સ્કન્દપુરાણ: રેવાખણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 94

ઇતિ શ્રીસ્કન્દપુરાણે રેવાખણ્ડે ઽર્કતીર્થમહિમાનુવર્ણનો નામ ત્રિનવતિતમો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્સ્ અધ્યાય 94
માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
તીર્થસ્યાસ્ય ચ યત્પુણ્યં તચ્ છૃણુષ્વ નરાધિપ ।
પણ્ડિતો વૃદ્ધભાવેન ભક્ત્યા ત્રાતો નરેશ્વર

ઉદ્દેશં કથયિષ્યામિ દૃષ્ટ્વા વાન્તરમ્ એવ ચ ।
કુરુક્ષેત્રં યથાપૂતં રવિતીર્થં શ્રુતં તથા

ઈશ્વરેણ પુરાખ્યાતં ષણ્મુખસ્ય યુધિષ્ઠિર ।
શ્રુતં રુદ્રગણૈઃ સર્વૈર્ અહં તત્ર સમીપગઃ

માર્તણ્ડગ્રહણે પ્રાપ્તે યે વ્રજન્તિ ષડાનન ।
રવિતીર્થે કુરુક્ષેત્રે તુલ્યમ્ એવ ફલં ભવેત્

સ્નાને દાને તથા જાપ્યે હોમે ચૈવ વિશેષતઃ ।
કુરુક્ષેત્રે તથા પુણ્યં નાત્ર કાર્યા વિચારણા

ગ્રામે વા યદિ વારણ્યે પુણ્યા સર્વત્ર નર્મદા ।
રવિતીર્થે વિશેષેણ રવિપર્વણિ ભૂમિપ

તત્ર સૂર્યદિને ભક્ત્યા વ્યતીપાતે ચ વૈધૃતૌ ।
સંક્રમણે ગ્રહણે વા ઽપિ યે વ્રજન્તિ જિતેન્દ્રિયાઃ

કામક્રોધવિનિર્મુક્તા રાગદ્વેષૈસ્ તથૈવ ચ ।
કથાં ચ વૈષ્ણવીં પાર્થ વેદાધ્યયનમ્ એવ ચ

ઋગ્વેદં વા યજુર્વેદં સામવેદમ્ અથર્વણમ્ ।
ઋચમ્ એકાં તુ જપ્ત્વૈવ સમસ્તફલમ્ આપ્નુયુઃ

ગાયત્ર્યા ચ ચતુર્વેદફલમ્ આપ્નોતિ માનવઃ ।
પ્રભાતે પૂજયેદ્ દેવમ્ અન્નદાનહિરણ્મયૈઃ

તત્ર સ્નાત્વા દ્વિજે યોગ્યે કપિલાં યઃ પ્રયચ્છતિ ।
પૃથિવી તેન વૈ દત્તા સશૈલવનકાનના

ભૂર્લોકશ્ ચ ભુવર્લોકો મહર્લોકો જનસ્ તથા ।
તપઃ સત્ય તથા લોકં પાતાલાન્ય્ એકવિંશતિઃ

તેન દત્તં ભવેત્ સર્વં ગોદાનં યેન વૈ કૃતમ્ ।
તેષામ્ અબ્દકૃતં પાપં નશ્યેદ્ વૈ નાત્ર સંશયઃ

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ:
પુણ્યા ગતિઃ કથં તાત એતત્ કથય તત્ત્વતઃ ।
માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
પુરા કૃતયુગસ્યાદૌ બ્રહ્માલોકપિતામહઃ

ઉત્પાદ્ય તથા સકલં ભૂતગ્રામં ચતુર્વિધમ્ ।
આકુલા પૃથિવી તેન સંજાતા પાણ્ડુનન્દન

તતઃ પશ્ચાદ્ વિચિન્ત્યેદં કથં લોકો ભવિષ્યતિ ।
કથં સ્વર્ગં પ્રયાસ્યન્તિ માનવા ભક્તિસંયુતાઃ

ભાનુશ્ ચૈવ કથં પ્રીતો લોકાનાં જાયતે ભૃશમ્ ।
વિરઞ્ચેશ્ચિન્ત્યમાનસ્ય અગ્નિકુણ્ડાત્ સમુત્થિતા

જ્વલન્તી તેજસા પૂર્ણા ઘણ્ટા લુલિતનિઃસ્વના ।
દૃષ્ટ્વા તાં તુ મહાભાગાં કપિલાં કુણ્ડમધ્યગામ્

બ્રહ્માલોકગુરુસ્તાં તુ પ્રણમ્યેદમ્ ઉવાચ હ ।
નમસ્તે કાપિલે પુણ્યે સર્વલોકેષ્વ્ અનુત્તમે

માઙ્ગલ્યે મઙ્ગલે દેવિ ત્રિષુ લોકેષુ વન્દિતે ।
ત્વં લક્ષ્મીસ્ ત્વં ધૃતિર્મેધા પવિત્રા તુ વરાનને

ઉમાદેવીતિ વિખ્યાતા ત્વં શચી નાત્ર સંશયઃ ।
વૈષ્ણવી ત્વં મહાદેવી બ્રહ્માણી ત્વં વરાનને

કુમારી ત્વં મહાભાગે ભક્તિઃ શ્રદ્ધા તથૈવ ચ ।
કાલરાત્રી તુ ભૂતાનાં કુમારી પરમેશ્વરી

ત્વં ત્રુટિસ્ત્વં ઘટી ચૈવ મુહૂર્તક્ષણમ્ એવ ચ ।
સંવત્સરર્તવો માસાસ્ ત્વં કાલઃ પુરુષઃ સદા

નાસ્તિ કિંચિત્ ત્વયા હીનં ત્રૈલોક્યે સચરાચરે ।
એવં સ્તુતા તુ સા તેન કપિલા પરમેષ્ઠિના

તમ્ ઉવાચ મહાભાગા પ્રહૃષ્ટા પરમેષ્ઠિનમ્ ।
પ્રસન્ના તવ વાક્યેન દેવદેવ જગદ્ગુરો

બ્રહ્મોવાચ:
જગદ્ધિતાય જનિતા મયા ત્વં પરમેશ્વરિ ।
સ્વર્ગાન્ મર્ત્યમિતો યાહિ લોકાનાં હિતકામ્યયા

સર્વદેવમયીં ત્વાં તુ સર્વલોકમયીં તથા ।
વિધિના યે પ્રદાસ્યન્તિ તેષાં વાસસ્ ત્રિવિષ્ટપે

એવમુક્તા તતઃ પુણ્યા કપિલા પરમેષ્ઠિના ।
આજગામ ભુવઃ પૃષ્ઠે વન્દ્યમાના સુરોત્તમૈઃ

પવિત્રા વસુધા તેન સંજાતા પાણ્ડુનન્દન ।
તસ્યા અઙ્ગેષુ યે દેવાસ્ તાન્ મે નિગદતઃ શૃણુ

મુખે હ્ય્ અગ્નિઃ સ્થિતો દેવો દન્તેષુ ચ ભુજઙ્ગમાઃ ।
ધાતા વિધાતા ચોષ્ઠૌ ચ અશ્વિનૌ કર્ણસંસ્થિતૌ

વજ્રપાણિઃ સ્થિતઃ શૃઙ્ગે શૃઙ્ગમધ્યે પિતામહઃ ।
કાલો મધ્યગતસ્ તાત પાશભૃદ્ વરુણસ્ તથા

યમશ્ ચ ભગવાન્ દેવ આસ્યસ્યોપરિ સંસ્થિતઃ ।
નાભિમધ્યે સ્થિતશ્ છન્દો દેવા જઙ્ઘાસુ ભારત

વસુન્ધરા સ્થિતા નાભ્યાં પર્વતાઃ સન્ધિષુ સ્થિતાઃ ।
વૃક્ષા ગુલ્માનિ વલ્લ્યશ્ ચ સન્ધિમાર્ગે વ્યવસ્થિતાઃ

ઋષયો રોમકૂપેષુ સંસ્થિતાઃ પાણ્ડુનન્દન ।
સ્નાયુસ્થાઃ પિતરઃ સર્વે પ્રસ્રવં સર્વતીર્થજમ્

સર્વેષાં ગોમયં શ્રેષ્ઠં પવિત્રં પાપનાશનમ્ ।
ખુરેષુ પન્નગાઃ સર્વે પુચ્છાગ્રે સૂર્યરશ્મયઃ

એવં ભૂતા તુ કપિલા સર્વદેવમયી કિલ ।
યે ધ્યાયન્તિ ગૃહે ભક્ત્યા તે મુક્તા નાત્ર સંશયઃ

પ્રાતરુત્થાય યો ભક્ત્યા નિત્યં કુર્યાત્ પ્રદક્ષિણમ્ ।
પ્રદક્ષિણીકૃતા તેન સપ્તદ્વીપા વસુન્ધરા

કપિલાપઞ્ચગવ્યેન યઃ સ્નાપયતિ શઙ્કરમ્ ।
વિષ્ણું વા જગદાધારં સૂર્યં વા ત્વ્ અન્યદૈવતમ્

પઞ્ચામૃતેન સંસ્નાપ્ય ભક્ત્યા ગવ્યેન પાણ્ડવ ।
અબ્દં વા શ્રોત્રિયે નિત્યં કપિલાં યઃ પ્રયચ્છતિ

તુલ્યમ્ એતત્ ફલં પ્રોક્તં શઙ્કરેણ યુધિષ્ઠિર ।
ય પ્રદાસ્યતિ વિપ્રાય રવિતીર્થે સુયન્ત્રિતઃ

કપિલાં વાથ કૃષ્ણાં વા શ્વેતાં રક્તાં ચ પાટલામ્ ।
ક્ષીરિણીં તરુણીં શુભ્રાં સવત્સાં વસ્ત્રસંયુતામ્

સ્વર્ણશૃઙ્ગીં રૌપ્યખુરીં વિષ્ણુરૂપં દ્વિજં સ્મરન્ ।
આત્માનં વિષ્ણુરૂપં ચ ધેનુમ્ આદિત્યરૂપિણીમ્

યો દદાતિ મહાબાહો તસ્ય વાસસ્ ત્રિવિષ્ટપો ।
બ્રહ્મહત્યા વિનિર્મુક્તઃ સુરાપાનં ચ દારુણમ્

ગુર્વઙ્ગનાગમઃ સ્તેયો સ્વામિદ્રોહો ગવાં વધઃ ।
મિત્રવિશ્વાસઘાતં ચ ગુરુનિન્દાસમુદ્ભવમ્

સ્થિતિર્નષ્ટે ચ વંશે ચ નિર્માલ્યસ્યાવલઙ્ઘનમ્ ।
કન્યાગમાગમશ્ ચૈવ અભક્ષસ્ય તુ ભક્ષણમ્

વૃષલી ગમનં રૌદ્રં કુરૂપાગમનોદ્ભવમ્ ।
અગ્નિદં ગરદં ચૈવ કૂટસાક્ષ્યસમુદ્ભવમ્

તત્સર્વં નાશયેત્ પાપં ધેનુર્દાનેન પાણ્ડવ ।
સુરભિસંગમે પુણ્યે નિષ્ઠુતે પાપનાશને

શ્રાદ્ધં પ્રેતસ્ય યો ભક્ત્યા દાપયેત્ કુન્તિનન્દન ।
તસ્ય પ્રીતો ભવેત્ સૂર્યઃ સુપ્રીતો ભવ એવ ચ

દાનં યદ્ દીયતે તત્ર સૂર્યમ્ ઉદ્દિશ્ય ભક્તિતઃ ।
મિત્રલોકે સુખં યાતિ નર્મદાયાઃ પ્રસાદતઃ

દધિચ્છન્દે મધુચ્છન્દે દેવયાને સુખપ્રદે ।
ભીમેશ્વરે કુરુશ્રેષ્ઠ સમં પુણ્યં પ્રશસ્યતે

પૃથિવ્યાં સાગરાન્તાયાં પ્રખ્યાતં તીર્થપઞ્ચકમ્ ।
યે ન જાનન્તિ ભૂમિસ્થા તે મૃતા નાત્ર સંશયઃ

સ્નાનં દેવાર્ચનં જાપ્યં હોમં બ્રાહ્મણપૂજનમ્ ।
ભૂમિદાનેન વસ્ત્રેણ અન્નદાનેન ભક્તિતઃ

ઉપાનચ્છત્રશયાના ગૃહદાનેન પાણ્ડવ ।
ગ્રામકન્યાપ્રદાનેન ગજદાનહયેન ચ

વિદ્યાશકટદાનેન સર્વેષામ્ અભયપ્રદઃ ।
સ યાતિ સર્વતીર્થાનિ રવિતીર્થં યુધિષ્ઠિર

તીર્થયાત્રાપ્રભાવેણ વ્યાધયો યાન્તિ સંક્ષયમ્ ।
શત્રવો મિત્રતાં યાન્તિ વિષં વા હ્ય્ અમૃતાયતે

ગ્રહાઃ સર્વે ઽભવન્ પ્રીતાઃ પ્રીતસ્ તસ્ય દિવાકરઃ ।
તીર્થસ્યાસ્ય પયઃ પીત્વા યત્ પુણ્યં જાયતે નૃણામ્

અબ્દમ્ અશ્વત્થસેવાયાં કપિલાયાસ્ તુ દાનતઃ ।
તત્ફલં કથયિષ્યામિ ભક્ત્યા તવ મહીપતે

પાપાઃ સર્વે વિલીયન્તે ભિન્નપાત્રે જલં યથા ।
તીર્થસ્યાભિમુખં વૃત્તં ગચ્છતાં નાત્ર સંશયઃ

ઇહ બાહ્યાન્તરં તીર્થં કથિતં તવ પાર્થિવ ।
પાપિષ્ઠાનાં કૃતઘ્નાનાં સ્વામિમિત્રવિરોધિનામ્

તીર્થાખ્યાનં શુભં તેષાં ગોપિતવ્યં સદા બુધૈઃ