનમ્ ઇત્ય્ અત આહ. યથેષ્ટમ્ અધિમોક્ષાદ્ ઇતિ. યથેષ્ટં તૈર્ નીલપીતાદ્યધિમોક્ષાત્. ક્ષણેન નીલં ક્ષણેન પીતમ્ ઇત્યાદિ. અમનોજ્ઞસ્ય વા વિનીલકાદેર્ મનોજ્ઞાધિમોક્ષાત્. ક્લેશાનુત્પાદાચ્ ચેતિ. શુભતો ઽપિ ચ સાંક્લેશિકં વસ્ત્વ્ આકારયતઃ ક્લેશાનુત્પત્તેસ્ તૈર્ અભિભ્વાયતનૈર્ આલંબનાભિભવનં ભવતિ.
(વિઇઇ.36) નિરન્તરકૃત્સ્નસ્ફરણાદ્ ઇતિ. નિરન્તરં કૃત્સ્નાનાં પૃથિવ્યાદીનાં સ્ફરણાદ્ વ્યાપનાત્ તસ્માત્ કૃત્સ્નાયતનાનીત્ય્ [તિબ્. 359બ્] ઉચ્યન્તે. કામાવચરં રૂપાયતનમ્ ઇતિ.
પૃથિવી વર્ણસંસ્થાનમ્ ઉચ્યતે લોકસંજ્ઞયા

આપસ્ તેજશ્ ચ વાયુશ્ ચ ધાતુર્ એવ તથાપિ ચેતિ
વચનાત્.
વાયૌ સ્પ્રષ્ટવ્યાયતનમ્ ઇત્ય્ એક ઇતિ. યે વાયૌ રૂપાયતનં નેચ્છન્તિ. ત આહુઃ. વાયૌ સ્પ્રષ્ટવ્યાયત્નમ્ આલમ્બનમ્ ઇતિ. વિમોક્ષપ્રાવેશિકાનીતિ. પ્રવેશા એવ પ્રાવેશિકાનિ. ઇતિ સ્વાર્થવૃદ્ધિવિધાનાત્. પ્રવેશે ભવાનિ વા. ઉત્તરોત્તરવિશિષ્ટત્વાદ્ ઇતિ. યસ્માદ્ વિમોક્ષેભ્ય ઉત્તરાણ્ય્ અભિભ્વાયતનાનિ વિશિષ્ટાનિ. અભિભ્વાયતનેભ્ય ઉત્તરાણિ કૃત્સ્નાયતનાનિ વિશિષ્ટાનીતિ. તદ્ ઉક્તં ભવતિ. વિમોક્ષાન્ ઉત્પાદ્યાભિભ્વાયતનાન્ય્ ઉત્પાદયતિ. અભિભ્વાયતનાન્ય્ ઉત્પાદ્ય કૃત્સ્નાયતનાન્ય્ ઉત્પાદયતીતિ. સ્થાપયિત્વા નિરોધવિમોક્ષમ્ ઇતિ. તસ્યૈકાન્તેનાર્યસંતાનિકત્વાત્.
(વિઇઇ.37) ઉચિતાનુચિતત્વાદ્ ઇતિ. ઉચિતાનિ વૈરાગ્યલાભિકાનિ. અનુચિતાનિ પ્રાયોગિકાનિ.
શેષમ્
ઇતિ વિસ્તરઃ. કિં પુનઃ શેષં. પ્રથમાસ્ ત્રયો વિમોક્ષાઃ અભિભ્વાયતનાન્ય્ અષ્ટૌ. કૃત્સ્નાયતનાન્ય્ અષ્ટૌ. એતન્ મનુષ્યાશ્રયમ્ એવ. કિં કારણમ્. ઉપદેશસામર્થ્યેનોત્પાદનાત્. અન્યત્ર દેવાદિષૂપદેશભાવાત્.
(વિઇઇ.38) કથં [તિબ્. 360અ] રૂપારૂપ્યધાત્વોર્ આરૂપ્યધ્યાનવિશેષોત્પાદનમ્ ઇતિ. આરૂપ્યધાતૌ રૂપધાતૌ વા યસ્યાં ભૂમાવ્ ઉપપન્નઃ. તદૂર્ધ્વં યદ્ આરૂપ્યં ધ્યાનં ચ. તત્ તતો વિશિષ્યતે ઇત્ય્ આરૂપ્યધ્યાનવિશેષાઃ. તસ્યારૂપ્યધ્યાનવિશેષય કથમ્ ઉપદેશમ્ અન્તરેણ ભવતીતિ. યતઃ શેષં મનુષ્યાશ્રયમ્ એવ. ઉપદેશસામર્થ્યેનોત્પાદનાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. અતો ઽનેન સંબન્ધેન પૃષ્ટં. કથં રૂપારૂપ્યધાત્વોર્ ઇતિ વિસ્તરઃ. હેતુબાલાચ્ ચાસન્નાભીક્ષ્ણાભ્યાસાદ્ ઇતિ. આસન્નાભ્યાસાદ્ અભીક્ષ્ણાભ્યાસાચ્ ચ. કથં કૃત્વા. કશ્ચિદ્ આરૂપ્યસમાપત્તિં સમાપદ્ય તતશ્ ચ પરિહાયાનન્તરમ્ એવ રૂપધાતાવ્ ઉપપદ્યતે. આરૂપ્યસમાપત્તિલક્ષણસ્ય સભાગહેતોર્ બલીયસ્ત્વાત્ તસ્ય રૂપધાતાવ્ આરૂપ્યસમાપત્તિર્ ઉત્પત્સ્યતે. અભીક્ષ્ણાભ્યાસાદ્ અપિ. યદિ કશ્ચિદ્ આરૂપ્યસમાપત્તિમ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 693 ) અભીક્ષ્ણં સમાપદ્ય તતશ્ ચ પરિહાય રૂપધાતાવ્ ઉપપદ્યતે. તસ્યારૂપ્યસમાપત્તિલક્ષણસ્ય સભાગહેતોર્ બલીયસ્ત્વાદ્ રૂપધાતાવ્ આરૂપ્યસમાપત્તિર્ ઉત્પદ્યતે. એવં વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનસમાપત્તેર્ [તિબ્. 360બ્] અપિ પરિહીણસ્યાકાશાનન્ત્યાયતનોપપન્નસ્ય તથૈવ તત્સમાપત્તીનામ્ ઉત્પાદનં. એવં તદૂર્ધ્વોપપન્નસ્ય. કર્મબલાચ્ ચ. રૂપધાતાવ્ ઉપપન્નસ્ય અપરપર્યાયવેદનીયસ્ય કર્મણઃ પ્રત્યુપસ્થિતવિપાકત્વાત્. તદ્વૈરાગ્યાનુકૂલા સંતતિર્ અવતિષ્ઠતે. ન હ્ય્ અધસ્તાદ્ અવીતરાગેણોર્ધ્વમ્ આરૂપ્યધાતૌ શક્યમ્ ઉપપત્તુમ્ ઇતિ. એવમ્ આરૂપ્યેષ્વ્ આકાશાનન્ત્યાયતનોપપન્નસ્ય કર્મભલાત્. ઊર્ધ્વભૂમિકસ્ય વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનભૂમિકસ્યાપરપર્યાયવેદનીયસ્ય કર્મણઃ પ્રત્યુપસ્થિતવિપાકત્વાત્. તદ્વૈરાગ્યાનુકૂલા સંતતિર્ અવતિષ્ઠતે. ન હ્ય્ અધસ્તાદ્ અવીતરાગેણોર્ધ્વં શક્યમ્ ઉપપત્તુમ્ ઇતિ. એતાભ્યાં ચ હેતુકર્મબલાભ્યાં. કથં પ્રથમાદિષુ ધ્યાનેષુ દ્વિતીયાદિધ્યાનોત્પાદનં. હેતુબલાચ્ ચાસન્નાભીક્ષ્ણાભ્યાસાત્. કર્મબલાચ્ ચોર્ધ્વભૂમિકસ્યેતિ વિસ્તરેણ યોજ્યં. ધર્મતયાપિ ચેતિ. કથં ધર્મતા નામ. કેચિત્ તાવત્ સૌત્રાન્તિકા આહુઃ. એષામ્ એવ ધર્માણામ્ ઉદ્ભૂતવૃત્તીનાં પૂર્વધ્યાનવાસનાધિપત્યાત્ તદુત્પત્તાવ્ ઉપદેશમ્ અન્તરેણ ધ્યાનોત્પત્તાવ્ આનુગુણ્યં ધર્મતા પ્રકૃતિઃ સ્વભાવ ઇત્ય્ અર્થઃ. વૈભાષિકા અપિ કેચિદ્ આહુઃ. પૌર્વજાન્મનિકાત્ સભાગહેતોઃ નિષ્યન્દફલં ધ્યાનોત્પાદનં. તદુપદેશમ્ અન્તરેણાન્યતો ધર્મતેતિ. [તિબ્. 361અ] કુશલાનાં ધર્માણામ્ ઉદ્ભૂતવૃત્તિત્વાદ્ ઇતિ. તત્ર સંવર્તનીકાલે કુશલાનાં કર્મપથાનામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. વૃત્તિસ્ તેષામ્ એવ ધર્માણાં યત્ કારિત્રમ્. ઉદ્ભૂતા ઉત્કૃષ્ટા વૃત્તિર્ એષામ્ ઇત્ય્ ઉદ્ભૂતવૃત્તયઃ. તદ્ભાવઃ. તસ્માત્. એતદ્ ઉક્તં ભવતિ. તેષાં કુશલાનાં પ્રકર્ષેણાત્મલાભાત્ તદુત્પત્ત્યાનુગુણ્યેનાત્મલાભાત્ તદુપદેશમ્ અન્તરેણાન્યતઃ પૂર્વધ્યાનવાસનાયાં સત્યાં ધ્યાનોત્પત્તિર્ ઇતિ.
(વિઇઇ.39) ઇમ ઈદૃશા ધર્માણાં પ્રકારા ઇતિ. સાસ્રવાનાસ્રવાણાં ધર્માનાં ધાતુભૂમ્યાલંબનાકારાદિપ્રકારા યથાયોગમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ.
ધાતારસ્ તસ્ય વક્તારઃ પ્રતિપત્તાર એવ ચેતિ.
તસ્યાગમાધિગમાત્મકસ્ય સદ્ધર્મસ્ય યથાસંખ્યમ્ આગમસ્ય યે વક્તારઃ. તે ઽસ્ય ધાતારઃ. અધિગમસ્ય ચ યે પ્રતિપત્તારઃ. તે ઽસ્ય ધાતાર ઇતિ. અધિગમસ્યૈવમ્ ઇતિ. વર્ષસહસ્રમ્ અવસ્થાનમ્ ઇતિ. આગમસ્ય તુ ભૂયાંસં કાલમ્ ઇતિ. વર્ષસહસ્રાદ્ ઊર્ધ્વમ્ અપીત્ય્ અર્થઃ. એષ એવ પક્ષો યુક્ત ઇતિ પશ્યામઃ.
(વિઇઇ.40) યો ઽયમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યો ઽયમ્ ઇહાભિધર્મકોશલક્ષણે ઽભિધર્મ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 694 ) ઉક્તઃ. કિમ્. એષ એવ શાસ્ત્રો ઽભિધર્મો જ્ઞાનપ્રસ્થાનાદિલક્ષણો દેશિતઃ અત ઇદમ્ ઉચ્યતે.
કાશ્મીરવૈભાષિકનીતિસિદ્ધ
ઇતિ વિસ્તરઃ. કશ્મીરે [તિબ્. 361બ્] ભવાઃ કાશ્મીરાઃ. વિભાષયા દીવ્યન્તિ વૈભાષિકા ઇતિ વ્યાખ્યાતમ્ એતત્. સન્તિ કાશ્મીરા ન વૈભાષિકાઃ. યે વિનયવિદાદયઃ સૌત્રાન્તિકા ભદન્તાદયઃ. સન્તિ વૈભાષિકા ન કાશ્મીરાઃ. યે બહિર્દેશકા વૈભાષિકા ઇત્ય્ ઉભયવિશેષણં. તેષાં નીત્યા યઃ સિદ્ધો ઽભિધર્મઃ. સ પ્રાયેણેહ મયા દેશિતઃ. અર્થાદ્ ઉક્તં ભવતિ. અન્યનીતિસિદ્ધો ઽપિ દેશિત ઇતિ
યદ્ દુર્ગૃહીતં
કાશ્મીરવૈભાષિકનયેનાન્યનયેન વા.
તદ્ ઇહ
વચને
ઽસ્મદાગો
ઽસ્મદપરાધઃ. કિં કારણમ્ ઇત્ય્ આહ.
સદ્ધર્મનીતૌ મુનયઃ પ્રમાણમ્
ઇતિ. સદ્ધર્મસ્યાગમાધિગમલક્ષણસ્ય નીતૌ વર્ણને મુનયો બુદ્ધા ભગવન્તો બુદ્ધપુત્રાશ્ ચાર્યશારદ્વતીપુત્રાદયઃ પ્રમાણં સર્વાકારસર્વધર્માવબોધે આપ્તા ઇત્ય્ અર્થઃ.
(વિઇઇ.41-43) નિમીલિતે શાસ્તરિ લોકચક્ષુષીતિ.
પરિનિર્વૃતે ભગવતિ લોકસ્ય ચક્ષુર્ભૂતે માર્ગામાર્ગસંદર્શકે. અનેનાન્ધભૂતતાં લોકસ્ય દર્શયતિ.
ક્ષયં ગતે સાક્ષિજને ચ ભૂયસેતિ.
સાક્ષાદ્દ્રષ્ટરિ સાક્ષી માર્ગામાર્ગજ્ઞો ભગવાન્ ઇતિ યો ઽધિગતતત્ત્વો ભગવતઃ સાક્ષિજનઃ સહાયભૂતઃ. તસ્મિન્ પરિનિર્વાણે ક્ષીણે. [તિબ્. 362અ] અવિદ્યાન્ધેન્-
આદૃષ્ટતત્ત્વૈર્ નિરવગ્રહૈર્
નિરંકુશૈઃ
સ્વયં
દૃષ્ટિકતયા
કુતર્ક્-
આપન્નૈર્ ભવધિર્ ભગવતઃ
શાસનં
ગ્રન્થતશ્ ચાર્થતશ્ ચ્ઽ
આકુલં કૃતં.
ગતે હિ શાંતિં પરમાં સ્વયંભુવિ
ઇત્યાદિ પૂર્વશ્લોકોક્તસ્યાર્થસ્ય હેતુરૂપો ઽયં દ્વિતીયઃ શ્લોક ઉપન્યસ્યતે. બુદ્ધબુદ્ધપુત્રેષુ હિ
પરિનિર્વૃતેષ્વ્
અનાથે જગતિ
શાસનાન્તર્ધાનહેતુભિઃ. દૃષ્ટ્યાદિભિર્
મલૈર્

દોષૈર્
નિરંકુશૈઃ સ્વૈરં
યથેચ્છમ્
ઇહ
લોકે.
અદ્ય
સંપ્રતિ
ચર્યતે.
ભાવસાધનમ્ એતત્. તતશ્ ચ
એવં કણ્ઠગતં પ્રાણં
કણ્ઠગતપ્રાણમ્ ઇવેત્ય્ અર્થઃ. તદ્
વિદિત્વા બલકાલં ચ મલાનાં
દોશાણાં વિદિત્વા
ન પ્રમાદ્યં મુમુક્ષુભિર્
ઇતિ ભાવસાધનમ્ ઇતિ.
( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 696 ) બ્લન્ક્
ઇx (પુદ્ગલવિનિશ્ચયઃ)
કિં ખલ્વ્ અતો ઽન્યત્ર મોક્ષો નાસ્તીતિ.
ન પ્રમાદ્યં મુમુક્ષુભિર્
ઇતિ વચનાદ્ અયમ્ એવ મોક્ષોપાયઃ. નાસ્ત્ય્ અતો ઽન્યો મોક્ષોપાયઃ. તદ્ અત્ર મોક્તુકામૈઃ પ્રમાદો ન કર્તવ્ય ઇત્ય્ અર્થાદ્ ઉક્તમ્ આચાર્યેન. ચોદકઃ પૃચ્છતિ. કિં ખલ્વ્ અત ઇતિ વિસ્તરઃ. અત્રોચ્યતે. નાસ્તીતિ. કિં કારણમ્ ઇત્ય્ આહ. વિતથાત્મદૃષ્ટિનિવિષ્ટત્વાદ્ ઇતિ. વિતથાયામ્ આત્મદૃષ્ટૌ નિવિષ્ટાઃ કુતીર્થ્યા વિતથાત્મ [તિબ્. 362બ્] દૃષ્ટિનિવિષ્ટાઃ. તદ્ભાવઃ. તસ્માત્. નાસ્ત્ય્ અન્યત્ર મોક્ષ ઇતિ. સ્તોત્રકારેણાપ્ય્ એષો ઽર્થ ઉક્તઃ.
સાહંકારે મનસિ ન શમં યાતિ જન્મપ્રબન્ધો
નાહંકારશ્ ચલતિ હૃદયાદ્ આત્મદૃષ્ટૌ ચ સત્યાં.
અન્યઃ શાસ્તા જગતિ ચ યતો નાસ્તિ નૈરાત્મ્યવાદી
નાન્યસ્ તસ્માદ્ ઉપશમવિધેસ્ ત્વન્મતાદ્ અસ્તિ માર્ગ
ઇતિ. સાધનં ચાત્ર. નાસ્તિ કપિલોલૂકાદીનાં મોક્ષઃ. વિતથાત્મદૃષ્ટિનિવિષ્ટત્વાત્. અદૃષ્ટતત્ત્વપુરુષવત્. આત્મગ્રાહપ્રભવાશ્ ચ ક્લેશાઃ ઇતિ યથોક્તં. યાનિ વા પુનર્ ઇહૈકત્યાનાં શ્રમણબ્રાહ્મણાનાં પૃથગ્ લોકે દૃષ્ટિગતાનિ સત્કાયદૃષ્ટિમૂલકાનિ તાનીતિ વિસ્તરઃ. આત્મદૃષ્ટૌ ચ સત્યામ્ આત્મસ્નેહાદયઃ ક્લેશાઃ પ્રવર્તન્તે. સ્કંધસંતાન એવેદમ્ આત્માભિધાનમ્ ઇતિ. આત્મેત્ય્ અભિધાનમ્ આત્મપ્રજ્ઞપ્તિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ. નાન્યસ્મિન્ન્ અભિધેયે સ્કંધસંતાનવ્યતિરિક્તે કલ્પિત ઇત્ય્ અર્થઃ. કસ્માદ્ એવમ્ ઇત્ય્ આહ. પ્રત્યક્ષાનુમાનાભાવાદ્ ઇતિ. પ્રત્યક્ષસ્યાનુમાનસ્ય ચાભાવાન્ ન તસ્યાસ્તિત્વમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. આગમસ્યાનુમાનાન્તર્ભાવાદ્ અપૃથગ્વચનં. તેષાં પ્રત્યક્ષમ્ ઉપલબ્ધિર્ ઇતિ. [તિબ્. 363અ] પ્રત્યક્ષમ્ ઇત્ય્ ઉપલબ્ધિવિશેષણં. પ્રત્યક્ષં તદુપલબ્ધિઃ પ્રત્યક્ષત ઉપલબ્ધિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અથ વા પ્રત્યક્ષં પ્રમાણમ્ ઉપલબ્ધિર્ ઉપલભ્યતે ઽનયેત્ય્ ઉપલબ્ધિઃ. અસત્ય્ અંતરાય ઇતિ. અસત્ય્ ઉપલબ્ધિવિઘ્ને ઽતિસંનિકર્ષાતિવિપ્રકર્ષાદિકે તેષાં. ષણ્ણાં વિષયાણામ્ ઇતિ. રૂપશબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યાયતનાનાં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 698 ) ધર્માયતનસ્ય ચ વેદનાદિલક્ષણસ્ય યોગિવિષયસ્ય ચાગમવિકલ્પાતીતસ્યેતિ. મનસશ્ ચ. કિં. પ્રત્યક્ષમ્ ઉપલબ્ધિઃ. સમનન્તરનિરુદ્ધં હિ મનો ઽનન્તરોત્પન્નેન મનોવિજ્ઞાનેન વિજ્ઞાયતે. રક્તં વા દ્વિષ્ટં વા સુખસંપ્રયુક્તં વા દુઃખસંપ્રયુક્તં વા ઇત્ય્ એવમાદિ સ્વસંવેદ્યતયેત્ય્ અપરે. તદ્ એતદ્ દ્વિવિધં પ્રત્યક્ષં ગ્રાહ્યગતં ગ્રાહકગતં ચેતિ. અનુમાનં ચેતિ વિસ્તરઃ. યત્ર પ્રત્યક્ષસ્યાપ્રવૃત્તિઃ. તત્રાનુમાનતસ્ તદુપલબ્ધિઃ. તદ્યથા પંચાનામ્ ઇંદ્રિયાણામ્ ઇતિ. ચક્ષુરિંદ્રિયાદીનાં. સતિ કારણે ક્ષેત્રોદકાદિકે. કારણાન્તરસ્ય બીજલક્ષણસ્યાભાવે કાર્યસ્યાંકુરાખ્યસ્યાભાવો દૃષ્ટઃ. ભાવે ચ તસ્ય બીજસ્ય પુનર્ભવો ઽંકુરસ્ય દૃષ્ટઃ. તદ્યથાંકુરસ્યેતિ દૃષ્ટાંતોપન્યાસઃ. એવં દૃષ્ટાન્તમ્ ઉપન્યસ્ય દાર્ષ્ટાંતિકમ્ ઉપદર્શયન્ન્ આહ. સત્ય્ એવ વાભાસપ્રાપ્ત ઇતિ વિસ્તરઃ. વિદ્યમાન એવ સંમુખીપ્રાપ્તે વિષયે રૂપાદિકે મનસ્કારે ચ તજ્જે કારણે. વિષયગ્રહણસ્ય ચક્ષુરાદિવિજ્ઞાનસ્યાભાવો દૃષ્ટઃ. પુનશ્ ચ ભાવઃ. કેષામ્ ઇતિ [તિબ્. 363બ્] યથાસંખ્યં દર્શયતિ. અન્ધબધિરાદીનામ્ અભાવઃ. અનન્ધબધિરાદીનં ચ ભાવ ઇતિ. આદિશબ્દેનોપહતાનુપહતઘ્રાણેન્દ્રિયાદીનાં ગ્રહણમ્. અતસ્ તત્રાપિ કારણાંતરસ્ય કસ્યાપિ અનિર્ભિન્નરૂપસ્યાભાવો ભાવશ્ ચ યથાસંખ્યમ્ એવ નિશ્ચીયતે. કિં પુનસ્ તદ્ ઇત્ય્ આહ. યચ્ ચ તત્ કારણાન્તરમ્ અપેક્ષ્યતે. તદ્ ઇન્દ્રિયં. ચક્ષુરાદિકમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. સાધનં ચાત્ર. કારણાન્તરસહિતઃ સ્વકાર્યજનકઃ. પંચવિજ્ઞાનકાયજનકસંમતો વિષયમનસ્કારલક્ષણો ભાવઃ. કદાચિદ્ એવ સ્વકાર્યનિર્વર્તકત્વાત્. કદાચિદ્ એવ સ્વકાર્યનિર્વર્તકં. તત્ કારણાંતરસહિતસ્વકાર્યજનકં. તદ્યથાંકુરજનકં ક્ષેત્રોદકં. બીજલક્ષણકારણાન્તરસહિતસ્વકાર્યાન્તરજનકં હિ ક્ષેત્રોદકં કદાચિદ્ એવ સ્વકાર્યનિર્વર્તકં. બીજસદ્ભાવાવસ્થાયામ્ અંકુરનિર્વર્તકત્વાત્. બીજસદ્ભાવાવસ્થાયાં ચ સ્વકાર્યજનકત્વાત્. તથા ચ સ વિષયમનસ્કારલક્ષણો ભાવઃ. સ હ્ય્ અનંધાબધિરાદ્યાવસ્થાયાં તસ્ય પંચવિજ્ઞાનકાયલક્ષણસ્ય સ્વકાર્યસ્ય જનકો ભવતિ. અન્ધબધિરાદ્યાવસ્થાયાં ચાજનકઃ. તસ્માદ્ અસૌ કારણાન્તરસહિતઃ સ્વકાર્યજનક ઇતિ. તદ્ ઇન્દ્રિયમ્ ઇતિ. કથં તદ્ ઇન્દ્રિયમ્ ઇતિ પરિચ્છિદ્યતે. કારણાંતરમ્ અત્રાસ્તીત્ય્ એતાવદ્ એવ હિ પરિચ્છિદ્યતે. ન તુ તદ્ ઇન્દ્રિયમ્ ઇતિ. [તિબ્. 364અ] સિદ્ધમ્ એવૈતત્. મહર્ષિપ્રણિધિજ્ઞાનપરિચ્છિન્નત્વાદ્ અસ્ત્ય્ એવ ચક્ષુરાદિકં ઇન્દ્રિયં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાદિકારણમ્ ઇતિ. સર્વેષામ્ અવિવાદાચ્ ચ. ન ચૈવમ્ આત્મતો ઽસ્તીતિ નાસ્ત્ય્ આત્મેતિ નિગમયતિ. ઉક્તં હ્ય્ એવમ્ અર્થતઃ સાધનં. નાસ્ત્ય્ આત્મા. પ્રમાણેનાનુપલભ્યમાનત્વાત્. અત્યન્તાભાવવદ્ ઇતિ. અસ્ત્ય્ અનુમાનમ્. અતો ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 699 ) સિદ્ધો હેતુર્ ઇતિ ચેત્. ન. તસ્યાભિધેયત્વાત્. યદિ હિ તદ્ અસ્તિ. તદ્ ઉચ્યતાં. ન વાન્માત્રેણાસિદ્ધો ઽયં હેતુર્ ઇતિ પ્રત્યવસ્થાતવ્યમ્ ઇતિ.
યત્ તર્હિ વાત્સીપુત્રીયા ઇતિ વિસ્તરઃ. વાત્સીપુત્રીયા અર્યસાંમતીયાઃ. અનેન વિતથાત્મદૃષ્ટિનિવિષ્ટલક્ષણો હેતુર્ અનૈકાંતિક ઇતિ દર્શયતિ. ન હિ વાત્સીપુત્રીયાણાં મોક્ષો નેષ્યતે. બૌદ્ધત્વાત્. અથ વા પ્રાક્પક્ષવિરોધસાપક્ષાલો ઽયં પક્ષો નાસ્ત્ય્ આત્મેત્ય્ અનેન દર્શયતિ. સ્વપક્ષો હિ વાત્સીપુત્રીયો નિકાય ઇતિ. વિચાર્યં તાવદ્ એતદ્ ઇતિ. તન્નિકાયે પ્રજ્ઞપ્તિસત્પુદ્ગલ ઇત્ય્ અદોષ એષ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ.
કિં વેદં દ્રવ્યત ઇતિ કિં વા પ્રજ્ઞપ્તિત ઇતિ ચોદિત અચાર્ય આહ. રૂપાદિવદ્ ભાવાન્તરં ચેદ્ દ્રવ્યતઃ. યદિ યથા રૂપાદિઃ શબ્દાદેર્ ભાવાન્તરમ્ અભિપ્રીયતે. દ્રવ્યતઃ પુદ્ગલ ઇત્ય્ ઉપગતો ભવતિ. [તિબ્. 364બ્] ભિન્નલક્ષણં રૂપં શબ્દાદ્ ઇત્યાદિ. ક્ષીરાદિવત્ સમુદાયશ્ ચેત્ પ્રજ્ઞપ્તિતઃ. યથા ક્ષીરગૃહસેનાદિકં રૂપરસગંધસ્પ્રષ્ટવ્યેભ્યઃ. તૃણકાષ્ઠેષ્ટીકાદિભ્યઃ હસ્ત્યશ્વરથાદિભ્યશ્ ચ ન ભાવાન્તરમ્ ઇષ્યતે. કિં તર્હિ. તેષામ્ એવ સમુદાયમાત્રમ્ ઇત્ય્ એવં ચેત્. પ્રજ્ઞપ્તિતઃ પુદ્ગલ ઇત્ય્ ઉપગતો ભવતિ. ન હિ રૂપાદિભ્યસ્ ટૃણાદિભ્યો હસ્ત્યાદિભ્યો વા ક્ષીરગૃહસેનેતિ વા કશ્ચિદ્ ભાવો ઽસ્તિ. કિં ચાતઃ કશ્ ચાતો દોષ ઇત્ય્ અર્થઃ.
યદિ તાવદ્ દ્રવ્યત ઇતિ પક્ષઃ આશ્રીયતે. સ પુદ્ગલો ભિન્નસ્વભાવત્વાત્ ભિન્નસ્વલક્ષણત્વાત્ સ્કંધેભ્યો ઽન્યો વક્તવ્યઃ. ન સ્કન્ધસમુદાયમાત્રઃ. ઇતરેતરસ્કંધવત્. યથા રૂપાદિસ્કન્ધાદ્ વેદનાસ્કન્ધો ઽન્યો ભિન્નલક્ષણત્વાત્. એવં સ્કંધેભ્યઃ પુદ્ગલઃ સ્યાત્. અરૂપસ્કન્ધાદિલક્ષણત્વાત્ પુદ્ગલસ્ય. કારણં ચાસ્ય વક્તવ્યં. યદિ સંસ્કૃત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. અસંસ્કૃતો વા. અતસ્ તીર્થિકદૃષ્ટિપ્રસંગઃ. અતો ઽસંકૃતત્વાત્ વાત્સીપુત્રીયાણાં તીર્થિકદૃષ્ટિઃ પ્રસજ્યતે. નિઃપ્રયોજનત્વં ચેતિ.

વર્ષાતપાભ્યાં કિં વ્યોમ્નશ્ ચર્મણ્ય્ અસ્તિ તયોઃ [તિબ્. 365અ] ફલં.
ચર્મોપમશ્ ચેત્ સો ઽનિત્યઃ. ખતુલ્યશ્ ચેદ્ અસત્ ફલમ્
ઇત્ય્ અર્થઃ.
ઇદમ્ અન્ધવંચનમ્ અનુન્મીલિતાર્થમ્ ઇતિ. અન્ધમ્ ઇવાન્ધં. કસ્માત્. યસ્માદ્ અનુન્મીલિતાર્થં અવ્યંજિતાર્થમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. [ઇત્ય્ અતઃ] સ્કંધાન્ આલંબ્યેતિ ગૃહીત્વેત્ય્ અર્થઃ. યથા રૂપાદીન્ ગૃહીત્વાપેક્ષ્ય ક્ષીરપ્રજ્ઞપ્તિઃ. ન રૂપાદિવ્યતિરિક્તં ક્ષીરમ્ અસ્તીતિ. યદિ તથા પુદ્ગલ ઇતિ પ્રજ્ઞપ્તિર્ અસત્પુદ્ગલઃ પ્રાપ્નોતીત્ય્ અર્થઃ. સ્કંધાન્ પ્રતીત્યેતિ. યદિ સ્કંધાન્ પ્રતીત્ય પ્રાપ્યેતિ. સ એવ દોષઃ. તેષ્વ્ એવ સ્કંધેષુ પુદ્ગલપ્રજ્ઞપ્તિઃ પ્રાપ્નોતીત્ય્ અર્થઃ અથ વા ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 700 ) પુદ્ગલપ્રજ્ઞપ્તેઃ સ્કંધાઃ પ્રત્યયો ન પુદ્ગલઃ. પુદ્ગલસ્ તુ તથૈવ પ્રજ્ઞપ્તિસન્ન્ ઇતિ. સ એવ દોષઃ.
યથેન્ધનમ્ ઉપાદાયાગ્નિઃ પ્રજ્ઞપ્યત ઇતિ. દ્રવ્યસન્ પુદ્ગલઃ.
નાન્યો નાનન્ય ઇતિ. સ્વમ્ ઉપાદાનમ્ ઉપાદાય પ્રજ્ઞપ્યમાનત્વાત્. યો હિ ભાવો નાન્યો નાનન્ય ઇતિ સ્વમ્ ઉપાદાય પ્રજ્ઞપ્યમાનઃ. સ દ્રવ્યસંસ્ તદ્યથાગ્નિર્ ઇતિ વાત્સીપુત્રીયાભિપ્રાયઃ. અત એવ ચાહ. યદિ હ્ય્ અન્યઃ સ્યાદ્ ઇતિ વિસ્તરેણ. લોકવિરોધં સ્વસિદ્ધાન્તવિરોધં વા દર્શયતિ. શાશ્વતપ્રસંગાત્ તિ. અસંસ્કૃતવત્. ઉચ્છેદપ્રસંગાદ્ [તિબ્. 365બ્] ઇતિ. સ્કંધવત્.
અપ્રદીપ્તં કાષ્ઠાદિકમ્ ઇન્ધનમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. અનેનાસિદ્ધતાં દૃષ્ટાન્તસ્ય દર્શયતિ. અન્યત્વમ્ એવ હ્ય્ અગ્નીન્ધનયોર્ ઇષ્યતે. તેન હિ તદ્ ઇધ્યતે દહ્યતે ચેતિ. તેનાગ્નિના. તદ્ ઇન્ધનમ્ ઇધ્યતે. દીપ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ. દહ્યતે ભસ્મીક્રિયતે. સંતતિવિકારાપાદનાત્. ભસ્મતાપાદનાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ઇધ્યતે દહ્યતે ચેતિ પર્યાયાવ્ ઇત્ય્ અપરે. તચ્ ચોભયમ્ અષ્ટદ્રવ્યકમ્ ઇતિ. ઇન્ધનં ચાગ્નિશ્ ચૈતદ્ ઉભયમ્ અપ્ય્ અષ્ટદ્રવ્યકં. ચેત્વારિ મહાભૂતાનિ ચત્વારિ ચોપાદાયરૂપાણિ રૂપં યાવત્ સ્પ્રષ્ટવ્યમ્ ઇતિ.
કામે ઽષ્ટદ્રવ્યકો ઽશબ્દ
ઇતિ સિદ્ધાન્તાત્.
ભિન્નકાલત્વાદ્ ઇતિ. પૂર્વમ્ ઇન્ધનં પશ્ચાદ્ અગ્નિઃ. ભિન્નકાલયોશ્ ચાન્યત્વં દૃષ્ટં બીજાંકુરયોઃ. અનિત્યશ્ ચ પ્રાપ્નોતીતિ. ઉત્પત્તિમતો રૂપાદેર્ અનિત્યત્વદર્શનાત્. તત્રૈવ કાષ્ઠાદૌ પ્રદીપ્ત ઇતિ. તદુભયલક્ષણે સમુદાયે. તયોર્ અપિ સિદ્ધમ્ અન્યત્વં લક્ષણભેદાદ્ ઇતિ. તયોર્ અપ્ય્ અગ્નીન્ધનયોર્ એવંલક્ષણયોઃ સિદ્ધમ્ અન્યત્વં લક્ષણભેદાત્. પૃથિવીધાત્વાદીનાં લક્ષણાન્યત્વાત્. ભિન્નલક્ષણાનાં હ્ય્ અન્યત્વં દૃષ્ટં રૂપવેદનાદીનાં. ઉપાદયાર્થસ્ તુ વક્તવ્ય ઇતિ. અનન્યત્વાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. ન હિ તત્ તસ્ય કારણમ્ ઇતિ. [તિબ્. 366અ] ન હિ તદ્ ઇન્ધનં ભૂતત્રયલક્ષણં. તસ્યોષ્ણલક્ષણસ્યાગ્નેઃ કારણં યુજ્યતે. સહજત્વાત્. સવ્યેતરગોવિષાણવત્. નાપિ તત્ પ્રજ્ઞપ્તેર્ ઇતિ. અગ્નિપ્રજ્ઞપ્તેઃ. યદ્ય્ આશ્રયાર્થ ઇતિ. ઇન્ધનમ્ ઉપાદાય ઇન્ધનમ્ આશ્રિત્યેત્ય્ અર્થઃ. સહભાવો ઽર્થો વેતિ. સહોત્પાદાર્થઃ. ઇન્ધનં સહભૂત્વેનાગૃહ્યેત્ય્ અર્થઃ. આશ્રયસહભૂતાઃ પ્રાપ્નુવન્તીતિ. આશ્રયભૂતાઃ સહભૂતાશ્ ચ પ્રાપ્નુવંતીત્ય્ અર્થઃ. સ્કંધતઃ સ્પષ્ટમ્ અન્યત્વં પ્રતિજ્ઞાયતે વાત્સીપુત્રીયૈઃ. તદભાવ ઇતિ. સ્કંધાભાવે. અન્યભૂતસ્વભાવત્વાદ્ ઇતિ. પૃથિવીધાત્વાદિસ્વભાવત્વાત્. અન્યદ્ અપીતિ ન કેવલમ્ ઔષ્ણ્યમ્ ઉષ્ણમ્. અન્યદ્ અપિ તત્પ્રદીપ્તાગ્નિસંબન્ધં ભૂમ્યાદિકમ્ ઉષ્ણં સિધ્યતિ. અતો યથા તસ્યાન્યત્વે ન દોષઃ. તથાસ્યપીતિ. તતશ્ ચાવક્તવ્ય ઇતિ. તત્પક્ષલોપઃ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 701 ) સ્યાત્. કાષ્ઠાદિકમ્ ઇતિ. કાષ્ઠતૃણગોમયાદિકમ્.
અવક્તવ્યમ્ ઇતિ પુદ્ગલઃ. અનિર્ભિન્નત્વાન્ નપુંસકલિંગતા. કિં તે જાતમ્ ઇતિ યથા. ન વક્તવ્યં પ્રાપ્નોતીતિ. પંચવિધં જ્ઞેયમ્ ઇતિ કથં તર્હિ વક્તવ્યમ્ ઇત્ય્ આહ. નૈવ હિ તદ્ અતીતાદિભ્યઃ પંચમં નાપંચમં વક્તવ્યમ્ ઇતિ.
રૂપસ્યાપીતિ વિસ્તરઃ. રૂપસ્યાપિ પ્રજ્ઞપ્તિર્ વક્તવ્યા. ચક્ષુરાદિષુ સત્સુ તસ્યોપલમ્ભાત્ તાનિ ચક્ષુરાદીન્ય્ ઉપાદાય રૂપં પ્રજ્ઞપ્યત ઇતિ.

પ્રતિવિભાવયતીત્ય્ ઉપલક્ષયતિ. [તિબ્. 366બ્] તદુપાદાનત્વાત્. ન તુ વક્તવ્યો રૂપાણિ વા નો વેતિ. અતલ્લક્ષણત્વદ્ અવક્તવ્યત્વાચ્ ચ. એવં યાવદ્ ધર્મો વા નો વેતિ.
ક્ષીરં પ્રતિવિભાવયત્ય્ ઉદકં ચેતિ. ઉદાહરણદ્વયં. તદ્ એવં વક્તવ્યં. ચક્ષુર્વિજ્ઞેયાનિ ચેદ્ રૂપાણિ પ્રતીત્ય ક્ષીરં પ્રતિવિભાવયતિ ચક્ષુર્વિજ્ઞેયં ક્ષીરં વક્તવ્યં. નો તુ વક્તવ્યં. રૂપાણિ વા નો વેતિ સર્વં. તથૈતદ્ અપિ વક્તવ્યં. ચક્ષુર્વિજ્ઞેયાનિ ચેદ્ રૂપાણિ પ્રતીત્યોદકં પ્રતિવિભાવયતિ. ચક્ષુર્વિજ્ઞેયમ્ ઉદકં વક્તવ્યં. નો તુ વક્તવ્યં. રૂપાણિ વા નો વેતિ સર્વં. મા ભૂત્ ક્ષીરોદકયોશ્ ચતુષ્ટ્વપ્રસંગ ઇતિ. રૂપાણીતિ યદ્ય્ ઉચ્યેત્. યાવત્ સ્પ્રષ્ટવ્યાનીતિ યદ્ય્ ઉચ્યેત ક્ષીરસ્યોદકસ્ય વા ચતુષ્ટ્વં પ્રસજ્યેત્. ચતુઃપ્રકારં ક્ષીરમ્ ઉદકં વા પ્રાપ્નોતીત્ય્ અર્થઃ. શબ્દ આગંતુકત્વાન્ નાત્રાધિકૃતઃ. અતો યથા રૂપાદીન્ય્ એવ સમસ્તાનિ સમુદિતાનિ ક્ષીરમ્ ઇત્ય્ ઉદકમ્ ઇતિ વા પ્રજ્ઞપ્યતે. તથા સ્કન્ધા એવ સમસ્તાઃ પુદ્ગલ ઇતિ પ્રજ્ઞપ્યન્ત ઇતિ સિદ્ધં.
રૂપાણિ પુદ્ગલોપલબ્ધેઃ કારણમ્ ઇતિ રૂપાણ્ય્ ઉઅલભમાનઃ પુદ્ગલમ્ ઉપલભત ઇતિ. કો ઽનયોઃ પક્ષયોર્ વિશેષઃ. [તિબ્. 367અ] પૂર્વસ્મિન્ પક્ષે રૂપાણાં કારણત્વમ્ અધિક્રિયતે. દ્વિતીયે ન તુ કારણત્વં. કિં તર્હિ. રૂપાણ્ય્ ઉપાદાય પુદ્ગલોપલબ્ધિર્ ઇતિ. તત્ર રૂપાણં યદિ કારણત્વમ્ ઇષ્યતે. સ ચ પુદ્ગલસ્ તેભ્યો રૂપેભ્યો ઽન્યો ન વક્તવ્ય ઇતિ. ઇદં તર્હિ વઃ પ્રસજ્યતે. રૂપમ્ અપીતિ વિસ્તરઃ. યથા રૂપાણિ પુદ્ગલોપલબ્ધેઃ કારણં ભવન્તિ સ ચ તેભ્યો ઽન્યો ન વક્તવ્યઃ. આલોકચક્ષુર્મનસ્કારા અપિ રૂપોપલબ્ધેઃ કારણં ભવન્તિ. તદ્ અપિ રૂપં તેભ્ય આલોકાદિભ્યો ઽન્યન્ ન વક્તવ્યં ભવદ્ભિઃ. તેષાં તદુપલબ્ધિકારણત્વાત્. તેષામ્ આલોકાદીનાં રૂપોપલબ્ધિકારણત્વાત્. રૂપાદ્ અભિન્નસ્વભાવઃ પુદ્ગલઃ પ્રાપ્નોતિ. તયૈવૈકયોપલબ્ધ્યોપલભ્યમાનત્વાત્. રૂપાન્તરવત્. રૂપ એવ વા તત્પ્રજ્ઞપ્તિઃ. પુદ્ગલપ્રજ્ઞપ્તિઃ પ્રાપ્નોતીતિ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 702 ) વર્તતે. કુતઃ. તત એવ હેતોઃ. ઇદં ચ રૂપમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. ઉપલબ્ધેર્ એકત્વે રૂપપુદ્ગલયોઃ પરિચ્છેદો ન પ્રાપ્નોતીતિ. અથૈવં ન પરિચ્છિદ્યતે. ઇદં રૂપમ્ અયં પુદ્ગલ ઇતિ. કથમ્ ઉભયં પ્રતિજ્ઞાયતે. રૂપમ્ એવ હિ પ્રતિજ્ઞાતવ્યં સ્યાત્. તદુપલબ્ધિસદ્ભાવાત્. એવં યાવદ્ ધર્મેભ્યો વક્તવ્યમ્ ઇતિ. કથં. યચ્ ચોચ્યતે. શ્રોત્રવિજ્ઞેયાન્ શબ્દાન્ પ્રતીત્ય પુદ્ગલં પ્રતિવિભાવયતીતિ કો ઽસ્ય વાક્યસ્યાર્થઃ કિં તાવચ્ છબ્દઃ પુદ્ગલોપલબ્ધેઃ [તિબ્. 367બ્] કારણં ભવન્તિ. આહોસ્વિચ્ છબ્દાન્ ઉપલભમાનઃ પુદ્ગલમ્ ઉપલભત ઇતિ. યદિ તાવચ્ છબ્દાઃ પુદ્ગલોપલબ્ધેઃ કારણં ભવન્તિ. સ ચ તેભ્યો ઽન્યો ન વક્તવ્યઃ. એવં તર્હિ શબ્દો ઽપ્ય્ આલોકશ્રોત્રમનસ્કારેભ્યો ઽન્યો ન વક્તવ્યઃ. તેષાં તદુપલબ્ધિકારણત્વાત્. અથ શબ્દાન્ ઉપલભમાનઃ પુદ્ગલમ્ ઉપલભતે. કિં તયૈવોપલબ્ધ્યોપલભતે. આહોસ્વિદ્ અન્યયા. યદિ તયૈવ શબ્દાદ્ અભિન્નસ્વભાવઃ પુદ્ગલઃ પ્રાપ્નોતિ. શબ્દ એવ વા તત્પ્રજ્ઞપ્તિઃ. અયં ચ શબ્દો ઽયં પુદ્ગલ ઇતિ કથમ્ ઇદં પરિચ્છિદ્યતે. અથૈવં ન પરિચ્છિદ્યતે. કથમ્ ઇદં પરિજ્ઞાયતે. શબ્દો ઽપ્ય્ અસ્તિ પુદ્ગલો ઽપ્ય્ અસ્તીતિ. ઉપલબ્ધિવશેન હિ તસ્યાસ્તિત્વં પ્રજ્ઞાયતે. અનયા દિશા યાવદ્ ધર્મેભ્યો યોજયિતવ્યં. નીલાદ્ ઇવ પીતમ્ ઇતિ. યદા પરિચ્છેદેન નીલમ્ ઉપલભ્યતે. ન તદા પીતમ્ ઉપલભ્યતે. પશ્ચાત્ તૂપલભ્યત ઇતિ. અન્યયોપલબ્ધ્યોપલભ્યતે. તચ્ ચ નીલાત્ પીતમ્ અન્યદ્ ઇતિ પ્રતીતં. તથા ચ પુદ્ગલો ઽન્યયોપલભ્યોપલભ્યત ઇતિ. રૂપાદ્ અન્યઃ પ્રાપ્નોતિ. એવં ક્ષણાદ્ અપિ ક્ષણાન્તરમ્ અન્યદ્ ઇત્ય્ ઉદાહાર્યમ્. એવં યાવદ્ ધર્મેભ્યો વક્તવ્યમ્ ઇતિ. કથમ્. અથાન્યયા ભિન્નકાલોપલમ્ભાદ્ અન્યઃ શબ્દઃ પ્રાપ્નોતિ. યથા ભેરીશબ્દાન્ મૃદાંગશબ્દઃ. ક્ષણાદ્ ઇવ ચ ક્ષણાન્તરં. યથાપૂર્વમ્ ઉક્તં. નીલાદ્ ઇવ પીતં [તિબ્. 368અ] ક્ષણાદ્ ઇવ ક્ષણાન્તરમ્ ઇતિ. ભિન્નલક્ષણે વિષયે અભિન્નલક્ષણે ચ ભિન્નકાલોપલબ્ધ્યાન્યત્વં દર્શિતમ્ એવ. અથાન્યયેતિ વિસ્તરેણ યાવદ્ ધર્મેભ્યો યોજ્યં.
આહ રૂપપુદ્ગલવદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યથા રૂપપુદ્ગલયોર્ અન્યાનન્યત્વમ્ અવક્તવ્યમ્ એવં તદુપલબ્ધ્યોર્ અપ્ય્ અન્યાનન્યત્વમ્ અવક્તવ્યમ્ ઇત્ય્ એવં યદિ બ્રૂયાત્. તેન તર્હિ સંસ્કૃતમ્ અપ્ય્ અવક્તવ્યં ભવતિ તદુપલબ્ધિલક્ષણં સંસ્કૃતમ્ અપ્ય્ એતદ્ અવક્તવ્યમ્ ઇતિ. સિદ્ધાન્તભેદઃ. યો ઽયં સિદ્ધાન્તઃ પુદ્ગલ એવાવક્તવ્ય ઇતિ. અયં ભિદ્યતે. સંસ્કૃતમ્ અપ્ય્ અવક્તવ્યમ્ ઇતિ કૃત્વા. યદિ ચાયમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યદ્ય્ એવં રૂપાણિ નો વેતિ ન વક્તવ્યઃ કિં તર્હિ એતદ્ ભગવતોક્તં રૂપમ્ અનાત્મેતિ. યાવદ્ વિજ્ઞાનમ્ અનાત્મેતિ. એવં હિ બ્રુવતો વક્તવ્ય એવ પુદ્ગલો નાવક્તવ્ય ઇતિ દર્શિતં ભવતિ.
શબ્દાદિવદ્ ઇતિ. ન રૂપવિજ્ઞાનેનોપલભ્યતે પુદ્ગલઃ. તદનાલમ્બનપ્રત્યયભૂતત્વાત્. શબ્દવત્. આદિશબ્દેનાત્ર ગન્ધવદ્ રસવદ્ ઇત્યાદિ યોજ્યમ્. એવં શ્રોત્રાદિવિજ્ઞાનાનુપલભ્યમાનત્વમ્ અસ્ય [તિબ્. 368બ્] વક્તવ્યમ્. એષા હિ દિક્. અનેન ચોપન્યાસેન ધર્મિવિશેષવિપર્યયપ્રતિજ્ઞાદોષ ઉદ્ભાવ્યત ઇત્ય્ અવગન્તવ્યં. દ્વયં પ્રતીત્યેતિ. દ્વયં પ્રતીત્ય ન તુ ત્રયં પ્રતીત્યેતિ. અત ઇદમ્ ઉત્સૂત્રમ્ ઇતિ.
ચક્ષુર્ ભિક્ષો હેતુર્ ઇતિ વિસ્તરઃ. હેતુર્ આસન્નઃ પ્રત્યયઃ. વિપ્રકૃષ્ટસ્ તુ પ્રત્યય એવ. જનકો હેતુઃ. પ્રત્યયસ્ ત્વ્ આલમ્બનમાત્રમ્ ઇત્ય્ અપરે. પર્યાયાવ્ એતાવ્ ઇત્ય્ અપરે.
રૂપાદ્ અન્યઃ પુદ્ગલ ઇતિ પક્ષપ્રસંગઃ. શ્રોત્રવિજ્ઞાનવિજ્ઞેયત્વાચ્ છબ્દવત્. તથા શબ્દાદ્ અન્યઃ પુદ્ગલ ઇતિ પક્ષપ્રસંગઃ. ચક્ષુર્વિજ્ઞાનવિજ્ઞેયત્વાદ્ રૂપવત્. ઇતિ એવમ્ અન્યેભ્યો યોજ્યમ્ ઇતિ. રૂપશબ્દાભ્યામ્ અન્યઃ પુદ્ગલ ઇતિ પક્ષપ્રસંગઃ. ઘ્રાણવિજ્ઞેયત્વાત્. ગન્ધવત્. ઇત્ય્ એષા દિગ્ યોજનં પ્રતીતિ. સ્વકં સ્વકં ગોચરવિષયં પ્રત્યનુભવન્તીતિ વચનાત્ પુદ્ગલેન પ્રત્યનુભવન્તીત્ય્ ઉક્તં ભવતિ. મનશ્ ચૈષાં પ્રતિસરણમ્ ઇતિ. અનુષંગેનેદમ્ ઉક્તં. નેદમ્ ઉદાહરણં. તથાપિ તુ મનશ્ ચૈષામ્ ઇન્દ્રિયાણાં પ્રતિસરણમ્ ઇતિ તદપેક્ષાણીન્દ્રિયાણિ વિજ્ઞાનોત્પત્તૌ [તિબ્. 369અ] કારણં ભવન્તીત્ય્ અર્થઃ. ન વા પુદ્ગલો વિષય ઇતિ. યદિ સૂત્રં પ્રમાણીક્રિયતે. તતઃ કિમ્ ઇત્ય્ આહ. ન ચેદ્ વિષયઃ. યદિ ન કસ્યચિદ્ વિજ્ઞાનસ્ય વિષય ન તર્હિ વિજ્ઞેયઃ. તતશ્ ચ પંચવિધં જ્ઞેયમ્ ઇતિ સ્વસિદ્ધાન્તો બાધ્યતે.

યદ્ય્ એવં સૂત્રે વચનાન્ નાન્યદ્ અન્યસ્ય ગોચરવિષયં પ્રત્યનુભવતીતિ પંચાનાં ચક્ષુરાદીનાં પ્રમાણીક્રિયતે. સ્વવિષયાવ્યભિચારઃ. સ્વવિષયાવ્યભિચારે ચ ન ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાદિભિર્ વિજ્ઞેયઃ પુદ્ગલઃ. તદ્ એવં સતિ મનૈન્દ્રિયસ્યાપ્ય્ અવ્યભિચારઃ પ્રાપ્નોતિ. ષડ્ ઇમાનીન્દ્રિયાણિ નાનાગોચરાણીતિ વિસ્તરેણ સૂત્રે વચનાત્. કુક્કુરપક્ષિશૃગાલશિશુમારસર્પમર્કટાઃ ષટ્પ્રાણકાઃ કેનચિદ્ બદ્ધા મધ્યે ગ્રન્થિં કૃત્વોત્સૃષ્ટાઃ. તે સ્વકં સ્વકં ગોચરવિષયમ્ આકાંક્ષન્તે. ગ્રામાકાશાશ્મશાનોદકાન્તવલ્મીકવનાકાંક્ષણાત્. એવમ્ એવ ષડ્ ઇમાનીન્દ્રિયાણિ સ્વકં સ્વકં ગોચરવિષયમ્ આકાંક્ષન્તે. ઇત્ય્ એવમ્ ઉપમાત્ર ક્રિયતે. અથ સત્ય્ અપિ સૂત્રવચને મનૈન્દ્રિયસ્ય વ્યભિચારઃ. એવં ચક્ષુરાદીનામ્ અપીન્દ્રિયાણાં વ્યભિચારઃ. વ્યભિચારે ચ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાદિભિર્ વિજ્ઞેયઃ પુદ્ગલો ભવિષ્યતીતિ.
અત્ર [તિબ્. 369બ્] બ્રૂમઃ. ન તત્રેતિ વિસ્તરઃ. તત્ર ષટ્પ્રાણકોપમે સૂત્રે નેન્દ્રિયમ્ એવ ચક્ષુરાદિકમ્ ઇન્દ્રિયં કૃત્વોક્તં. કિં કારણં. ચક્ષુરાદીનાં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 704 ) પંચાનામ્ ઇન્દ્રિયાણાં દર્શનાદ્યાકાંક્ષણાસંભવાત્. યસ્માદ્ એષાં દર્શનશ્રવણાદ્યાકાંક્ષણં ન સંભવતિ રૂપસ્વભાવત્વાત્. તદ્વિજ્ઞાનાનાં ચ. ચક્ષુરાદિવિજ્ઞાનાનાં ચ દર્શનાદ્યાકાંક્ષાસંભવાત્. કસ્માદ્ એષાં દર્શનશ્રવણાદ્યાકાંક્ષણં ન સંભવતિ. અવિકલ્પકત્વાત્. તદાધિપત્યાધ્યાહૃતં તુ મનોવિજ્ઞાનમ્ ઇન્દ્રિયમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ઇન્દ્રિયમ્ ઇવેતિ કૃત્વા. કથમ્ જ્ઞાયતે તદાધિપત્યાધ્યાહૃતં તદ્ ઇતિ. યદિ હિ ચક્ષુરાદિદ્વારેણ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાદિ નોત્પન્નં સ્યાત્. કથમ્ અન્યથા વિકલ્પકં મનોવિજ્ઞાનમ્ ઉત્પન્નં સ્યાત્. ઇત્ય્ અતો જ્ઞાયતે. તદાધિપત્યાધ્યાહૃતમ્ ઇતિ. તન્ મનોવિજ્ઞાનં ચક્ષુરાદીન્દ્રિયભૂતં સ્વકં સ્વકં ગોચરવિષયં રૂપાદિકમ્ આકાંક્ષતીતિ. યચ્ ચ તત્ કેવલમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. નૈવ તદન્યેષાં ચક્ષુરાદીનાં વિષયમ્ આકાંક્ષતિ યન્ મન-આધિપત્યાધ્યાહૃતં. કિં તર્હિ. સ્વવિષયમ્ એવ ધર્માયતનમ્ એવાલમ્બત ઇતિ. અતો નાસ્ત્ય્ એષ દોષઃ. યદ્ય્ એવં મનૈન્દ્રિયસ્યાપ્ય્ [તિબ્. 370અ] અવ્યભિચારઃ પ્રાપ્નોતીતિ યદ્ ઉક્તમ્ ઇતિ.
ન પુદ્ગલઃ. કિમ્. અભિજ્ઞેયઃ પરિજ્ઞેયશ્ ચેતિ. તસ્માદ્ વિજ્ઞેયો ઽપ્ય્ અસૌ પુદ્ગલો ન ભવતિ. નનુ ચાસાવ્ અર્થાદ્ અભિજ્ઞેયઃ પરિજ્ઞેયશ્ ચ ન ભવતીત્ય્ ઉક્તઃ. ન ત્વ્ અર્થો વિજ્ઞેયઃ ઇતિ. અત આહ. પ્રજ્ઞાવિજ્ઞાનયોઃ સમાનવિષયત્વાદ્ ઇતિ. વિજ્ઞેયમ્ અપિ હિ ચક્ષુરાદિકં ભવતિ. ન કેવલમ્ અભિજ્ઞેયં પરિજ્ઞેયં ચેતિ.
અનાત્મનેતિ. ચક્ષુષા ચક્ષુર્વિજ્ઞાનેનેત્ય્ અર્થઃ. નીતાર્થં ચ સૂત્રં પ્રતિસરણમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ. ચત્વારીમાનિ ભિક્ષવઃ પ્રતિસરણાનિ. કતમાનિ ચત્વારિ. ધર્મઃ પ્રતિસરણં ન પુદ્ગલઃ. અર્થઃ પ્રતિસરણં ન વ્યંજનં. નીતાર્થસૂત્રં પ્રતિસરણં ન નેયાર્થં. જ્ઞાનં પ્રતિસરણં ન વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ.
પ્રજ્ઞપ્તિમ્ અનૂપપતિત ઇતિ. યત્રૈવ પ્રજ્ઞપ્તિઃ કૃતા આત્મેતિ વ્યવહારાર્થં તામ્ એવાત્મેત્ય્ અભિનિવિષ્ટ ઇત્ય્ અર્થઃ.
નાસ્તીહ સત્ત્વ આત્મા ચેતિ.
ઇદમ્ ઇહોદાહરણં
પુદ્ગલો નોપલભ્યત
ઇત્ય્ એતચ્ ચ.
ન વિદ્યતે સો ઽપિ કશ્ચિદ્
ઇતીદં વાપ્ય્ ઉદાહરણં.
યોગ્ય્ અપિ નાસ્તિ યઃ શૂન્યતામ્ અભ્યસ્યાતીતિ.
આત્મદૃષ્ટિર્ ભવતિ યાવજ્ જીવદૃષ્ટિર્ ઇતિ પ્રથમા આદિનવો નિર્વિશેષો ભવતિ. તીર્થિકૈર્ [તિબ્. 370બ્] ઇતિ દ્વિતીયઃ. ઉન્માર્ગપ્રતિપન્નો ભવતીતિ તૃતીયઃ. શૂન્યતાયામ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 705 ) અસ્ય ચિત્તં ન પ્રસ્કન્દતિ યાવન્ નાધિમુચ્યત ઇતિ ચતુર્થઃ. આર્યધર્મા અસ્ય ન વ્યવદાયન્ત ઇતિ પંચમઃ.
ન તર્હિ તેષાં બુદ્ધઃ શાસ્તેતિ. બુદ્ધવચનમ્ એષાં ન પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયાત્.
ન કિલૈતદ્ બુદ્ધવચનમ્ ઇતિ. કેનાપ્ય્ અધ્યારોપિતાન્ય્ એતાનિ સૂત્રાણીત્ય્ અભિપ્રાયઃ. સર્વનિકાયાન્તરેષ્વ્ ઇતિ તામ્રપર્ણીયનિકાયાદિષુ. ન ચ સૂત્રં બાધતે ન ચ સૂત્રાન્તરં બાધતે. ન ચ સૂત્રાન્તરં વિરોધયતિ. ન ધર્મતાં બાધત ઇતિ પ્રતીત્યસમુત્પાદધર્મતાં.
સર્વધર્મા અનાત્માન ઇતિ. ન ચૈત આત્મસ્વભાવાઃ. ન ચૈતેષ્વ્ આત્મા વિદ્યત ઇતિ અનાત્માનઃ સર્વધર્માઃ. દ્વયં પ્રતીત્યેતિ. ચક્ષૂ રૂપાણિ યાવન્ મનો ધર્માન્ ઇતિ. [ન પુદ્ગલો ન ધર્મા ઇતિ] .
નાત્મા સ્કંધાયતનધાતવ ઇતિ વચને યત્ કશ્ચિત્ પૂર્વં નો તુ વક્તવ્યં રૂપાણિ વા નો વેત્ય્ ઉક્તમ્. અપોઢમ્ અપાસ્તં તદ્ ભવતિ આત્મનો ઽન્યત્વાત્.
તસ્માત્ સર્વ એવાન્માત્મન્ય્ આત્મગ્રાહ ઇતિ. નાતો ઽન્યો ઽસ્તીતિ દર્શયતિ.
યદ્ય્ એવમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યદીમાન્ એવ પંચોપાદાનસ્કન્ધાન્ સમનુસ્મરન્તઃ સમન્વસ્માર્ષુઃ સમનુસ્મરન્તિ સમનુસ્મરિષ્યન્તિ વા ન પુદ્ગલં. કસ્માદ્ આહ રૂપવાન્ અહં [તિબ્. 371અ] બભૂવાતીતે ઽધ્વનીતિ. અહમ્ ઇતિ વચનાત્ પુદ્ગલ ઉચ્યતે ઇતિ દર્શયતિ. એવમ્ અનેકવિધં યે સમનુસ્મરન્તિ. ત એવમ્ અનુસ્મરન્તીતિ વાક્યાધ્યાહારઃ. અપાઠ એવ ચાત્ર શરણં સ્યાદ્ ઇતિ. અહમ્ ઇતિ પાઠે હિ સતિ સત્કાયદૃષ્ટિપરિગ્રહપ્રસંગઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. વિંશતિકોટિકા હિ સત્કાયદૃષ્ટિઃ પઠ્યતે. રૂપમ્ આત્મેતિ સમનુપશ્યતિ. રૂપવન્તમ્ આત્માનમ્. આત્મીયં રૂપં. રૂપે આત્મેત્ય્ એવં યાવદ્ વિજ્ઞાનં વક્તવ્યં. રાશિધારાદિવદ્ ઇતિ. રાશિવદ્ ધારાવચ્ ચ. આદિશબ્દેન પાનકાદિગ્રહણં. એકસ્મિન્ ક્ષણે સમવહિતાનાં બહૂનાં રાશિઃ. બહુષુ ક્ષણેષુ સમવહિતાનાં ધારા. રાશિદૃષ્ટાન્તેન બહુષુ ધર્મેષુ પુદ્ગલપ્રજ્ઞપ્તિં દર્શયતિ ધારાદૃષ્ટાન્તેન બહુત્વે સતિ રૂપવેદનાદીનાં સ્કંધાનાં પ્રવાહે પુદ્ગલપ્રજ્ઞપ્તિં દર્શયતિ.
કથમ્ ઇદં ગમ્યત ઇતિ. બુદ્ધાખ્યાયાઃ સંતતેર્ ઇદં સામર્થ્યં. યદ્ આભોગમાત્રેણાવિપરીતમ્ જ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે યત્રેષ્ટં. ન પુનઃ પુદ્ગલસ્યેતિ.
ઉચ્યતે. અતીતાદિવચનાત્.
યે ચાભ્યતીતા
ઇતિ વિસ્તરેણોક્ત ઉપસંહારઃ. તસ્માત્ સ્કંધસંતાન એવ બુદ્ધાખ્યા. ન પુદ્ગલ ઇતિ.
ભારં ચ વો ભિક્ષવો દેશયિષ્યામીતિ વિસ્તરઃ. [તિબ્. 371બ્] ભારં ચ વો ભિક્ષવો દેશયિષ્યામિ ભારાદાનં ચ ભારનિક્ષેપણં ચ ભારહારં ચ. તચ્ છૃણુત સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ મનસિકુરુત ભાષિષ્યે. ભારઃ કતમઃ. પંચોપાદાનસ્કંધાઃ. ભારાદાનં કતમત્. તૃષ્ણા પૌનર્ભવિકી નન્દીરાગસહગતા તત્રતત્રાભિનન્દિની. ભારનિક્ષેપણં કતમત્. યદ્ અસ્યા એવ તૃસ્ણાયાઃ પૌનર્ભવિક્યા નન્દીરાગસહગતાયાઃ તત્રતત્રાભિનન્દિન્યાઃ અશેષપ્રહાણં પ્રતિનિઃસર્ગો વ્યન્તીભાવઃ ક્ષયો વિરાગો નિરોધો વ્યુપશમો ઽસ્તંગમઃ ભારહારઃ કતમઃ. પુદ્ગલ ઇતિ સ્યાદ્ વચનીયં. યો ઽસાવ્ આયુષ્માન્ એવંનામા એવંજન્ય એવંગોત્રઃ એવમાહારઃ એવંસુખદુઃખપ્રતિસંવેદી એવંદીર્ઘાયુર્ એવંચિરસ્થિતિક એવમાયુષ્મન્ત ઇતિ. ભારં હરતીતિ ભારહારઃ. પુદ્ગલ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. છેદમ્ ઉદાહરણમ્. અત એવાહ. ન હિ ભાર એવ ભારહાર ઇતિ.

ભારાદાનસ્યાપિ યથોક્તલક્ષણસ્ય સ્કંધાસંગ્રહપ્રસંગાચ્ ચ. પુદ્ગલવદ્ અસ્કંધસંગ્રહપ્રસંગઃ. ન ચૈવમ્ ઇષ્યતે. તસ્માદ્ ભારાદાનવન્ ન સ્કંધેભ્યો ઽર્થાન્તરભૂતઃ પુદ્ગલઃ. ઇત્ય્ અર્થમ્ એવ ચેતિ વિસ્તરેણ સર્વમ્ ઉક્ત્વા વક્તવ્યં માન્યથેતિ. યદિ દ્રવ્યસન્ સ્યાત્ પુદ્ગલઃ ભારહારઃ કતમઃ પુદ્ગલ ઇતિ સ્યાદ્ વચનીયમ્ ઇત્ય્ એતાવદ્ એવોક્તં સ્યાત્ તત્ર સૂત્રે. પરેણ સ ન વિભક્ત્વ્યઃ સ્યાત્. યો ઽસાવ્ આયુષ્માન્ ઇતિ વિસ્તરેણ યાવદ્ આયુઃપર્યન્ત ઇતિ. [તિબ્. 372અ] પ્રજ્ઞપ્તિસત્પુદ્ગલપ્રતિપત્ત્યર્થં હ્ય્ એતત્ પરેણ વિશેષણમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. સ એવ તુ પ્રજ્ઞપ્તિસન્ કુતો વિજ્ઞાયતે. માન્યથા વિજ્ઞાયિ નિત્યો વાવક્તવ્યો વા દ્રવ્યસત્પુદ્ગલ ઇતિ. સ્કંધાનામ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. તત્ર યે ઉપઘાતાય સંવર્તન્તે દુઃખહેતવઃ સ્કંધાઃ. તે ભાવ ઇતિ કૃત્વોક્તાઃ. ઉત્તરે યે પીડ્યન્તે. તે ભારહાર ઇતિ કૃત્વોક્તા ઇતિ. ઉપપાદુકત્વાદ્ ઇતિ. ઉપપદને સાધુકારિત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. પુદ્ગલસ્ય સત્યેષ્વ્ અનન્તર્ભાવાદ્ ઇતિ. યસ્માદ્ યથાપરિકલ્પિતસ્ય પુદ્ગલસ્ય સત્યેષુ દુઃખાદિસુ નાનન્તર્ભાવઃ. ન હિ પુદ્ગલો દુઃખં યાવન્ માર્ગ ઇતિ. અતો ન સત્યદર્શનપ્રહાતવ્યૈષા પુદ્ગલાપવાદિક મિથ્યાદૃષ્ટિઃ. યા હિ દૃષ્ટિર્ યસ્મિન્ સત્યે વિપ્રતિપન્ના. તત્સત્યદર્શનાત્ તસ્યાઃ પ્રહાણં ભવેત્. તથા દુઃખસમુદયસત્યયોઃ પુદ્ગલસ્યાનન્તર્ભાવાન્ નાપિ ભાવનાપ્રહાતવ્યા. ભાવનાપ્રહાતવ્યો હિ ક્લેશો ભાવનાપ્રહાતવ્યમ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 707 ) એવ વસ્તુ દુઃકં સમુદયં વાલંબત ઇત્ય્ એવં તસ્યા ભાવનાપ્રહાતવ્યત્વં યુજ્યતે. ન ચ પુદ્ગલસ્ તયોર્ અંતર્ભૂત ઇત્ય્ અતો ભાવનાપ્રહાતવ્યા સા ન ભવતિ. અથ વા ન કદાચિદ્ અપિ દૃષ્ટિર્ ભાવનાપ્રહાતવ્યેતિ નાસૌ ભાવનાપ્રહાતવ્યા.
એકતિલૈકતણ્ડુલવદ્ એકરાશ્યેકવચનવચ્ ચેતિ. યથા [તિબ્. 372બ્] ઽષ્ટદ્રવ્યકત્વે ઽપ્ય્ એકતિલ એકતણ્ડુલ ઇતિ ચોચ્યતે. તથા એકો રાશિર્ એકવચનમ્ ઇતિ. તદ્વદ્ એકઃ પુદ્ગલ ઇતિ. ઉત્પત્તિમત્ત્વાભ્યુપગમાદ્ ઇતિ. ઉત્પદ્યત ઇતિ વચનાદ્ ઉત્પત્તિમત્ત્વમ્ અસ્યાભ્યુપગતં ભવતિ. તતશ્ ચ સંસ્કૃત ઇતિ વક્તવ્યો ભવદ્ભિઃ.
સ્કન્ધાન્તરોપાદાનાદ્ ઇતિ. નાસ્ય સંસ્કૃતત્વમ્ આપ્દ્યત ઇતિ અભિપ્રાયઃ. યથા હિ યાજ્ઞિકો જાત ઇતિ વિદ્યોપાદાનાદ્ ઉચ્યતે. ન ચાસૌ ભૂતાર્થેન જાતઃ. તદ્વદ્ ઇતિ સર્વં યોજ્યં.
કારકસ્ તુ નોપલભ્યત ઇતિ વિસ્તરઃ. કર્મણઃ કારકો નોપલભ્યતે. કીદૃશો ઽસાવ્ ઇતિ. આહ. ય ઇમાંશ્ ચૈહિકાં સ્કન્ધાન્ નિક્ષિપતિ ત્યજત્ય્ અન્યાંશ્ ચ પારત્રિકાન્ સ્કંધાન્ પ્રતિસંદધાતિ ઉપસંગૃહ્ણાતિ. દ્રવ્યસન્ન્ અવસ્થિત ઇતિ. અન્યત્ર ધર્મસંકેતાદ્ ઇતિ પ્રતીત્યસમુત્પાદલક્ષણાન્તેનાહ યદ્ ઉતાસ્મિન્ સતીતિ.
ઉપાદત્ત ઇતિ ફાલ્ગુન ન વદામીતિ. અહં ચેદ્ એવં વદેયમ્ ઉપાદત્ત ઇતિ. અત્ર તે કલ્પઃ સ્યાદ્ વચનાય કો નુ ભદન્ત ઉપાદાનમ્ ઉપાદત્ત ઇતિ. તસ્માન્ નાસ્તિ સ્કન્ધાનાં કશ્ચિદ્ ઉપાદાતા નાપિ નિક્ષિપ્તેતિ.
તસ્યાપિ તથેતિ. પ્રતિક્ષણમ્ અપૂર્વોત્પત્તિર્ એવેત્ય્ અર્થઃ. યદિ પુદ્ગલઃ. સો ઽસિદ્ધ ઇત્ય્ એવમાદિનોપન્યાસેનાસિદ્ધતાં દૃષ્ટાન્તસ્ય દર્શયતિ.
શરીરવિદ્યાલિંગવચ્ ચેતિ. વિદ્યા ચ લિંગં ચ વિદ્યાલિંગં. શરીરં ચ વિદ્યાલિંગં ચ શરીરવિદ્યાલિંગં. [તિબ્. 373અ] તયોર્ ઇવ શરીરવિદ્યાલિંગવત્.
સ્કન્ધપુદ્ગલયોર્ અન્યત્વમ્ આપદ્યતે. યથોપાદેયાયા વિદ્યાયા લિંગાચ્ ચ શરીરસ્ય અન્યત્વં. એવમ્ ઉપાદેયાત્ સ્કન્ધાત્ પુદ્ગલસ્યાન્યત્વમ્ ઉપાદાતૃત્વાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. જીર્ણં તં શરીરાન્તરમ્ એવ વ્યાધિતં ચેતિ પ્રતિક્ષણમ્ અન્યત્વમ્ અવસ્થાનાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયાત્. તત્ર યદ્ ઉક્તં જીર્ણો જાતો વ્યાધિતો જાત ઇત્ય્ અસિદ્ધો દૃષ્ટાન્ત ઇતિ દર્શયતિ. અથાપિ સ્યાદ્ અવસ્થિતસ્ય શરીરસ્યાવસ્થાન્તરનિર્વૃત્તાવ્ અવસ્થાન્તરપ્રાદુર્ભાવ ઇતિ. તચ્ ચ નાપ્રતિષિદ્ધો હિ સાંખ્યેયઃ પરિણામવાદઃ પૂર્વસ્મિન્ કોશસ્થાને. કથમ્. સ એવ હિ ધર્મી ન સંવિદ્યતે. યસ્યાવસ્થિતસ્ય ધર્માન્તરવિકલ્પઃ પરિકલ્પેત. તદ્ એવ ચેદં તથેત્ય્ અપૂર્વિકા વાચોયુક્તિર્ ઇતિ.
ભૂતાનિ ચત્વારિ રૂપં ચૈકમ્ ઇતિ. રૂપં કતમત્. ચત્વારિ મહાભૂતાનીત્ય્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 708 ) આદિ.

પાક્ષિક એવ દોષ ઇતિ એકસ્મિન્ પક્ષે અયં દોષવાદ ઇત્ય્ અર્થઃ.
ભૂતમાત્રિકપક્ષ ઇતિ સ્થવિરબુદ્ધદેવપક્ષે નાસ્મત્પક્ષ ઇત્ય્ અર્થઃ. તથાપિ ત્વ્ ઇતિ. ભૂતમાત્રિકપક્ષે ઽપિ ભૂતેભ્યો રૂપં નાન્યત્. ભૂતમાત્રિકપક્ષે ઽપિ ભૂતેભ્યો રૂપવત્ સ્કન્ધેભ્યો નાન્યઃ પુદ્ગલ ઇત્ય્ ઉપગતં ભવતીતિ સ્વસિદ્ધાન્તઃ પરિત્યાગઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. કસ્માદ્ [તિબ્. 373બ્] ભગવતા સ જીવઃ. તચ્ છરીરમ્ અન્યો વેતિ ન વ્યાકૃતમ્ ઇતિ. અયમ્ એષામ્ અભિપ્રાયઃ. યદિ સ્કન્ધેષુ પુદ્ગલોપચારઃ કસ્માચ્ છરીરમ્ એવ જીવ ઇતિ નોક્તમ્ ઇતિ. પૂર્વકૈર્ એવેતિ સ્થવિરનાગસેનાદિભિઃ. બહુવોલ્લકા ઇતિ. બહુપ્રલાપા ઇતિ.
ઇતરાહ. યદિ પુદ્ગલો નાવક્તવ્યઃ કસ્માન્ નોક્તો નાસ્ત્ય્ એવેતિ.
સ ચ તદ્દેશનાયા અક્ષમ ઇતિ. નૈરાત્મ્યદેશનાયા અયોગ્ય ઇત્ય્ અર્થઃ. પૂર્વમ્ એવં સંમૂઢ ઇતિ. સત્કાયદૃષ્ટિસહગતેન મોહેન. ભૂયસ્યા માત્રયા સંમોહમ્ આપદ્યેતેતિ ઉચ્છેદદૃષ્ટિસહગતં દૃષ્ટ્યન્તરમ્ ઉત્પાદયેદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. અત એવાહ. અભૂન્ મે આત્મા સ મે એતર્હિ નાસ્તીતિ. આહ ચાત્રેતિ. ભદન્તકુમારલાતઃ
દૃષ્ટિદંષ્ટ્રાવભેદં ચેતિ
વિસ્તરઃ. દૃષ્ટિર્ એવ દંષ્ટ્રા. તયાવભેદમ્
અપેક્ષ્ય
દેશયન્તિ બુદ્ધા
ભગવન્તો
ધર્મં
નૈરાત્મ્યં તત્પ્રતિપક્ષેણ.
ભ્રંશં ચ કર્મણામ્ અપેક્ષ્ય
કૃતવિપ્રણાશમ્ અપેક્ષ્ય. પુદ્ગલાસ્તિત્વમ્ ઇવ દર્શયન્તો ઽન્યથા દેશયન્તિ.
વ્યાઘ્રિ પોતાપહારવદ્
ઇતિ. યથા વ્યાઘ્રી નાતિનિષ્ઠુરેણ દન્તગ્રહણેન સ્વપોતમ્ અપહરતિ નયતિ. માસ્ય દંષ્ટ્રયા શરીરં ક્ષતં ભૂદ્ ઇતિ. નાપ્ય્ અતિશિથિલેન દન્તગ્રહણેન તમ્ અપહરતિ માસ્ય ભ્રંશપાતો ઽસ્મિન્ વિસયે ભૂદ્ ઇતિ. યુક્તેનૈવ ગ્રહણેનાપહરતીત્ય્ અર્તઃ. અપહરતીત્ય્ અપરે [તિબ્. 374અ] પઠન્તિ સ્થાનાન્તરાદ્ અપહરત્ય્ અપનયતીત્ય્ અર્થઃ. તથાર્થદર્શને કારણં દર્શયન્ન્ આહ.
આત્માસ્તિત્વમ્
ઇતિ વિસ્તરઃ.
આત્માસ્તિત્વં પ્રતિપન્નશ્
ચેત્ કશ્ચિદ્
દૃષ્ટિદંષ્ટ્રયા
સત્કાયદૃષ્ટિલક્ષણયા
ભિન્નઃ સ
વિનેયજનઃ સ્યાત્.
અપ્રાપ્ય સંવૃતિગતિં
ધર્મસંકેતમ્ અજાનાનઃ.
કુશલપોતસ્ય
કુશલકર્મણો વ્યાઘ્રીપોતભૂતસ્ય
ભ્રંશં
કુર્યાત્. નાસ્તિ કર્મણઃ ફલમ્ ઇતિ.
પ્રાજ્ઞપ્તિક
ઇતિ પ્રજ્ઞપ્તૌ ભવઃ પ્રાજ્ઞપ્તિકઃ. સંવૃતિસન્ન્ અપિ પુદ્ગલો નાસ્તીતિ કશ્ચિદ્ ગૃહ્ણીયાદ્ ઇત્ય્ અતો
નાસ્તીતિ નાવોચત્.
સતિ ત્વ્ અસ્તીતિ નાહ કિમ્
ઇતિ. યદિ ભૂતાર્થેન પુદ્ગલો ઽસ્તિ કિમ્ ઇતિ કૃત્વા ભગવાન્ અસ્તિ પુદ્ગલ ઇતિ ન બ્રવીતિ. ન હિ રૂપમ્ અસ્તીતિ વચને દોષો ભવતિ તસ્યાસ્તિત્વાત્.
નિર્ગ્રન્થશ્રાવકચટકવદ્ ઇતિ. નિર્ગ્રન્થશ્રાવકેણ ચટકં જીવન્તં ગૃહીત્વા ભગવાન્ પૃષ્ટઃ. કિમ્ અયં ચટકો જીવતિ ન વેતિ. તસ્યાયમ્ અભિપ્રાયઃ યદિ શ્રમણો ગૌતમ આદિશેજ્ જીવતીતિ. સ તન્ નિપીડનેન મારયિત્વા દર્શયેત્. યદિ પુનર્ ભગવાન્ એવમ્ આદિશેન્ મૃત ઇતિ. સ તં જીવન્તમ્ એવ દર્શયેત્. કથં નામાયમ્ અજ્ઞ ઇતિ લોકો જાનીયાદ્ ઇતિ તસ્યાભિન્વેશઃ. ભગવતા તુ તસ્યાશયં વિદિત્વા ન વ્યાકૃતં. ત્વચ્ચિત્તપ્રતિબદ્ધમ્ એવૈતજ્ જીવતિ વા ન વેતિ ચેત્ય્ એવાભિહિતં. તદ્વદ્ [તિબ્. 374બ્] એતન્ ન વ્યાકૃતમ્ ઇતિ.
તુલ્યાર્થો હ્ય્ એષ ચતુષ્ક ઇતિ. શાશ્વતો લોકો ઽશાશ્વતો લોક ઇત્ય્ અનેન ચતુષ્કેન અન્તવાન્ લોકો ઽનંતવાન્ ઇત્ય્ અયં ચતુષ્કસ્ તુલ્યાર્થઃ. યદ્ય્ એવં કથં ચતુર્દશાવ્યાકૃતવસ્તૂનિ ભવંતિ. શાશ્વતો લોક ઇત્ય્ એકચતુષ્કઃ. અન્તવાન્ ઇતિ દ્વિતીયશ્ ચતુષ્કઃ. ભવતિ તથાગત ઇતિ તૃતીયશ્ ચતુષ્કઃ. સ જીવસ્ તચ્ છરીરમ્ અન્યો જીવો ઽન્યચ્ છરીરમ્ ઇતિ દ્વિકઃ. ત્રયશ્ ચતુષ્કાઃ એકશ્ ચ દ્વિક ઇતિ ચતુર્દશાવ્યાકૃતવસ્તૂનીતિ. પર્યાયરૂપત્વવ્યાવસ્થાને ઽપિ ચતુર્દશત્વં ભવતીત્ય્ અદોષઃ. ત્વમ્ એવૈતત્ પૃચ્છસીતિ. અન્તવાન્ ઇતિ યં પૃષ્ટવાન્. કથં. કિં નુ સર્વો લોકો ઽનેન માર્ગેણ નિર્યાસ્યતીતિ અનેન અન્તવાન્ ઇતિ અશાશ્વત ઇતિ ચ પૃષ્ટં ભવતિ. આહોસ્વિદ્ એકદેશો લોકસ્યેત્ય્ અનેનાન્તવાંશ્ ચાનન્તવાંશ્ ચેતિ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 710 ) શાશ્વતશ્ ચાશાશ્વતશ્ ચેતિ ચ પૃષ્ટં ભવતિ.
જીવન્તં પુદ્ગલમ્ અસ્તીતિ વ્યાકરોતીતિ. તત્ત્વાન્યત્વેનાવક્તવ્યં સન્તમ્ એવ પુદ્ગલં વ્યાકરોતીત્ય્ અભિપ્રાયઃ.
શાશ્વતદોષપ્રસંગાદ્ ઇતિ વાત્સિપુત્રીયવચનં. ઇદં તર્હિ કસ્માદ્ વ્યાકરોતીતિ વિસ્તરેણાચાર્યવચનં. સાર્વજ્ઞમ્ ઇત્ય્ અણ્ ભાવપ્રત્યયો યૌવનમ્ ઇતિ યથા. ન વક્તવ્યં પશ્યતિ વા ન વેતિ. પશ્યતિ ન પશ્યતિ ન વક્તવ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. શનૈઃશનૈર્ અવક્તવ્યં ક્રિયતામ્ [તિબ્. 375અ] ઇતિ. સર્વજ્ઞો વા ભગવાન્ ન વેતિ ન વક્તવ્યમ્ ઇતિ. શનૈઃશનૈર્ગ્રહણં સમાનશાક્યપુત્રીયપ્રકોપપરિહારાર્થં. સત્યતઃ સ્થિતિત ઇતિ. સ્થિતિરૂપેણેત્ય્ અર્થઃ. દૃષ્ટિસ્થાનમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ. મિથ્યાદૃષ્ટિસ્થાનમ્ ઉક્તમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ.
આચાર્ય આહ. અસ્તીત્ય્ અપિ દૃષ્ટિસ્થાનમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ. સત્કાયદૃષ્ટિસ્થાનમ્ ઉક્તમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ.
ઉક્તોત્તર એષ પક્ષ ઇતિ. કથં ચ ન. પ્રતિક્ષેપાત્. સૂત્ર એવ હિ પ્રતિક્ષિપ્તં ભગવતેતિ વિસ્તરેણ યાવદ્ અપદૃષ્ટાન્તા એત ઇતિ. કિમ્ ઇદમ્ ઉપાદાયેત્ય્ આરભ્યૈતદ્ અપરેષાં વ્યાખ્યાનં. સ્વમતેન તુ યથા સંસરતિ. તથા દર્શયન્ન્ આહ. યથા તુ ક્ષણિકો ઽગ્નિર્ ઇતિ વિસ્તરઃ. ક્ષણિકો ઽગ્નિઃ પ્રસિદ્ધઃ. સ ચ દેશાંતરોત્પત્તિસંતત્યા સંચરતીત્ય્ ઉચ્યતે. તથા સત્ત્વાખ્યસ્કન્ધસમુદાયસ્ તૃષ્ણોપાદાનઃ. તૃષ્ણા ઉપાદાનમ્ અસ્યેતિ તૃષ્ણોપાદાનઃ. ક્ષણિકો ઽપિ સંતત્યા સંસરતીતિ.

સુનેત્રો નામ શાસ્તેતિ. સપ્તસૂર્યોદયસૂત્રે ઽયમ્ એવ ભગવાન્ ઋષિઃ સુનેત્રો નામ બભૂવેતિ.
અન્યત્વાત્ સ્કંધાનમ્ ઇતિ. ક્ષણિકત્વે સત્ય્ અન્યત્વાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. એકસંતાનતાં દર્શયતીતિ. યસ્માત્ સુનેત્રો બુદ્ધસંતાન એવાસીત્. અતઃ સ એવાહમ્ ઇત્ય્ અભેદોપચારઃ. [તિબ્. 375બ્] યથા સ એવાગ્નિર્ યઃ પૂર્વં દૃષ્ટો દહન્ન્ આગત ઇતિ. સંતાનવ્ર્ટ્ત્યા સ એવેત્ય્ ઉચ્યતે. તદ્વત્. સૈષાં સ્યાત્ સત્કાયદૃષ્ટિર્ ઇતિ. સૈષાં તથાગતાનામ્ આત્માત્મીયાકારા સત્કાયદૃષ્ટિઃ સ્યાત્. દૃઢતરાત્માત્મીયસ્નેહપરિગાહિતબંધનાનામ્ ઇતિ. આત્મદૃષ્ટાવ્ આત્મીયદૃષ્ટૌ ચ સત્યામ્ આત્મસ્નેહ આત્મીયસ્નેહશ્ ચ ભવતિ. ઇત્ય્ અતો રાગો બન્ધનમ્ ઇતિ કૃત્વા દૃઢીકૃતબન્ધનાનાં સતાં મોક્ષો દૂરીભવેત્. નૈવ ભવેદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ.
ય એકેષાં પુદ્ગલગ્રાહ ઇતિ વાત્સીપુત્રીયાણામ્. એકેષાં સર્વનાસ્તિગ્રાહ ઇતિ. મધ્યમકચિત્તાનામ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. સ્મૃતિવિષયસંજ્ઞાન્વયાચ્ ચિત્તવિશેષાદ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 711 ) ઇતિ. સ્મૃતેર્ વિષયો ઽનુભૂતો ઽર્થઃ. તત્ર સંજ્ઞા સાન્વયો હેતુર્ અસ્યેતિ સ્મૃતિવિષયસંજ્ઞાન્વયશ્ ચિત્તવિશેષઃ. કિંચિદ્ એવ ચિત્તં. ન સર્વમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. તસ્માત્ સ્મરણં ભવતિ પ્રત્યભિજ્ઞાનં વા.
એવમ્ ઉભયવિશેષણે કૃતે પૃચ્છતિ કીદૃશાચ્ ચિત્તવિશેષાદ્ ઇતિ.
આહ. તદાભોગ ઇતિ વિસ્તરઃ. તસ્મિન્ સ્મર્તવ્ય આભોગસ્ તદાભોગઃ. યત્ર તેન સદૃશાઃ સંબંધિનશ્ ચ સંજ્ઞાદયો યે તે વિદ્યન્તે ઽસ્યેતિ તદાભોગસદૃશસંબંધિસંજ્ઞાદિમાંશ્ ચિત્તવિશેષઃ. આદિગ્રહણેન પ્રણિધાનનિબન્ધાભ્યાસાદિગ્રહણં. [તિબ્. 376અ] આશ્રયવિશેષશ્ ચ શોકતશ્ ચ વ્યાક્ષેપતશ્ ચાદિર્ એષામ્ ઇતિ આશ્રયવિશેષશોકવ્યાક્ષેપાદીનિ. તૈર્ અનુપહતપ્રભાવશ્ ચિત્તવિશેષઃ. સ એવમ્ અનેન દર્શિતો ભવતિ. તસ્માદ્ ઈદૃશાચ્ ચિત્તવિશેષાત્ સ્મૃતિર્ ભવતિ. તદ્ ઇદમ્ ઉક્તં ભવતિ. તદાભોગવતઃ યદિ તત્રાભોગઃ ક્રિયતે. સદૃશસંજ્ઞાદિમતઃ યત્ર સાદૃશ્યાત્ સ્મૃતિર્ ભવતિ. સમ્બન્ધિસંજ્ઞાદિમતઃ યત્રાન્તરેણાપિ સાદૃશ્યં ધૂમાદિદર્શનાત્ સ્મૃતિર્ ભવતિ. પ્રણિધાનનિબંધાભ્યાસાદિમતશ્ ચ યત્ર પ્રણિધાનમ્ અત્ર કાલે સ્મર્તવ્યમ્ અભ્યાસો વાસ્ય તત્સ્મર્તવ્યાદિ. આશ્રયવિશેષાદિભિર્ અનુપહતપ્રભાવત્વાદ્ ઇતિ. વ્યાધિલક્ષણેનાશ્રયવિશેષેણ શોકેન વ્યાક્ષેપેણાન્યત્ર કાર્યે. આદિશબ્દગૃહીતૈશ્ ચ કર્મવિદ્યાદિભિઃ. તાદૃશો ઽપીતિ વિસ્તરઃ. તદાભોગયાવત્સંજ્ઞાદિમાન્ અનુપહતપ્રભાવો ઽપીત્ય્ અર્થઃ. અતદન્વય ઇતિ. અસ્મૃતિવિષયસંજ્ઞાન્વય ઇત્ય્ અર્થઃ. ભાવયિતુમ્ ઉત્પાદયિતું. અન્યાદૃશ ઇતિ. અતદાભોગયાવત્સંજ્ઞાદિમાન્ અનુપહતપ્રભાવો વા. અન્યસ્ય ચિત્તવિશેષાદ્ અન્યસ્ય.
ન. અસંબંધાદ્ ઇતિ. દેવદત્તયજ્ઞદત્તચેતસોર્ અકાર્યકારણભાવેનાસંબંધાદ્ [તિબ્. 376બ્] ઇત્ય્ અર્થઃ. યથૈકસાંતાનિકયોશ્ ચેતસોઃ કાર્યકારણભાવાત્ સંબંધો. નૈવં દેવદત્તયજ્ઞદત્તચેતસોઃ સંબન્ધઃ. ઇત્ય્ અનેન દૃષ્ટાન્તદાર્ષ્ટાન્તિકયોર્ અસામ્યં દર્શયતિ. તત્ર યદિ પરેણૈવં સાધનમ્ અભિધીયતે. ન દેવદત્તાનુભવચિત્તાનુભૂતમ્ અર્થં તત્સ્મરણચિત્તં સ્મરતિ. અન્યત્વાત્. યજ્ઞદત્તચિત્તવદ્ ઇતિ. તદ્ અસાધનં. હેતોઃ સ્વયમનિશ્ચિતત્વાત્ પ્રત્યક્ષવિરોધેન ચ પૂર્વપક્ષસાપક્ષાલત્વાત્. અથ દેવદત્તાનુભવચિત્તાનુસ્મરણચિત્તયોર્ અન્યત્વપ્રતિજ્ઞાયામ્ ઇદં દૂષણમ્ ઉદ્ગ્રાહ્યેત્. તદ્ અદૂષણં દૃષ્ટબાધાયાં દૂષણાનુપપત્તેઃ. ભવત્સિદ્ધાન્તે ઽપિ હિ દેવદત્તાનુભવચિત્તાનુભૂતમ્ અર્થં તત્સ્મરણચિત્તં સ્મરતીતિ. ન ચ બ્રૂમો ઽન્યેન ચેતસા દૃષ્ટમ્ અન્યત્ અન્યત્ સ્મરતીતિ. ન યત્કિંચિદ્ અન્યત્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 712 ) સ્મરતીત્ય્ અભિપ્રાયઃ. દર્શનચિત્તાત્ સ્મૃતિચિત્તમ્ અન્યદ્ એવોત્પદ્યત ઇતિ. વિદ્યમાનકારણત્વાદ્ વિદ્યમાનબીજાંકુરવદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. સ્મરણાદ્ એવ ચ પ્રત્યભિજ્ઞાનમ્ ઇતિ. સ્મરણે સતિ પ્રત્યભિજ્ઞાનં. તદ્ એવેદં યન્ મયા દૃષ્ટમ્ ઇતિ સ્મરણાત્.
યત્ તર્હીતિ. યદિ ચિત્તવિશેષ એવ સ્મરતિ. યત્ તર્હિ ચૈત્રઃ સ્મરતીતિ તત્ કથમ્ ઇતિ વાક્યાધ્યાહારઃ. સ ચાપિ તસ્યેતિ વિસ્તરઃ. સ ચાપિ ચૈત્રાભિધાનઃ. સંસ્કારસમૂહસંતાનસ્ તસ્ય ગવાખ્યસ્ય દેશાંતરવિકારોત્પત્તૌ [તિબ્. 377અ] દેશાન્તરોત્પત્તૌ વિકારોત્પત્તૌ ચ કારણભાવં ચેતસિકૃત્વા. કિં. સ્વામીત્ય્ ઉચ્યતે. ન તુ પુદ્ગલં. કાર્યકારણભાવાપેક્ષો ઽયં વ્યવહારઃ. ન પુદ્ગલાપેક્ષ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. અત એવાહ. ન તુ કશ્ચિદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ.
એવં કો વિજાનાતીતિ વિસ્તરઃ. અસત્ય્ આત્મનિ ક એવં વિજાનાતિ. વિજાનાતીતિ કો ઽર્થઃ. વિજ્ઞાનેન વિષયં ગૃહ્ણાતિ. કિં તદ્ ગ્રહણમ્ અન્યદ્ વિજ્ઞાનત્. વિજ્ઞાનં તર્હિ કરોતિ. ઉક્તઃ સઃ. યસ્ તત્ કરોતિ. વિજ્ઞાનહેતુર્ ઇન્દ્રિયાર્થમનસ્કારાઃ. ચિત્તવિશેષ ઇતિ તન્ ન વક્તવ્યં. ઇન્દ્રિયાદિહેત્વન્તરયોગાત્. અત એવ ચોચ્યતે યથાયોગમ્ ઇત્ય્ એષ વિશેષ ઇતિ. યત્ તર્હિ ચૈત્રો વિજાનાતીત્ય્ ઉચ્યતે. તતો હિ ચૈત્રાખ્યાત્ સંતાનાદ્ ભવદૃષ્ટોચ્યતે. અસત્ય્ આત્મનિ કસ્યેદં વિજ્ઞાનં. કિમ્ અર્થૈષા ષષ્ઠી. સ્વામ્યર્થા. યથા કસ્ય કઃ સ્વામીતિ વિસ્તરેણ યાવત્ ક્વ ચ પુનર્ વિજ્ઞાનં વિનિયોક્તવ્યં યત એતસ્ય સ્વામી મૃગ્યતે. વિજ્ઞાતવ્યે ઽર્થે. કિમ્ અર્થં વિનિયોક્તવ્યં. વિજ્ઞાનાર્થમ્. અહો સૂક્તાનિ સુખૈધિતાનાં. તદ્ એવ હિ નામ તદર્થં વિનિયોક્તવ્યમ્ ઇતિ. કથં ચ વિનિયોક્તવ્યં. ઉત્પાદનત આહોસ્વિત્ સંપ્રેષણતઃ. વિજ્ઞાનગત્યયોગાદ્ ઉત્પાદનતઃ. [તિબ્. 377બ્] હેતુર્ એવ તર્હિ સ્વામીતિ વિસ્તરેણ યાવદ્ યો હ્ય્ એવ હેતુર્વિજ્ઞાનસ્ય તસ્યૈવાસૌ. યશ્ ચાપિ સ ચૈત્રાભિધાન ઇતિ વિસ્તરેણ યાવન્ ન તત્રાપિ હેતુભાવં વ્યતીત્યાસ્તિ સ્વામિભાવ ઇતિ. આદિશબ્દેન કો વેદયતે કસ્ય વેદના. કઃ સંજાનીતે કસ્ય સંજ્ઞેત્ય્ એવમાદિ. એષા દિગ્ ઇતિ.
યો ઽપ્ય્ આહ. ભાવસ્ય ભવિત્રપેક્ષાદ્ ઇતિ વૈયાકરણઃ. તેન ભવિતવ્યમ્ ઇતિ. વિજ્ઞાત્રા ભવિતવ્યં પુદ્ગલેનેત્ય્ અભિપ્રાયઃ.
ગચ્છતિગમનાભિધાનવદ્ ઇતિ. યથા જ્વાલા ગચ્છતિ શબ્દો ગચ્છતીતિ ગચ્છતિશબ્દાભિધાનં. યથા જ્વાલાયાઃ શબ્દસ્ય વા ગમનમ્. એવં દેવદત્તો ગચ્છતિ દેવદત્તસ્ય ગમનમ્. અનેન દૃષ્ટાન્તેન વિજાનાતિ દેવદત્ત ઇતિ સિધ્યતિ.
સાદૃશ્યેનાત્મલાભાદ્ ઇતિ. કારણસાદૃશ્યેન કાર્યાત્મલાભાત્. અકુર્વદ્ અપિ કિંચિદ્ ઇતિ. પરિસ્પન્દમ્ અકુર્વદ્ અપીત્ય્ અર્થઃ.
તદાકારતેતિ. નીલાદિવિષયાકારતેત્ય્ અર્થઃ. વિજ્ઞાને કારણભાવાદ્ ઇતિ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 713 ) વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાનાન્તર્સ્ય કારણમ્. અતો વિજ્ઞાનાન્તરમ્ ઉત્પાદાદ્ વિજાનાતીત્ય્ ઉચ્યતે. કારણે કર્તૃશબ્દનિવેશાદ્ ઇતિ. કારણં કર્તૃભૂતમ્ ઇતિ કૃત્વા. તદ્યથા નાદસ્ય કારણં ઘણ્ટેતિ ઘણ્ટા રૌતીત્ય્ ઉચ્યતે. તદ્વત્.

[તિબ્. 378અ] પ્રદીપ ઇતિ. અર્ચિષાં સંતાને પ્રદીપ ઇતિ ઉપચર્યતે. એક ઇવેતિ કૃત્વા. સ દેશાન્તરેષૂત્પદ્યમાનઃ સંતાનરૂપઃ પ્રદીપદેશાન્તરેષૂત્પદ્યમાનઃ. તંતં દેશં ગચ્છતીત્ય્ ઉચ્યતે. એવં ચિત્તાનાં સંતાને વિજ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ ઉપચર્યતે. એકમ્ ઇવેતિ કૃત્વા. તત્ સંતાનરૂપં વિજ્ઞાનં વિષયાન્તરેષૂત્પદ્યમાનં તંતં વિષયં વિજાનાતીત્ય્ ઉચ્યતે. સંતાનેન વિજ્ઞાનોત્પત્ત્યા વિજાનાતીત્ય્ અભિપ્રાયઃ. યથા વા રૂપં ભવતીતિ વિસ્તરઃ. યથા ભવિતૂ રૂપસ્ય ભાવાજ્ જનિતુર્ જાતેઃ સ્થાતુઃ સ્થિતેર્ અનર્થાન્તરત્વમ્. એવં વિજ્ઞાને ઽપિ સ્યાત્. વિજ્ઞાતુર્ વિજ્ઞાનસ્ય ભાવાદ્ અનર્થાન્તરત્વં. વ્યતિરિક્તસ્ય ભાવસ્યાનુપલબ્ધેઃ. વૈશેષિકસૂત્રાનુસારાદ્ વા.
નાત્મન ઇતિ. યદિ નાત્મનો વિજ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે વિજ્ઞાનલક્ષણસ્યાવિશેષાત્ તાદૃશમ્ એવ વિજ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યેત. યદિ ત્વ્ આત્મનઃ તસ્યાભિપ્રાયવિશેષાદ્ વિશિષ્ટં જ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યેતેત્ય્ અભિપ્રાયઃ. ન ચ ક્રમનિયમેનેતિ. કસ્માચ્ ચ ન ક્રમનિયમેનોત્પદ્યતે. અનિયમેનાપિ હ્ય્ ઉત્પદ્યતે ગોબુદ્ધેર્ અનન્તરં સ્ત્રીભુદ્ધિઃ. સ્ત્રીબુદ્ધેર્ મહિષભુદ્ધિઃ. કસ્માદ્ ગોબુદ્ધિર્ એવાનન્તરં નોત્પદ્યતે. અંકુરકાણ્ડપત્ત્રાદિવદ્ ઇતિ. અંકુરાત્ કાણ્ડ એવોત્પદ્યતે [તિબ્. 378બ્] ન પત્ત્રાદિ. કાણ્ડાત્ પત્ત્રમ્ એવોત્પદ્યતે ન પુષ્પાદ્ય્ અંકુરાદિ વા. તદ્વત્.
નિકામધ્યાનસમાહિતાનામ્ ઇતિ. નિકામેન પર્યાપ્તેન સમાપ્તેન ધ્યાનેન સમાહિતાનામ્. સદૃશકાયચિત્તોત્પત્તૌ સદૃશસ્ય કાયસ્ય ચિત્તસ્ય ચોત્પત્તૌ. સ્વયંવ્યુત્થાનમ્ ઇતિ. ન પરોપક્રમેણેત્ય્ અભિપ્રાયઃ. એવમ્ અનેન કસ્માન્ ન નિત્યં સદૃશમ્ એવોત્પદ્યત ઇત્ય્ યત્ પૃષ્ટં. તદ્ વિસર્જનં. યત્ તુ પૃષ્ટં ન ચ ક્રમનિયમેનેતિ. તદ્ દર્શયન્ન્ આહ. ક્રમો ઽપિ હિ ચિત્તાનામ્ નિયતમ્ એવેતિ. અભીષ્ટમ્ એવૈતત્. ગોત્રવિશેષાદ્ ઇતિ ભાવનાવિશેષાત્. સ્ત્રીચિત્તાદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. સ્ત્રીચિત્તાત્ સ્ત્ર્યાલમ્બનાચ્ ચિત્તાદ્ અનન્તરં તસ્યાઃ સ્ત્રિયાઃ કાયસ્ તત્કાયઃ. તત્કાયસ્ય વિદૂસાણાયૈ યદિ પરિવ્રાજકસ્યાન્યસ્ય વા સાધોશ્ ચિત્તમ્ ઉત્પન્નં ભવતિ. તત્પતિપુત્રાદિચિત્તં વા. તસ્યાઃ પતિપુત્રાદયઃ. આદિશબ્દેન દુહિત્રાદયો ગૃહ્યન્તે. તદાલમ્બનં ચિત્તં તત્પતિપુત્રાદિચિત્તં. તદ્ વાન્યતરદ્ યદ્ ઇદં તસ્માત્ સ્ત્રીચિત્તાદ્ અનન્તમ્ ઉત્પન્નં ભવતિ. પુનશ્ ચ કાલાન્તરેણ સંતતિપરિણામેન સ્ત્રીચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે. તત્ પશ્ચાદ્ ઉત્પન્નં સ્ત્રીચિત્તં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 714 ) સમર્થં ભવતિ તત્કાયવિદૂષણાચિત્તોત્પાદને તત્સ્ત્રીકાયવિદૂષણાચિત્તોત્પાદને તત્પતિપુત્રાદિચિત્તોત્પાદને વા સમર્થં. કસ્માદ્ ઇત્ય્ [તિબ્. 379અ] આહ. તદ્ગોત્રત્વાદ્ ઇતિ. તદ્કાયવિદૂસણાચિત્તં તત્પતિપુત્રાદિચિત્તં વા ગોત્રં બીજમ્ અસ્યેતિ તદ્ગોત્રં. ચિત્તં તસ્ય ભાવઃ. તસ્માત્. તજ્જાતીયત્વાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. અન્યથેત્ય્ અતદ્ગોત્રં. અથ પુનઃ પર્યાયેણેતિ વિસ્તરઃ. પર્યાયેણાયુગપત્. સ્ત્રીચિત્તાત્ તત્કાયવિદૂષણાચિત્તં તતસ્ તત્પતિચિત્તં તતસ્ તત્પુત્રચિત્તં તત એવ ચ તદ્દુહિતૃચિત્તં તત એવ ચ તદુપકરણાદિચિત્તં ઉત્પન્નં ભવતિ. તતઃ સ્ત્રીચિત્તાદ્ અનંતરોત્પન્નેભ્યશ્ ચિત્તેભ્યો યદ્ બહુતરં પ્રવાહતઃ પટુતરં શક્તિતઃ આસન્નતરં વાસ્યોત્પાદ્યસ્ય ચિત્તસ્ય. તદ્ એવ ચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે. તદ્ભાવનાયા બલીયસ્ત્વાત્ તસ્ય બહુતરસ્ય પટુતરસ્યાસન્નતરસ્ય વા ભાવનાયા બલવત્તરત્વાત્. અન્યત્રેતિ વિસ્તરઃ. તત્કાલપ્રત્યુપસ્થિતસ્ તત્કાલિકઃ કાયપ્રત્યયવિશેષો બાહ્યપ્રત્યયવિશેષશ્ ચ. તસ્માદ્ અન્યત્ર તસ્માદ્ ઋત ઇત્ય્ અર્થઃ. તદ્ એવ હ્ય્ ઉપપદ્યતે યસ્ય કાયો બાહ્યો વા પ્રત્યયવિષય ઉપ્તિષ્ઠતે.
સૈવ બલીયસીતિ. યા બહુતરસ્ય પટુતરસ્ય આસન્નતરસ્ય વાભિહિતા સૈવ બલીયસિ ભાવના. કસ્માન્ નિત્યં ન ફલતિ ન હિ તચ્ ચિત્તં નિવર્તતે.
વર્તત ઇતીતરેણ ચોદિત આહ. સ્થિત્યન્યથાત્વલક્ષણત્વાત્. [તિબ્. 379બ્] સ્થિતેર્ અન્યથાત્વં લક્ષણમ્ અસ્યેતિ સ્થિત્યન્યથાત્વલક્ષણં. તદ્ભાવાત્. તસ્ય ચાન્યથાત્વસ્ય સંસ્કૃતલક્ષણસ્ય. અન્યભાવનાફલોત્પત્તૌ અન્યભાવનાફલસ્ય ચિત્તાન્તરસ્યોત્પત્તાવ્ આનુગુણ્યાન્ નિત્યં ન ફલતિ તદ્ એવેત્ય્ અર્થસંબન્ધઃ.
એવં હ્ય્ આહુર્ ઇતિ સ્થવિરરાહુલઃ.
સર્વાકારમ્
ઇતિ સર્વપ્રકારં. યાવન્તો
મયૂરચન્દ્રકસ્ય
વર્ણસંનિવેશાદિપ્રકારાઃ. તેષાં
કારણમ્
ઇદમ્ અસ્ય કારણં યેનૈવં વર્ણઃ એવં સંનિવેશઃ એવં સ્નિગ્ધતેતિ. એવમાદિભિર્ આકારૈર્
ન જ્ઞેયં
ન જ્ઞાતું શક્યં. કૈઃ.
અસર્વજ્ઞૈઃ
શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાદિભિઃ.
સર્વજ્ઞબલં હિ તત્ જ્ઞાનં
સર્વવિદ્બલં હિ તજ્ જ્ઞાનં. યેન તત્ કારણં જ્ઞાયત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. પ્રાગ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 715 ) એવરૂપિણાં ચિત્તભેદાનામ્ ઇતિ. રૂપકારણમ્ અપિ સર્વથા જ્ઞાતુમ્ અશક્યં કિમ્ અરૂપિણામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ.

એકીયસ્ તીર્થિક ઇતિ વૈશેષિકઃ. મનઃસંયોગવિશેષાપેક્ષત્વાદ્ ઇતિ ચેત્. સ્યાન્ મતં તુલ્યે ઽપ્ય્ આત્મપ્રભવત્વે ચિત્તોત્પત્તેર્ આત્મા કદાચિત્ કર્હિચિન્ મનઃસંયોગવિશેષમ્ અપેક્ષતે. ઇત્ય્ અતો ન નિત્યં તાદૃશમ્ એવ ચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે ન ચ ક્રમનિયમેનાંકુરકાણ્ડપત્ત્રાદિવદ્ ઇતિ. ન. અન્યસંયોગાસિદ્ધેઃ. [તિબ્. 380અ] નૈતદ્ એવં. કસ્માત્. તાભ્યામ્ આત્મમનોભ્યામ્ અન્યસ્ય સંયોગસ્યાસિદ્ધેઃ. ન હિ સંયોગો નામ ભાવઃ કશ્ચિદ્ અસ્માકં સિદ્ધો ઽસ્તિ. સંયોગિનોશ્ ચેતિ વિસ્તરઃ. અભ્યુપગતે ઽપિ સંયોગે સંયોગિનોશ્ ચેતિ વિસ્તરઃ. લોકપ્રસિદ્ધયોઃ કાષ્ઠયોર્ અન્યયોર્ વા કયોશ્ચિત્. પરિચ્છિન્નત્વાત્ પરિચ્છિન્નદેશદૃષ્ટત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. લક્ષણવ્યાખ્યાન્દે ચેતિ. વૈશેષિકતંત્રે સંયોગલક્ષણનિર્દેશાત્. તતઃ કિમ્ આત્મનઃ પરિચ્છેદપ્રસંગઃ. પરિચ્છિન્નદેશત્વપ્રસંગઃ. યત્રાત્મા. ન તત્ર મનઃ. યત્ર મનઃ. ન તત્રાત્મેતિ. અનેનાનુમાનાગમાપત્તિતો ધર્મિવિશેષવિપર્યયો ઽસ્ય પક્ષસ્ય સંદર્શિતો ભવતિ. મનસા સંયોગ આત્મન ઇતિ. આત્મા ધર્મી. તસ્ય વિશેષઃ સર્વગત્વં. તદ્વિપર્યયો ઽસર્વગતત્વમ્ ઇતિ. તતો મનઃસંચારાદ્ આત્મનઃ સંચારપ્રસંગાદ્ ઇતિ. તતો લક્ષણાદ્ અપ્રાપ્તિપૂર્વિકા પ્રાપ્તિઃ સંયોગ ઇતિ મનઃસંચારાદ્ યંયં શરીરપ્રદેશં મનઃ સંચરતિ. તતસ્તત આત્મા સંચરત્ય્ અપૈતીતિ પ્રસજ્યતે. તદ્યથા યંયં પૃથિવીપ્રદેશં પુરુષઃ સંચરતિ. તતસ્તત આતપો ઽપસર્પતિ. તથા ચ સતિ નિઃક્રિયત્વમ્ અસ્ય બાધિતં ભવતીતિ. સ એવ પ્રતિજ્ઞાદોષઃ. વિનાશસ્ય વા. પ્રસંગ ઇતિ વર્તતે. આત્મન ઇતિ ચ. યત્રયત્ર મનઃ સંચરતિ. તત્રતત્રાત્મા વિનશ્યતીતિ. સ એવ ચાત્ર પ્રતિજ્ઞાદોષઃ. આત્મનો નિત્યત્વનિવૃત્તેઃ. પ્રદેશસંયોગ [તિબ્. 380બ્] ઇતિ ચેત્. સ્યાન્ મતમ્ આત્મના પ્રદેશેન સંયોગો મનસઃ. આત્મનો વા પ્રદેશેન મનસા સહ સંયોગઃ. યસ્મિં છરીરપ્રદેશે મનો ઽવસ્થિતં ભવતિ. તદ્ગતેનાત્મપ્રદેશેન મનો ન સંયુજ્યતે. પ્રદેશાન્તરેણાન્યપાર્શ્વતઃ સંયુજ્યતે. તસ્ંઆદ્ અપ્રાપ્તિપૂર્વકત્વે ઽપિ સંયોગસ્યાપ્રાપ્તેનૈવાત્મપ્રદેશેન મનઃ સંયુજ્યત ઇતિ. તન્ ન. તસ્યૈવ તત્પ્રદેશત્વાયોગાત્. ન હ્ય્ આત્મનો ઽન્યપ્રદેશ વિદ્યંતે. ન ચૈવાત્મૈવાત્મનઃ પ્રદેશો યુજ્યતે. અસ્તુ વા સંયોગ ઇતિ વિસ્તરઃ. અભ્યુપેત્યાપિ સંયોગં તથાપિ નિર્વિકારત્વાદ્ અવિશિષ્ટે મનસિ કથં સંયોગવિશેષઃ. કથં વિશિષ્ટઃ સંયોગો ભવતિ. યતે એવમ્ ઉક્તં મનઃસંયોગવિશેષાપેક્ષત્વાદ્ ઇતિ. બુદ્ધિવિશેષાપેક્ષત્વાદ્ ઇતિ ચેત્. સ એવોપરિ ચોદ્યતે કથં બુદ્ધિવિશેષ ઇતિ. કસ્માન્ ન નિત્યમ્ ઈદૃશમ્ એવોત્પદ્યતે ચિત્તમ્ અવિશિષ્ટે આત્મનીતિ. કારણવિશેષાદ્ ધિ કાર્યવિશેષ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 716 ) ઇષ્યતે શંખપટહાદિશબ્દવત્. સંસ્કારવિશેષાપેક્ષાદ્ આત્મમનઃસંયોગાદ્ ઇતિ ચેત્. સ્યાન્ મતં નિત્યમ્ અવિશિષ્ટે ઽપ્ય્ આત્મનિ મનસિ ચ સંસ્કારવિશેષાપેક્ષાદ્ આત્મમનસોઃ સંયોગાદ્ બુદ્ધિવિશેષ ઇતિ. તદ્ ઉક્તં ભવતિ. સંસ્કારવિશેષાદ્ ભાવનાવિશેષલક્ષણાદ્ આત્મમનઃસંયોગવિશેષઃ. તદ્વિશેષાદ્ બુદ્ધિવિશેષ ઇતિ. અત્ર બ્રૂમઃ. ચિત્તાદ્ એવાસ્ત્વ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. અયમ્ ઇહાચાર્યસ્યાભિપ્રાયઃ. [સાન્તર્ભવશ્ ચિત્તમ્ અસ્તીત્ય્ અવિવાદઃ] મમ તવ ચ ચિત્તમ્ અસ્તીત્ય્ અવિવાદઃ. [તિબ્. 381અ] સંસ્કારવિશેષો ઽપ્ય્ અસ્તિ ભાવનાવિશેષલક્ષણો યો ઽસૌ વાસના બીજમ્ ઇતિ વાસ્માભિર્ વ્યવસ્થાપ્યતે. ભાવાન્તરં ન વેતિ તુવિશેષઃ. તસ્માચ્ ચિત્તાદ્ એવ સંસ્કારવિશેષાપેક્ષાદ્ બુદ્ધિવિશેષો ઽસ્તુ. કિમ્ આત્મના તત્સંયોગેન વા કલ્પિતેનેતિ. ન હિ કિંચિદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. કુહકેનૈકતરેણ વૈદ્યેન કસ્મૈચિત્ ગ્લાનાયૌષધં દદાનેન ચિન્તિતં. ઇદમ્ ઔષધં સુલભં. વિદિતં ચાસ્ય સપરિજનસ્ય ગ્લાનસ્ય. એતેન ચૌષધેનાસ્ય ગ્લાનસ્ય ગ્લાનોપશમો ભવેત્. તદ્ એવં મામ્ અવધૂયાન્યે ઽપિ કરિષ્યન્તિ. તતશ્ ચ મમાર્થલાભો ન ભવિષ્યતિ. ઇતિ ચિન્તયિત્વા તદ્ અભિમંત્ર્ય ફૂઃ સ્વાહા ફૂઃ સ્વાહેતિ જનસ્ય દર્શિતમ્. અનેન મન્ત્રેણેદમ્ ઔષધં સિધ્યતીતિ. તત્ર યથા કુહકવૈદ્યફૂઃસ્વાહાનામ્ ઔષધકાર્યસિદ્ધૌ સામર્થ્યં નાસ્તિ. ઔષધસ્યૈવ તુ સામર્થ્યમ્. એવમ્ આત્મનો બુદ્ધિવિશેષોપત્તૌ નાસ્તિ સામર્થ્યં. ચિત્તસ્યૈવ સામર્થ્યમ્ ઇતિ. સત્ય્ આત્મનિ તયોઃ સંભવ ઇતિ ચેત્. સ્યાન્ મતં. સત્ય્ આત્મનિ તયોઃ સંસ્કારચિત્તયોઃ સંભવઃ. ઇત્ય્ અતો ઽસ્ત્ય્ આત્મેતિ. અત્ર બ્રૂમો વાઙ્માત્રં.
નાત્ર કાચિદ્ યુક્તિર્ અસ્તીતિ. આશ્રયઃ સ ઇતિ ચેત્. સ્યાન્ મતમ્. આત્માશ્રયસ્ તયોર્ ઇતિ. યથા કઃ કસ્યાશ્રય ઇતિ. આશ્રયરૂપેણોદાહરણં મૃગ્યતે. તમ્ અસ્યાશ્રયાર્થમ્ અયુક્તં દર્શયન્ન્ આહ. ન હિ તે [તિબ્. 381બ્] ઇતિ વિસ્તરઃ. તે સંસ્કારચિત્તે. ચિત્રબદરાદિવત્. યથા કુડ્યે ચિત્રમ્ આધાર્યં બદરં ચ કુણ્ડે. આદિશબ્દેન ભાજને ભોજનમ્ ઇત્યાદિ. નૈવ તે સંસ્કારચિત્તે તત્રાત્મન્ય્ આધેયે. ધાર્યે. નાપિ સ કુડ્યકુણ્ડાદિવદ્ આધારો યુક્તઃ. નાપિ સ આત્મા કુડ્યવત્ કુણ્ડવચ્ ચાધારો યુક્તઃ. આદિશબ્દેન ભાજનાદિગ્રહણં. કિં કરણમ્ ઇત્ય્ આહ. પ્રતિઘાતિયુતત્વદોષાદ્ ઇતિ પ્રતિઘાતિત્વદોષાદ્ યુતત્વદોષાચ્ ચ. સપ્રતિઘત્વપ્રસંગાત્ પૃથગ્દશત્વપ્રસંગાચ્ ચેત્ય્ અર્થઃ. યથા ચિત્રબદરયોઃ કુડ્યકુણ્ડયોશ્ ચાધાર્યાધારભાવે પ્રતિઘાતિત્વમ્ યુતત્વં ચ દૃષ્ટે. એવમ્ એતેષામ્ અપિ સ્યાત્. અનિષ્ટં ચૈતત્. અતો ઽનાત્માશ્રયઃ.
યથા ન ગન્ધાધિભ્યો ઽન્યા પૃથિવી. તથા બુદ્ધ્યાદિભ્યો ઽન્ય આત્મેતિ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 717 ) કો હિ સત્પુરુષો ગંધાદિભ્યો ઽન્યાં પૃથિવીં નિધારયતિ. ન હિ પૃથિવી કતમેત્ય્ ઉક્તે રૂપગન્ધરસસ્પર્શેભ્યો ઽન્યા દર્શયિતું શક્યતે યથા રૂપં ગન્ધાદિભ્યો ઽન્યદ્ ઇતિ.
યદિ ન ગંધાદિભ્યો ઽન્યા પૃથિવી. કથમ્ અયં વ્યપદેશઃ પૃથિવ્યાં ગન્ધાદય ઇતિ. અન્યેન હ્ય્ અન્યસ્ય વ્યપદેશો દૃષ્ટઃ. ચૈત્રસ્ય કમ્બલ ઇતિ. અત ઉચ્યતે. વ્યપદેશસ્ તુ ઇતિ વિસ્તરઃ.
[તિબ્. 382અ] વિશેષણાર્થં ઇત્ય્ અબાદિભ્યો વિશેષણાર્થમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. કથમ્ ઇતિ પ્રતિપાદ્યતિ. તે હ્ય્ એવેતિ વિસ્તરઃ. તે હ્ય્ એવેત્ય્ એવકારસ્ તદ્વ્ય્તિરિક્તપૃથિવીદ્રવ્યનિવૃત્ત્યર્થઃ. તે એવ ગન્ધાદયઃ. તદાખ્યાઃ પૃથિવ્યાખ્યાઃ. યથા વિજ્ઞાયેરન્. તથા વિશેષણાર્થં વ્યપદેશ ઇત્ય્ અભિસંબન્ધઃ. નાન્ય ઇતિ. નાબાદ્યાખ્યાઃ. પૃથિવ્યાખ્યેભ્યો ઽન્યે વિજ્ઞાયેરન્ન્ ઇત્ય્ અર્થઃ. કાષ્ઠપ્રતિમાયાઃ શરીરવ્યપદેશવદ્ ઇતિ. યથા કાષ્ઠપ્રતિમાયાઃ શરીરમ્ ઇતિ વ્યપદિશ્યતે. અન્યાભ્યો મૃન્મયાદિવિશેષણાર્થં. ન ચ કાષ્ઠપ્રતિમાયાઃ શરીરમ્ અન્યત્. એવમ્ ઇહાપિ વ્યપદેશઃ સ્યાત્. ન ચ ગન્ધાદિભ્યો ઽન્યા પૃથિવીતિ.
સંસ્કારવિશેષાપેક્ષત્વ ઇત્ય્ આત્મમનઃસંયોગસ્ય.
યો હિ બલિષ્ઠ ઇતિ. સંસ્કારવિશેષઃ. તેનાન્યેષાં સંસ્કારવિશેષાણાં પ્રતિબન્ધઃ.
સ એવ બલિષ્ઠઃ કસ્માન્ નિત્યં ન ફલતીત્ય્ આચાર્યવચનં.
સ એવ પુનર્ આહ. યો ઽસ્ય ન્યાયો યઃ સંસ્કારસ્ય ન્યાયો વિનાશઃ પ્રતિબન્ધો વા.
સો ઽસ્તુ ભાવનાયા બીજાત્મિકાયાઃ. આત્મા તુ નિરર્થકો નિઃપ્રયોજનઃ કલ્પ્યતે. સંસ્કારાર્થા હિ તત્કલ્પના સ્યાત્. તસ્ય ચ સંસ્કારસ્ય યત્ કાર્યં. તદ્ ભાવનયૈવ ક્રિયત ઇતિ.