Spandakārikā with the commentary (with commentary) · Chapter 1
Spandakārikā, prathamo niḥṣyandaḥ
yasyonmeṣanimeṣābhyāṃ jagataḥ pralayodayau /
taṃ śakticakravibhavaprabhavaṃ śaṃkaraṃ stumaḥ
* [<Spandakārikānirṇaya>
* śam upaśāntāśeṣopatāpaparamānandādvayamayasvacaitanyasphārapratyabhijñāpanasvarūpam anugrahaṃ karoti yas tam imaṃ svasvabhāvaṃ śaṃkaraṃ stumas taṃ viśvotkarṣitvena parāmṛśantas tatkḷptakalpitapramātṛpadanimajjanena samāviśāmaḥ tatsamāveśa eva hi jīvanmuktiphala iha prakaraṇa upadeśyaḥ || VSpkC_1.1:1
* bahuvacanam anugrahadṛṣṭikaṭākṣitāśeṣānugrāhyābhedaprathanāya || VSpkC_1.1:2
* tam ity anena yad asya asāmānyatvam api dhvanitaṃ tat prathayati yasyety ardhena || VSpkC_1.1:3
* iha parameśvaraḥ prakāśātmā mahādevaḥ śabdarāśiparamārthapūrṇāhantāparāmarśasāratvāt sadaivānandaghanasphurattātmakobhayavisargāraṇiparāśaktyātmakapūrṇasvātantryasvarūpas tata eva citsvābhāvyād acalasyāpi śrībhagavataḥ svātantryaśaktir avibhaktāpy aśeṣasargasaṃhārādiparamparāṃ darpaṇanagaravatsvabhittāv eva bhāviyuktyānadhikām apy adhikām iva darśayantī kiṃcic calattātmakadhātvarthānugamāt spanda ity abhihitā tena bhagavān sadāspandatattvasatattvo na tv aspandaḥ yad āhuḥ kecit aspandaṃ paraṃ tattvam iti || VSpkC_1.1:4
* evaṃ hi śāntasvarūpatvād anīśvaram evaitad bhavet || VSpkC_1.1:5
* sphurattāsāraspandaśaktimayaśaṃkarātmakasvasvabhāvapratipādanāyaiva cedaṃ śāstraṃ samucitaspandābhidhānaṃ mahāgurubhir nibaddham || VSpkC_1.1:6
* etac ca vyaktībhaviṣyati || VSpkC_1.1:7
* sā caiṣā spandaśaktir garbhīkṛtānantasargasaṃhāraikaghanāhantācamatkārānandarūpā niḥśeṣaśuddhāśuddharūpāmātṛmeyasaṃkocavikāsābhāsanasatattvā sarvopaniṣadupāsyā yugapad evonmeṣanimeṣamayī || VSpkC_1.1:8
* tathā hi śivādeḥ kṣityantasyāśeṣasya tattvagrāmasya prāksṛṣṭasya saṃhartṛrūpā yā nimeṣabhūr asāv evodbhaviṣyaddaśāpekṣayā sraṣṭurūponmeṣabhūmis tathā viśvanimeṣabhūś cidghanatonmeṣasārā cidghanatānimajjanabhūmir api viśvonmeṣarūpā || VSpkC_1.1:9
* yad āgamaḥ /
* lelihānā sadā devī sadā pūrṇā ca bhāsate || VSpkC_1.1:10
* ūrmir eṣā vibodhābdheḥ śaktir icchātmikā prabhoḥ || VSpkC_1.1:11
* iti || VSpkC_1.1:12
* śrīmān maheśvaro hi svātantryaśaktyā śivamantramaheśvaramantreśvaramantravijñānākalapralayākalasakalāntāṃ pramātṛbhūmikāṃ tadvedyabhūmikāṃ ca gṛhṇānaḥ pūrvapūrvarūpatāṃ bhittibhūtatayā sthitām apy antaḥsvarūpāvacchādanakrīḍayā nimeṣayann evonmeṣayati uttararūpatām avarohakrameṇa ārohakrameṇa tūttarottararūpatāṃ nimeṣayann eva jñānayoginām unmeṣayati pūrvapūrvarūpatām ata evottaram uttaraṃ pūrvatra pūrvatra saṃkocātmatāṃ jahadvikasitatvenāsāv ābhāsayati pūrvaṃ pūrvaṃ tu rūpaṃ yathottaraṃ vikasitatāṃ nimajjayan saṅkucitatvena darśayati || VSpkC_1.1:13
* evaṃ ca sarvaṃ sarvamayam eva prathayati kevalaṃ tadavabhāsitasaṃkocamātrata iyaṃ bhedapratipattir iva yad uddalanāyehatya upadeśa ity āstāṃ tāvad etat || VSpkC_1.1:14
* nīlasukhādyābhāsonmeṣamayy api ca saṃvit pramātrekātmakatatsvarūpanimeṣarūpāvabhātacarapītādyābhāsopasaṃhārarūpā ceti svasaṃvedanasiddhām imāṃ yugapad evonmeṣanimeṣobhayarūpāṃ pratibhāṃ bhagavatīṃ vicinvan tu mahādhiyaḥ saṃsāravicchedāya || VSpkC_1.1:15
* ata evonmeṣanimeṣābhyām ityetatpadaṃ nijavṛttau bhaṭṭaśrīkallaṭena saṃkalpamātreṇā ity avibhaktam evecchaśaktirūpatayā vyākhyāyi || VSpkC_1.1:16
* saṃgrahakṛtāpi ekacintāprasaktasya yataḥ syād aparodayaḥ || VSpkC_1.1:17
* unmeṣaḥ sa tu vijñeyaḥ svayaṃ tam upalakṣayet || VSpkC_1.1:18
* ity atra prārabdhacintāsaṃharaṇam eva parasvarūpodayahetur unmeṣa ity abhidhāsyate pravṛttacintāsaṃhāraṃ vinā parasvarūpodayābhāvāt || VSpkC_1.1:19
* etac ca tatraiva vitaniṣyāmaḥ || VSpkC_1.1:20
* parāmṛtarasāpāyas tasya yaḥ pratyayodbhavaḥ || VSpkC_1.1:21
* tenāsvatantratām eti sa ca tanmātragocaraḥ || VSpkC_1.1:22
* ity atrāpy udayaḥ pralayaparamārtha iti spaṣṭam eva vakṣyate || VSpkC_1.1:23
* yadā kṣobhaḥ pralīyeta tadā syāt paramaṃ padam || VSpkC_1.1:24
* ity atrāpi kṣobhapralayātmā nimeṣaḥ parapadonmeṣarūpa ity api nirūpayiṣyate || VSpkC_1.1:25
* tad evam ekaivobhayarūpāpi śaktiḥ kadācid unmeṣapradhānatayā vyavahriyate kadācin nimeṣapradhānatayā || VSpkC_1.1:26
* tataś ca yasya saṃbandhinyāḥ svarūpanimeṣātmanaḥ kāryonmeṣapradhānāyāḥ śakter hetor jagato viśvasya śivāder dharaṇyantasyodayo 'bhedasāratānimajjanasattvo nānāvaicitryaśālī bhedarūpaḥ sargaḥ svarūponmeṣātmanaś ca bāhyatānimeṣapradhānāyāḥ śakter jagataḥ pralayo 'bhedamayatodayātmā vicitrabhedarūpatāsaṃhāra ita pralayo 'py udayarūpa udayo 'pi ca pralayarūpa iti vyākhyeyam vastutas tu na kiṃcid udeti vyayate vā kevalaṃ spandaśaktir eva bhagavaty akramāpi tathātathābhāsarūpatayā sphuranty udetīva vyayata iva ceti darśayiṣyāmaḥ || VSpkC_1.1:27
* sthitivilayānu grahāṇāṃ viśiṣṭapralayodayarūpatvān nādhikyam iti pralayodayābhyām eva pañcavidhaṃ pārameśvaryaṃ kṛtyaṃ saṃgṛhītam || VSpkC_1.1:28
* nirṇītaṃ caivaṃprāyaṃ mayaiva prathamasūtramātravivaraṇe spandasaṃdohe || VSpkC_1.1:29
* nanu śrīmanmahārthadṛṣṭyā sṛṣṭyādidevatābhir eva vicitrā jagataḥ pralayodayāḥ saṃpādyante tat katham etad uktaṃ yasyetyādi ityāśaṅkyāha taṃ śakticakravibhavaprabhavām iti || VSpkC_1.1:30
* śaktīnāṃ sṛṣṭiraktādimarīcīdevīnāṃ cakraṃ dvādaśātmā samūhas tasya yo vibhava udyogāvabhāsanacarvaṇavilāpanātmā krīḍāḍambaras tasya prabhavaṃ hetum || VSpkC_1.1:31
* etā hi devyaḥ śrīmanmanthānabhairavaṃ cakreśvaram āliṅgya sarvadaivajagatsargādikrīḍāṃsaṃpādayantīty āmnāyaḥ || VSpkC_1.1:32
* atha ca kasmāt parameśvarasya jagatsargasaṃhārādihetutvam ity āśaṅkāyām etad evottaraṃ śakticakreti || VSpkC_1.1:33
* yāvaddhi kiṃcid viśvaṃ saṃbhavati tatprakāśamānatvena prakāśamayatvāt svāminaś cātmasaṃsthasya bhāvajātasya bhāsanam || VSpkC_1.1:34
* asty eva na vinā tasmād icchāmarśaḥ pravartate || VSpkC_1.1:35
* iti vipaścinniścitanītyā parameśvarasyāntaḥprakāśaikātmyena prakāśamānaṃ sthitaṃ sacchakticakram ity ucyate yataḥ parameśvarasyāgameṣv anantaśaktitvam uddhoṣyate || VSpkC_1.1:36
* tasya śakticakrasyābhāsaparamārthasya viśvasya yo vibhavaḥ parasparasaṃyojanāviyojanāvaicitryam anantaprakāraṃ tasya prabhavaṃ kāraṇam || VSpkC_1.1:37
* sa eva hi bhagavān vijñānadehātmakān svātmaikātmyena sthitān viśvān ābhāsān anyonyaṃ nānāvaicitryeṇa saṃyojayan viyojayaṃś ca viśvodayapralayahetuḥ || VSpkC_1.1:38
* tad uktaṃ śrībhaṭṭakallaṭena vijñānadehātmakasya śakticakraiśvaryasyotpattihetutvam || VSpkC_1.1:39
* ity etad vṛttyakṣarāṇām atra vyākhyādvaye 'py ānurūpyam || VSpkC_1.1:40
* api ca śaktayo 'sya jagat kṛtsnam || VSpkC_1.1:41
* ity āgamadṛṣṭyā tasmāc chabdārthacintāsu na sāvasthā na yā śivaḥ || VSpkC_1.1:42
* itīhatyasthityā ca jagadātmanaḥ tatkhecaryūrdhvamārgasthaṃ vyoma vāmeśigocaram || VSpkC_1.1:43
* iti rahasyanītyā ca vāmeśvarīkhecarīgocarīdikcarībhūcarī rūpasya mayaiva spandasandohe samyaṅ nirṇītasya aprabuddhadhiyas tv ete svasthitisthaganodyatāḥ || VSpkC_1.1:44
* ity atrāpi nirṇeṣyamāṇasyaitadvyākhyādvayavyākhyātaśakticakraprapañcabhūtasya ca yataḥ karaṇavargo 'yaṃ || VSpkC_1.1:45
* iti sthityendriyagrāmātmanaḥ tadākramya balaṃ mantrāḥ || VSpkC_1.1:46
* iti nityamantrātmanaḥ śabdarāśisamutthasya śaktivargasya || VSpkC_1.1:47
* iti nītyā brāhmyādidevatāsvabhāvasyaivam āder anantaprakārasyāpi mayaiva spandasandohe vitatya nirṇītasya śakticakrasya yo vibhavo māhātmyaṃ tatra prabhavatīti prabhavaṃ svatantraṃ na tu paśuvat paratantram || VSpkC_1.1:48
* śakticakrasya raśmipuñjasya yo vibhavo 'ntarmukho vikāsas tataḥ prabhava udayo 'bhivyaktir yasyeti bahuvrīhiṇāntarmukhatatsvarūpanibhālanād ayatnena parameśvarasvarūpapratyabhijñānaṃ bhavatīty arthaḥ || VSpkC_1.1:49
* kiṃ ca yasya cidānandaghanasyātmana unmeṣanimeṣābhyāṃ svarūponmīlananimīlanābhyāṃ yad antas tad bahiḥ iti yuktyā jagataḥ śarīrarūpasya tadanuṣaṅgeṇa bāhyasyāpi viśvasya pralayodayau yathāsaṃkhyaṃ majjanonmajjane bhavatas taṃ śakticakravibhavasya parasaṃviddevatāsphārasya prabhavaṃ bhaktibhājām etatsvarūpaprakāśakaṃ śaṃkaraṃ stumaḥ || VSpkC_1.1:50
* tathā yasya svātmanaḥ saṃbandhino bahirmukhatāprasararūpād unmeṣāj jagata udayo 'ntarmukhatārūpāc ca nimeṣāt pralayas taṃ viśvasargādikāryunmeṣādisvarūpasaṃviddevīmāhātmyasya hetuṃ śaṃkaraṃ stuma iti yathāsaṃbhavam api yojyam || VSpkC_1.1:51
* dehādyāviṣṭo 'pi parameśvaraḥ karaṇonmīlananimīlanābhyāṃ rūpādipañcakamayasya jagataḥ sargarsaṃhārau karoti || VSpkC_1.1:52
* yad uktaṃ rahasyatattvavidā tad evaṃ vyavahāre 'pi prabhur dehādim āviśan || VSpkC_1.1:53
* bhāntam evāntararthaugham icchayā bhāsayed bahiḥ || VSpkC_1.1:54
* evaṃvidhārthaparigrahāyāpi yasya svātantryaśaktyā iti tyaktvā yasyonmeṣanimeṣābhyām iti nyarūpi guruṇā || VSpkC_1.1:55
* atra ca śaṃkarastutiḥ samāveśarūpā prāpyatvenābhidheyā śakticakravibhavāt prabhavo yasyeti bahuvrīhiṇā śakticakravikāsas tatprāptāv upāya uktaḥ śakticakravibhavasya parasaṃviddevatāsphārasya bhaktibhājāṃ prabhavaṃ prakāśakam iti tatpuruṣeṇa phalam uktam || VSpkC_1.1:56
* yad vakṣyati tataś cakreśvaro bhavet || VSpkC_1.1:57
* ity abhidheyopāyayor upāyopeyabhāvaḥ saṃbandha ity abhidheyopāya saṃbandhaprayojanāny anenaiva sūtreṇa sūtritāni || VSpkC_1.1:58
* nanv evaṃbhūtaśaṃkarasvarūpasattāyāṃ kiṃ pramāṇaṃ kutaś copādānādihetuṃ vinā jagad asau janayati tasyaivopādānatve mṛtpiṇḍasyeva ghaṭena jagatā tirodhānaṃ kriyeta tirohitātirohitatāyāṃ ca bhagavataḥ svabhāvabhedaḥ syāt punar unmajjane ca hetuścintyo jagadudayeca dveetaprasaṅga ityetāḥ śaṅkā eka prahāreṇāpahartumāha || VSpkC_1.1:59]
yatra sthitamidaṃ sarvaṃ kāryaṃ yasmāc ca nirgatam /
tasyānāvṛtarūpatvān na nirodho'sti kutracit
* [<Spandakārikānirṇaya>
* tasyāsya śaṃkarātmanaḥ prakāśānandaghanasya svasvabhāvasya na kutraciddeśe kāla ākāre vā nirodhaḥ prasaravyāghāto 'sti anāvṛtarūpatvād asthagitasvabhāvatvāt || VSpkC_1.2:1
* ayaṃ bhāvaḥ iha yatkiṃcitprāṇapuryaṣṭakasukhanīlādikaṃ citprakāśasyāvarakaṃ saṃbhāvyate tadyadi na prakāśate na kiṃcit prakāśamānaṃ tu prakāśātmakaśaṃkarasvarūpameveti kiṃ kasya nirodhakaṃ ko vā nirodhārthaḥ || VSpkC_1.2:2
* etadeva tasyetyetadviśeṣaṇena yatretyādinopapādayati || VSpkC_1.2:3
* yatra yasmiṃścid rūpe svātmani idaṃ mātṛmānameyātmakaṃ sarvaṃ jagatkāryaṃ sthitaṃ yatprakāśena prakāśamānaṃ satsthitiṃ labhate tasya kathaṃ tena nirodhaḥ śakyas tannirodhe hi nirodhakābhimatameva na cakāsyādity āśayaśeṣaḥ || VSpkC_1.2:4
* yathoktam /
* tadātmanaiva tasya syātkathaṃ prāṇena yantraṇā || VSpkC_1.2:5
* ityajaḍapramātṛsiddhau || VSpkC_1.2:6
* nanūtpannasya sthityātmā prakāśe bhavati utpattireva tv asya kuta ityāha yasmāc ca nirgatamiti || VSpkC_1.2:7
* smṛtisvapnasaṃkalpayoginirmāṇadṛṣṭayā citaḥ svānubhavasiddhaṃ jagatkāraṇatvam ujjhitvā apramāṇakam anupapannaṃ ca pradhānaparamāṇvādīnāṃ na tatkalpayituṃ yujyate || VSpkC_1.2:8
* kāryapadena cedameva dhvanitaṃ kartuḥ kriyayā niṣpādyaṃ hi kāryamucyate na tu jaḍakāraṇānantarabhāvi jaḍasya kāraṇatvānupapatteḥ īśvarapratyabhijñoktanītyā || VSpkC_1.2:9
* bhaviṣyati caitat || VSpkC_1.2:10
* avasthāyugalaṃ cātra kāryakartṛtvaśabditam || VSpkC_1.2:11
* ityatra /
* sarvaśabdenopādānādinairapekṣyaṃ karturdhvanitam || VSpkC_1.2:12
* na ca kāryaṃ ghaṭādi kartuḥ kumbhakārādeḥ kadācitsvarūpaṃ tirodadhad dṛṣṭam || VSpkC_1.2:13
* nanu nirgatir avasthitasya bhavati tatkimetat kvacid ādāv eva sthitaṃ nānyatra sthitamapitu tatraiva cidātmanītyāha yatra sthitamiti || VSpkC_1.2:14
* āvṛttyā caitadyojyam || VSpkC_1.2:15
* ayamarthaḥ yadi cidātmani jagadahaṃprakāśābhedena na bhavet tat katham upādānādinirapekṣaṃ tata udiyāt || VSpkC_1.2:16
* yatastu yathā nyagrodhabījasthaḥ śaktirūpo mahādrumaḥ /
* tathā hṛdayabījasthaṃ jagad etac carācaram || VSpkC_1.2:17
* ityāmnāyasthityā || VSpkC_1.2:18
* svāminaścātmasaṃsthasya || VSpkC_1.2:19
* iti pūrvoktayuktyā ca tatraitad abhedena sphuratsthitaṃ tato 'yaṃ cidātmā bhagavānnijarasāśyānatārūpaṃ jagad unmajjayatīti yujyate || VSpkC_1.2:20
* evaṃ ca yatra sthitameva sad yasmān nirgatamityatra yojanā jātā || VSpkC_1.2:21
* ca evārthe bhinnakramaḥ || VSpkC_1.2:22
* nanu yadi tasmāt prakāśavapuṣa idaṃ jagan niryātaṃ tan na pratheta na hi prathābāhyaṃ ca prathate ceti yuktam ityāśaṅkya yasmān nirgatamapi sadyatra sthitam ity āvṛttyā saṃgamanīyam || VSpkC_1.2:23
* co 'pyarthe bhinnakramaḥ || VSpkC_1.2:24
* etaduktaṃ bhavati na prasevakādivākṣoṭādi tat tasmān nirgatamapi tu sa eva bhagavān svasvātantryād anatiriktām apyatiriktāmiva jagadrūpatāṃ svabhittau darpaṇanagaravat prakāśayan sthitaḥ || VSpkC_1.2:25
* nanu ca bhavatvevaṃ sargasthityavasthayor jagatāsyāniruddhatvaṃ saṃhārāvasthayā tv abhāvātmanā suṣuptadeśīyayā jagataḥ sambandhinyā kathaṃ naitat tirodhīyate nahi grāhyaṃ jagadvinā grāhakaścidātmā kaścidity āvṛttyaitad evottaraṃ yasmān nirgatamapi sadyatraiva sthitamutpannam api jagatsaṃhārāvasthāyāṃ tadaikātmyenaivāste na tv asyānyaḥ kaściducchedaḥ śūnyarūpastasya vakṣyamāṇayuktyā prakāśaṃ bhittibhūtaṃ vinānupapatterityarthaḥ || VSpkC_1.2:26
* yathoktaṃ śrīsvacchandaśāstre /
* aśūnyaṃ śūnyamityuktaṃ śūnyaṃ cābhāva ucyate /
* devyabhāvaḥ sa vijñeyo yatra bhāvāḥ kṣayaṃ gatāḥ || VSpkC_1.2:27
* iti || VSpkC_1.2:28
* evaṃ sarvaṃ yasya kāryaṃ yatprakāśenaiva prakāśate saṃhṛtamapi ca sadyatprakāśaikātmyena tiṣṭhati na tasya deśakālākārādi kiṃcin nirodhakaṃ yujyate iti vyāpakaṃ nityaṃ viśvaśaktikhacitaṃ svaprakāśamādisiddhaṃ caitattattvamiti nāsya siddhāv ajñātārthaprakāśarūpaṃ pramāṇavarākamupapadyata upayujyate sambhavati vā pratyutaitattattvasiddhyadhīnā pramāṇādiviśvavastusiddhiḥ || VSpkC_1.2:29
* taduktamasmadgurubhis tantrāloke /
* pramāṇānyapi vastūnāṃ jīvitaṃ yāni tanvate /
* teṣāmapi paro jīvaḥ sa eva parameśvaraḥ || VSpkC_1.2:30
* iti || VSpkC_1.2:31
* yasmān nirgatamapīdaṃ jagadyatra sthitaṃ yatprakāśena prakāśamānaṃ tathābhūtamapi yatra sthitaṃ yatprakāśaikarūpaṃ yatprakāśa eva yasya siddhyai nyakṣeṇekṣyamāṇaṃ bhavati na tv anyaj jagan nāma kiṃcit || VSpkC_1.2:32
* atra yatra sthitamityāvartya dvir yojyam || VSpkC_1.2:33
* evaṃ ca svānubhavasiddhamevāsya tattvasya sṛṣṭisthitisaṃhāramelanāvabhāsino 'tidurghaṭakāriṇaḥ sarvadā sarvatrāniruddhatvam || VSpkC_1.2:34
* yathoktaṃ śrīmadutpaladevācāryaiḥ /
* parameśvaratā jayatyapūrvā tava sarveśa yadīśitavyaśūnyā /
* aparāpi tathaiva te yayedaṃ jagadābhāti yathā tathā na bhāti || VSpkC_1.2:35
* iti || VSpkC_1.2:36
* atrahibhāsamānameva jagad bhāsanaikaśeṣībhūtatvād bhāsanātiriktaṃ na kiṃcidbhātītyarthaḥ || VSpkC_1.2:37
* kiṃca yatra sthitam ityuktyopaśamapade yasmāc ca nirgatamiti prasarapade yato'sya na nirodhas tato nimīlanonmīlanasamādhidvaye'pi yoginā svasvabhāvasamāveśapareṇaiva bhavitavyam || VSpkC_1.2:38
* yadvakṣyate /
* yadā kṣobhaḥ pralīyeta tadā syātparamaṃ padam || VSpkC_1.2:39
* iti || VSpkC_1.2:40
* tathā /
* tasmāc chabdārthacintāsu na sāvasthā na yā śivaḥ || VSpkC_1.2:41
* ityapi ca || VSpkC_1.2:42
* kutracidanātmavādini saugatādau pramātari kutracic ca bādhakābhimate pramāṇe sati na tasya nirodhaḥ pratiṣedho'sti yato yastasya pratiṣedhako yac ca tasya pratiṣedhakaṃ pramāṇaṃ tadyadi na siddham abhittikam etac citraṃ siddhiścāsya prakāśate iti tatsiddhyaiva bhagavānādisiddhasvaprakāśamūrtir astīty etat pratiṣedhāyoditenāpy anakṣaramuktam || VSpkC_1.2:43
* bhaviṣyati caitat /
* na tu yo 'ntarmukho bhāvaḥ || VSpkC_1.2:44
* ityatrāntare || VSpkC_1.2:45
* evaṃ cānena viśvottīrṇaṃ viśvamayaṃ viśvasargasaṃhārādikāri śāṃkaraṃ svasvabhāvātmakaṃ tattvam ityabhidadhatā sarveṣu pārameśvareṣu yadupāsyaṃ taditaḥ spandatattvān nādhikaṃ kevalametatsvātantryavaśenaiva tadupāsāvaicitryam ābhāsyate || VSpkC_1.2:46
* vastutastu etadvīryasāram evāśeṣam || VSpkC_1.2:47
* yadvakṣyati /
* tadākramya balaṃ mantrāḥ sarvajñabalaśālinaḥ || VSpkC_1.2:48
* ityetadapi bhaṅgyā pratipāditam || VSpkC_1.2:49
* evaṃ ca na kaścid uktacodyāvakāśaḥ || VSpkC_1.2:50
* evametādṛśeṣu cintāratnaprāyeṣu śrīspandasūtreṣu yadanyaiḥ sarvair vivṛtikṛdbhir vyākhyāyi yac cāsmābhiḥ kiṃcid vyākriyate tatrāntaramamatsarā anavaliptāś ca svayameva vicinvantu sacetaso na tu tad asmābhir udghāṭya pratipadaṃ pradarśyate granthagauravāpatteḥ || VSpkC_1.2:51
* nanu jāgarādidaśasv īdṛśaḥ svabhāvo nānubhūyate yadi cāyamuktayuktibhirna kenacit nirudhyate tat jāgarādyavasthā svayameva nirotsyate iti śaṅkāta uktamapyartham apratipadyamānaṃ pratibodhayann upadiśati || VSpkC_1.2:52]
jāgradādivibhede'pi tadabhinne prasarpati /
nivartate nijān naiva svabhāvādupalabdhṛtaḥ
* [<Spandakārikānirṇaya>
* jāgarāparaparyāyo jāgracchabdaḥ śiṣṭaprayuktatvāt || VSpkC_1.3:1
* lokaprasiddhe jāgratsvapnasuṣuptānāṃ bhede yogiprasiddhe 'pi vā dhāraṇādhyānasamādhirūpe prasarpati anyānyarūpe pravahati sati arthāt tattattvaṃ nijādanapāyinaḥ sarvasyātmabhūtāc cānubhavitṛrūpāt svabhāvān naiva nivartate || VSpkC_1.3:2
* yadihisvayaṃnivarteta taj jāgradādy api tatprakāśavinākṛtaṃ na kiṃcitprakāśeta || VSpkC_1.3:3
* upalabdhṛtā caitadīyā jāgarāsvapnayoḥ sarvasya svasaṃvedanasiddhā sauṣupte yadyapi sā tathā na cetyate tathāpy auttarakālikasmṛtyanyathānupapattyā siddhā upalabdhṛta eva ca svabhāvān na nivartate upalabhyaṃ tv avasthādi tanmāhātmyān nivartatāṃ kāmaṃ kātra kṣatiḥ || VSpkC_1.3:4
* evakāro'pyarthe bhinnakramas tadabhāve'pi na nivartata ityarthaḥ || VSpkC_1.3:5
* jāgarādivibhedasya viśeṣaṇadvāreṇa hetustadabhinne iti tasmāc chivasvabhāvādabhedena prakāśamānatvāt prakāśarūpe ityarthaḥ || VSpkC_1.3:6
* yac ca yadekātmakaṃ tatkathaṃ tannivṛttāv avatiṣṭhate || VSpkC_1.3:7
* yadvā taditi kartṛpadam || VSpkC_1.3:8
* abhinna iti tu kevalamabhinnatvaṃ jāgarādeḥ śivāpekṣameva || VSpkC_1.3:9
* arthāttattattvaṃ jāgarādibhede'pi sati prasarpati prasarati vaicitryaṃ gṛhṇāti tan naiva svabhāvān nivartata iti yojyam || VSpkC_1.3:10
* kiṃcāyaṃ jāgradādibhedaḥ pariṇāmo vivarto veti yat sāṃkhyapāñcarātraśābdikādayo manyante tadvyudāsāyāpyuktaṃ tadabhinna iti || VSpkC_1.3:11
* avasthāprapañco'pi yadi cinmātrāt manāgapy atiricyeta cidrūpaṃ vā tatpariṇatau manāg atiricyeta tan na kiṃcic ca kā syād iti tāvan na pariṇāmo'sti || VSpkC_1.3:12
* yathoktam /
* pariṇāmo'cetanasya cetanasya na yujyate || VSpkC_1.3:13
* iti śrīkiraṇe || VSpkC_1.3:14
* na ca bhāsamāno 'sāv asatyo brahmatattvasyāpi tathātvāpatteḥ ity asatyavibhaktānyarūpopagrāhitā vivarta ityapi na saṃgatam || VSpkC_1.3:15
* anena cātidurghaṭakiratvam eva bhagavato dhvanitam || VSpkC_1.3:16
* yasmāj jāgarādivibhedaṃ ca prakāśayati tatraiva ca svābhedamiti bhedātmanā tadabhedātmanobhayātmanā ca rūpeṇāparāparāparāparāśaktitrayasvarūpeṇa sphuratīty anuttaraṣaḍardhatattvātmatayā bhagavān eva sphurati || VSpkC_1.3:17
* ataścajāgarādidaśāvasthito 'pi evamimaṃ svasvabhāvaṃ pariśīlayan yaścinute sa śaṃkara evetyupadiṣṭaṃ bhavati || VSpkC_1.3:18
* atha ye ekamevedaṃ saṃvidrūpaṃ harṣaviṣādādyanekākāravivartaṃ paśyāma ityuktyā jñānasaṃtāna eva tattvamiti saugatā manyante ye cāhaṃpratītipratyeyaḥ sadaiva sukhādyupadhitiraskṛta ātmeti mīmāṃsakāḥ pratipannās tānekenaiva ślokenāpavadati || VSpkC_1.3:19]
ahaṃ sukhī ca duḥkhī ca raktaścetyādisaṃvidaḥ /
sukhādyavasthānusyūte vartante 'nyatra tāḥ sphuṭam
* [<Spandakārikānirṇaya>
* ya evāhaṃ sukhī sa eva duḥkhī sukhānuśāyinā rāgeṇa yuktatvād rakto duḥkhānuśāyinā dveṣeṇa sambandhād dviṣṭetyādayaḥ saṃvido jñānāni tā anyatreti avasthātary ātmatattve vartante tatraivāntarmukhe viśrāmyanti sphuṭaṃ svasākṣikaṃ kṛtvā || VSpkC_1.4:1
* anyathā kṣaṇikajñānānāṃ svātmamātrakṣīṇatvāt tatsaṃskārajanmanām api vikalpānāmanubhavāgocare pravṛttyabhāvādanusaṃdhānam idaṃ na ghaṭeta || VSpkC_1.4:2
* cakārās tulyayogitāparā anusaṃdhānaṃ dyotayanti || VSpkC_1.4:3
* kīdṛśe'nyatra sukhādyavasthā udayapralayinyo 'nusyūtā dṛbdhā yasmiṃs tasmin sukhādyavasthānusyūte 'ntaḥsraksūtrakalpatayā sthite || VSpkC_1.4:4
* tā ity anenānusaṃdhīyamānāvasthānāṃ smaryamāṇatām abhidadhatkṣaṇikajñānavādimate 'nubhavasaṃskārotpannatvād arthākārārūṣitatve 'pi smṛteḥ kāmam anubhavasadṛśatvaṃ bhavatu na tv anubhavānubhūtātītakālārthavyavasthāpakatvaṃ ghaṭate sarvasaṃvidantarmukhe tu pramātari sati sarvaṃ yujyata iti sūcitavān ity alaṃ sukumārahṛdayopadeśyajanavairasyadāyinībhir ābhiḥ kathābhiḥ || VSpkC_1.4:5
* etadarthibhiḥ pratyabhijñā parīkṣyā || VSpkC_1.4:6
* granthakṛtaiva tu yata iha yuktir āsūtritā tato'smābhiḥ kiṃcid udghāṭitam iti sacetobhir nāsmabhyam asūyayitavyam || VSpkC_1.4:7
* mīmāṃsakaparihārāya tu etad itthaṃ vyākhyātavyam || VSpkC_1.4:8
* ahaṃ sukhītyādisaṃvido yās tā anyatreti puryaṣṭakasvarūpe pramātari sukhādyavasthābhir anusyūte otaprotarūpe sphuṭaṃ lokapratītisākṣikaṃ vartante tiṣṭhanti na tv asmadabhyupagate 'smiṃś cidānandaghane śaṃkarātmani svasvabhāve iti na sarvadā sukhādyupādhitiraskṛto 'yamātmāpi tu cinmayaḥ || VSpkC_1.4:9
* yadā tu nijāśuddhayā vakṣyamāṇayāyaṃ svasvarūpaṃ gūhayitvā tiṣṭhati tadā puryaṣṭakādyavasthāyāṃ sukhitvādirūpatāsya tatrāpi na nirodhas taiḥ sukhādibhir asyety uktam eveti na tattiraskṛto 'yaṃ kadācidapi || VSpkC_1.4:10
* ahaṃ kṛśo 'haṃ sthūla ityādipratītiparihāreṇa ahaṃ sukhī duḥkhītyādi vadato 'yamāśayaḥ sukhitvādipratītisaṃbhinnāṃ puryaṣṭakabhūmim antarmukhe pade nimajjayaṃs tadanuṣaṅgeṇa bāhyasyāpi dehaghaṭāder galanāt pratyabhijānāty eva svaṃ śivasvabhāvatvam iti sarvathā puryaṣṭakaśamanāyaiva yatna āstheya iti || VSpkC_1.4:11
* uktopapattisiddhāṃ samastavādānām anupapannatām anuvadann upapattisiddhaṃ spandatattvam evāstīti pratijānāti yuktyanubhavāgamajño rahasyagurupravaraḥ || VSpkC_1.4:12]
na duḥkhaṃ na sukhaṃ yatra na grāhyaṃ grāhakaṃ na ca /
na cāsti mūḍhabhāvo'pi tadasti paramārthataḥ
* [<Spandakārikānirṇaya>
* iha yatkiṃcidduḥkhasukhādyāntaraṃ nīlapītādikaṃ bāhyaṃ grāhyaṃ yac caitad grāhakaṃ puryaṣṭakaśarīrendriyādi tattāvatsauṣuptavad asaṃcetyamānaṃ sphuṭameva nāstīti vaktuṃ śakyam || VSpkC_1.5:1
* yadāpi tu saṃcetyate tadā saṃcetyamānasyāpy asya caitanyamayatvāc caitanyam evāstīty āyātam || VSpkC_1.5:2
* yadāhuḥ /
* prakāśātmā prakāśyo 'rthe nāprakāśaś ca sidhyati || VSpkC_1.5:3
* iti rahasyatattvavido'smatparameṣṭhinaḥ śrīmadutpaladevapādāḥ śrīmadīśvarapratyabhijñāyām || VSpkC_1.5:4
* ihāpi vakṣyate /
* tatsaṃvedanarūpeṇa tādātmyapratipattitaḥ || VSpkC_1.5:5
* ityato duḥkhasukhādi nīlādi tadgrāhakaṃ ca yatra nāsti tatprakāśaikaghanaṃ tattvamasti || VSpkC_1.5:6
* nanvevaṃ sarvagrāhyagrāhakocchede śūnyātmaiva tattvamityāyātaṃ netyāha na cāsti mūḍhabhāvo 'pi iti || VSpkC_1.5:7
* mūḍhabhāvo mūḍhatvaṃ śūnyarūpatāpi yatra nāsti so 'pi hi na prathate kathamasti prathate cet tarhi prathātmakatvān nāsau kaścit prathaivāsti na ca prathāyāḥ kadācidbhāvo bhavati tadabhāve prathābhāvasyāpyasiddheḥ || VSpkC_1.5:8
* bhaviṣyati caitat /
* na tu yo 'ntarmukho bhāvaḥ || VSpkC_1.5:9
* ityatra || VSpkC_1.5:10
* api ca mūḍhabhāva aiśvaryātmakavimarśaśūnyaprakāśamātratattvo brahmarūpo 'pi yatra nāsti yac chrutyantavidaḥ pratipannāḥ vijñānaṃ brahma iti tasyāpi svātantryātmakaspandaśaktiṃ vinā jaḍatvāt || VSpkC_1.5:11
* yathoktaṃ pratyabhijñāyām /
* svabhāvamavabhāsasya vimarśaṃ vidur anyathā /
* prakāśo 'rthoparakto'pi sphaṭikādijaḍopamaḥ || VSpkC_1.5:12
* iti || VSpkC_1.5:13
* bhaṭṭanāyakastotre 'pi /
* napuṃsakamidaṃ nātha paraṃ brahma phalet kiyat /
* tvatpauruṣī niyoktrī cen na syāttvadbhaktisundarī || VSpkC_1.5:14
* iti || VSpkC_1.5:15
* evaṃ ca yatra sthitam ityataḥ prabhṛti yattattvaṃ vicāritaṃ tadevāsti tac cāstyeva paramārthato yuktyanubhavāgamasiddhena rūpeṇa paramārthata eva cākalpitena pūrṇena rūpeṇāsti na tu nīlādivat kalpitena /
* yathoktaṃ mahāgurubhiḥ /
* evamātmanyasatkalpāḥ prakāśasyaiva santy amī /
* jaḍāḥ prakāśa evāsti svātmanaḥ svaparātmabhiḥ || VSpkC_1.5:16
* iti || VSpkC_1.5:17
* tatrabhavadbhartṛhariṇāpi /
* yadādau ca yadante ca yanmadhye tasya satyatā /
* na yad ābhāsate tasya satyatvaṃ tāvadeva hi || VSpkC_1.5:18
* iti || VSpkC_1.5:19
* sāvadhāraṇatvāt sarvavākyānām evakāro 'tra trir yojyaḥ /
* evamanena sūtreṇa sukhādyākārasaṃvitsaṃtānavādināṃ sukhādikaluṣitapramātṛtattvavādināṃ grāhyagrāhakanānātvavādināṃ sarveṣām abhāvavādināṃ niṣparāmarśaprakāśabrahmavādināṃ ca matam anupapannatvād asattvenānūdya pāramārthikaṃ spandaśaktirūpameva tattvam astīti pratijñātam || VSpkC_1.5:20
* atha ca yasminn asmin sopadeśasāvadhānamahānubhāvapariśīlye sphurattāsāre spandatattve sphurati duḥkhasukhagrāhyagrāhakatadabhāvādikam idaṃ sad api na kiṃcid eva sarvasyaitac camatkāraikasāratvāt tad evaitad astīty upadiṣṭam /
* yanmahāguravaḥ /
* duḥkhānyapi sukhāyante viṣam apy amṛtāyate /
* mokṣāyate ca saṃsāro yatra mārgaḥ sa śāṃkaraḥ || VSpkC_1.5:21
* iti || VSpkC_1.5:22
* śāṃkaro mārgaḥ śaṃkarātmasvabhāvaprāptihetuḥ parāśaktirūpaḥ prasaraḥ || VSpkC_1.5:23
* evam upapattiparighaṭitatattvapratyabhijñānāya sābhijñānam upāyaṃ nirūpayati || VSpkC_1.5:24]
yataḥ karaṇavargo 'yaṃ vimūḍho 'mūḍhavat svayam /
sahāntareṇa cakreṇa pravṛttisthitisaṃhṛtīḥ
labhate tatprayatnena parīkṣyaṃ tattvamādarāt /
yataḥ svatantratā tasya sarvatreyam akṛtrimā
* [<Spandakārikānirṇaya>
* tannirṇītaṃ tattvam ādarāt śraddhayā prayatnena ca /
* udyamo bhairavaḥ /
* iti śivasūtrapratipāditena sarvabhedopasaṃhārātmanā nijaujovṛttisphāraṇarūpeṇa paripūrṇāntarmukhasvarūpasevanātmanā bhairavarūpeṇodyamena parīkṣyam || VSpkC_1.6-7:1
* yata iyamiti sarvasya svasaṃviditā tasya śaṃkarātmanaḥ svasvabhāvasyākṛtrimā sahajā spandatattvarūpā svatantratā sarvatra jaḍājaḍaviṣaye sphurantī sthiteti śeṣaḥ /
* kiṃ tat tattvam ityāha yata ityādi labhata ityantam || VSpkC_1.6-7:2
* ayamiti lokaprasiddho golakādirūpo na tu śāstritastasya nityaparokṣatvenāyamiti nirdeśābhāvāt karaṇavargas trayodaśendriyāṇi viśeṣeṇa mūḍho māyāvaśāj jaḍābhāsībhūto 'ṇor mūḍhād apyadhikaṃ mūḍhatvaṃ prāpto 'mūḍhavac cetanavat svayaṃ pravṛttisthitisaṃhṛtīr labhate viṣayonmukhībhavati tatra rajyate tataśca nivartata ityarthaḥ || VSpkC_1.6-7:3
* kathaṃ sahāntareṇa cakreṇa ihāntaraṃ cakraṃ karaṇeśvaryo nāntaḥkaraṇāni teṣāṃ vargaśabdena svīkārāt na vakṣyamāṇaṃ puryaṣṭakaṃ tatsthasyāntaḥkaraṇatrayasya vargaśabdenaiva gṛhītatvāt tanmātrāṇāṃ ca vāsanāmātrarūpāṇām upadeśyam ayoginaṃ prati sākṣāt pravṛttyādikartṛtvenāsiddheḥ yoginastu sākṣāt kṛtatanmātrasya svayameva paratattvapariśīlanāvahitasyopadeśyatvābhāvāt tasmād etadekīyamatam asat || VSpkC_1.6-7:4
* vimūḍho 'mūḍhavad ityanena karaṇavarga eva saṃbandhyo natvantaramapi karaṇeśvarīcakraṃ tasya ciccamatkārarūpatvāt || VSpkC_1.6-7:5
* evam abhidadhānasyāyam āśayaḥ yadayaṃ śaṃkarātmā svasvabhāvo 'tidurghaṭakariṇaḥ svātantryād yugapadeva saṃvittisāraṃ ca karaṇeśvarīcakraṃ jaḍābhāsarūpaṃ ca karaṇavargam ekatayaiva nirbhāsayan pravṛttisthitisaṃhṛtīḥ kārayati yena bhagavatyaḥ karaṇeśvaryo yathā tattadbhāvasṛṣṭyādi vidadhati tathā karaṇavargo jaḍo 'pi tatkārīva lakṣyate || VSpkC_1.6-7:6
* yadyapi rahasyadṛṣṭau na kaścij jaḍaḥ karaṇavargo 'sti apitu vijñānadehāḥ karaṇeśvarya eva vijṛmbhante tathāpīha suprasiddhapratītyanusāreṇopadeśyaḥ krameṇa rahasyārthopadeśe 'nupraveśya ityevam uktam || VSpkC_1.6-7:7
* evaṃ ca golakādirūpakaraṇavargāpravṛttyādikrameṇa tadadhiṣṭhātṛrūpaṃ nijamarīcicakraṃ cinvānenaiva tadubhayapracodakaṃ śrīmacchaṃkarātmakaṃ svasvarūpaṃ parīkṣaṇīyaṃ yatas tatprāptau tadīyākṛtrimā svatantratāsya yoginaḥ syād ity apy anenaivoktaṃ bhavati || VSpkC_1.6-7:8
* tadetadeva parīkṣaṇārhaṃ paramopādeyatvād etadeva ca parīkṣituṃ śakyamuktayuktyā sukhopāyatvāt ata evādareṇābhilaṣitaviṣayopabhogānirodhātmanā bahumānena || VSpkC_1.6-7:9
* atra parīkṣaṇasyehatyopadeśānusāreṇa prāptakālatā || VSpkC_1.6-7:10
* yathoktaṃ rahasyagurubhiḥ /
* nijanijeṣu padeṣu patantv imāḥ karaṇavṛttaya ullasitā mama /
* kṣaṇam apīśa manāgapi maiva bhūt tvadvibhedarasakṣatisāhasam || VSpkC_1.6-7:11
* iti || VSpkC_1.6-7:12
* parīkṣyam ity arhe śakye prāptakālatāyāṃ praiṣādau ca kṛtyaḥ || VSpkC_1.6-7:13
* atha ca jaḍaḥ karaṇavargo yad balād amūḍhavat pravṛttyādi labhate iti sarvasyānubhavasākṣikam abhidadhadindriyādicaitanyavādicārvākamatam apyanena vyudastavān || VSpkC_1.6-7:14
* atha kathamuktaṃ tatas tattvāc cetanatām ivāsādyendriyāṇi svayaṃ pravṛttyādi labhanta iti yāvatāyam eva grāhaka icchayā dātrādīnīva karaṇāni prerayati || VSpkC_1.6-7:15
* yad apyuktaṃ tat tattvaṃ prayatnena parīkṣyam iti tadapi kathaṃ yato 'smākam icchā bahir evānudhāvati na tu tattvaparīkṣāyāṃ pravartitum utsahata ity āśaṅkyāha || VSpkC_1.6-7:16]
na hīcchānodanasyāyaṃ prerakatvena vartate /
api tv ātmabalasparśāt puruṣas tatsamo bhavet
* [<Spandakārikānirṇaya>
* ayaṃ laukikaḥ puruṣa icchaiva nodanaṃ pratodastasya prerakatvena karaṇapravartanārthavyāpāraṇāya yasmān na pravartate api tu ātmanaś cidrūpasya yad balaṃ spandatattvātmakaṃ tatsparśāt tatkṛtāt kiyanmātrād āveśāt tatsamo bhavet ahaṃtārasavipruḍabhiṣekādacetano 'pi cetanatām āsādayatyeva || VSpkC_1.8:1
* tatas tat tattvaṃ na kevalaṃ karaṇāni yāvat tatprerakatvena śaṅkitaṃ kalpitamapi pramātāraṃ cetanīkṛtya svayaṃ pravṛttyādipātraṃ karoti yenāsyāyam abhimāno 'haṃ karaṇāni prerayāmīti || VSpkC_1.8:2
* spandatattvānuvedhaṃ vināpi tu sa eva na kiṃciditi karaṇānāṃ grāhakasya ca svaraśmicakraprasarānuvedhena cetanībhāvāpādakaṃ tattvaṃ parīkṣyamiti yuktameva || VSpkC_1.8:3
* yadi punar icchākhyena pratodarūpeṇa karaṇāntareṇa karaṇāni prerayet tad apīcchākhyaṃ karaṇaṃ preryatvāt karaṇāntaraṃ svapreraṇāyāpekṣeta tadapy anyad ity anavasthā syāt || VSpkC_1.8:4
* yat tūktam asmākamicchā na tatra pravartitum utsahate iti tatrāpyādyaṃ ślokārdham abhyupagamena paraṃ tūttaratayā yojyam || VSpkC_1.8:5
* satyaṃ nāyaṃ puruṣastattvaparīkṣārtham icchāṃ pravartayituṃ śaknoti necchayā tattvaṃ viṣayīkartuṃ kṣamas tasyāvikalpyatvād api tu viṣayān anudhāvantīm icchāṃ tadupabhogapuraḥsaraṃ praśamayya yadā tv antarmukhamātmabalaṃ spandatattvaṃ svakaraṇānāṃ ca cetanāvahaṃ spṛśati tadā tatsamo bhavet tatsamāveśāt tadvat sarvatra svatantratām āsādayatyeva yasmād evaṃ tasmāt tattvaṃ parīkṣyam ityarthaḥ || VSpkC_1.8:6
* śaktibhūmeḥ sparśāpradhānatvād ātmabalasparśādity uktam || VSpkC_1.8:7
* nanu cāyaṃ kṣetrī parameśvaramayo 'pi kiṃ na sadā pāripūrṇyena sphurati kasmād antarmukhātmabalasparśam apekṣata ity āśaṅkyāha || VSpkC_1.8:8]
nijāśuddhyāsamarthasya kartavyeṣvabhilāṣiṇaḥ /
yadā kṣobhaḥ pralīyeta tadā syātparamaṃ padam
* [<Spandakārikānirṇaya>
* nijā svātmīyā svasvātantryollāsitā yeyaṃ svarūpāvimarśasvabhāvā icchāśaktiḥ saṃkucitā satyapūrṇaṃmanyatārūpā aśuddhir āṇavaṃ malaṃ tanmalotthitakañcukapañcakāvilatvāt jñānaśaktiḥ krameṇa bhedasarvajñatvakiṃcijjñatvāntaḥkaraṇabuddhīndriyatāpattipūrvam atyantaṃ saṃkocagrahaṇena bhinnavedyaprathārūpaṃ māyīyaṃ malamaśuddhir eva kriyāśaktiḥ krameṇa bhedasarvakartṛtvakiṃcitkartṛtvakarmendriyarūpasaṃkocagrahaṇapūrvam atyantaṃ parimitatāṃ prāptā śubhāśubhānuṣṭhānamayaṃ kārmaṃ malam apyaśuddhiḥ tayāsamarthasya pūryajñatvakartṛtvavikalpasya tata eva kartavyeṣu laukikaśāstrīyānuṣṭhāneṣv abhilāṣiṇo 'bhīṣṭānavāpter nityam abhilāṣavyākulasya tata eva kṣaṇam apy alabdhasvarūpaviśrānteḥ yadā uktavakṣyamāṇopapattyanubhavāvaṣṭambhato 'bhilāṣavivaśagrāhakābhimānātmā kṣobhaḥ pralīyeta anātmany ātmābhimānanivṛttipuraḥsaram ātmany anātmābhimānopaśāntiparyantena prakarṣeṇa līyeta tadā paramaṃ spandatattvātmakaṃ padaṃ syād asya pratyabhijñāviṣayatāṃ yāyād ityarthaḥ || VSpkC_1.9:1
* na tu tadaiva bhavati tasya nityatvāt || VSpkC_1.9:2
* uktaṃ ca vijñānabhairave |
* mānasaṃ cetanā śaktirātmā ceti catuṣṭayam /
* yadā priye parikṣīṇaṃ tadā tadbhairavaṃ vapuḥ // VSpkC_1.9:3 //
* iti || VSpkC_1.9:4
* nijāśuddhiśabdenamalaṃ nāma dravyaṃ pṛthagbhūtam astīti ye pratipannāste dūṣyatvena kaṭākṣitāḥ || VSpkC_1.9:5
* nanu ca grāhakāhambhāvātmani kṣobhe kṣīṇe nistaraṅgajaladhiprakhyam aspandameva tattvaṃ prasaktam ityāśaṅkāṃ śamayati || VSpkC_1.9:6]
tadāsyākṛtrimo dharmo jñatvakartṛtvalakṣaṇaḥ /
yatas tadepsitaṃ sarvaṃ jānāti ca karoti ca
* [<Spandakārikānirṇaya>
* tadetyupadeśyāpekṣayā akṛtrimaḥ sahajo dharmaḥ prāṅ nirdiṣṭasvatantratārūpaḥ parameśvarasvabhāvo jñatvakartṛtve sāmarasyāvasthitaprakāśānandātmanī jñānakriye lakṣaṇamavyabhicāri svarūpaṃ yasya tādṛk tadā kṣobhopaśame 'sya puruṣasya syād abhivyajyata ityarthaḥ || VSpkC_1.10:1
* kuta etad abhivyajyata ityāha yatastadā paramapadapraveśasamaye sarvam īpsitamiti yadyaj jijñāsitaṃ cikīrṣitaṃ vāsya tat pravivikṣāyām abhūt tattaj jānāti ca karoti ca || VSpkC_1.10:2
* cakārāv atra yaugapadyam āhatuḥ na tu yathaike cakārābhyāṃ jñānakriyayor aikātmyaṃ sūcayatīti taddhi jñatvakartṛtvalakṣaṇa ity anenaivaikadharmaviśeṣaṇena sambandhinirdeśena vāstavasvarūpābhidhāyinoktam || VSpkC_1.10:3
* atha yataḥ karaṇeti nijāśuddhīti sūtrapratipāditonmeṣakramasamādhānasākṣātkṛtasya spandatattvasya dṛḍhāvaṣṭambhād vyutthānamapi samādhyekarasaṃ kurvato bhavocchedo bhavatītyāha || VSpkC_1.10:4]
tamadhiṣṭhātṛbhāvena svabhāvamavalokayan /
smayamāna ivāste yas tasyeyaṃ kusṛtiḥ kutaḥ
* [<Spandakārikānirṇaya>
* uktopapattyupalabdhyanuśīlanapratyabhijñātaṃ taṃ spandatattvātmakaṃ svabhāvam ātmīyam adhiṣṭhātṛbhāvena vyutthānadaśāyām api vyāpnuvantam avalokayaṃś cinvānaḥ /
* na vrajen na viśecchaktir marudrūpā vikāsite /
* nirvikalpatayā madhye tayā bhairavarūpadhṛk || VSpkC_1.11:1
* iti tathā /
* sarvāḥ śaktīś cetasā darśanādyāḥ sve sve vedye yaugapadyena viṣvak /
* kṣiptvā madhye hāṭakastambhabhūtas tiṣṭhan viśvākāra eko 'vabhāsi || VSpkC_1.11:2
* iti śrīvijñānabhairavakakṣyāstotranirdiṣṭasampradāyayuktyā nimīlanonmīlanasamādhinā yugapadvyāpakamadhyabhūmyavaṣṭambhād adhyāsitaitadubhayavisargāraṇivigalitasakalavikalpo 'kramasphāritakaraṇacakraḥ || VSpkC_1.11:3
* antarlakṣyo bahir dṛṣṭinimeṣonmeṣavarjitaḥ /
* iyaṃ sā bhairavī mudrā sarvatantreṣu gopitā || VSpkC_1.11:4
* ity āmnātabhagavadbhairavamudrānupraviṣṭo mukurāntarnimajjadunmajjannānāpratibimbakadambakalpamanalpaṃ bhāvarāśiṃ cidākāśa evoditam api tatraiva vilīyamānaṃ paśyan janmasahasrāpūrvaparamānandaghanalokottarasvasvarūpapratyabhijñānāt jhaṭiti truṭitasakalavṛttiḥ smayamāno vismayamudrāpraviṣṭa iva mahāvikāsāsādanāc ca sahasaiva samuditasamucitatāttvikasvabhāvo yo yogīndra āste tiṣṭhati na tv avaṣṭambhāc chithilībhavati tasyeyamiti sakalajagatkampakāriṇī kutsitā jananamaraṇādiprabandharūpā sṛtiḥ pravṛttiḥ kuto nijāśuddhilakṣaṇasya taddhetor abhāvān naiva bhavatītyarthaḥ || VSpkC_1.11:5
* yathoktaṃ śrīpūrvaśāstre /
* tattve niścalacittas tu bhuñjāno viṣayān api /
* naiva saṃspṛśyate doṣaiḥ padmapattram ivāmbhasā || VSpkC_1.11:6
* viṣāpahārimantrādisaṃnaddho bhakṣayannapi /
* viṣaṃ na muhyate tena tadvadyogī mahāmatiḥ || VSpkC_1.11:7
* iti || VSpkC_1.11:8
* atha ye śrutyantavidakṣapādamādhyamikādayaḥ kṣobhapralaye viśvocchedarūpam abhāvātmakameva tattvam avaśiṣyata ity upādikṣan tān pratibodhayituṃ tadupagatatattvaprātipakṣyeṇa lokottaratāṃ prakaraṇaśarīrasya spandatattvasya nirūpayati || VSpkC_1.11:9]
nābhāvo bhāvyatāmeti na ca tatrāsty amūḍhatā /
yato 'bhiyogasaṃsparśāt tadāsīd iti niścayaḥ
atas tat kṛtrimaṃ jñeyaṃ sauṣuptapadavat sadā /
na tv evaṃ smaryamāṇatvaṃ tat tattvaṃ pratipadyate
* [<Spandakārikānirṇaya>
* asad evedam agra āsīt || VSpkC_1.12-13:1
* ityādyuktyā śrutyantavidādyabhimato 'bhāvo bhāvyatāṃ naiti bhāvanāyā bhāvyavastuviṣayatvād abhāvasya na kiṃcittvād bhāvyamānatāyāṃ vā kiṃcittve satyabhāvatvābhāvāt kiṃca bhāvakasyāpi yatrābhāvaḥ sa viśvocchedaḥ kathaṃ bhāvanīyaḥ bhāvakābhyupagame tu na viśvocchedo bhāvakasyāvaśiṣyamāṇatvād iti na viśvābhāva eva tattvam || VSpkC_1.12-13:2
* atha kalpito 'yaṃ bhāvako viśvocchedaṃ vikalpakalpyamānaṃ bhāvayan bhāvanāpariniṣpattau bhāvyatādātmyād abhāvarūpaḥ sampadyata iti pakṣaḥ || VSpkC_1.12-13:3
* tatrocyate tatrābhāvabhāvanāyāṃ nāmūḍhatā na ca tatrāsty amūḍhatā api tu moha evāsti /
* yadyad evātibhāvyate /
* bhāvanāpariniṣpattau tatsphuṭaṃ kalpadhīphalam || VSpkC_1.12-13:4
* iti nyāyād viśvocchedātmanyabhāve bhāvyamāne na kadācit paramārthāptir bhavati || VSpkC_1.12-13:5
* athocyate /
* sarvālambanadharmaiś ca sarvatattvair aśeṣataḥ /
* sarvakleśāśayaiḥ śūnyaṃ na śūnyaṃ paramārthataḥ || VSpkC_1.12-13:6
* iti nāgārjunoktam īdṛśaṃ tac chūnyamiti || VSpkC_1.12-13:7
* satyaṃ yadi cidānandaghanā svatantrā pāramārthikī bhittibhūtā bhūr abhyupeyate yathā vijñānabhairavādau pārameśvarīṃ dikkālakalanātītā || VSpkC_1.12-13:8
* ityādinā pāramārthikīṃ bhittibhūtāṃ cidbhūmim avasthāpya śūnyabhāvanoktā anyathā na śūnyam iti śūnyaiveyam uktiḥ yadyad evātibhāvyate iti pratipāditatvāt || VSpkC_1.12-13:9
* yattu || VSpkC_1.12-13:10
* sāvasthā kāpy avijñeyā mādṛśāṃ śūnyatocyate /
* na punar lokarūḍhyeva nāstikyārthānupātinī || VSpkC_1.12-13:11
* ityālokamālāyām uktaṃ tat tu satyaṃ tvādṛśām avijñeyā avijñeyatvād vaktum aśakyety ucyatāṃ śūnyateti tu kutaḥ śūnyatāpi ca yāvad bhāvyate tāvad vikalpollikhitatvād asau vivejñaiya || VSpkC_1.12-13:12
* yadi ca tvādṛśāṃ sā jñātumaśakyā tat tatpadasākṣātkārābhijñasadgurusaparyā kāryā na tu śūnyateti svamanīṣikayaiva vyavahṛtyātmā paraś cāgādhe mahāmohe nikṣeptavya ityalam || VSpkC_1.12-13:13
* atha kuto jñātaṃ tatra mūḍhatāstītyatrānenottaram āha yata iti || VSpkC_1.12-13:14
* abhiyogaḥ samādhānotthitasya kīdṛgaham āsamiti tadavasthābhimukhavimarśātmābhilāpas tatsaṃsparśāt tadvaśāddhetos tad āsīd iti yato niścayaḥ gāḍhamūḍho 'ham āsam iti yato 'sti pratipattiḥ ato mohāvasthaiva sā kalpitā tathā smaryamāṇatvāt sā cānubhūyamānatvād anubhavituḥ pramātur avasthātṛrūpasya pratyuta sattām āvedayate na tv abhāvamiti viśvābhāvāvasthāyāṃ cidrūpasyākhaṇḍitameva rūpaṃ tiṣṭhatīti nāmuṣyābhāvo jātucid vaktuṃ śakyata ityuktaṃ bhavati || VSpkC_1.12-13:15
* nanu dṛṣṭaṃ niścitaṃ nīlādi smaryate na ca śūnyabhūtasya nyagbhūtabuddhivṛtter niścayo 'sti tat kathamuktaṃ tad āsīd ityauttarakālikān niścayān mūḍhatā seti || VSpkC_1.12-13:16
* ucyate vedyasyaiṣā gatiḥ yasmāt tadidaṃtāsāramidaṃtayā yāvatpramātrā svātmopāroheṇa na niścitaṃ tāvan na smaryate vedakastu kalpitaśūnyādyavasthāsu saṃkucito 'py asāṃketikāhaṃtāparamārtha eveti na tasya svātmani pṛthaktāstīti tanniścāyako vikalpaḥ ityahaṃvimṛśyameva tadā svasaṃvedane naiva siddhaṃ śūnyapramātṛrūpaṃ viśvapratiyogitvāc ca saṃkocasāra || VSpkC_1.12-13:17
* saduttarakālaṃ smaryata iti na kācid anupapattir yasmād evamatas tac chūnyātmakaṃ padaṃ kṛtrimam tasmād bhūtamabhūtaṃ vā yad yad evātibhāvyate /
* iti taduktayaiva nītyā abhūtabhāvanayaivotthāpitaṃ parameśvareṇaiva jñānagopanāyai mūḍhānām upeyatayā tathā bhāsitamityarthaḥ || VSpkC_1.12-13:18
* jñeyaṃ jñātavyaṃ jñeyarūpaṃ ca sadā suṣuptavaditi dṛṣṭāntaḥ || VSpkC_1.12-13:19
* ayaṃ bhāvaḥ sadā suṣuptaṃ moharūpamaprayāsasiddhaṃ sarvasyāstyeva tat kim anena samādhiprayatnopārjitenānyena śūnyena kṛtyaṃ dvayasyāpyavastutvāviśeṣād iti || VSpkC_1.12-13:20
* prāyaścāsmin śūnye duruttare mahāmohārṇava eva vedāntavidakṣapādasāṃkhyasaugatādiprāyā bahavo 'nupraviṣṭāḥ || VSpkC_1.12-13:21
* spandatattvasamāvivikṣūṇām api ca śithilībhūtaprayatnānāṃ śūnyam etad vighnabhūtam || VSpkC_1.12-13:22
* yadvakṣyati /
* tadā tasminmahāvyomni || VSpkC_1.12-13:23
* ityārabhya /
* sauṣuptapadavanmūḍhaḥ || VSpkC_1.12-13:24
* iti || VSpkC_1.12-13:25
* ata etaducchede granthakārasya mahān saṃrambho lakṣyate || VSpkC_1.12-13:26
* tathā ceha heyatayaiva tan nirṇīyāpi punarapi nirṇeṣyate /
* kāryonmukhaḥ prayatno yaḥ /
* ityatra || VSpkC_1.12-13:27
* tato 'smābhir etaddūṣaṇārambhaḥ kṛta iti na naḥ kopaḥ kāryo 'trabhavadbhir upadeśanibhālanadattakarṇaiḥ || VSpkC_1.12-13:28
* saugateṣu dūṣiteṣu śrutyantavādādayo dūṣitā eva tulyanyāyatvād iti nābhyadhikam uktam || VSpkC_1.12-13:29
* tadidānīṃ prakṛtameva brūmahe tattu spandākhyaṃ tattvamevamiti śūnyavan na smaryamāṇatvaṃ pratipadyate tasya sarvadānusyūtopalabdhrekarūpasya kadācid apy anupalabhyatvāyogāt || VSpkC_1.12-13:30
* tathā cāhuḥ /
* vijñātāram ere kena vijānīyāt || VSpkC_1.12-13:31
* iti || VSpkC_1.12-13:32
* yadyapi ca samāveśadaśā vyutthitena prāṇādisaṃskāravaśāt smaryate tathāpi na tāvadeva spandatattvamapi tu sarvānusyūtānavacchinnaprakāśānandasāraparapramātṛrūpam eva tat || VSpkC_1.12-13:33
* yadvakṣyati /
* tasmācchabdārthacintāsu na sāvasthā na yā śivaḥ || VSpkC_1.12-13:34
* iti || VSpkC_1.12-13:35
* ato'syānavacchinnacamatkārarūpasya na jātucitsmaryamāṇatvaṃ mūḍhatvaṃ vā || VSpkC_1.12-13:36
* yastu tattattvamitīha tacchabdenāsya nirdeśaḥ kṛtaḥ sa || VSpkC_1.12-13:37
* svātantryāmuktam ātmānam || VSpkC_1.12-13:38
* iti śrīpratyabhijñākārikoktanītyā kalpitasyaivāpāramārthikasvarūpasya na tu tattvataḥ pāramārthikasya || VSpkC_1.12-13:39
* na pratipadyata ityanenedam āha asya tattvasya smaryamāṇatvena pratītir eva nāstīti || VSpkC_1.12-13:40
* nanu yatra sthitamityādau cidrūpasyaiva viśvakāryarūpatāgrāhitvamuktaṃ taddhyānotthāpitaṃ kṛtrimamabhāvātmakaṃ rūpaṃ te naiva gṛhītamiti katham asyānavacchinnacamatkārarūpam amūḍhatvam ityāśaṅkāyām āha || VSpkC_1.12-13:41]
avasthāyugalaṃ cātra kāryakartṛtvaśabditam /
kāryatā kṣayiṇī tatra kartṛtvaṃ punarakṣayam
kāryonmukhaḥ prayatno yaḥ kevalaṃ so 'tra lupyate /
tasmiṃl lupte vilupto 'smītyabudhaḥ pratipadyate
na tu yo 'ntarmukho bhāvaḥ sarvajñatvaguṇāspadam /
tasya lopaḥ kadācitsyād anyasyānupalambhanāt
* [<Spandakārikānirṇaya>
* atra spandatattve kāryatvaṃ kartṛtvamiti ca śabditaṃ śabdavyavahāramātreṇa bheditamavasthāyugalamasti vastuto hi tadekameva svatantraprakāśaghanaśaṃkararūpaṃ tattvaṃ kartṛsattvāvyatiriktayā prakāśātmanā kriyayā vyāptaṃ tadabhedena prakāśamānaṃ tattvabhuvanaśarīratadabhāvādirūpatvaṃ svīkurvatkāryam ityucyate tadanyasya kasyāpi kāraṇatvāyogāt || VSpkC_1.14-16:1
* yathoktaṃ śrīpratyabhijñāyām /
* jaḍasya tu na sā śaktiḥ sattā yadasataḥ sataḥ /
* kartṛkarmatvatattvaiva kāryakāraṇatā tataḥ || VSpkC_1.14-16:2
* iti || VSpkC_1.14-16:3
* tasya cedameva kāryatvaṃ yadayaṃ vicitradeśakālādyābhāsasaṃyojanaviyojanakrameṇānantān dehanīlādyābhāsāṃś cidātmanaḥ svarūpād anatiriktān api mukurapratibimbavad atiriktān ivābhāsayati yāvac ca kiṃcidābhāsayati tat sarvam ābhāsyamānatvādeva bahirmukhena rūpeṇa kṣayadharmakaṃ kṣayaś cāsyedaṃtābhāsanimajjanenāhaṃtārūpatayāvasthānam ata eva dehādergrāhakasya yo vedyāṃśaḥ sa eva bhagavatā sṛjyate saṃhriyate ca na tv ahaṃtāprakāśātmakaṃ kartṛrūpaṃ tasya dehādyāveśe 'pi bhagavadekarūpatvāt atastatra tayoḥ kāryakartṛtvayor madhyāt kāryatā kṣayiṇī kartṛtvaṃ citsvātantryarūpaṃ punarakṣayaṃ jagadudayāpāyayor api tasya svabhāvād acalanāt || VSpkC_1.14-16:4
* calane tu jagadudayāpāyāv api na kaucic cakāsyātām iti mūḍhādyavasthāyām apy akhaṇḍitacamatkārasāram amūḍham evaitat || VSpkC_1.14-16:5
* nanv abhāvasamādhānaniṣpattau suṣuptādau cāsya kartṛtvaṃ nopalabhāmahe kvacidapi pravṛttyadarśanāt || VSpkC_1.14-16:6
* satyaṃ kāryonmukha indriyādipreraṇātmakavyāpārapravaṇo yaḥ prayatnaḥ saṃrambhaḥ so 'tra kāryakṣayapade lupyate vicchidyate tasmiṃl lupte sati abudho 'bhāvasamādhyapahāritātmarūpo mūḍho vilupto 'smīti manyate || VSpkC_1.14-16:7
* yaḥ punarantarmukho 'haṃtāprakāśarūpaḥ svabhāvo 'ta eva sarvajñatvaguṇasyāspadam upalakṣaṇaṃ caitat sarvakartṛtvāder api tasya lopo na kadācit syād bhavatīti na kadācidapi saṃbhāvanīyo 'nyasya tallopam upalabdhuḥ kasyāpy anupalambhāt yadi sa kaścid upalabhyate sa evāsāv antarmukhaś cidrūpo na ced upalabhyate tarhi sā lopadaśāstīti kuto niścayaḥ || VSpkC_1.14-16:8
* atha cānyaḥ kaścit tallopaṃ nopalabhate 'pitu sa eva prakāśātmā tatkathaṃ tasyābhāvaḥ /
* evaṃ cānyasyānupalambhanād ity atrānyakartṛkasyopalambhasyābhāvād ityarthaḥ || VSpkC_1.14-16:9
* atha ca ghaṭābhāvo yathā ghaṭaviviktabhūtalādyupalambhanān niścīyate tathaivātmābhāvo 'pyātmaviviktasya kasyacid upalambhān niścīyeta tadupalambhakasattāvaśyambhāvinīti tadupalambhakasvātmanāstitā na sidhyati || VSpkC_1.14-16:10
* yadi ca kāryonmukhaprayatnalope sa lupyeta tadottarakālam anyasya kasyāpyupalambho na bhavet anyopalambhābhāvaḥ prasajyetety arthaḥ || VSpkC_1.14-16:11
* api cānyasya bahirmukhasya prayatnasya sauṣuptādāv anupalambhāt katham antarmukhasya tattvasya bāliśair lopa āśaṅkito yato 'nyasya lope 'nyasya kiṃ vṛttam || VSpkC_1.14-16:12
* atha cānyasya kāryonmukhaprayatnasyānupalambhād anupalambhaprakāśanān na kadācit prakāśātmano 'ntarmukhasya tasyopalabdhur lopaḥ yato 'sāv antarmukhobhāvaḥ sarvajñatvaguṇasyāspadaṃ tām apyabhāvadaśāṃ vettyeva anyathā saiva na sidhyediti || VSpkC_1.14-16:13
* anyasyeti kartari karmaṇi ca ṣaṣṭhī || VSpkC_1.14-16:14
* antarmukhe kāryatvapratiyogitām iva kartṛtvasya sambhāvyāvasthātvam uktaṃ vastutastu uktayuktyā tasyāvasthātṛtvam eva || VSpkC_1.14-16:15
* antarmukha iti antaḥ pūrṇāhaṃtātmakaṃ mukhaṃ pradhānaṃ yasyeti yojyam || VSpkC_1.14-16:16
* evam aprabuddho bahirmukhavyāpāranirodhe grāhakasyāpyātmano 'nupapannam apyabhāvaṃ niścinuta iti pratipādya suprabuddhāprabuddhayor yādṛg ātmopalambhastaṃ nirūpayati || VSpkC_1.14-16:17]
tasyopalabdhiḥ satataṃ tripadāvyabhicāriṇī /
nityaṃ syātsuprabuddhasya tadādyante parasya tu
* [<Spandakārikānirṇaya>
* tasya prākaraṇikasvabhāvasya yopalabdhiḥ anavacchinnaḥ prakāśaḥ sā kathitayuktyavaṣṭambhāt suṣṭhu prabuddhasyāprabuddhatāsaṃskāreṇāpi śūnyasya satataṃ triṣvapi jāgarasvapnasauṣuptapadeṣu nityamiti ādau madhye'nte cāvyabhicāriṇī anapāyinī syādbhavatyeva sadāsau śaṃkarātmakasvasvabhāvatayā sphuratīty arthaḥ || VSpkC_1.17:1
* parasyāprabuddhasya punastāsāṃ daśānāṃ svocitasaṃvidrūpāṇāṃ pratyekam ādāv udbubhūṣāyām ante ca viśrāntyātmakāntarmukhatve na tu svocitārthāvabhāsāvasthitirūpe madhyapade || VSpkC_1.17:2
* yaduktaṃ śrīśivadṛṣṭau /
* yāvat samagrajñānāgrajñātṛsparśadaśāsv api /
* sthitaiva lakṣyate sā tu tadviśrāntyāthavā phale || VSpkC_1.17:3
* bhaṭṭalollaṭenāpi tadādyanta ityevameva vyākhyāyi svavṛttau || VSpkC_1.17:4
* bhaṭṭaśrīkallaṭavṛttyakṣarāṇyapekṣya vayamapi tadvṛttyakṣarānurodhena sautram artham ativimalamapi kliṣṭakalpanayā vyākartumaśikṣitāḥ yata evāsuprabuddhasya tadādyante 'sti tadupalabdhiḥ ata evāyam ihādhikārī spandopadeśaiḥ suprabuddhīkriyate || VSpkC_1.17:5
* yadvakṣyati /
* ataḥ satatamudyuktaḥ spandatattvaviviktaye /
* jāgrat /
* ityādi /
* sauṣuptapadavanmūḍhaḥ prabuddhaḥ syādanāvṛtaḥ /
* iti /
* tathā svapne'pi /
* ityādi /
* prabuddhaḥ sarvadā tiṣṭhet || VSpkC_1.17:6
* ityādi ca || VSpkC_1.17:7
* atra hi jāgarāditriṣu padeṣu ādyantakoṭivan madhyamapy arthāvasāyātmakaṃ padaṃ turyābhogamayaṃ kartuṃ prabuddhasya suprabuddhatāpādanāyopadeśaḥ pravṛttaḥ etac ca nirṇeṣyāmaḥ || VSpkC_1.17:8
* tathā ca śivasūtram /
* jāgratsvapnasuṣuptabhede turyābhogasambhavaḥ || VSpkC_1.17:9
* tathā /
* triṣu caturthaṃ tailavad āsecyam /
* iti /
* tritayabhoktā vīreśaḥ /
* iti || VSpkC_1.17:10
* suprabuddhasya triṣu padeṣu yādṛśy upalabdhis tāṃ vibhāgena darśayati || VSpkC_1.17:11]
jñānajñeyasvarūpiṇyā śaktyā paramayā yutaḥ /
padadvaye vibhurbhāti tadanyatra tu cinmayaḥ
* [<Spandakārikānirṇaya>
* suprabuddhasya bhūmnā jñānajñeyasvarūpayā madhyame pade jñānāgraparyantayos tu svasvarūpayaiva spandatattvātmanā parāśaktyā yukto vibhuḥ śaṃkarātmā svabhāvo jāgarāsvapnarūpe padadvaye bhāti || VSpkC_1.18:1
* tatra hi viśvamasau sadāśiveśvaravatsvāṅgavat paśyati tadanyatra tu suṣupte na tu yathānye suṣuptaturyayor iti tripadāvyabhicāriṇī iti prakrānte turyasyāprastutatvāt tadupalabdher eva ca turyarūpatvāt asau vibhuś cinmaya evāsya bhāti aśeṣavedyopaśamād ity etat suprabuddhābhiprāyam eva na tu vastuvṛttānusāreṇa tadanyatra tu cinmayaḥ ity asyānupapannatvāpatteḥ loke sauṣuptasya mohamayatvāt śivāpekṣayā tu jāgratsvapnayorapi cinmayatvāt evamapi ca prakṛtānupayuktatvāt || VSpkC_1.18:2
* itaḥ prabhṛti prathamaniḥṣyandānto granthaḥ prabuddhasya suprabuddhatāyai sthito yathā ṭīkākārairna cetitas tathā parīkṣyatāṃ svayameva kiyatpratipadaṃ likhāmaḥ || VSpkC_1.18:3
* yatheyaṃ jāgarādimadhyadaśāpi prabuddhaṃ na pratibadhnāti tathopapādayati || VSpkC_1.18:4]
guṇādispandaniḥṣyandāḥ sāmānyaspandasaṃśrayāt /
labdhātmalābhāḥ satataṃ syur jñasyāparipanthinaḥ
* [<Spandakārikānirṇaya>
* guṇāḥ sattvarajastamāṃsi yeṣāṃ prakṛtitattvaṃ vibhavabhūte māyātattvāvasthitā ihābhipretāḥ || VSpkC_1.19:1
* yathoktaṃ śrīsvacchande māyāmasūrakavinyāse /
* adhaśchādanamūrdhvaṃ ca raktaṃ śuklaṃ vicintayet /
* madhye tamo vijānīyādguṇās tv ete vyavasthitāḥ || VSpkC_1.19:2
* iti || VSpkC_1.19:3
* ta ādayo yeṣāṃ kalādīnāṃ kṣityantānāṃ spandānāṃ viśeṣaprasarāṇāṃ teṣāṃ ye niḥṣyandāstanukaraṇabhuvanaprasarāḥ nīlasukhādisaṃvidaś ca tathā yogyapekṣayā bindunādādayas te satataṃ jñasya suprabuddhasya kasyacid evāpaścimajanmano 'paripanthinaḥ svasvabhāvācchādakā na bhavantīti niścayaḥ yatas te sāmānyaspandamuktarūpam āśritya yatra sthitam ityatra nirṇītadṛśā labdhātmalābhās tata evotpannās tanmayāś cetyarthaḥ || VSpkC_1.19:4
* tathāhi /
* svāṅgarūpeṣu bhāveṣu patyurjñānaṃ kriyā ca yā /
* māyātṛtīye ta eva paśoḥ sattvaṃ rajastamaḥ || VSpkC_1.19:5
* iti śrīpratyabhijñoktadṛśā citiśaktireva pārameśvarī jñānakriyāmāyāśaktitritayatayā śrīsadāśivādipade sphuritvā saṃkocaprakarṣātsattvarajastamorūpaṃ krīḍāśarīraṃ śrayati yato nijacicchaktisphāramayatvāt tadadhiṣṭhitameva sarvadā sarvaṃ jānan suprabuddho guṇādiviśeṣaspandān anucchindann api spandatattvāveśamaya eva || VSpkC_1.19:6
* yathā tv aprabuddhān badhnanty ete tat pratipādayati || VSpkC_1.19:7]
aprabuddhadhiyas tv ete svasthitisthaganodyatāḥ /
pātayanti duruttāre ghore saṃsāravartmani
* [<Spandakārikānirṇaya>
* aprabuddhadhiyaḥ prāyaḥ sarvān apratyabhijñātapārameśvarīśaktyātmakanijaspandatattvān dehātmamānino laukikān prāṇādyātmābhimāninaś ca mitayoginas tv ete pūrvoktā guṇādispandaniḥṣyandāḥ svasyāḥ spandatattvātmanaḥ sthiteḥ sthaganāyodyatā nityaṃ tadudyamaikasārāḥ duḥkhenottāryante 'smād daiśikair jantucakramiti duruttāre laṅghayitum aśakye ghore duḥkhamaye saṃsaraṇamārge pātayanti || VSpkC_1.20:1
* yathoktaṃ śrīmālinīvijaye /
* viṣayeṣveva saṃlīnānadho'dhaḥ pātayantyaṇūn /
* rudrāṇūnyāḥ samāliṅghaya ghorataryo 'parāḥ smṛtāḥ || VSpkC_1.20:2
* iti || VSpkC_1.20:3
* tathā hi pūrvaṃ pratipāditā yeyaṃ spandatattvātmā parāśaktiḥ saiva viśvasyāntarbahiś ca vamanāt saṃsāravāmācāratvāc ca vāmeśvarīśaktiḥ tadutthāpitāni tu khecarīgocarīdikcarībhūcarīrūpāṇi catvāri devatācakrāṇi suprabuddhasya parabhūmisaṃcārīṇi aprabuddhānāṃ tu adharādharasaraṇiprerakāṇi || VSpkC_1.20:4
* tathā hi yā eva suprabuddhasya khe bodhagagane carantyaḥ khecaryo 'kālakalitatvābhedasarvakartṛtvasarvajñatvapūrṇatvavyāpakatvaprathāhetavas tā evāprabuddhasya śūnyapramātṛpadacāriṇyaḥ kañcukarūpatayā sthitāḥ kālakalitatvakiṃcitkartṛtākiṃcijjhatābhiṣvaṅganiyamahetavaḥ || VSpkC_1.20:5
* gaur vāk tadupalakṣitāsu saṃjalpamayīṣu buddhyahaṃkāramanobhūmiṣu carantyo gocaryaḥ suprabuddhasya svātmābhedamayādhyavasāyābhimānasaṃkalpāñ janayanti mūḍhānāṃ tu bhedaikasārān || VSpkC_1.20:6
* dikṣu daśasu bāhyendriyabhūmiṣu carantyo dikcaryaḥ suprabuddhasyādvayaprathāsārāḥ anyeṣāṃ dvayaprathāhetavaḥ || VSpkC_1.20:7
* bhūrūpādipañcakātmakaṃ meyapadaṃ tatra carantyo bhūcaryas tadā bhogamayyā āśyānībhāvatayā tanmayatvamāpannāḥ bhūcaryaḥ suprabuddhasya citprakāśaśarīratayātmānaṃ darśayantya itareṣāṃ sarvato 'py avacchinnatāṃ prathayantyaḥ sthitāḥ ity evaṃ pramātrantaḥkaraṇabahiṣkaraṇaprameyarūpatayaiva tāni catvāri cakrāṇi guṇādispandamayāny aprabuddhabuddhīṃl laukikāṃs tathā bindunādādiprathāmātrasaṃtuṣṭān yoginas tattattvaprasararūpe saṃsāre pātayanti || VSpkC_1.20:8
* yata evam || VSpkC_1.20:9]
ataḥ satatamudyuktaḥ spandatattvaviviktaye /
jāgradeva nijaṃ bhāvam acireṇādhigacchati
* [<Spandakārikānirṇaya>
* uktavakṣyamāṇarūpasya spandatattvasya viviktaye vimarśanāya satatam udyuktaḥ /
* mayyāveśya mano ye māṃ nityayuktā upāsate || VSpkC_1.21:1
* iti gītoktadṛśā satatam evāntarmukhasvarūpanibhālanapravaṇo yaḥ sa jāgradeva jāgarāvasthāsthita eva nijamātmīyaṃ śaṃkarātmakaṃ svasvabhāvam acireṇādhigacchati tathā asya śaṃkarātmā āntaraḥ svabhāvaḥ svayam evonmajjati yena prabuddho nityoditasamāveśāsādanāt suprabuddho jīvanmukto bhavatītyarthaḥ || VSpkC_1.21:2
* yathāsyodyuktasya balavadālambanavaśoditānāyāsatadanyasakalavṛttikṣayamayīṣu niyatāsu yāsvavasthāsu spandanidhānam unmudritam abhimukhībhūtam āste tā etāḥ prathamam udyogasya viṣayā ityupadeṣṭum āha || VSpkC_1.21:3]
atikruddhaḥ prahṛṣṭo vā kiṃ karomīti vā mṛśan /
dhāvanvā yatpadaṃ gacchet tatra spandaḥ pratiṣṭhitaḥ
* [<Spandakārikānirṇaya>
* sarvatra tāvad upāyamārge samastetaravṛttipraśamapūrvam ekāgrībhavanti yoginaḥ etāsvatikrodhādyavasthāsu svarasata eva samastāparavṛttikṣayamayīṣu yadi spandatattvaviviktaye satatam udyukto jhaṭity antarmukhībhavanti yoginas tatsamīhitam acireṇaiva labhante || VSpkC_1.22:1
* ayoginastvatra mūḍhā eveti tātparyam || VSpkC_1.22:2
* tathāhi samanantaravihitadāruṇopaghātaśatrudarśanān marmasparśitattadvacanākarṇanād vā prathamam evonmiṣatsaṃjihīrṣādevatābalād antarmukhībhavadraśmicakro 'tikruddhaḥ ciraprārthitaprāṇeśīvadanendudarśanād eva tatkṣaṇam evonmajjatpūrṇābhilāṣadevatāvaśavikāsitānudhāvatsamastakaraṇacakraḥ prahṛṣṭo vā balavadātatāyibalena sarvato valitatvāt kāndiśīkaḥ kiṃ karomīti mṛśan vikalpayan saṃśayadhārādhirohātmani pade 'nupraviṣṭaḥ kṣīṇasakalālambanavikasatsaṃśayasaṃvinnirālambanīkṛtavṛttiprasaro vā mattavāraṇādyanubadhyamāno dhāvan śarīranirapekṣam eva svātmapravaṇīkṛtetaravṛttiprasaradudyogadevīpreraṇayātitvaritapalāyanakriyāviṣṭo vā evam anyāsv apy evamprāyāsu siṃhājagarādyavalokanajanitamahātrāsādyavasthāsu yad vṛttikṣayātmakaṃ padaṃ gacched adhitiṣṭhet spandatattvaviviktaye satatam udyukto yo yogijanas tasya tatra vṛttikṣayātmake pade 'vasthāviśeṣe spandaḥ pratiṣṭhitaḥ spandatattvam abhimukhībhūtameva tiṣṭhati || VSpkC_1.22:3
* tasmād etad vṛttikṣayapadaṃ saṃcetya jhaṭiti kūrmāṅgasaṃkocayuktyā krodhasaṃśayavṛttīḥ praśamayya mahāvikāsavyāptiyuktyā vā praharṣadhāvanavṛttīr visphāryābhimukhībhūtanijaspandaśaktivimarśavatā yoginā bhayam || VSpkC_1.22:4
* yathoktaṃ śrīvijñānabhairave /
* kāmakrodhalobhamohamadamātsaryagocare /
* buddhiṃ nistimitāṃ kṛtvā tat tattvam avaśiṣyate || VSpkC_1.22:5
* ānande mahati prāpte dṛṣṭe vā bāndhave cirāt || VSpkC_1.22:6
* ānandam udgataṃ dhyātvā tallayas tanmanā bhavet || VSpkC_1.22:7
* kṣutādyante bhaye śoke gahvare vāraṇadrute /
* kutūhale kṣudhādyante brahmasattā samīpagā || VSpkC_1.22:8
* iti || VSpkC_1.22:9
* evam etāsv avasthāsūktayuktyā prathamaṃ spandaśaktiṃ pariśīlya tadanu tām evānusaṃdadhat sarvāsvavasthāsu taddārḍhyānupraveśamayīṃ jīvanmuktatām āharet satatodyukta ityupadiśati || VSpkC_1.22:10]
yāmavasthāṃ samālambya yadayaṃ mama vakṣyati /
tadavaśyaṃ kariṣye 'hamiti saṃkalpya tiṣṭhati
tāmāśrityordhvamārgeṇa candrasūryāv ubhāv api /
sauṣumne'dhvany astamito hitvā brahmāṇḍagocaram
tadā tasminmahāvyomni pralīnaśaśibhāskare /
sauṣuptapadavan mūḍhaḥ prabuddhaḥ syād anāvṛtaḥ
Original text: Spandakārikā with the commentary by Kṣemarāja · Edition: M. K. Shastri Srinagar: Kashmir Pratap Steam Press, 1925 · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0