સ્પન્દકારિકા (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 2

* [<સ્પન્દકારિકાનિર્ણય>
* અયં શંકરાત્મા સ્વભાવો યન્ મમ વક્ષ્યતિ અભિવ્યક્તં સત્ યચ્ ચિદાનન્દઘનમ્ અનુભૂતપૂર્વં સ્વરૂપં માં વિમર્શયિષ્યતિ તદવશ્યમહં કરિષ્યે બહિર્મુખતાં હિત્વા તત્પ્રવણ એવ ભવિષ્યામિ ઇતિ સંકલ્પ્ય નિશ્ચિત્ય યામ્ અતિક્રોધાદ્યવસ્થાસ્વ્ અનુભૂતચરીં ચિદાનન્દઘનાં સ્પન્દાત્મિકામ્ અવસ્થામ્ અવલમ્બ્ય પ્રાપ્યત્વેનાભિસંધાય તિષ્ઠતિ શમિતવિકલ્પગતિમ્ અવિકલ્પામ્ અવસ્થામ્ અવિચલત્વેન ભજતે યો યોગી તદીયાં તામવસ્થાં સમાશ્રિત્ય ચન્દ્રસૂર્યૌ અપાનઃ પ્રાણશ્ ચોભાવ્ અપિ હૃદયભૂમૌ મિલિત્વા યુગપદેવ સૌષુમ્નેઽધ્વનિ બ્રહ્મનાડ્યામ્ ઊર્ધ્વમાર્ગેણોદાનપથેનાસ્તમિતઃ શામ્યતઃ કથં બ્રહ્માણ્ડલક્ષણં ગોચરં હિત્વા બ્રહ્મબિલાધિષ્ઠાતૃબ્રહ્માધિષ્ઠિતમણ્ડં મુક્ત્વા ઊર્ધ્વકવાટાન્તાં દેહવ્યાપ્તિં ત્યક્ત્વા તદા ચોલ્લઙ્ઘિતદેહવ્યાપ્તિકે ઽત એવ પ્રકર્ષેણ લીનાવ્ ઉક્તરૂપૌ શશિભાસ્કરૌ યત્ર તસ્મિન્ મહાવ્યોમ્નિ નિઃશેષવેદ્યોપશમરૂપે પરમાકાશે પ્રાપ્તે ઽપિ યઃ શિથિલપ્રયત્નતયા ખેચર્યાદ્યાત્મના ગુણાદિસ્પન્દનિઃષ્યન્દેન વ્યામોહિતત્વાત્ સૌષુપ્તપદવદ્ ભવતિ સૌષુપ્તેન ચ સુપ્તમપ્ય્ ઉપલક્ષિતં તેન ચ સ્વપ્નસુષુપ્તવત્ યઃ શૂન્યાદિભૂમિમ્ એવાધિતિષ્ઠતિ સ યોગી સમ્યગનભિવ્યક્તસ્વસ્વભાવો મૂઢ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.23-35:1
* યથોક્તં શ્રીભટ્ટકલ્લટેન ।
* યાં સ્પન્દાત્મિકામ્ અવસ્થામ્ અવલમ્બ્ય ।
* ઇતિ યોગિનઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.23-35:2
* ઇતિ ચ ।
* યસ્ય સ્વસ્વભાવાભિવ્યક્તિર્ ન સમ્યક્ વૃત્તા સ સ્વપ્નાદિના મુહ્યમાનો ઽપ્રબુદ્ધો નિરુદ્ધઃ સ્યાત્ ।
* ઇતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.23-35:3
* યસ્તુ તત્રાપિ પ્રયત્નપાટવાદ્ ઉદ્યન્તૃતાબલાત્ ક્ષણમપિ ન શિથિલીભવતિ સ તમસાનભિભૂતત્વાત્ ચિદાકાશમયત્વેનૈવાવસ્થિતઃ પ્રબુદ્ધ ઉચ્યતે અત એવ સતતોદ્યોગવતૈવ યોગિના ભવિતવ્યમ્ ઇત્યાદિષ્ટં ગુરુભિઃ ઇતિ શિવમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.23-35:4]
સ્પન્દકારિકા, દ્વિતીયો નિઃષ્યન્દઃ
તદાક્રમ્ય બલં મન્ત્રાઃ સર્વજ્ઞબલશાલિનઃ ।
પ્રવર્તન્તેઽધિકારાય કરણાનીવ દેહિનામ્

તત્રૈવ સમ્પ્રલીયન્તે શાન્તરૂપા નિરઞ્જનાઃ ।
સહારાધકચિત્તેન તેનૈતે શિવધર્મિણઃ

* [<સ્પન્દકારિકાનિર્ણય>
* તત્ સ્પન્દતત્ત્વાત્મકં બલં પ્રાણરૂપં વીર્યમાક્રમ્ય અભેદેન આશ્રયતયાવષ્ટભ્ય ભગવન્તો ઽનન્તવ્યોમવ્યાપ્યાદયો મન્ત્રાઃ સર્વજ્ઞબલેન સર્વજ્ઞત્વાદિસામર્થ્યેન શ્લાઘમાના જૃમ્ભમાણા અધિકારાય દેહિનાં પ્રવર્તન્તે સૃષ્ટિસંહારતિરોધાનાનુગ્રહાદિ કુર્વન્તીત્યર્થઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.1:1
* સર્વજ્ઞશબ્દો ભાવપ્રધાનઃ સર્વકર્તૃત્વાદ્ય્ ઉપલક્ષયતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.1:2
* યથા દેહિનાં કરણાન્ય્ ઉપપાદિતદૃશા તદ્બલમાક્રમ્ય વિષયપ્રકાશાદૌ પ્રવર્તન્તે ઇતિ દૃષ્ટાન્તઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.1:3
* તથા નિરઞ્જનાઃ કૃતકૃત્યત્વાન્ નિવૃત્તાધિકારમલાઃ શાન્તવિશિષ્ટવાચકાત્મસ્વરૂપાસ્ તત્રૈવ સ્પન્દાત્મકે બલે સમ્યગભેદાપત્ત્યા પ્રકર્ષેણાપુનરાવૃત્ત્યા લીયન્તે અધિકમલાન્મુચ્યન્તે આરાધકચિત્તેન ઉપાસકલોકસંવેદનેન સહ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.1:4
* યથોક્તમ્ ।
* અનુગૃહ્યાણુસંઘાતં યાતાઃ પદમ્ અનામયમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.1:5
* ઇતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.1:6
* યતશ્ચ તત એવોદિતાસ્તદ્બલેન વિસૃષ્ટાસ્ તત્રૈવ લીયન્તે તેનૈતે મન્ત્રમન્ત્રેશ્વરાદયઃ શિવસ્ય પરમેશ્વરસ્ય સમ્બન્ધી ધર્મઃ સ્વભાવો વિદ્યતે યેષાં તે તથા સામાન્યસ્પન્દસારા ઇત્યર્થઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.1:7
* નનુ કરણાનાં મન્ત્રાણાં ચ તત્ ઉદયાદૌ તુલ્યે કિમિતિ કરણાનિ ન સર્વજ્ઞાદિરૂપાણિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.1:8
* ઉચ્યતે પરમેશ્વરો માયાશક્ત્યા શરીરકરણાનિ ભેદમયાનિ નિર્મિમીતે વિદ્યાશક્ત્યા ત્વ્ આકાશીયવિચિત્રવાચકપરામર્શશરીરાન્ મન્ત્રાન્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.1:9
* વાચકસ્ય માયાપદે ઽપિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.1:10
* ઘટો ઽયમ્ ઇત્યધ્યવસા નામરૂપાતિરેકિણી ।
* પરેશશક્તિરાત્મેવ ભાસતે ન ત્વ્ ઇદંતયા ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.1:11
* ઇતિ પ્રત્યભિજ્ઞોક્તનીત્યા પ્રમાતૃભૂમ્યનતિક્રાન્તેર્ ન શરીરપુર્યષ્ટકાદિવદ્બોધસંકોચકત્વમ્ અસ્તીતિ યુક્તમેવૈષાં સર્વજ્ઞત્વાદિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.1:12
* એતચ્ ચ ।
* ભેદે ત્વ્ એકરસે ભાતે ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.1:13
* ઇતિ શ્રીપ્રત્યભિજ્ઞાકારિકાટીકાયાં વિતત્ય દર્શિતમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.1:14
* એવં વિદ્યાપદાવસ્થિતસૃષ્ટ્યાદિકાર્યનન્તભટ્ટારકાદ્યપેક્ષયૈતદ્ વ્યાખ્યેયમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.1:15
* તથા દીક્ષાદિપ્રવૃત્તાનામ્ આચાર્યાદીનાં કરણરૂપાઃ સર્વે મન્ત્રાસ્ તત્સ્પન્દતત્ત્વરૂપં બલમ્ આક્રમ્ય અનુપ્રાણકત્વેન અવષ્ટભ્ય આચાર્યાદીનામ્ એવ સમ્બન્ધિનારાધકચિત્તેન સહ મોક્ષભોગસાધનાદ્યધિકારાય પ્રવર્તન્તે તત્રૈવ શાન્તવાચકશબ્દાત્મકશરીરરૂપા અત એવ ચ નિરઞ્જનાઃ શુદ્ધાઃ સમ્યક્ પ્રલીયન્તે વિશ્રામ્યન્તિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.1:16
* અત્ર વ્યાખ્યાને સહારાધકચિત્તેન ઇતિ પૂર્વશ્લોકેન યોજ્યમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.1:17
* એવં ચ મન્ત્રાણામુદયપ્રલયકોટિવ્યાપિ પ્રવૃત્તાવ્ અપિ ભિત્તિભૂતમિતિ અભિહિતમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.1:18
* એવં ચ દશાષ્ટાદશાદિભેદેન ભિન્ને શૈવે મન્ત્રાણાં સ્પન્દતત્ત્વસારતૈવેત્યુક્તં ભવતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.1:19
* એવં મન્ત્રમન્ત્રેશ્વરાદિરૂપા શુદ્ધાભિમતા સૃષ્ટિઃ શિવસ્વભાવેતિ પ્રતિપાદ્યાધુના અશુદ્ધાભિમતાપિ સા માયાદિરૂપા શિવસ્વરૂપૈવ ઇતિ ઉપપાદયન્ શ્રીમતશાસ્ત્રાદિરહસ્યદૃષ્ટિમ્ અપિ ઉપક્ષિપતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.1:20]
યસ્માત્સર્વમયો જીવઃ સર્વભાવસમુદ્ભવાત્ ।
તત્સંવેદનરૂપેણ તાદાત્મ્યપ્રતિપત્તિતઃ

તસ્માચ્છબ્દાર્થચિન્તાસુ ન સાવસ્થા ન યા શિવઃ ।
ભોક્તૈવ ભોગ્યભાવેન સદા સર્વત્ર સંસ્થિતઃ

* [<સ્પન્દકારિકાનિર્ણય>
* યતો જીવો ગ્રાહકઃ સર્વમયઃ શિવવદ્ વિશ્વરૂપઃ તેન હેતુના શબ્દેષુ વાચકેષુ અર્થેષુ વાચ્યેષુ ચિન્તાસુ વિકલ્પજ્ઞાનાદિરૂપાસુ આદિમધ્યાન્તરૂપા સાવસ્થા નાસ્તિ યા શિવો ન ભવતિ સર્વમેવ શિવસ્વરૂપમ્ ઇત્યર્થઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.3-4:1
* યતશ્ ચૈવમતો ભોક્તૈવ ચિદાત્મા ગ્રાહકો ભોગ્યભાવેન દેહનીલાદિરૂપેણ સદા નિત્યં સર્વત્ર વિચિત્રતત્ત્વભુવનાદિપદે સમ્યગનૂનાધિકતયા સ્થિતઃ ન તુ ભોગ્યં નામ કિંચિદ્ભોક્તુર્ ભિન્નમ્ અસ્તિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.3-4:2
* જીવ ઇત્યુપક્રમ્ય શિવ ઇત્યુપસંહારેણ જીવશિવયોર્વાસ્તવો ન કો ઽપિ ભેદઃ ઇતિ દેહાદ્યવસ્થાસુ ન કાસુચિદ્ અપ્યપૂર્ણમન્યતા મન્તવ્યા અપિ તુ ચિદ્ઘનશિવસ્વભાવતૈવેતિ ભઙ્ગ્યોપદિશતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.3-4:3
* યથોક્તમ્ શરીરમપિ યે ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વમયં શિવરૂપતયા પશ્યન્તિ અર્ચયન્તિ ચ તે સિધ્યન્તિ ઘટાદિકમ્ ઇવ તથાભિનિવિશ્ય પશ્યન્તિ અર્ચયન્તિ ચ તે ઽપીતિ નાસ્ત્યત્ર વિવાદઃ ઇતિ શ્રીપ્રત્યભિજ્ઞાટીકાયામ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.3-4:4
* ભટ્ટશ્રીવામનેનાપ્યુક્તમ્ ।
* આલમ્બ્ય સંવિદં યસ્માત્ સંવેદ્યં ન સ્વભાવતઃ ।
* તસ્માત્સંવિદિતં સર્વમિતિ સંવિન્મયો ભવેત્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.3-4:5
* ઇતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.3-4:6
* કસ્માત્ જીવઃ સર્વમયઃ ઇત્યત્ર હેતુઃ સર્વભાવાનાં સમુદ્ભવાદ્ ઉત્પત્તિહેતુત્વાત્ અપાદાનભાવપ્રધાનશ્ચ નિર્દેશઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.3-4:7
* પ્રમાતૃમિતિમાનમેયમયભેદજાતસ્ય તે વિહાર ઇહ હેતુતાં સમુપયાતિ યસ્માત્ ત્વયિ ।
* નિવૃત્તવિવૃતૌ ક્વચિત્ તદ્ અપયાતિ તેનાધ્વાધુના નયેન પુનરીક્ષ્યતે જગતિ જાતુચિત્કેનચિત્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.3-4:8
* ઇતિ શ્રીજ્ઞાનગર્ભસ્તોત્રોક્તનીત્યા સંવિદ્યેવ પ્રસૃતાયાં જગતઃ સદ્ભાવાત્ સર્વભાવસમુદ્ભવત્વં જીવસ્ય યતશ્ચ જીવાદેવ ઉદયતિ વિશ્વમતોઽયં સર્વમયો વિશ્વશક્તિરિતિ યાવત્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.3-4:9
* નિર્ણીતં ચૈતદ્ દ્વિતીયસૂત્રવૃત્તૌ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.3-4:10
* સર્વમયત્વે હેત્વન્તરમાહ તત્સંવેદન ઇત્યર્ધેન ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.3-4:11
* તસ્ય સર્વસ્ય નીલસુખાદેર્યત્સંવેદનં પ્રકાશસ્તેન રૂપેણ સ્વભાવેન તાદાત્મ્યપ્રતિપત્તેઃ સર્વમયત્વસ્યોપલમ્ભાત્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.3-4:12
* એવમનેન શ્લોકદ્વયેન રહસ્યચર્યાઃ સર્વભેદપાદપોન્મૂલોપપત્તિપરિઘટિતાશ્ ચ જ્ઞાનોપદેશકથાઃ પ્રથમચરમસૂત્રાભ્યાં મહાર્થતત્ત્વં જાગ્રદાદિસૂત્રેણ ષડર્ધપરમાર્થઃ તદાક્રમ્ય ઇત્ય્ અનેન સર્વોપાસાસારતેત્યાદ્યુપક્ષિપ્તમ્ ઇતિ સ્પન્દતત્ત્વેનૈવ વિશ્વોપદેશાઃ સ્વીકૃતાઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.3-4:13
* અથૈતત્પ્રતિપત્તિસારતૈવ મોક્ષ ઇત્યાદિશતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.3-4:14]
ઇતિ વા યસ્ય સંવિત્તિઃ ક્રીડાત્વેનાખિલં જગત્ ।
સ પશ્યન્સતતં યુક્તો જીવન્મુક્તો ન સંશયઃ

* [<સ્પન્દકારિકાનિર્ણય>
* વાશબ્દઃ પ્રથમનિઃષ્યન્દોક્તનિમીલનસમાધિપ્રકારં વિકલ્પયન્ અસ્યાઃ સમાપત્તેર્ દુર્લભતાં ધ્વનયતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.5:1
* તેનાયમર્થઃ ઈદૃશી તાવત્સંવિત્તિઃ દુર્લભા યસ્ય કસ્યચિદ્ એવાપશ્ચિમજન્મનો ભવતિ સો ઽખિલં જગત્ક્રીડાત્વેન પશ્યન્ નિજસંવિદુન્મેષનિમેષાભ્યાં સૃજન્ સંહરંશ્ ચ ।
* મય્યાવેશ્ય મનો યે માં નિત્યયુક્તા ઉપાસતે ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.5:2
* ઇતિ સ્થિત્યા સતતસમાવિષ્ટો મહાયોગી જીવન્ન્ એવ પ્રાણાદિમાન્ અપિ વિજ્ઞાનાગ્નિનિર્દગ્ધાશેષબન્ધનો દેહપાતે તુ શિવ એવ જીવંશ્ચેદૃઙ્મુક્ત એવ ન તુ કથંચિદ્ અપિ બદ્ધઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.5:3
* ન સંશયઃ ઇત્યનેન ઇદં ધ્વનયતિ દીક્ષાદિના ગુરુપ્રત્યયતો મુક્તિઃ ઈદૃશાત્ તુ જ્ઞાનાત્ સમાચારાદ્વા સ્વપ્રત્યયત એવેતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.5:4
* ઇયમેવ મહાસમાપત્તિઃ સાધકાચાર્યાદીનામ્ અભીષ્ટપ્રાપ્તિહેતુઃ ઇતિ શ્લોકદ્વયેનાહ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.5:5]
અયમેવોદયસ્તસ્ય ધ્યેયસ્ય ધ્યાયિચેતસિ ।
તદાત્મતાસમાપત્તિર્ ઇચ્છતઃ સાધકસ્ય યા

યમેવામૃતપ્રાપ્તિર્ અયમ્ એવાત્મનો ગ્રહઃ ।
ઇયં નિર્વાણદીક્ષા ચ શિવસદ્ભાવદાયિની