Skandapurāṇa: Revākhaṇḍa (revised text) · Chapter 95

iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe ādityeśvaratīrthakīrtano nāma caturnavatitamo 'dhyāyaḥ ||
RKS adhyāya 95
mārkaṇḍeya uvāca:
tato gacchet tu rājendra karañjeśvaram uttamam /
yatra te nihatās tāta dānavās tatpadānugaiḥ

indrādyaiś caiva saṃhṛṣṭaiḥ stuto yajñaḥ subuddhibhiḥ /
teṣāṃ ye putrapautrāś ca pūrvavairamanusmaran

tatra sthās tu surāḥ sarve sthāpayitvā hy umāpatim /
indracandrayamāḥ sūryaḥ sthāpayitveṣṭasiddhaye

hṛṣṭapuṣṭāḥ surāḥ sarve jagmur ākāśasasthitāḥ /
dānavānāṃ mahābhāga karoṭyaḥ patitā yataḥ

tadā prabhṛti tat tīrthaṃ karoṭīti mahīpate /
vikhyātaṃ bhārate loke bhūpṛṣṭhe pāṇḍunandana

aṣṭamyāṃ ca caturdaśyāṃ śubhe pakṣe tu bhaktitaḥ /
upoṣya śūlinaś cāgre rātrau kurvīta jāgaram

tatkathālāpasaṃyuktaṃ vedodgītaṃ tathaiva ca /
prabhāte vimale prāpte sthāṇuṃ sampūjya yatnataḥ

pañcāmṛtena saṃsnāpya śrīkhaṇḍenaiva cārcayet /
śatapallavapuṣpaiś ca pūjayec ca prayatnataḥ

bahurūpaṃ japenmantraṃ dakṣiṇāṃ tu pradāya ca /
tatphalaṃ samavāpnoti ādityeśvara nārmade

śrutatīrthaprabhāvaṃ vai yaḥ paṭhec ca narādhipa /
tatsarvaṃ kathayiṣyāmi bhaktyā tava mahīpate

yathoktena vidhānena nābhimātre jale sthitaḥ /
śrāddhaṃ tatraiva pretāya kārayeta jitendriyaḥ

vividhairagrapāṭhaiś ca vedādhyayanatatparaiḥ /
gohiraṇyena sampūjya vastratāmbūlabhojanaiḥ

bhūṣaṇaiḥ paṭṭadānaiś ca brāhmaṇaṃ pāṇḍunandana /
tasmiṃs tīrthe tu sampūjya kāmikaṃ bhojanaṃ dadet

bhavet koṭigaṇaṃ tasya nātra kāryā vicāraṇā /
tatra tīrthe yathā bhaktyā tyajed dehaṃ ca mānada

tasya tīrthe bhavet puṇyaṃ tac chṛṇuṣva narādhipa /
yāvad asthimanuṣyasya tiṣṭhate narmadāmbhasi

tāvad vasati dharmātmā śivaloke sudurlabhe /
tataḥ kālāt pracyutaś ca devo mānuṣyatāṃ gataḥ

koṭidhvajapatiḥ śrīmān jāyate nātra saṃśayaḥ /
sarvadharmasamāyukto medhāvī jīvaputrakaḥ

vikhyātaś ca dharāpṛṣṭhe dīrghāyur mānavo bhavet /
indracandrayamaiḥ rudrair ādityair vasubhis tathā

viśvedevais tathā sarvaiḥ sthāpitās tridaśeśvaraḥ /
narmadottarakūle tu lokānāṃ hitakāmyayā

mānavaḥ pretam uddiśya prāsādaṃ kārayet tu yaḥ /
tasmin naravaraśreṣṭhaḥ sa sadgatim avāpnuyāt

nyāyopārjitadravyeṇa yaḥ śrāddhaṃ kurute 'tra vai /
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ striyaḥ śūdrāś ca satkṛtāḥ

te 'pi yānti pare loke śāṅkare surapūjite /
yaḥ śṛṇoti naro bhaktyā māhātmyaṃ tīrthajaṃ nṛpa

tasya pāpaṃ praṇaśyeta ṣaṇmāsena tu yatkṛtam /
mārkaṇḍeya uvāca:
tato gacchet tu rājendra kumāreśvaram uttamam

prasiddhaṃ sarvatīrthānām agastyeśvaram uttamam /
ṣaṇmukhena tapastaptaṃ sarvapātakanāśanam

snānaṃ ca parayā bhuktyā siddhiḥ prāptā narādhipa /
devasainyādhipo rājan sarvaśatruvimardanaḥ

ugratejā mahātmā ca saṃjātas tīrthasevanāt /
tadā prabhṛti tattīrthaṃ vikhyātaṃ narmadātaṭe

tasmiṃs tīrthe tu yo bhaktyā ekacitto jitendriyaḥ /
aṣṭamyāṃ ca caturdaśyāṃ kārttikasya viśeṣataḥ

snāpayed girijānāthaṃ dadhidugdhena sarpiṣā /
gītaṃ tatra prakartavyaṃ piṇḍadānaṃ yathāvidhi

brāhmaṇaiḥ śrotriyaiḥ pārtha ṣaṭkarmanirataiḥ sadā /
yatkiṃcid dīyate tatra akṣayaṃ pāṇḍunandana

sarvatīrthāt paraṃ tīrthaṃ nirmitaṃ śaśinā nṛpa /
etat te sarvam ākhyātaṃ kumāreśvarajaṃ phalam

kumāradarśanāt puṇyaṃ prāpyate pāṇḍunandana /
mṛtaḥ svargam avāpnoti satyam īśvarabhāṣitam

tato gacchet tu rājendra agastyeśvaram uttamam /
tatra siddho mahābhāga agastyo munipuṅgavaḥ

yudhiṣṭhira uvāca:
kathaṃ siddho mahābhāga agastyo munipuṅgavaḥ /
kumbhodbhavo mahābhāga mitrāvaruṇasambhavaḥ

narmadātaṭam āśritya tatsarvaṃ kathayasva me /
mārkaṇḍeya uvāca:
mahāpraśno mahārāja paripṛṣṭaś ca yas tvayā

tat te 'haṃ sampravakṣyāmi śṛṇuṣvaikamanāḥ sadā /
purākṛtayuge tāta bhārārtā jagatī sthitā

vijñaptukāmā deveśaṃ nākapṛṣṭhaṃ gatā nṛpa /
indrāya kathayāmāsa daityabhārārditaṃ jagat

indra uvāca:
brahmā ca jagataḥ kartā tavaiva mama sundari /
brahmalokaṃ gamiṣyāmi mantribhirdaivataiḥ saha

tataḥ sarve gatās tatra yatrāsau kamalāsanaḥ /
bṛhaspatir uvāca:
brahman nirlambanā jātā daityabhārād vasundharā

asahantī tu taṃ bhāraṃ yāti devī rasātalam /
pratīkāraṃ pṛthivyāś ca kuruṣva jagatīpate

sarvasattvopakārāya sṛṣṭis tvayi jagatpate /
pitāmaha uvāca:
kartā 'smi sarvajagatām ayonikalaśodbhavaḥ

agastyas tapasāṃ rāśiḥ śakto daityanivāraṇe /
ekataḥ sarvadevānāṃ balaṃ tejaś ca jāyate

ekato ṛṣimukhyasya jāyate nātra saṃśayaḥ /
brahmaṇo vacanaṃ śrutvā sarve devāḥ savāsavāḥ

tathaiva kāraṇaṃ cānyat kathayanti sma bhārata /
vijñātaṃ devadeveśa viśvāmitracikīrṣitam

triśaṅkvarthe ca yajño 'yaṃ viśvāmitreṇa sādhitaḥ /
spardhayā ca vaśiṣṭhasya yajñāṅgāni samāsṛjat

spardhayā sṛjatākāśaṃ bhūmiṃ cānyāṃ samāsṛjat /
yathā tu himavac chailaḥ pūrvāparamahodadhim

vyāpyaiva saṃsthito bhūmyāṃ devakāryārthasādhakaḥ /
tathāsau spardhate vindhyaḥ spardhayā kauśikasya ca

tiṣṭhanti devakāryāṇi kauśikena sureśvara /
kāryadvayapratīkāraṃ cintaya svajagadguro

brahmovāca:
ekas tv asya gurur vipro hy agastyo munipuṅgavaḥ /
utpathe vartamānasya kauśikasya durāsadaḥ

agastyo mārgabhettā vai bhaviṣyati na saṃśayaḥ /
gurur ātmavatāṃ śāstā sarveṣāṃ vai na saṃśayaḥ

vardhanaṃ parvatasyāsya devamārgapravartanam /
śāsaḥ kauśikaviprasya vasudhāyāṃ samantataḥ

kṣamaḥ samastakāryāṇāṃ mitrāvaruṇanandanaḥ /
evaṃ tu niścayaṃ kṛtvā devāḥ sendrapitāmahāḥ

yayurvasundharāsārdhaṃ himavantaṃ nageśvaram /
dadṛśus te sthitaṃ vipraṃ dhyāyamānaṃ ca yoginam

sudṛḍhaṃ niścaladhyānaṃ mokṣamārganiyāmakam /
taṃdṛṣṭvā stotum ārabdhāḥ sendracandrāḥ savāruṇāḥ

devā ūcuḥ:
jayam icchasva devānāṃ bhagavan kalaśodbhava /
prasādasumukho bhūtvā devānāṃ bhayamāgatam

agastya uvāca:
kiṃ kāryaṃ tu samutpannaṃ yena dūraṃ samāgatāḥ /
ekāntavāsinaṃ nityaṃ taṃ māṃ yūyaṃ surāś ca bhoḥ

ucyatāṃ yan mayā kāryaṃ tatsarvaṃ karavāṇy aham /
tato mandāniloddhūtakamalākaraśobhinā

guruṃ netrasahasreṇa prerayāmāsa vṛtrahā /
vākpatir uvāca:
tvayā pūrvaṃ mahābhāga devakāryārthasiddhaye

samudrāḥ karṣitāḥ sarve īśvareṇa yathā jagat /
vidhvastāstridaśāḥ sarve dānavair baladarpitaiḥ

jitā devās tu te sarve dānavebhyaḥ parāṅmukhāḥ /
teṣāṃ varāpahārāya samudrāḥ śoṣitāḥ purā

sāmprataṃ duḥkhitā dhātrī paśyemāṃ bhūtadhāriṇīm /
daityabhāreṇa duḥkhārtā bhūmirjātā rasātalam

gantavyaṃ dakṣiṇāmāśāṃ taporāśe dvijottama /
narmadodadhimaryādāṃ kuru puṇyāṃ mahādvija

vṛddhiṃ vindhyanagasyāpi devakāryaṃ samuddhara /
kauśiko 'tha kanīyāṃs te ya unmārgapravartakaḥ

agastya uvāca:
devakāryaṃ kariṣyāmi sukhaṃ tiṣṭha vasundhare /
gacchāmi dakṣiṇām āśāṃ śaktaḥ śiṣyasya vāraṇe

vardhanaṃ parvatasyāsya vārayāmi na saṃśayaḥ /
devā ūcuḥ:
yāmyāṃ gatvā suraiḥ sārdhaṃ draṣṭavyo yaṃ na saṃśayaḥ

siṃhasthe bhāskare vipra yena yāsyanti bhaktitaḥ /
naśyate ca dhanaṃ dhānyaṃ teṣāṃ saukhyaṃ na saṃśayaḥ

adhikārāya devānāṃ sa ca dṛṣṭo bhaviṣyati /
tatpratijñāya gīrvāṇāḥ samaṃ vasudhayā gatāḥ

agastyaṃ tapasāṃ rāśiṃ nirgacchantaḥ samantataḥ /
agastyapadavikṣepāc calitā ca vasundharā

manovegena samprāptaḥ kauśiko yatra tāpasaḥ /
kauśiko 'pi guruṃ dṛṣṭvā sāṣṭāṅgaṃ praṇipatya ca

dhanye 'haṃ muniśārdūlaprīto 'haṃ tava darśanāt /
arghapātraṃ samādāya dadhyakṣatasamanvitam

dūrvā ca candanaṃ pūjyabhaktyā pātre samāhitam /
gurupādaparikṣipta uvāca madhuraṃ tadā

ādeśo dīyatāṃ tāta tava preṣyo dvijottama /
agastya uvāca:
devakāryavighātaṃ ca kauśika tvaṃ visarjaya

devakāryavisṛṣṭena karmaṇā na pravartase /
yadi te niścalā bhaktir viśvāmitra mamopari

tadā tvaṃ varjayeḥ sarvam unmārgasya pravartanam /
viśvāmitra uvāca:
gurur ātmavatāṃ śāstā rājā śāstā durātmanām

iha pracchannapāpānāṃ śāstā vaivasvato yamaḥ /
spardhayā ca vaśiṣṭhasya triśaṅkurme suyācitaḥ

adya prabhṛti tat sarvaṃ tyaktam eva dvijottama /
ityuktaḥ prayayau śīghraṃ revātīraṃ sudurlabham

uttaraṃ taṭam āsādya tapas tatra samārabhat /
narmadā triṣu lokeṣu pavitrā pāpanāśinī

niścayaṃ paramaṃ kṛtvā mitrāvaruṇanandanaḥ /
śilātale niviṣṭas tu cacāra vipulaṃ tapaḥ

vāyubhakṣaḥ sadā kālaṃ kumbhayonir mahātapāḥ /
jñāto bhaktiyutaḥ śreṣṭha īśvareṇa yudhiṣṭhira

pratyakṣo dvādaśe varṣe saṅgataḥ pārvatīpatiḥ /
īśvara uvāca:
sādhu sādhu muniśreṣṭha tapasā dyotitaṃ nabhaḥ

niścayaṃ tava tuṣṭo 'smi mitrāvaruṇanandana /
varṣāyutasahasreṇa nānyeṣāṃ varado hy aham

agastya uvāca:
saṃsārapalvalātītasṛṣṭijanmavivarjita /
durlakṣyāsurasaṅghānāṃ pramatheśa namo 'stu te

nandiskandagaṇā devā vṛthā kliśyanti mohitāḥ /
sanatkumāramukhyāś ca ṛṣayaḥ śaṃsitavratāḥ

tvad rūpaṃ te na jānanti śambho nātha namo 'stu te /
brahmādyā devatāḥ sarve dhyāyanti tvām aharniśam

naite paśyanti tvad rūpaṃ dhātardeva namo 'stu te /
īśvara uvāca:
prasannas tava viprendra ūrdhvaretas tv ayonija

tava bhaktigṛhīto 'haṃ prasanna umayā saha /
agastya uvāca:
yadi tuṣṭo 'si deveśa yadi deyo varo mama

pratyakṣo bhava tīrthe 'smin yadi satyaṃ varapradaḥ /
antarjale sadākālaṃ dharmādhyakṣo maheśvara

śilāyāṃ bhava nityaṃ ca narmadāyottare taṭe /
devakāryasya kartāhaṃ tvatprasādāj jagatpate

tatheti coktvā vṛṣavāhano 'pi jagāma kailāsanagaṃ nageśaḥ /
ayonijo yogabalena yuktaḥ pravidyayā liṅgabalāc chivasya

jagāma dakṣiṇām āśāṃ surasaṅghair abhiṣṭutaḥ /
tapovanaṃ yathāpuṇyaṃ devadānavasevitam

praviṣṭo muniśārdūlaḥ pavitraṃ devakambalam /
niścalā suṣamādevī saṃsthitā dharaṇī tathā

puṣpāṇi vavṛṣurdevā jayaśabdaṃ punaḥ punaḥ /
yudhiṣṭhira uvāca:
tasya tīrthasya yatpuṇyaṃ kathyatāṃ munisuvrata

ādimadhyāvasāne ca brāhmaṇaiḥ saha bāndhavaiḥ /
pitṝṇāṃ sarvatīrthānāṃ sarvasattvopakārakam

mārkaṇḍeya uvāca:
pitṝn mokṣadaṃ proktaṃ sarvakāle janādhipa /
śivākhyāṃ kārttike māsi kṛṣṇapakṣe caturdaśīm

upoṣya yo naro bhaktyā kāmakrodhavivarjitaḥ /
śamītaruṃ samāsthāya rātrau kurvīta jāgaram

tatkathālāpasaṃyukto dharmākhyānair dvijaiḥ saha /
gavāṃ ghṛtena deveśaṃ rātrau ca snāpayet punaḥ

ghaṭenaiva ghaṭārdhena tadardhena svaśaktitaḥ /
ghṛtena bodhayed dīpaṃ ghṛtaṃ viprāya dāpayet

pañcāmṛtena gavyena snāpayet parameśvaram /
prabhāte pūjayed viprān svadāraniratān sadā

vedābhyasanaśīlāṃś ca paradāravivarjitān /
śūdrasevāratā nityaṃ dhūrtakarmaratā janāḥ

patitāḥ kūṭasākṣyeṇa pratigraharatāḥ sadā /
vedadveṣaṇaśīlāś ca kubjāś ca vikalāḥ sadā

hīnātiriktagātrā ye dvijāḥ śrāddhe vivarjitāḥ /
vedoktena viśuddhāṅgāḥ pūjyā nityaṃ yudhiṣṭhira

bhūmidānena vastreṇa kanyādānair viśeṣataḥ /
śrāddhakāleṣu yogeṣu bhartavyā bhaktitatparaiḥ

godānaṃ tatra kartavyaṃ śreyo 'rtham ātmanas tathā /
savatsāṃ kṣīriṇīṃ śubhrāṃ puṣṭāṃ vai śīlasaṃyutām

kambalaṃ parayā bhaktyā pādukopānahau tathā /
hiraṇyarukmiṇīṃ kanthāṃ tāmbūlaṃ bhojanaṃ tathā

ghaṇṭābharaṇaśobhāḍhyāṃ vastrayugmāvaguṇṭhitām /
svarṇaśṛṅgīṃ raupyakhurīṃ kāṃsyadohena saṃyutām

uccārya parayā bhaktyā yāvad āhūtasaṃplavam /
sarva koṭiguṇaṃ pārtha śubhaṃ vā yadi vāśubham

tīrthākhyānaṃ ca yo bhaktyā paṭhate śṛṇute 'thavā /
mucyate sarvapāpebhyaḥ śivaloke vasaty api