Language

ENहिગુ
Scripture Library

Spandakārikā with the commentary (with commentary) · Chapter 2

2.1

* [<Spandakārikānirṇaya>
* ayaṃ śaṃkarātmā svabhāvo yan mama vakṣyati abhivyaktaṃ sat yac cidānandaghanam anubhūtapūrvaṃ svarūpaṃ māṃ vimarśayiṣyati tadavaśyamahaṃ kariṣye bahirmukhatāṃ hitvā tatpravaṇa eva bhaviṣyāmi iti saṃkalpya niścitya yām atikrodhādyavasthāsv anubhūtacarīṃ cidānandaghanāṃ spandātmikām avasthām avalambya prāpyatvenābhisaṃdhāya tiṣṭhati śamitavikalpagatim avikalpām avasthām avicalatvena bhajate yo yogī tadīyāṃ tāmavasthāṃ samāśritya candrasūryau apānaḥ prāṇaś cobhāv api hṛdayabhūmau militvā yugapadeva sauṣumne'dhvani brahmanāḍyām ūrdhvamārgeṇodānapathenāstamitaḥ śāmyataḥ kathaṃ brahmāṇḍalakṣaṇaṃ gocaraṃ hitvā brahmabilādhiṣṭhātṛbrahmādhiṣṭhitamaṇḍaṃ muktvā ūrdhvakavāṭāntāṃ dehavyāptiṃ tyaktvā tadā collaṅghitadehavyāptike 'ta eva prakarṣeṇa līnāv uktarūpau śaśibhāskarau yatra tasmin mahāvyomni niḥśeṣavedyopaśamarūpe paramākāśe prāpte 'pi yaḥ śithilaprayatnatayā khecaryādyātmanā guṇādispandaniḥṣyandena vyāmohitatvāt sauṣuptapadavad bhavati sauṣuptena ca suptamapy upalakṣitaṃ tena ca svapnasuṣuptavat yaḥ śūnyādibhūmim evādhitiṣṭhati sa yogī samyaganabhivyaktasvasvabhāvo mūḍha ity ucyate || VSpkC_1.23-35:1
* yathoktaṃ śrībhaṭṭakallaṭena /
* yāṃ spandātmikām avasthām avalambya /
* iti yoginaḥ || VSpkC_1.23-35:2
* iti ca /
* yasya svasvabhāvābhivyaktir na samyak vṛttā sa svapnādinā muhyamāno 'prabuddho niruddhaḥ syāt /
* iti || VSpkC_1.23-35:3
* yastu tatrāpi prayatnapāṭavād udyantṛtābalāt kṣaṇamapi na śithilībhavati sa tamasānabhibhūtatvāt cidākāśamayatvenaivāvasthitaḥ prabuddha ucyate ata eva satatodyogavataiva yoginā bhavitavyam ityādiṣṭaṃ gurubhiḥ iti śivam || VSpkC_1.23-35:4]
spandakārikā, dvitīyo niḥṣyandaḥ
tadākramya balaṃ mantrāḥ sarvajñabalaśālinaḥ /
pravartante'dhikārāya karaṇānīva dehinām

2.2

tatraiva sampralīyante śāntarūpā nirañjanāḥ /
sahārādhakacittena tenaite śivadharmiṇaḥ

2.3

* [<Spandakārikānirṇaya>
* tat spandatattvātmakaṃ balaṃ prāṇarūpaṃ vīryamākramya abhedena āśrayatayāvaṣṭabhya bhagavanto 'nantavyomavyāpyādayo mantrāḥ sarvajñabalena sarvajñatvādisāmarthyena ślāghamānā jṛmbhamāṇā adhikārāya dehināṃ pravartante sṛṣṭisaṃhāratirodhānānugrahādi kurvantītyarthaḥ || VSpkC_2.1:1
* sarvajñaśabdo bhāvapradhānaḥ sarvakartṛtvādy upalakṣayati || VSpkC_2.1:2
* yathā dehināṃ karaṇāny upapāditadṛśā tadbalamākramya viṣayaprakāśādau pravartante iti dṛṣṭāntaḥ || VSpkC_2.1:3
* tathā nirañjanāḥ kṛtakṛtyatvān nivṛttādhikāramalāḥ śāntaviśiṣṭavācakātmasvarūpās tatraiva spandātmake bale samyagabhedāpattyā prakarṣeṇāpunarāvṛttyā līyante adhikamalānmucyante ārādhakacittena upāsakalokasaṃvedanena saha || VSpkC_2.1:4
* yathoktam /
* anugṛhyāṇusaṃghātaṃ yātāḥ padam anāmayam || VSpkC_2.1:5
* iti || VSpkC_2.1:6
* yataśca tata evoditāstadbalena visṛṣṭās tatraiva līyante tenaite mantramantreśvarādayaḥ śivasya parameśvarasya sambandhī dharmaḥ svabhāvo vidyate yeṣāṃ te tathā sāmānyaspandasārā ityarthaḥ || VSpkC_2.1:7
* nanu karaṇānāṃ mantrāṇāṃ ca tat udayādau tulye kimiti karaṇāni na sarvajñādirūpāṇi || VSpkC_2.1:8
* ucyate parameśvaro māyāśaktyā śarīrakaraṇāni bhedamayāni nirmimīte vidyāśaktyā tv ākāśīyavicitravācakaparāmarśaśarīrān mantrān || VSpkC_2.1:9
* vācakasya māyāpade 'pi || VSpkC_2.1:10
* ghaṭo 'yam ityadhyavasā nāmarūpātirekiṇī /
* pareśaśaktirātmeva bhāsate na tv idaṃtayā || VSpkC_2.1:11
* iti pratyabhijñoktanītyā pramātṛbhūmyanatikrānter na śarīrapuryaṣṭakādivadbodhasaṃkocakatvam astīti yuktamevaiṣāṃ sarvajñatvādi || VSpkC_2.1:12
* etac ca /
* bhede tv ekarase bhāte || VSpkC_2.1:13
* iti śrīpratyabhijñākārikāṭīkāyāṃ vitatya darśitam || VSpkC_2.1:14
* evaṃ vidyāpadāvasthitasṛṣṭyādikāryanantabhaṭṭārakādyapekṣayaitad vyākhyeyam || VSpkC_2.1:15
* tathā dīkṣādipravṛttānām ācāryādīnāṃ karaṇarūpāḥ sarve mantrās tatspandatattvarūpaṃ balam ākramya anuprāṇakatvena avaṣṭabhya ācāryādīnām eva sambandhinārādhakacittena saha mokṣabhogasādhanādyadhikārāya pravartante tatraiva śāntavācakaśabdātmakaśarīrarūpā ata eva ca nirañjanāḥ śuddhāḥ samyak pralīyante viśrāmyanti || VSpkC_2.1:16
* atra vyākhyāne sahārādhakacittena iti pūrvaślokena yojyam || VSpkC_2.1:17
* evaṃ ca mantrāṇāmudayapralayakoṭivyāpi pravṛttāv api bhittibhūtamiti abhihitam || VSpkC_2.1:18
* evaṃ ca daśāṣṭādaśādibhedena bhinne śaive mantrāṇāṃ spandatattvasārataivetyuktaṃ bhavati || VSpkC_2.1:19
* evaṃ mantramantreśvarādirūpā śuddhābhimatā sṛṣṭiḥ śivasvabhāveti pratipādyādhunā aśuddhābhimatāpi sā māyādirūpā śivasvarūpaiva iti upapādayan śrīmataśāstrādirahasyadṛṣṭim api upakṣipati || VSpkC_2.1:20]
yasmātsarvamayo jīvaḥ sarvabhāvasamudbhavāt /
tatsaṃvedanarūpeṇa tādātmyapratipattitaḥ

2.4

tasmācchabdārthacintāsu na sāvasthā na yā śivaḥ /
bhoktaiva bhogyabhāvena sadā sarvatra saṃsthitaḥ

2.5

* [<Spandakārikānirṇaya>
* yato jīvo grāhakaḥ sarvamayaḥ śivavad viśvarūpaḥ tena hetunā śabdeṣu vācakeṣu artheṣu vācyeṣu cintāsu vikalpajñānādirūpāsu ādimadhyāntarūpā sāvasthā nāsti yā śivo na bhavati sarvameva śivasvarūpam ityarthaḥ || VSpkC_2.3-4:1
* yataś caivamato bhoktaiva cidātmā grāhako bhogyabhāvena dehanīlādirūpeṇa sadā nityaṃ sarvatra vicitratattvabhuvanādipade samyaganūnādhikatayā sthitaḥ na tu bhogyaṃ nāma kiṃcidbhoktur bhinnam asti || VSpkC_2.3-4:2
* jīva ityupakramya śiva ityupasaṃhāreṇa jīvaśivayorvāstavo na ko 'pi bhedaḥ iti dehādyavasthāsu na kāsucid apyapūrṇamanyatā mantavyā api tu cidghanaśivasvabhāvataiveti bhaṅgyopadiśati || VSpkC_2.3-4:3
* yathoktam śarīramapi ye ṣaṭtriṃśattattvamayaṃ śivarūpatayā paśyanti arcayanti ca te sidhyanti ghaṭādikam iva tathābhiniviśya paśyanti arcayanti ca te 'pīti nāstyatra vivādaḥ iti śrīpratyabhijñāṭīkāyām || VSpkC_2.3-4:4
* bhaṭṭaśrīvāmanenāpyuktam /
* ālambya saṃvidaṃ yasmāt saṃvedyaṃ na svabhāvataḥ /
* tasmātsaṃviditaṃ sarvamiti saṃvinmayo bhavet || VSpkC_2.3-4:5
* iti || VSpkC_2.3-4:6
* kasmāt jīvaḥ sarvamayaḥ ityatra hetuḥ sarvabhāvānāṃ samudbhavād utpattihetutvāt apādānabhāvapradhānaśca nirdeśaḥ || VSpkC_2.3-4:7
* pramātṛmitimānameyamayabhedajātasya te vihāra iha hetutāṃ samupayāti yasmāt tvayi /
* nivṛttavivṛtau kvacit tad apayāti tenādhvādhunā nayena punarīkṣyate jagati jātucitkenacit || VSpkC_2.3-4:8
* iti śrījñānagarbhastotroktanītyā saṃvidyeva prasṛtāyāṃ jagataḥ sadbhāvāt sarvabhāvasamudbhavatvaṃ jīvasya yataśca jīvādeva udayati viśvamato'yaṃ sarvamayo viśvaśaktiriti yāvat || VSpkC_2.3-4:9
* nirṇītaṃ caitad dvitīyasūtravṛttau || VSpkC_2.3-4:10
* sarvamayatve hetvantaramāha tatsaṃvedana ityardhena || VSpkC_2.3-4:11
* tasya sarvasya nīlasukhāderyatsaṃvedanaṃ prakāśastena rūpeṇa svabhāvena tādātmyapratipatteḥ sarvamayatvasyopalambhāt || VSpkC_2.3-4:12
* evamanena ślokadvayena rahasyacaryāḥ sarvabhedapādaponmūlopapattiparighaṭitāś ca jñānopadeśakathāḥ prathamacaramasūtrābhyāṃ mahārthatattvaṃ jāgradādisūtreṇa ṣaḍardhaparamārthaḥ tadākramya ity anena sarvopāsāsāratetyādyupakṣiptam iti spandatattvenaiva viśvopadeśāḥ svīkṛtāḥ || VSpkC_2.3-4:13
* athaitatpratipattisārataiva mokṣa ityādiśati || VSpkC_2.3-4:14]
iti vā yasya saṃvittiḥ krīḍātvenākhilaṃ jagat /
sa paśyansatataṃ yukto jīvanmukto na saṃśayaḥ

2.6

* [<Spandakārikānirṇaya>
* vāśabdaḥ prathamaniḥṣyandoktanimīlanasamādhiprakāraṃ vikalpayan asyāḥ samāpatter durlabhatāṃ dhvanayati || VSpkC_2.5:1
* tenāyamarthaḥ īdṛśī tāvatsaṃvittiḥ durlabhā yasya kasyacid evāpaścimajanmano bhavati so 'khilaṃ jagatkrīḍātvena paśyan nijasaṃvidunmeṣanimeṣābhyāṃ sṛjan saṃharaṃś ca /
* mayyāveśya mano ye māṃ nityayuktā upāsate || VSpkC_2.5:2
* iti sthityā satatasamāviṣṭo mahāyogī jīvann eva prāṇādimān api vijñānāgninirdagdhāśeṣabandhano dehapāte tu śiva eva jīvaṃścedṛṅmukta eva na tu kathaṃcid api baddhaḥ || VSpkC_2.5:3
* na saṃśayaḥ ityanena idaṃ dhvanayati dīkṣādinā gurupratyayato muktiḥ īdṛśāt tu jñānāt samācārādvā svapratyayata eveti || VSpkC_2.5:4
* iyameva mahāsamāpattiḥ sādhakācāryādīnām abhīṣṭaprāptihetuḥ iti ślokadvayenāha || VSpkC_2.5:5]
ayamevodayastasya dhyeyasya dhyāyicetasi /
tadātmatāsamāpattir icchataḥ sādhakasya yā

2.7

yamevāmṛtaprāptir ayam evātmano grahaḥ /
iyaṃ nirvāṇadīkṣā ca śivasadbhāvadāyinī

Original text: Spandakārikā with the commentary by Kṣemarāja · Edition: M. K. Shastri Srinagar: Kashmir Pratap Steam Press, 1925 · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc