Skandapurāṇa: Revākhaṇḍa (revised text) · Chapter 94

iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe 'rkatīrthamahimānuvarṇano nāma trinavatitamo 'dhyāyaḥ ||
RKS adhyāya 94
mārkaṇḍeya uvāca:
tīrthasyāsya ca yatpuṇyaṃ tac chṛṇuṣva narādhipa /
paṇḍito vṛddhabhāvena bhaktyā trāto nareśvara

uddeśaṃ kathayiṣyāmi dṛṣṭvā vāntaram eva ca /
kurukṣetraṃ yathāpūtaṃ ravitīrthaṃ śrutaṃ tathā

īśvareṇa purākhyātaṃ ṣaṇmukhasya yudhiṣṭhira /
śrutaṃ rudragaṇaiḥ sarvair ahaṃ tatra samīpagaḥ

mārtaṇḍagrahaṇe prāpte ye vrajanti ṣaḍānana /
ravitīrthe kurukṣetre tulyam eva phalaṃ bhavet

snāne dāne tathā jāpye home caiva viśeṣataḥ /
kurukṣetre tathā puṇyaṃ nātra kāryā vicāraṇā

grāme vā yadi vāraṇye puṇyā sarvatra narmadā /
ravitīrthe viśeṣeṇa raviparvaṇi bhūmipa

tatra sūryadine bhaktyā vyatīpāte ca vaidhṛtau /
saṃkramaṇe grahaṇe vā 'pi ye vrajanti jitendriyāḥ

kāmakrodhavinirmuktā rāgadveṣais tathaiva ca /
kathāṃ ca vaiṣṇavīṃ pārtha vedādhyayanam eva ca

ṛgvedaṃ vā yajurvedaṃ sāmavedam atharvaṇam /
ṛcam ekāṃ tu japtvaiva samastaphalam āpnuyuḥ

gāyatryā ca caturvedaphalam āpnoti mānavaḥ /
prabhāte pūjayed devam annadānahiraṇmayaiḥ

tatra snātvā dvije yogye kapilāṃ yaḥ prayacchati /
pṛthivī tena vai dattā saśailavanakānanā

bhūrlokaś ca bhuvarloko maharloko janas tathā /
tapaḥ satya tathā lokaṃ pātālāny ekaviṃśatiḥ

tena dattaṃ bhavet sarvaṃ godānaṃ yena vai kṛtam /
teṣām abdakṛtaṃ pāpaṃ naśyed vai nātra saṃśayaḥ

yudhiṣṭhira uvāca:
puṇyā gatiḥ kathaṃ tāta etat kathaya tattvataḥ /
mārkaṇḍeya uvāca:
purā kṛtayugasyādau brahmālokapitāmahaḥ

utpādya tathā sakalaṃ bhūtagrāmaṃ caturvidham /
ākulā pṛthivī tena saṃjātā pāṇḍunandana

tataḥ paścād vicintyedaṃ kathaṃ loko bhaviṣyati /
kathaṃ svargaṃ prayāsyanti mānavā bhaktisaṃyutāḥ

bhānuś caiva kathaṃ prīto lokānāṃ jāyate bhṛśam /
virañceścintyamānasya agnikuṇḍāt samutthitā

jvalantī tejasā pūrṇā ghaṇṭā lulitaniḥsvanā /
dṛṣṭvā tāṃ tu mahābhāgāṃ kapilāṃ kuṇḍamadhyagām

brahmālokagurustāṃ tu praṇamyedam uvāca ha /
namaste kāpile puṇye sarvalokeṣv anuttame

māṅgalye maṅgale devi triṣu lokeṣu vandite /
tvaṃ lakṣmīs tvaṃ dhṛtirmedhā pavitrā tu varānane

umādevīti vikhyātā tvaṃ śacī nātra saṃśayaḥ /
vaiṣṇavī tvaṃ mahādevī brahmāṇī tvaṃ varānane

kumārī tvaṃ mahābhāge bhaktiḥ śraddhā tathaiva ca /
kālarātrī tu bhūtānāṃ kumārī parameśvarī

tvaṃ truṭistvaṃ ghaṭī caiva muhūrtakṣaṇam eva ca /
saṃvatsarartavo māsās tvaṃ kālaḥ puruṣaḥ sadā

nāsti kiṃcit tvayā hīnaṃ trailokye sacarācare /
evaṃ stutā tu sā tena kapilā parameṣṭhinā

tam uvāca mahābhāgā prahṛṣṭā parameṣṭhinam /
prasannā tava vākyena devadeva jagadguro

brahmovāca:
jagaddhitāya janitā mayā tvaṃ parameśvari /
svargān martyamito yāhi lokānāṃ hitakāmyayā

sarvadevamayīṃ tvāṃ tu sarvalokamayīṃ tathā /
vidhinā ye pradāsyanti teṣāṃ vāsas triviṣṭape

evamuktā tataḥ puṇyā kapilā parameṣṭhinā /
ājagāma bhuvaḥ pṛṣṭhe vandyamānā surottamaiḥ

pavitrā vasudhā tena saṃjātā pāṇḍunandana /
tasyā aṅgeṣu ye devās tān me nigadataḥ śṛṇu

mukhe hy agniḥ sthito devo danteṣu ca bhujaṅgamāḥ /
dhātā vidhātā coṣṭhau ca aśvinau karṇasaṃsthitau

vajrapāṇiḥ sthitaḥ śṛṅge śṛṅgamadhye pitāmahaḥ /
kālo madhyagatas tāta pāśabhṛd varuṇas tathā

yamaś ca bhagavān deva āsyasyopari saṃsthitaḥ /
nābhimadhye sthitaś chando devā jaṅghāsu bhārata

vasundharā sthitā nābhyāṃ parvatāḥ sandhiṣu sthitāḥ /
vṛkṣā gulmāni vallyaś ca sandhimārge vyavasthitāḥ

ṛṣayo romakūpeṣu saṃsthitāḥ pāṇḍunandana /
snāyusthāḥ pitaraḥ sarve prasravaṃ sarvatīrthajam

sarveṣāṃ gomayaṃ śreṣṭhaṃ pavitraṃ pāpanāśanam /
khureṣu pannagāḥ sarve pucchāgre sūryaraśmayaḥ

evaṃ bhūtā tu kapilā sarvadevamayī kila /
ye dhyāyanti gṛhe bhaktyā te muktā nātra saṃśayaḥ

prātarutthāya yo bhaktyā nityaṃ kuryāt pradakṣiṇam /
pradakṣiṇīkṛtā tena saptadvīpā vasundharā

kapilāpañcagavyena yaḥ snāpayati śaṅkaram /
viṣṇuṃ vā jagadādhāraṃ sūryaṃ vā tv anyadaivatam

pañcāmṛtena saṃsnāpya bhaktyā gavyena pāṇḍava /
abdaṃ vā śrotriye nityaṃ kapilāṃ yaḥ prayacchati

tulyam etat phalaṃ proktaṃ śaṅkareṇa yudhiṣṭhira /
ya pradāsyati viprāya ravitīrthe suyantritaḥ

kapilāṃ vātha kṛṣṇāṃ vā śvetāṃ raktāṃ ca pāṭalām /
kṣīriṇīṃ taruṇīṃ śubhrāṃ savatsāṃ vastrasaṃyutām

svarṇaśṛṅgīṃ raupyakhurīṃ viṣṇurūpaṃ dvijaṃ smaran /
ātmānaṃ viṣṇurūpaṃ ca dhenum ādityarūpiṇīm

yo dadāti mahābāho tasya vāsas triviṣṭapo /
brahmahatyā vinirmuktaḥ surāpānaṃ ca dāruṇam

gurvaṅganāgamaḥ steyo svāmidroho gavāṃ vadhaḥ /
mitraviśvāsaghātaṃ ca gurunindāsamudbhavam

sthitirnaṣṭe ca vaṃśe ca nirmālyasyāvalaṅghanam /
kanyāgamāgamaś caiva abhakṣasya tu bhakṣaṇam

vṛṣalī gamanaṃ raudraṃ kurūpāgamanodbhavam /
agnidaṃ garadaṃ caiva kūṭasākṣyasamudbhavam

tatsarvaṃ nāśayet pāpaṃ dhenurdānena pāṇḍava /
surabhisaṃgame puṇye niṣṭhute pāpanāśane

śrāddhaṃ pretasya yo bhaktyā dāpayet kuntinandana /
tasya prīto bhavet sūryaḥ suprīto bhava eva ca

dānaṃ yad dīyate tatra sūryam uddiśya bhaktitaḥ /
mitraloke sukhaṃ yāti narmadāyāḥ prasādataḥ

dadhicchande madhucchande devayāne sukhaprade /
bhīmeśvare kuruśreṣṭha samaṃ puṇyaṃ praśasyate

pṛthivyāṃ sāgarāntāyāṃ prakhyātaṃ tīrthapañcakam /
ye na jānanti bhūmisthā te mṛtā nātra saṃśayaḥ

snānaṃ devārcanaṃ jāpyaṃ homaṃ brāhmaṇapūjanam /
bhūmidānena vastreṇa annadānena bhaktitaḥ

upānacchatraśayānā gṛhadānena pāṇḍava /
grāmakanyāpradānena gajadānahayena ca

vidyāśakaṭadānena sarveṣām abhayapradaḥ /
sa yāti sarvatīrthāni ravitīrthaṃ yudhiṣṭhira

tīrthayātrāprabhāveṇa vyādhayo yānti saṃkṣayam /
śatravo mitratāṃ yānti viṣaṃ vā hy amṛtāyate

grahāḥ sarve 'bhavan prītāḥ prītas tasya divākaraḥ /
tīrthasyāsya payaḥ pītvā yat puṇyaṃ jāyate nṛṇām

abdam aśvatthasevāyāṃ kapilāyās tu dānataḥ /
tatphalaṃ kathayiṣyāmi bhaktyā tava mahīpate

pāpāḥ sarve vilīyante bhinnapātre jalaṃ yathā /
tīrthasyābhimukhaṃ vṛttaṃ gacchatāṃ nātra saṃśayaḥ

iha bāhyāntaraṃ tīrthaṃ kathitaṃ tava pārthiva /
pāpiṣṭhānāṃ kṛtaghnānāṃ svāmimitravirodhinām

tīrthākhyānaṃ śubhaṃ teṣāṃ gopitavyaṃ sadā budhaiḥ