Spandakārikā with the commentary (with commentary) · Chapter 3
* [<Spandakārikānirṇaya>
* iha śivo bhūtvā śivaṃ yajet iti yad udghoṣyate tatra dhyāyinaś cetasi saṃvedane tasyeti na sāvasthā na yā śivaḥ iti pratipāditaśivasvabhāvasya dhyeyasya anyasya vā kasyacit tattatsiddhihetor mantradevatāviśeṣasya ayam evodayaḥ prakaṭībhāvaḥ yā sādhakasya dhyāturācāryādeḥ /
* tasmācchabdārthacintāsu na sāvasthā na yā śivaḥ || VSpkC_2.6-7:1
* iti pratipāditarūpā tadātmatāsamāpattiḥ śivaikyāveśo na tu pañcavaktrādervyatiriktasyākārasya darśanaṃ na tu niścayamātreṇa tadātmatāsamāpattiḥ api tu icchato 'vikalpaviśvāhaṃtātmakaśivaikyarūpecchāparāmarśādhirūḍhasya || VSpkC_2.6-7:2
* etad uktaṃ bhavati ahameva tatsaṃvedanarūpeṇa tādātmyapratipattito viśvaśarīraś cidānandaghanaḥ śiva iti saṃkalpo yasyāvikalpaśeṣībhūtatvena phalati tasya dhyeyamantradevatādi kiṃ na nāma abhimukhībhavati sarvasyaitadadvayaprathālagnatvāt || VSpkC_2.6-7:3
* yathoktamasmatparameṣṭhipādaiḥ /
* sākṣādbhavanmaye nātha sarvasmin bhuvanāntare /
* kiṃ na bhaktimatāṃ kṣetraṃ mantraḥ kvaiṣāṃ na sidhyati || VSpkC_2.6-7:4
* iti || VSpkC_2.6-7:5
* iyameva ca samāpattiḥ paramādvayarūpasyāmṛtasya prāptiḥ anyasmiṃs tv amṛte katipayakālaśarīradārḍhyadāyini prāpte'pi sādhakairmaraṇamavaśyamavāpyata evety evakārāśayaḥ || VSpkC_2.6-7:6
* evaṃ sarvatrānenaivāśayena śrīsvacchande sthūladṛṣṭyāmṛtaprāptiprakaraṇe /
* naiva cāmṛtayogena kālamṛtyujayo bhavet || VSpkC_2.6-7:7
* ityuktyopasaṃhṛtya tāttvikas tatprāptiprakāraḥ /
* athavā paratattvasthaḥ sarvakālairna bādhyate || VSpkC_2.6-7:8
* ityādinā || VSpkC_2.6-7:9
* sarvaṃ śivaśaktimayaṃ smaret || VSpkC_2.6-7:10
* iti madhyena /
* jīvann eva vimukto 'sau yasyeyaṃ bhāvanā sadā /
* yaḥ śivaṃ bhāvayen nityaṃ na kālaḥ kalayettu tam /
* yogī svacchandayogena svacchandagaticāriṇā /
* sa svacchandapade yuktaḥ svacchandasamatāṃ vrajet /
* svacchandaścaiva svacchandaḥ svacchando vicaret sadā || VSpkC_2.6-7:11
* ityanena sahajasaṃdarbheṇa sapraśaṃsaṃ paścādupadiṣṭaḥ || VSpkC_2.6-7:12
* ayamevātmano graho jñānaṃ yaducyate ātmā jñātavya iti tatredam eva sarvajñasarvakartṛsvatantraśivasvarūpatayā pratyabhijñānam ātmano jñānaṃ na tu /
* puruṣa evedaṃ sarvam || VSpkC_2.6-7:13
* iti śrutyantaviduktam /
* ta ātmopāsakāḥ sarve na gacchanti paraṃ padam || VSpkC_2.6-7:14
* ityāmnāyokteḥ || VSpkC_2.6-7:15
* tathā dīkṣāvasare yojanikādyarthamayameva śiṣyātmano'nugrahaḥ imāmeva samāpattiṃ vidvānācāryaḥ śiṣyātmānaṃ śive yojayannācāryo bhavatītyarthaḥ || VSpkC_2.6-7:16
* iyaṃ svapratyayasiddhā putrakādeḥ śivātmanaḥ sadbhāvasya pāramārthikasvarūpasya dāyinī nirvāṇadīkṣā || VSpkC_2.6-7:17
* yathoktam /
* evaṃ yo veda tattvena tasya nirvāṇadāyinī /
* dīkṣā bhavatyasaṃdigdhā tilājyāhutivarjitā || VSpkC_2.6-7:18
* iti || VSpkC_2.6-7:19
* hautrī dīkṣāpi dīkṣaiva tatra mā bhūt kasyacid anāśvāsa ityāśayenātraivakāro na kṛtaḥ śrīmahāgurupravareṇeti śivam || VSpkC_2.6-7:20]
spandakārikā, tṛtīyo niḥṣyandaḥ
yathecchābhyarthito dhātā jāgrato 'rthān hṛdi sthitān /
somasūryodayaṃ kṛtvā sampādayati dehinaḥ
tathā svapne'pyabhīṣṭārthān praṇayasyānatikramāt /
nityaṃ sphuṭataraṃ madhye sthito'vaśyaṃ prakāśayet
* [<Spandakārikānirṇaya>
* dhatte sarvamātmanīti dhātā śaṃkarātmā svabhāvaḥ sa yathā jāgrataḥ jāgarāyāmabhivyaktasvasvātantryasya dehino dehabhūmikāmeva prakaṭībhūtapiṇḍasthajñānasya yoginaḥ sambandhinyecchayābhyarthito 'ntarmukhasvarūpavimarśabalena prasādito hṛdi cetasi sthitānarthāniti bindunādādijñānapuraḥ kṣobhapratibhācālanabodhastobhajñānasaṃcārādiprayojanāni sampādayati || VSpkC_3.1-2:1
* kathaṃ somasūryayor jñānakriyāśaktyor udayaṃ kṛtvā jñānaśaktyā bhāsyamānaṃ hi tattatkriyāśaktyonmīlyate || VSpkC_3.1-2:2
* samāveśonmiṣatpratibhātmakamūlāvaṣṭambhayuktisphāritajñānakriyāvyāptisārasavyetaramarīcivisphāraṇakrameṇa tattadvedhasaṃkramaṇādi sampādayati yogiśarīrānupraviṣṭaḥ parameśvaraḥ || VSpkC_3.1-2:3
* yathā caivaṃ tathā /
* anāgatāyāṃ nidrāyāṃ vinaṣṭe bāhyagocare /
* sāvasthā manasā gamyā parā devī prakāśate || VSpkC_3.1-2:4
* iti || VSpkC_3.1-2:5
* pīnāṃ ca durbalāṃ śaktiṃ dhyātvā dvādaśagocare /
* praviśya hṛdaye dhyāyan svapnasvātantryam āpnuyāt || VSpkC_3.1-2:6
* iti sampradāyasthityā vamanagrāsasaktatadubhayavisargāraṇicitiśaktiparāmarśamukhena nityaṃ praṇayam anatikrāmato bhagavatprārthanāparasya yoganidrārūḍhasya sphuṭataram anācchāditarūpatayā madhye sauṣumnadhāmani sthito dhātā svapne 'pyabhīṣṭān evāṇavaśāktaśāmbhavasamāveśādīn anyān api samāveśābhyāsarasonmṛṣṭamatimukurasya jijñāsitān arthān avaśyaṃ prakaṭīkaroti nāsya yoginaḥ svapnasuṣuptayor vyāmoho bhavatītyarthaḥ || VSpkC_3.1-2:7
* svapnena sauṣuptam apyupalakṣitam || VSpkC_3.1-2:8
* atrābhīṣṭārthaprakāśe āvṛttyā ayameva hetuḥ praṇayasya prārthanāyā antarmukhasvarūpapariśīlanopāsāsaṃpādyasya māyākāluṣyopaśamalakṣaṇasya prasādasya bhagavatānatikramāt || VSpkC_3.1-2:9
* parameśvaro hi cidātmā yady antarmukhocitasevākrameṇārthyate tat tat saṃpādayata eva jāgrataḥ iti paratattve jāgarūkasya jāgarāvasthāsthasya ceti śleṣoktyā vyākhyeyam || VSpkC_3.1-2:10
* yadi punarevaṃ sāvadhāno na bhavati tadā nāsya yogitetyāha || VSpkC_3.1-2:11]
anyathā tu svatantrā syāt sṛṣṭis taddharmakatvataḥ /
satataṃ laukikasyeva jāgratsvapnapadadvaye
* [<Spandakārikānirṇaya>
* yadyuktayuktyā nityaṃ nārādhyate dhātā tadā svasvarūpasthityabhāve satataṃ pratyahaṃ laukikasyeva cāsya yogino 'pi jāgarāyāṃ svapne ca sādhāraṇāsādhāraṇārthaprakāśanatanniścayanādisvabhāvā pārameśvarī sṛṣṭiḥ svatantrā syāllaukikavadyoginam api saṃsārāvaṭa evāsau pātayed ityarthaḥ || VSpkC_3.3:1
* yathoktam /
* pravṛttir bhūtānāmaiśvarī /
* iti || VSpkC_3.3:2
* taddharmakatvataḥ iti svapnajāgarādipadaprakāśane bhagavatsṛṣṭeḥ svātantryasvabhāvād ityarthaḥ || VSpkC_3.3:3
* evaṃ svapnasauṣuptanirdalanopāyaṃ svaprabuddhatāyai saṃsādhya spandatattvasamāveśopāyaṃ suprabuddhasya dṛṣṭāntayuktipūrvakaṃ nirūpayati jijñāsitārthajñaptir apītthaṃ bhavatītyādiśati || VSpkC_3.3:4]
yathā hy artho 'sphuṭo dṛṣṭaḥ sāvadhāne'pi cetasi /
bhūyaḥ sphuṭataro bhāti svabalodyogabhāvitaḥ
tathā yatparamārthena yena yatra yathā sthitam /
tattathā balamākramya na cirāt sampravartate
* [<Spandakārikānirṇaya>
* hiśabdaḥ kilaśabdārthe || VSpkC_3.4-5:1
* sāvadhāne'pi cetasi dūratvādidoṣair yathā kilārtho 'sphuṭo dṛṣṭo bhūyo 'dhyakṣanirīkṣaṇātmanā svabalodyogena bhāvito bhṛśam ālokito na kevalaṃ sphuṭo yāvat sphuṭataro'pi bhāti tathā yatspandatattvātmakaṃ balaṃ yenānandaghanatātmanā paramārthena yatreti śaṃkarātmani svasvabhāve yatheti abhedavyāptyā sthitaṃ tatkartṛ tatheti svabalodyogena antarmukhatadekātmatāpariśīlanaprayatnena saṃbhāvitaṃ śīghrameva sphuṭataratvena pravartate abhivyajyate || VSpkC_3.4-5:2
* kathamākramyārādhakasya kalpitadehādipramātṛbhūmiṃ svātmanyeva nimagnāṃ kṛtvātha ca spandātmakaṃ balamākramya sthitasya kalpitadehabuddhipramātṛbhūmim asakṛd uttejayataḥ sādhakasya yogino yajjijñāsitaṃ nidhānādi yatra deśādau yena hemādinā paramārthena yathā saṃniveśena sthitaṃ tathā tadacirād eva prakāśate || VSpkC_3.4-5:3
* kartṛśaktyādir apyamuta eva balāt prādurbhavatītyāha || VSpkC_3.4-5:4]
durbalo'pi tadākramya yataḥ kārye pravartate /
ācchādayedbubhukṣāṃ ca tathā yo 'tibubhukṣitaḥ
* [<Spandakārikānirṇaya>
* yathā kṣīṇadhātur ṛṣiprāyaḥ so 'pi spandātmakaṃ balam ākramya spandasamāveśabalena prāṇapramātṛbhūmim asakṛd uttejya kārye 'vaśyakartavye karmaṇi pravartate aśakyam api vastu tadbalākramaṇenaiva karotītyarthaḥ || VSpkC_3.6:1
* tathā yo 'pyatibubhukṣitaḥ so 'pi tadbalākrāntyā kṣutpipāsādi śamayati || VSpkC_3.6:2
* na hi cidghanāṃ bhūmim anupraviṣṭasya dvaṃdvābhibhavaḥ kaścit prāṇādibhuva eva tadāśrayatvāttasyāś ceha cidbhūmau nimagnatvāt || VSpkC_3.6:3
* yata evam uktasūtropapattikramānusāreṇedṛk siddhisamudāyo 'smād bhavatītyataḥ || VSpkC_3.6:4]
anenādhiṣṭhite dehe yathā sarvajñatādayaḥ /
tathā svātmanyadhiṣṭhānāt sarvatraivaṃ bhaviṣyati
* [<Spandakārikānirṇaya>
* anena svasvabhāvātmanā spandatattvenādhiṣṭhite vyāpte dehe sati yathā tadavasthocitārthānubhavakaraṇādirūpāḥ sarvajñatāsarvakartṛtādayo dharmā āvirbhavanti dehinaḥ tathā yadyayaṃ kūrmāṅgasaṃkocavat sarvopasaṃhāreṇa mahāvikāsayuktyā vā svasminnanapāyinyātmani cidrūpe adhiṣṭhānaṃ karoti uktābhijñānapratyabhijñāte tatraiva samāveśasthitiṃ badhnāti tadā sarvatreti śivādau kṣityante evam iti śaṃkarataducitasarvajñatāsarvakartṛtādirūpo bhaviṣyati || VSpkC_3.7:1
* idam apyetatprasādenetyāha || VSpkC_3.7:2]
glānir viluṇṭhikā dehe tasyāścājñānataḥ sṛtiḥ /
tadunmeṣaviluptaṃ cet kutaḥ sā syādahetukā
* [<Spandakārikānirṇaya>
* mnā sarvakeśānāmāspadaṃ tataśca dehe yā glāniḥ arthāddehābhimāninaḥ puṃso yo harṣakṣayo'sau viluṇṭhikā parasaṃviddraviṇāpahāreṇa pārimityadaurgatyapradā tasyāśca glāner ajñānataś cidānandaghanasvasvarūpāpratyabhijñānāt sṛtir udbhavo 'vasthitiśca || VSpkC_3.8:1
* tadajñānaṃ pradarśayiṣyamāṇasvarūpeṇonmeṣarūpeṇa cedviluptaṃ nikṛttaṃ tadāsau glānirajñānātmano hetorabhāvāt kutaḥ syānna bhaved ityarthaḥ || VSpkC_3.8:2
* glānyabhāve ca dehe 'vaśyambhāvinyo vyādhyādisaṃtāpāvasthā api yathā yathā yogino 'pakṛṣyante tathā tathā hemna ivātitāpyamānasya kālikāpagame svasvarūpaṃ dedīpyata eva || VSpkC_3.8:3
* evaṃ ca dehāvasthitasyāpi sarvadā glānyabhāva eva parayogino vibhūtiḥ || VSpkC_3.8:4
* yathoktaṃ paramayoginyā madālasayā bāladārakān prayogīkurvatyā /
* tvaṃ kañcuke śīryamāṇe nije'smin dehe heye mūḍhatāṃ mā vrajethāḥ /
* śubhāśubhaiḥ karmabhir dehametanmadādibhiḥ kañcukaste nibaddhaḥ || VSpkC_3.8:5
* iti mitasiddhyabhilāṣiṇo yoginaḥ samāveśābhyāsarasena dehaṃ vidhyato valīpalitādivyādhijayo bhavatītyapi bhaṅgyānena pratipāditam || VSpkC_3.8:6
* atha yo 'yam unmeṣaḥ sa kiṃsvarūpaḥ kim upāyalabhyaś cety ākāṅkṣāyām āha || VSpkC_3.8:7]
ekacintāprasaktasya yataḥ syād aparodayaḥ /
unmeṣaḥ sa tu vijñeyaḥ svayaṃ tamupalakṣayet
* [<Spandakārikānirṇaya>
* bhāve tyakte niruddhā cinnaiva bhāvāntaraṃ vrajet /
* tadā tanmadhyabhāvena vikasatyatibhāvanā || VSpkC_3.9:1
* iti nītyā ekasyāṃ kasyāṃcid ālambanaviśeṣanibhṛtavikārātmikāyāṃ cintāyāṃ prasaktasya ekāgrībhūtasya yogino yata iti tadekāgratāprakarṣollasatsaṃvitsphāratas tadālambananimīlanājjhaṭiti grastasamastacintāsaṃtater agnīṣomāvibhedātmanaḥ spandatattvādapara evodayaściccamatkārātmānya eva lokottara ullāsaḥ syāt sa taccamatkāronmeṣakatvād evonmeṣo vijñātavyo 'nveṣaṇīyaḥ ittham eva yoginā jñātuṃ śakyaḥ tataśca svayamiti idaṃtāviṣayatvābhāvād akṛtakaprayatnātmanāvadhānenāhaṃtayaivopetyātmani lakṣayet asādhāraṇena camatkārātmanā pratyabhijānīyāt || VSpkC_3.9:2
* yata ekasyāṃ viṣayavicārādicintāyāṃ prasaktasya aparasyāś cintāyā jhaṭityudayaḥ syāt sa cintādvayavyāpaka unmeṣaḥ ityanye || VSpkC_3.9:3
* idānīṃ mitayogijanaprayatnasādhyāsvapi tāsu tāsu siddhiṣūnmeṣaṇapariśīlanamātroditāsu parayogino heyatvam eva mantavyam ityādiśati || VSpkC_3.9:4]
ato bindur ato nādo rūpam asmād ato rasaḥ /
pravartante 'cireṇaiva kṣobhakatvena dehinaḥ
* [<Spandakārikānirṇaya>
* ata unmeṣād upalakṣyamāṇād apralīyamānasthūlasūkṣmādidehāhambhāvasya yogino 'cireṇaiva bhrūmadhyādau tārakāprakāśarūpo bindur aśeṣavedyasāmānyaprakāśātmā nādaḥ sakalavācakāvibhediśabdanarūpo 'nāhatadhvanirūpo rūpamandhakāre 'pi prakāśanaṃ tejaḥ rasaśca rasanāgre lokottara āsvādaḥ kṣobhakatvena spandatattvasamāsādanavighnabhūtatāvatsaṃtoṣapradatvena vartante || VSpkC_3.10:1
* yadāhuḥ /
* te samādhāv upasargā vyutthāne siddhayaḥ /
* iti || VSpkC_3.10:2
* evamunmeṣanibhālanodyuktasyāpi dehātmamānino yogino bindunādādayaḥ kṣobhakā bhavantītyuktam || VSpkC_3.10:3
* idānīmatronmeṣātmani svabhāve dehapramātṛtāṃ nimajjayati tadākārāmapi parapramātṛtāṃ labhata ityāha || VSpkC_3.10:4]
didṛkṣayeva sarvārthān yadā vyāpyāvatiṣṭhate /
tadā kiṃ bahunoktena svayam evāvabhotsyate
* [<Spandakārikānirṇaya>
* yathā paśyantīrūpāvikalpakadidṛkṣāvasare didṛkṣito 'rtho 'ntarabhedena sphurati tathaiva svacchandādyadhvaprakriyoktān dharādiśivāntāntarbhāvino 'śeṣānarthān vyāpyeti sarvam aham iti sadāśivavat svavikalpānusaṃdhānapūrvakam avikalpāntam abhedavimarśāntaḥkroḍīkāreṇācchādya yadāvatiṣṭhate asyāḥ samāpatterna vicalati tāvad aśeṣavedyaikīkāreṇonmiṣattāvadvedyagrāsīkārimahāpramātṛtāsamāveśacamatkārarūpaṃ yat phalaṃ tat svayam evāvabhotsyate svasaṃvidevānubhaviṣyati kim atra bahunā pratipāditena || VSpkC_3.11:1
* tasyopalabdhiḥ satatam iti pratijñāya tadanantaram upapāditam upāyajātaṃ pariśīlayataḥ satataṃ spandatattvasamāviṣṭatvaṃ suprabuddhasya bhavatīti tadanantaprameyasaṃbhinnatvād upadeśyahṛdaye smārayann anupraveśayuktyupasaṃhārabhaṅgyāha || VSpkC_3.11:2]
prabuddhaḥ sarvadā tiṣṭhejjñānenālokya gocaram /
ekatrāropayetsarvaṃ tato 'nyena na pīḍyate
* [<Spandakārikānirṇaya>
* sarvadā jāgarāsvapnasuṣuptasaṃvidādimadhyāntapadeṣu prabuddhas tiṣṭhet unmīlitaspandatattvāvaṣṭambhadivyadṛṣṭiḥ suprabuddhatām eva bhajeta || VSpkC_3.12:1
* kathaṃ jñānena bahirmukhenāvabhāsena sarvaṃ gocaraṃ nīlasukhādirūpaṃ viṣayam ālokya /
* tasmācchabdārthacintāsu na sāvasthā na yā śivaḥ /
* ityupapāditadṛśā vimṛśya ekatra sraṣṭari śaṃkarātmani svabhāve sarvam āropayet nimīlanonmīlanadaśayos tadabhedena jānīyāt pūrvāparakoṭyavaṣṭambhadārḍhyān madhyabhūmim api cidrasāśyānatārūpatayaiva paśyed ityarthaḥ || VSpkC_3.12:2
* evaṃ ca na kenacid anyena vyatiriktena vastunā bādhyate sarvasmin svātmanaḥ svīkṛtatvāt || VSpkC_3.12:3
* yathoktaṃ śrīpratyabhijñākāreṇa /
* yo 'vikalpam idam artham aṇḍajaṃ paśyatīśa nikhilaṃ bhavadvapuḥ /
* svātmapakṣaparipūrite jagatyasya nityasukhinaḥ kuto bhayam /
* iti || VSpkC_3.12:4
* tato 'nyena na pīḍyate iti yaduktaṃ tatra ko 'sāv anyaḥ pīḍakaḥ kaś ca pīḍyo yataḥ śivātmakam eva viśvamuktam ityāśaṅkya pāśānāṃ paśośca svarūpaṃ nirṇetum āha || VSpkC_3.12:5]
śabdarāśisamutthasya śaktivargasya bhogyatām /
kalāviluptavibhavo gataḥ sansa paśuḥ smṛtaḥ
* [<Spandakārikānirṇaya>
* iha yo 'yaṃ prakāśātmā svasvabhāvaḥ śāṃkara uktaḥ asau /
* vyavasthitaḥ karotyeṣa viśvakāraṇam īśvaraḥ /
* sṛṣṭiṃ sthitiṃ ca saṃhāraṃ tirodhānamanugraham || VSpkC_3.13:1
* iti śrīsvacchandaśāstradṛṣṭyā nijaśaktyāśliṣṭaḥ sadā pañcavidhakṛtyakārī svatantraḥ spandalaliteśvarādiśabdair āgameṣūdghoṣyate || VSpkC_3.13:2
* svātantryaśaktir evāsya sanātanī pūrṇāhaṃtārūpā parā matsyodarī mahāsattā sphurattormiḥ sāraṃ hṛdayaṃ bhairavī devī śikhā ityādibhir asaṃkhyaiḥ prakārais tatra tatra nirucyate || VSpkC_3.13:3
* pūrṇāhaṃtaiva cāsyānuttarānāhataśaktisaṃpuṭīkārasvīkṛtādikṣāntavarṇabhaṭṭārikā tata eva svīkṛtānantavācyavākarūpaṣaḍadhvasphāramayāśeṣaśakticakrakroḍīkārāntaḥ kṛtaniḥśeṣasargapralayādiparamparāpyakramavimarśarūpaiva nityoditānuccāryamahāmantramayī sarvajīvitabhūtā parā vāk || VSpkC_3.13:4
* eṣaiva bhagavata iyadviśvavaicitryacalattām iva svātmani prathayantī spandate ityarthānugamāt spanda iti ihocyate || VSpkC_3.13:5
* evaṃ ceyad viśvaśaktikhacitaparāśaktisundarasya svātmanaḥ svarūpagopanakrīḍayā svātmabhittāv evāṃśāṃśikayā nirbhāsanaṃ bhagavān yāvaccikīrṣati tāvadekaivābhinnāpyasau tadīyā vimarśaśaktiricchātvaṃ pratipadya jñānakriyārūpatayā sthitvā śivaśaktiparāmarśātmakabījayonibhedena dvidhā bhūtvā vargabhedena tatkalābhedena ca navadhā pañcāśaddhā ca sphurantī tadvimarśasārair aghoraghoraghorataraiḥ saṃvittidevatātmabhiḥ rūpaiḥ prathamānā bhagavataḥ pañcavidhakṛtyakāritāṃ nirvahati || VSpkC_3.13:6
* yathoktaṃ śrīmālinīvijayottare /
* yā sā śaktirjagaddhātuḥ kathitā samavāyinī /
* icchātvaṃ tasya sā devī sisṛkṣoḥ pratipadyate || VSpkC_3.13:7
* saikāpi satyanekatvaṃ yathā gacchati tacchṛṇu /
* evametaditi jñeyaṃ nānyatheti suniścitam || VSpkC_3.13:8
* jñāpayantī jagatyatra jñānaśaktirnigadyate /
* evaṃ bhavatvidaṃ sarvamiti kāryonmukhī yadā || VSpkC_3.13:9
* jātā tadaiva tadvastu kurvatyatra kriyocyate /
* evameṣā dvirūpāpi punarbhedairanantatām || VSpkC_3.13:10
* arthopādhivaśād yāti cintāmaṇiriveśvarī /
* tatra tāvatsamāpannā mātṛbhāvaṃ vibhidyate || VSpkC_3.13:11
* dvidhā ca navadhā caiva pañcāśaddhā ca mālinī /
* bījayonyātmakādbhedāddvidhā bījaṃ svarā matāḥ || VSpkC_3.13:12
* kādayaśca smṛtā yonirnavadhā vargabhedataḥ /
* pṛthagvarṇavibhedena śatārdhakiraṇojjvalā || VSpkC_3.13:13
* bījamatra śivaḥ śaktir yonir ityabhidhīyate /
* vargāṣṭakamiti jñeyamaghorādyamanukramāt || VSpkC_3.13:14
* tadeva śaktibhedena māheśvaryādi cāṣṭakam /
* śatārdhabhedabhinnā ca tatsaṃkhyānāṃ varānane || VSpkC_3.13:15
* rudrāṇāṃ vācakatvena kalpitā parameṣṭhinā /
* tadvadeva ca śaktīnāṃ tatsaṃkhyānāmanukramāt || VSpkC_3.13:16
* ityādi || VSpkC_3.13:17
* tathā /
* viṣayeṣveva saṃlīnānadho'dhaḥ pātayantyaṇūn /
* rudrāṇūnyāḥ samāliṅgya ghorataryo 'parāstu tāḥ || VSpkC_3.13:18
* miśrakarmaphalāsaktiṃ pūrvavajjanayanti yāḥ || VSpkC_3.13:19
* muktimārganirodhinyastāḥ syur ghorāḥ parāparāḥ || VSpkC_3.13:20
* pūrvavajjantujātasya śivadhāmaphalapradāḥ /
* parāḥ prakathitās tajjñair aghorāḥ śivaśaktayaḥ || VSpkC_3.13:21
* iti || VSpkC_3.13:22
* evaṃ śabdarāśeḥ samutthito varganavakarūpo yo brāhmyādidevatāvargaḥ śivasahitastasya bhogyatāṃ pāśyatāṃ gataḥ sansa eva śaṃkarātmā svabhāvaḥ paśuḥ smṛtaḥ āgameṣu tathoktaḥ || VSpkC_3.13:23
* nanu kathaṃ bhoktā maheśvara imāmavasthāṃ prāptaḥ ityāśaṅkāśāntyai viśeṣaṇadvāreṇa hetumāha kalāviluptavibhava iti || VSpkC_3.13:24
* kalayati bahiḥ kṣipati pārimityena paricchinattīti kalā māyāśaktiḥ tayā viluptavibhavaḥ svamāyayā gūhitaiśvaryaḥ sthita ityarthaḥ || VSpkC_3.13:25
* atha ca kalayā kiṃcitkartṛtvopodbalanātmanā śaktyā tadupalakṣitena kalāvidyākālaniyatirāgātmanā kañcukena viluptavibhavaḥ sthagitapūrṇatvakartṛtvādidharmaḥ || VSpkC_3.13:26
* bhavatvevaṃ bhogyatāṃ tu kathamasau śaktivargasya gataḥ ityatraitad evottaram || VSpkC_3.13:27
* kalābhir akārādivargādhiṣṭhāyikābhir brāhmyādibhis tadvarṇabhaṭṭārakādhiṣṭhātṛbhūtābhiś ca śrīmālinīvijayoktadevatārūpābhiḥ kalābhir akārādivarṇair viluptavibhavaḥ saṃkucito'smi apūrṇo 'smi karavāṇi kiṃcididam upādade idaṃ jahāmi ityādivicitravikalpakāvikalpakapratipattikadambakāntaranupraviṣṭasthūlasūkṣmaśabdānuvedhakadarthito harṣaśokādirūpatāṃ nenīyamāna iva kṣaṇam api svarūpasthitiṃ na labhate yataḥ ato'sāv uktarūpaḥ śaktivargeṇa bhujyamānaḥ paśur uktaḥ || VSpkC_3.13:28
* kalayā akhyātyātmanāṃśena viluptavibhavaḥ saṃkucita iva na tu tattvataḥ śivātmā svabhāvo 'sya kvāpi gataḥ tadabhāve hi sa eva na sphuret || VSpkC_3.13:29
* tathāvabhāsamānaireva kalābhiḥ saṃkucitaiḥ śabdair jñānaiś ca viluptavibhavas tathārūpam ātmānaṃ na vimraṣṭuṃ kṣama ityarthaḥ || VSpkC_3.13:30
* adhunā paśuḥ saṃkucitadṛkśaktibādhyaḥ pāśyaś cetyetad vibhajati || VSpkC_3.13:31]
parāmṛtarasāpāyas tasya yaḥ pratyayodbhavaḥ /
tenāsvatantratāmeti sa ca tanmātragocaraḥ
* [<Spandakārikānirṇaya>
* tasya paśoryaḥ pratyayānāṃ laukikaśāstrīyavikalpānāṃ tadadhivāsitānāṃ bhinnārthajñānānāṃ vikalpānām apyudbhavaḥ vināśāghrāta utpādaḥ sa parasyāmṛtarasasya cidghanasyānandaprasarasyāpāyo nimajjanam || VSpkC_3.14:1
* uditeṣu bhinnārtheṣu pratyayeṣu cidbhūmiḥ sthitāpy aparāmṛśyamānatvād asthiteva lakṣyate tata evam uktam || VSpkC_3.14:2
* tena ca pratyayodbhavenāyam asvatantratām eti tadvaśaḥ sampadyate || VSpkC_3.14:3
* yaduktaṃ śrīśivasūtreṣu jñānaṃ bandhaḥ iti || VSpkC_3.14:4
* śrīmadvyāsamunināpi mātāpitṛmayo bālye iti || VSpkC_3.14:5
* śrīmadālasayāpi || VSpkC_3.14:6
* tāteti kiṃcittanayeti kiṃcit ambeti kiṃciddayiteti kiṃcit /
* mameti kiṃcin na mameti kiṃcit bhautaṃ saṃghaṃ bahudhā mā lapethāḥ || VSpkC_3.14:7
* iti || VSpkC_3.14:8
* pratyayasyodbhavastanmātrāṇi tīvrātīvrabhedasāmānyavṛttayo gocaro yasya tathābhūto bhinnavedyaviṣaya ityarthaḥ || VSpkC_3.14:9
* anenedamāha yāvadiyaṃ bhinnavedyaprathā tāvad baddha eva yadā tūktopadeśayuktyā sarvam ātmamayam evāvicalapratipattyā pratipadyate tadā jīvanmukta iti || VSpkC_3.14:10
* yathoktam iti vā yasya saṃvittiḥ ityādi || VSpkC_3.14:11
* evaṃ ca yat pūrvam uktaṃ tasmācchabdārthacintāsu na sāvasthā na yā śivaḥ ityādi na tena saha parāmṛtarasāpāyas tasya yaḥ pratyayodbhavaḥ ityasya vaiṣamyaṃ kiṃcit || VSpkC_3.14:12
* nanu yadi pratyayodbhavo 'pyasya parāmṛtarasāpāyaḥ tatkatham uktaṃ śaktivargasya bhogyatāṃ gata ityāśaṅkāṃ pariharati || VSpkC_3.14:13]
svarūpāvaraṇe cāsya śaktayaḥ satatotthitāḥ /
yataḥ śabdānuvedhena na vinā pratyayodbhavaḥ
* [<Spandakārikānirṇaya>
* caḥ śaṅkāṃ dyotayan tatparihārarūpaṃ prameyāntaraṃ samuccinoti || VSpkC_3.15:1
* asya paśoḥ svasya śivātmano rūpasyāvaraṇe bhittibhūtatvena prathamānasyāpi samyagaparāmarśane tannimittaṃ vyākhyātarūpāḥ śaktayaḥ satatam utthitāḥ yāvaddhi parāmṛtarasātmakasvasvarūpapratyabhijñānam asya na vṛttaṃ tāvad etāḥ svasvarūpāvaraṇāyodyacchantyeva || VSpkC_3.15:2
* yato'sya yaḥ pratyayodbhavo vikalpakāvikalpakajñānaprasaraḥ sa śabdānuvedhena ahamidaṃ jānāmi ityādinā sūkṣmāntaḥśabdānurañjanena sthūlābhilāpasaṃsargeṇa ca vinā na bhavati iti tiraścām apyasāṃketikaḥ nirdeśaprakhyaḥ svātmani ca śironirdeśaprakhyo 'ntarabhyupagamarūpaḥ śabdanavimarśo 'styeva anyathā bālasya prathamasaṃketagrahaṇaṃ na ghaṭeta antarūhāpohātmakavimarśaśūnyatvāt /
* sthūlaśabdānuvedhamayas tu vikalpaḥ sarvasya svānubhavasiddhaḥ || VSpkC_3.15:3
* ślokatrayoktam artham upasaṃharanniyataḥ prameyasya sāmānyaspandatattvādabhinnatāṃ prāguktām anubadhnan tatpratyabhijñānāpratyabhijñānamayau bandhamokṣau iti lakṣayati || VSpkC_3.15:4]
seyaṃ kriyātmikā śaktiḥ śivasya paśuvartinī /
bandhayitrī svamārgasthā jñātā siddhyupapādikā
* [<Spandakārikānirṇaya>
* seti ślokatrayanirṇītatvāt iyamiti prameyaparyantena rūpeṇa sphurantī svasvabhāvarūpasya cidātmanaḥ śivasya sambandhinī spandatattvātmikā parābhaṭṭārikaiva viśvavaicitryāvasthitikāritvāt kriyāśaktiḥ prāṅnirṇītadṛśā śiva eva gṛhītapaśubhūmike vartamānā prāṇapuryaṣṭakarūpam amuṃ kartṛtātmanāhaṃtāvipruṣā prokṣitaṃ kurvāṇā tathārūpeṇāpratyabhijñāya svarūpāvārakatvād dhānādānādiparikleśahetutvācca bandhayitrī bhavati || VSpkC_3.16:1
* yadā tu svasya śivātmano rūpasya yo mārgaḥ /
* śaktyavasthāṃ praviṣṭasya nirvibhāgena bhāvanā /
* tadāsau śivarūpī syācchaivī mukham ihocyate || VSpkC_3.16:2
* iti śrīvijñānabhaṭṭārakoktanītyā prāptyupāyaḥ parāśaktistadātmatayāsau kriyāśaktirjñāyate yoginā yadā vā vikalpakāvikalpakaprasare 'pi śivasvarūpasya svātmano 'ṃśabhūtam evāśeṣavedyam anenekṣyate tadāsyāsau parānandamayīṃ parāṃ siddhim upapādayati || VSpkC_3.16:3]
tanmātrodayarūpeṇa mano'hambuddhivartinā /
puryaṣṭakena saṃruddhas tadutthaṃ pratyayodbhavam
bhuṅkte paravaśo bhogaṃ tadbhāvātsaṃsaredataḥ /
saṃsṛtipralayasyāsya kāraṇaṃ sampracakṣmahe
* [<Spandakārikānirṇaya>
* puryaṣṭakotthitaṃ bhogaṃ bhuṅkte || VSpkC_3.17-18:1
* yata eva pratyayeṣu sukhādipratyayodbhavaḥ ata evāsau pratyayodbhavāt paśuḥ paravaśaḥ śabdānuvedhakrameṇa pade pade brāhmyādidevībhir ākṣipyamāṇaḥ na tu suprabuddhavat svatantraḥ tasya puryaṣṭakasya bhāvādeva punaḥpunarudbodhitavicitravāsanaḥ saṃsaret tattadbhogocitabhogāyatanāni śarīrāṇyarjayitvā gṛhṇāti cotsṛjati ca || VSpkC_3.17-18:2
* yataś caivam ato 'sya puryaṣṭakasaṃruddhasya yā saṃsṛtis tasyā yaḥ prakṛṣṭo layaḥ puryaṣṭakātmakamalocchedena vināśaḥ tasya kāraṇaṃ samyak sukhopāyaṃ pracakṣmahe samanantaram eva brūmaḥ tathā sampracakṣmahe prakaraṇe 'smin svayaṃ pratipāditavantaḥ || VSpkC_3.17-18:3
* vartamānasāmīpye vartamānavad vā || VSpkC_3.17-18:4
* iti vartamānaprayogaḥ || VSpkC_3.17-18:5
* etat pratipādayan ādyasūtroktamarthaṃ nigamayati || VSpkC_3.17-18:6]
yadā tv ekatra saṃrūḍhas tadā tasya layodayau /
niyacchan bhoktṛtām eti tataś cakreśvaro bhavet
Original text: Spandakārikā with the commentary by Kṣemarāja · Edition: M. K. Shastri Srinagar: Kashmir Pratap Steam Press, 1925 · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0