Sphuṭārthā abhidharmakośavyākhyā · Part 101102

smṛtyādīnām iti vistaraḥ. syān mataṃ. smṛtisaṃskārecchādveṣādīnāṃ [Tib. 382b] guṇapadārthatvāt tasya ca guṇapadārthasyāvaśyadravyāśritatvād dravyāśrayaś ca guṇavān ity evaṃ lakṣaṇopadeśāt. na caiṣām anya āśrayaḥ pṛthvyādiko yujyate 'parapratyakṣatvādhibhiḥ. kāraṇaiḥ. ato ya eṣām āśrayaḥ. sa ātmā. tasmād asty ātmeti.
na. asiddheḥ. naitad evaṃ. kasmāt. smṛtyādīnāṃ guṇapadārthatvāsiddheḥ. vidyamānaṃ dravyam iti. yat svalakṣaṇato vidyamānaṃ. tad dravyaṃ. ṣaṭ dravyāṇi śrāmaṇyaphalānīti. rūpaskandhādīni paṃca skandhāni śrāmaṇyaphalāny asaṃskṛtaṃ ca ṣaṣṭham iti ṣaṭ dravyāṇi bhavanti. nāpy eṣām iti. smṛtyādinaṃ. parīkṣito hy āśrayārtha iti. yathā kaḥ kasyāśrayaḥ. na hi te citrabadarādivad ādhārya iti vistareṇa.
ete prakārā iti. gaurādiprakārāḥ. skaṃdheṣv ayam ity ahaṃkarāḥ. na tv ahaṃkāra iti. na tv aham ity evam ākaraḥ pratyaya ity arthaḥ.
idaṃ punas tad evāyātam iti. kimarthaiṣā ṣaṣṭhī. svāmyarthā. yathā kaḥ kasyo svāmī. yathā goś caitraḥ katham asau tasyāḥ svāmī. tadadhīno hi tasyāvāhadhohādiṣu [Tib. 383a] viniyogaḥ. kva ca punar ahaṃkāro viniyoktavyo yata etasya svāmi mṛgyate. ahaṃkartavye 'rthe. kimarthaṃ viniyoktayaḥ. ahaṃkārārtham. aho sūktāni sukhaidhitānāṃ. sa eva hi nāma tadarthaṃ viniyoktavya iti. kathaṃ ca viniyoktvyaḥ. utpādanataḥ āhosvit saṃpreṣaṇataḥ. ahaṃkāragatyayogād utpādanataḥ. hetur eva tarhi svāmi prāpnoti. phalam eva ca svaṃ. yasmād dhetor ādhipatyaṃ phale. phalena ca tadvān hetur iti.
ya evāsya hetur ahaṃkārasya. tasyaivayam iti. puṣpito vṛkṣa iti dṛṣṭānto yatra siddhānte vṛkṣāvayavī neṣyate. vijātīyacaturmahābhūtakāyārambhānabhīṣṭe. yatra tu vṛkṣāvayavy asti. tatra dvitīyo dṛṣṭāntaḥ. phalitaṃ vanam iti. na hi vanaṃ nāma kiṃcid asti. yathā yasmin vane phalam utpannaṃ tat phalitam iti ucyate. yathā yasminn āśraye ṣaḍāyatanalakṣaṇe sukham utpannaṃ duḥkhaṃ vā. sa sukhito duḥkhito vā. tathoktam iti. yathā āśrayaḥ ṣaḍāyatanaṃ tathoktaṃ.
tadvikāravikāritvād āśrayāś cakṣurādaya
iti. atha paṃcaskandhakaṃ bhavān udāharatīty adhikṛtaṃ. sa eva karteti. sa eva paṃcaskandhalakṣaṇaḥ kartā. [Tib. 383b] nātmā. iti siddho naḥ pakṣaḥ. tatrāpi svātaṃtryaṃ nāstīti darśayann āha. trividhaṃ cedaṃ karmeti vistaraḥ. kāyasya cittaparataṃtrā vṛttiḥ cittapravartitvāt kāyakarmaṇaḥ. cittasyāpi kāye vṛttiḥ svakāraṇaprartaṃtrā. [manodharma]manaskārādiparataṃtratvāt. tasyāpy evaṃ tasya cittakāraṇasya svakāraṇaparataṃtrā vṛttir iti. nāsti kasyacid api svātaṃtryaṃ kāyasya cittasya cittakāraṇasyānyasya vā. pratyayaparataṃtrā hi sarve bhāvāḥ.
caturbhiś cittacaittā hi samāpattidvayaṃ tribhiḥ.
dvābhyām anye tu jāyanta
iti vacanāt. ātmano 'pi ca nirapekṣasya buddhiviśeṣādyutpattāv akāraṇatvābhyupagamān na svātaṃtryaṃ sidhyati. tasmān naivaṃ lakṣaṇa iti. svataṃtraḥ karteti. evaṃ tarhi kartety āha. yat tu yasya pradhānakāraṇaṃ. tat ( Abhidh-k-vy 719 ) tasya kartety ucyate. prādhānye tatpratītyotpatteḥ. sa evam api kartā na yujyate. pradhānakāraṇabhāvenāpi na yujyata ity arthaḥ.
tasyākāraṇatvam upadarśayann āha. smṛtito hi chanda iti vistaraḥ. pūrvasmartavye 'ṛthe smṛtir utpadyate. smṛteś chandaḥ kartukāmatā. chandād vitarkaś cetanāviśeṣo 'bhisaṃskāralakṣaṇaḥ. prajñāviśeṣo vā yogācāranayena. vaibhāṣikanayena tv abhirūpaṇavikalpalakṣaṇaḥ. [Tib. 384a] vitarkāt pratyatno vīryaṃ. prayatnād vāyuḥ. tato vāyoḥ karma deśāntarotpattilakṣaṇam iti. kim atrātmā kurute.
vijñāne pratiṣedhād iti. yaivopalabdhiḥ. tad eva vijñānaṃ. vijñāne cātmanaḥ sāmarthyaṃ pratiṣiddhaṃ. cittād evāstu saṃskāraviśeṣāpekṣāt. na hi kiṃcid ātmana upalabhyate samarthyam. auṣadhakāryasiddhāv iva kuhakavaidyaphūḥsvāhānām iti.
yathā tathoktam iti
tadvikāravikāritvād āśrayāś cakṣurādaya
iti.
tadāśritād ity ātmāśritāt. uktottaraiṣā vācoyuktir iti. yathā kaḥ kasyāśrayaḥ. na hi te citrabadarādivad ādhārye. nāpi sa kuḍyakuṇḍādivad ādhāro yuktaḥ. pratighātitvayuktatvādidoṣān na vai sa evam āśrayaḥ. kathaṃ tarhīti vistaraḥ. tadāhitaṃ hi tad iti. tena bījenāhitaṃ tat sāmarthyam ity arthaḥ.
yathoktam iti sthavirarāhulena.
yad guru yac cāsannam
iti vistaraḥ. ekasmin saṃtāne catvāri karmāṇi. guru āsannam abhyastaṃ pūrvakṛtaṃ ca. eṣāṃ caturṇāṃ gurukarma pūrvakam iti tribhyas tat pūrvaṃ vipacyate. āsannābhyastapūrvakṛtānām [Tib. 384b] apy āsannaṃ pūrvam iti tat pūrvaṃ dvābhyāṃ vipacyate. abhyastapūrvakṛtayoś cābhyastaṃ pūrvam iti ekasmāt pūrvaṃ vipacyate. asatsv eteṣu pūrvajanmakṛtaṃ vipacyate aparaparyāyavedanīyaṃ. akliṣṭānām iti. kuśalānām anivṛtāvyākṛtanāṃ ca. viklittiviśeṣajād iti. bhūmyudakasambandhāt phalasya sūkṣmo vikāro viklittiḥ. tasyā viśeṣaḥ. sa evātiprakṛṣṭaḥ. tasmāj jāto vikāraviśeṣaḥ. tasmāt. phalāntaram utpadyate. kīdṛśād vikāraviśeṣād iti darśayann āha. yo hi tatra bhūtaprakāraṅkuraṃ nivartayati. sa tasya bījam iti. tasyāṃkurasya bījaṃ. nānyo bhūtaprakāraḥ. na pūrvabījāvastho bhūtaprakāra ity arthaḥ. bhavinyā tu saṃjñayeti. odanaṃ pacati saktuṃ pinaṣṭīti yathā bhāvinyā saṃjñayā vyapadeśaḥ. evaṃ pūrvako 'pi ( Abhidh-k-vy 720 ) saṃtānaḥ aviklinnabījāvasthaḥ bījam ity ākhyāyate bhāvinyānayā saṃjñayeti. sādṛśyād veti. viklinnaviśeṣajena bhūtavikāraviśeṣeṇa sadṛśaḥ. sa pūrvakaḥ saṃtāna iti kṛtvā bījam ity ākhyāyate. evam ihāpīti vistaraḥ. yadi saddharmaśravaṇayoniśomanaskārapratyayaviśeṣāj jātaḥ kuśalasāsravaś cittavikāra utpadyate. asaddharmaśravaṇayoniśomanaskārapratyayaviśeṣāj jātaḥ akuśalo vā cittavikāra [Tib. 385a] utpadyate. tasmād tadvipākāntaram utpadyate. nānyatheti samānam etat. yathā na phalād eva phalāntaram utpadyate. kiṃ tarhi. vikāraviśeṣāt. evaṃ na vipākād eva vipākāntaram utpadyate. kiṃ tarhi. cittavikāraviśeṣād utpadyate iti. tulyam etat.
phale raktaḥ kesara iti. phalābhyantare kesaraḥ. yatra bījapūrakarasa āmlo 'vatiṣṭhate. na ca sa tasmāt punar anya iti. na rasaraktaḥ kesaras tasmād uktāt kesarāt punar upajāyate. kiṃ tarhi. prākṛta evāraktaḥ kesaras upajāyata ity arthaḥ. idam atrodāharaṇaṃ. yathā lākṣārasaraktamātuluṃgapuṣpaphalād raktakesarān na raktaṃ kesarāntaraṃ punar bhavati. evaṃ karmajād vipakān na punar vipākāntaram iti. āha cātra.
cittaṃ hy etad anantabījasahitaṃ saṃtānato vartate.

tattad bījam upaiti puṣṭim udite sve pratyaye cetasi. |
tat puṣṭaṃ drumalabdhavṛtti phaladaṃ kālena saṃpadyate.
raṃgasyeva hi mātuluṃgakusume 'nyas tasya tatkesare. ||
punar āha.
karpāsabīje puṣpe ca mātuluṃgasya raṃjite. |
lākṣayā jāyate raktaṃ yathā karpāsakesaraṃ. ||
tasminn astamite raṃge saṃtānād bhāvitakramāt. |
karmaṇy astamite caiva bhāvanātaḥ phalodaya. ||
iti.
karmeti sarvaṃ.
tadbhāvanāṃ
karmabhāvanāṃ.
tasyā
bhāvanāyā
vṛttilābhaṃ
tvadvṛttaṃ lābhaṃ.
tatas
tadvṛttilābhāt.
phalam

ity etac catuṣṭayaṃ
niyamena [Tib. 385b] yadṛcchayā.
buddhād anyaḥ
śrāvakādiḥ
sarvathā sarvākāraṃ
na prajānāti.
arthād uktaṃ bhavati. buddha eva tat sarvaṃ sarvathā prajānātīti.
ity etām iti vistaraḥ. itikaraṇaḥ samāptyarthaḥ. pradarśanārtho vā. etāṃ buddhānāṃ pravacanadharmatāṃ suvihitena hetor mārgeṇa hetumārgeṇa śuddhāṃ niravadyāṃ niśāmya dṛṣṭvā. aṃdhās tīrthyāḥ. yathābhūtadarśanavaikalyāt. kutsitā dṛṣṭiḥ kudṛṣṭiḥ. tasyāś ceṣṭitāni kudṛṣṭiceṣṭitāni. vividhāni kudṛṣṭiceṣṭitān eṣām iti vividhakudṛṣṭiceṣṭitāḥ svargāpavargahetāv apratipanna mithyāpratipannāś cety arthaḥ. teṣām evaṃvidhānāṃ tīrthyānāṃ kapilolūkādīnāṃ mataṃ darśanam apavidhya tyaktvā yāṃti saṃsārān nirvāṇam iti vākyādhyāhāraḥ. ke te sattvāḥ prajñācakṣuṣmanta āryaśrāvakāḥ. atha vā tām eva pravacanadharmatāṃ yānti pratipadyanta ity arthaḥ. pravacanadharmatā punar atra nairātmyaṃ buddhānuśāsani vā. anya āhuḥ. pravacanaṃ sūtrādidvādaśāṃgavacogatam. tasya dharmatā svākhyātatā yuktyupetatvāt. nirvāṇapravaṇatā ca nirvāṇadyotanāt. yathoktaṃ sarva ime dharmā nirvāṇapravaṇāḥ nirvāṇaprāgbhārāḥ nirvāṇam evābhivadanto [Tib. 386a] 'bhivadantīti. anātmasaṃjñinaś ca nirvāṇe śāntasaṃjñāḥ saṃtiṣṭhante. ātmocchedāśaṃkāpagamād iti. tad evam anandhā eva yānti. nāndhāḥ. andhās tu bhramanty eva saṃsārārṇave nairātmyam apaśyantaḥ. tad darśayann āha imāṃ hīti vistaraḥ. iyaṃ nirātmatā. nirvāṇam eva puraṃ nirvāṇapuraṃ. tasyaikā vartinīti nirvāṇapuraikamārgo nānyo mārga ity arthaḥ. tathāgata evādityo gaṃbhīradharmābhiprakāśakatvād ādityabhūtas tathāgataḥ. tasya vacāṃsi tāny evāṃśavaḥ. tair bhāsvatī ālokavatī tathāgatādityavaco'ṃśubhāsvati. āryāṇāṃ sahasrair vāhitety āryasahasravāhitā. vivṛtām apīti. tām imāṃ nirvāṇapuraikavartinīṃ tathāgatādityavaco'ṃśubhāsvatīṃ vivṛtām api nirātmatāṃ. prajñācakṣuṣo viśadasyābhāvād avidyākośapaṭalaparyavanaddhanetratvād vā mandacakṣuḥ tīrthiko vātsīputrīyo 'pi vā nekṣate. trayaś ceha mārgaguṇa varṇyante. ( Abhidh-k-vy 722 ) tadyathaikāyanatābhipretadeśaprāyaṇāt. sālokatā yato niḥśaṃko gacchati. yātānuyātatā ca parimarditasthāṇukaṇṭakāditvāt. [Tib. 386b] yena sukhaṃ gacchati. tatsādharmyeṇeyaṃ nirātmatāvartinī draṣṭavyā. caturbhiś ca kāraṇair mārgo na vidyate. satvānutamaskatayā. prakāśito 'py ādityena avāhitatayā. bahupuruṣavāhito 'py āvṛtatayā. vivṛto 'pi draṣṭur mandacakṣuṣkatayeti. teṣām ihaikam eva kāraṇam asya mārgasyādarśana uktaṃ. yato draṣṭur doṣeṇaivāyaṃ mārgo na dṛśyate. na mārgadoṣeṇeti. yata eṣa mandacakṣur etaṃ na paśyatīty avagantavyam.
iti diṅmātram evedam
iti. sarvam iti yathoktaṃ. dig eva diṅmātram evakārārtho mātraśabdaḥ. dik pramāṇam asyeti diṅmātram iti vā. mahato 'bhidharmaśāstrād alpam idam
upadiṣṭaṃ
mayeti vākyaśeṣaḥ. keṣām.
sumedhasāṃ.
matimatām ity arthaḥ. tādarthye ṣaṣṭhi. kiṃvad ity āha.
vraṇadeśo viṣasyeva svasāmarthyavisarpiṇa
iti. yathā visaṃ svasāmarthyād vraṇadeśaṃ prāpya sarveṣv aṅgapratyaṅgeṣv atyantaṃ visarpatīti matvā kenacit tasya vraṇadeśaḥ kṛtaḥ. kathaṃ nāmedaṃ visarpatīti. evaṃ sumedhasaḥ svasāmarthyavisarpitvād viṣasthāniyāḥ. ity atas teṣāṃ sumedhasām udghaṭitajñānāṃ prājñānām idam upadiṣṭaṃ mayā. katham. alpena granthena mahad abhidharmaśāstraṃ.
kāśmīravaibhāṣikanītisiddham
arthataḥ pratipadyerann iti. apare punar vyācakṣate. iti diṅmātram evedam iti idam eva nairātmyaprativedham adhikṛtyoktam iti.
kāśmīravaibhāṣikanītisiddhaḥ
prāyo mayāyaṃ [Tib. 387a] kathito 'bhidharma
ity anenaivārthasyābhihitatvād iti.
samāptaś cāṣṭamakośasthānasaṃbaddha eva pudgalaviniścayaḥ.
nānābhidharmārthakaraṃḍabhūtam
etad vivṛ .......
...... raḥ
prasūtatṛṣnāy amṛtam adbhṛtayonibhūtaṃ |
vyākhyāpadārkakiraṇaiḥ sphuṭitaṃ madīyaiḥ
śāstrāmbujaṃ budhajanabhramarā bhajantāṃ ||
yo 'dhitya sarvaśāstrāṇi vidvadyaśā yaśomitraḥ. |
sa imāṃ kṛtavān vyākhyāṃ vyākhyāsv anyāsv asaṃtuṣṭaḥ. ||
tena śrībhāratībhartaḥ paramārthāgamā vyākhyā |
iyaṃ devarūpasya devakalpasya kalpitā ||
ācāryayaśomitrakṛtāyāṃ sphuṭārthāyām abhidharmakośavyākhyāyām aṣṭamaṃ kośasthānaṃ samāptam iti.
graṃthakārasaṃkhyā 25000.
śubhaṃ