Skandapurāṇa: Revākhaṇḍa (revised text) · Chapter 91

iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe citrasenakathāvarṇano nāma navatitamo 'dhyāyaḥ ||
RKS adhyāya 91
rājovāca:
anyac ca śrotum icchāmi kena gaṅgāvatāritā /
rudraśīrṣasthitā puṇyā devī katham ihāgatā

puṇyā devaśilānāma tasyā māhātmyamuttamam /
etadākhyāhi me sarvaṃ prasādāt puruṣottama

rudra uvāca:
śṛṇuṣvaikamanā bhūtvā yathā gaṅgāvatāritā /
purā devī mahābhāga brahmādyaiḥ sakalaiḥ suraiḥ

abhyarthayaj jagannāthaṃ devadevaṃ jagadgurum /
ghaṭamadhye sthitā gaṅgā mocitā ca subhūtale

bhāratī ca tato muktā rudreṇa śiraso bhuvi /
narāstīrthe taṭe tasyāḥ snānaṃ kurvanti bhaktitaḥ

pibanti ca jalaṃ nityaṃ na te yānti yamālayam /
yatra sā patitā kuṇḍe śūlabhede narādhipa

devanadyāḥ pratīcyāṃ ca yatra prācī sarasvatī /
yāmyāṃ ca śūlabhedākhyam asti tīrtham anuttamam

tatradevaśilā ramyā svayaṃ devena nirmitā /
tatra snātvā tu yo bhaktyā brāhmaṇaṃ bhojayen nṛpa

alpasyaiva tu dānasya tasya cānto na vidyate /
uttānapāda uvāca:
kāni dānāni śastāni deveśa dharaṇītale

yāni dattvā naro bhaktyā mucyate sarvakilbiṣaiḥ /
devaśilāyā māhātmyaṃ snānadānāddhi yatphalam

vratopavāsani yamair yat prāpyaṃ tad vadasva me /
śrībhagavān uvāca:
āsīt purā mahāvīryaścedinātho mahābalaḥ

vīrasena iti khyāto maṇḍalādhipatīśvaraḥ /
tasya rājye ripurnāsti na vyādhirna ca taskaraḥ

na cādharmo 'bhavat tatra dharma eva hi sarvadā /
sadā mudānvito rājā sabhāryo bahuputrakaḥ

ekā ca duhitā tasya surūpā girijā iva /
dṛṣṭā sā pitṛmātṛbhyāṃ bandhuvargajanaiḥ saha

kṛtvā vaivāhikaṃ kāryaṃ kāle prāpte yathā vidhi /
anantaraṃ cedipatir dvādaśābde maheśvaraḥ

tatas tasyāstu yo bhartā sa mṛtyuvaśam āgataḥ /
vidhavāṃ tāṃ sutāṃ dṛṣṭvā rājā śokasamanvitaḥ

uvāca vacanaṃ rājā svabhāryāṃ duḥkhapīḍitaḥ /
bhadre duḥkham idaṃ jātaṃ yāvaj jīvaṃ suduḥsaham

naiṣā rakṣayituṃ śakyā rūpayauvanadarpitā /
nopāyo vidyate bhāryye bhānumatyāś ca rakṣaṇe

parasparaṃ vivadatos tacchrutvā kanyakā 'bravīt /
bhānumaty uvāca:
na vrīḍāmi tavāgre 'haṃ jvalantī dāhakenaca

satyaṃ notpadyate doṣo madarthe ca narādhipa /
adya prabhṛty ahaṃ tāta na veṣaṃ dhāraye kvacit

sthūlavastrair nijāṅgāni paridhāsyāmi saṃyatā /
cariṣyāmi vratān sarvān purāṇavihitān api

ātmānaṃ śoṣayiṣyāmi toṣayantī janārdanam /
mamaiṣā vartate buddhir yadi tvaṃ tāta manyase

bhānumatyā vacaḥ śrutvā rājā snehārdito 'bhavat /
tīrthayātrāṃ samuddiśya kośaṃ dattvā ca puṣkalam

visṛjya rājā svasutāṃ vṛddhān kṛtvā tu rakṣaṇe /
puruṣaṃ sāyudhaṃ cānyaṃ brāhmaṇaṃ ca purohitam

avagāhya taṭe dhyātuṃ gaṅgāyāṃ sā narādhipa /
nityam āpūjayad viprān gandhamālyādibhūṣaṇaiḥ

dāsīdāsaprabhṛtayas tasyā ye rakṣaṇe kṣamāḥ /
tataḥ piturmatenaiva gaṅgātīre samāsthitāḥ

dvādaśābdāni sā tīre gaṅgāyāḥ samavasthitā /
tyaktvā gaṅgāṃ kvacid rājaputrī kāṣṭhāṃ tu dakṣiṇām

prāptā sā sacivaiḥ sārddhaṃ yatra revā mahānadī /
ṣaṇmāsaṃ ca sthitā tatra oṃkāre 'marakaṇṭake

nānāvidheṣu tīrtheṣu tīrthāt tīrthaṃ jagāma ha /
snātvā snātvā dvijān pūjyabhaktiyuktā hy adhiṣṭhitā

vāruṇīṃ ca diśaṃ gatvā devanadyāś ca saṅgame /
dadarśa cāśramaṃ puṇyam ṛṣisaṅghair niṣevitam

dṛṣṭvā ṛṣisamūhaṃ sā praṇipatyedam abravīt /
māhātmyaṃ cāsya tīrthasya nāma caivāsya kīrtaya

ṛṣir uvāca:
cakratīrthaṃ tu vikhyātaṃ cakraṃ dattaṃ purā hareḥ /
maheśvareṇa tuṣṭena devadevena śūlinā

atra tīrthe tu yaḥ snātvā tarpayet pitṛdevatāḥ /
anivartikā gatis tasya bhavitā nātra saṃśayaḥ

dvitīye 'hni tato gacchec chūlabhedaṃ tapasvini /
rātrau jāgaraṇaṃ kṛtvā paṭhet paurāṇikīṃ kathām

viṣṇupūjāṃ prakurvīta puṣpadīpanivedanaiḥ /
prabhāte bhojayed viprān dānaṃ dadyāt svabhaktitaḥ

caturthe 'hṇi tathā gacched yatra prācī sarasvatī /
brahmadevād viniṣkrāntā pāvanārthaṃ narādhipa

tatra snātvā naro gatvā tarpayet pitṛdevatāḥ /
śrāddhadas tu vaset tatra yatra devaḥ pitāmahaḥ

pañcame 'hṇi tato gacchel liṅgaṃ mārkaṇḍasaṃjñitam /
tatra snātvā tu yo bhaktyā arcayet pitṛdevatāḥ

śrāddhaṃ kṛtvā yathā nyāyam anindyān pūjayed dvijān /
pitarastasya tṛpyanti dvādaśābdaṃ na saṃśayaḥ

sarvadevamayaṃ sthānaṃ sarvatīrthamanuttamam /
koṭitīrthasamaṃ sthānaṃ koṭiliṅgottamottamam

trirātraṃ kurute yas tu śuciḥ snānaṃ jitendriyaḥ /
pakṣaṃ māsaṃ ca ṣaṇmāsam abdam ekaṃ kadācana

na tasya vasatir martye nāke vāsaḥ sadākṣayaḥ /
niyamasthas tu mucyeta trijanmajanitādaghāt

vinā pumāṃsaṃ yā nārī dvādaśābda tu suvratā /
tiṣṭhate sākṣayaṃ kālaṃ rudraloke mahīyate

muneś ca vacanaṃ śrutvā mudāṃ paramikāṃ yayau /
tato 'vagāhate tīrthamaharniśamatandritam

dṛṣṭvā tīrthaprabhāvaṃ tu rājñī vacanam abravīt /
śrūyatāṃ vacanaṃ me 'dya brāhmaṇāḥ sapurohitāḥ

na tyajām īdṛśaṃ sthānaṃ yāvaj jīvāmy aharniśam /
mātre pitre tathā bhrātre sadbhir vācyam idaṃ vacaḥ

vartate śūlabhede sā niyatā vratacāriṇī /
ekāntaropavāsena śanair māsamupoṣitā

devaśilāsthitā nityaṃ dhyāyamānā tu keśavam /
aharniśaṃ sthitā bhūmau dṛṣṭā rājñī śubhānanā

vratasthā niyatāhārā nāmnā bhānumatī śubhā /
gateṣu dvijamukhyeṣv āyayau śabarayugmakam

uvāca vacanaṃ tatra tāṃ dṛṣṭvā śabarāṅganā /
naivā 'syāḥ sadṛśī kācit triṣu lokeṣu viśrutā

sākṣād asau devakanyā hyavatīrṇā mahītale /
bhāryāyā vacanaṃ śrutvā śabaras tām uvāca ha

kamalāni yathā lābhaṃ dattvā tvaṃ bhuṅkṣva satvaram /
mama caivārcane buddhir na bhoktavyaṃ mayā 'dya vai

na mayā varjitaṃ bhadre pāpavṛddhyā 'śubhaṃ kṛtam /
śabary uvāca:
na pūrvaṃ tu mayā svāmin bhuktaṃ tasmiṃs tu vāsare

bhuktaśeṣaṃ mayā bhuktaṃ yāvat kālaṃ smarāmy aham /
bhāryāyā niścayaṃ jñātvā snānaṃ kartuṃ jagāma ha

ardhottarīyavastreṇa snānaṃ kṛtvā tu bhaktitaḥ /
sarvadevaṃ namaskṛtya gato devaśilāṃ prati

tasthau sa śaṅkamāno 'pi dhyāyamāno janārdanam /
kumudadvayaṃ śabaryā tu dāsīhaste niveditam

dṛṣṭvā rājñī tathā puṣpe dāsīṃ caiva tadābravīt /
tvedaṃ puṣpadvayaṃ labdhaṃ kathyatāṃ tac ca sāmpratam

śīghraṃ gacchāvagaccha tvaṃ puṣpaṃ caivānayāparam /
anena vasunā caiva kamalāni samānaya

bhānumatyā vacaḥ śrutvā gatā sā śabarīṃ prati /
śrīphalāni ca puṣpāṇi bahūny anyāni dehi me

śabary uvāca:
śrīphalāni ca dāsyāmi puṣpāṇi ca viśeṣataḥ /
mūlyena me spṛhā nāsti gatvā rājñīṃ nivedaya

gatā dāsī nivedyātha rājñī ca svayam āgatā /
uvāca śabaraṃ rājñī puṣpaṃ mūlyena dehi me

śabara uvāca:
na mūlyaṃ kāmaye devi phalapuṣpasamudbhavam /
śrīphalāni ca puṣpāṇi yatheṣṭaṃ mama gṛhyatām

arcāṃ kuru yathānyāyaṃ vāsudevaṃ jagatpatim /
rājñī uvāca:
vinā mūlyaṃ na gṛhṇāmi kamalāni tavādhunā

dhānyasya khaṇḍikām ekām etāṃ prati nigṛhyatām

śabara uvāca:
nāhāraṃ cintayāmyadya muktvā devaṃ varānane

devakāryaṃ vinā bhadre nānyābuddhiḥ pravartate /
rājñī uvāca:
na tvayānnaṃ parityājyaṃ sarvamanne pratiṣṭhitam

tasmāt sarvaprayatnena mamānnaṃ pratigṛhyatām /
tapasvino mahābhāgā ye cāraṇyanivāsinaḥ

te maddvāre sthitāḥ sarve yācante te 'nnakāṅkṣiṇaḥ /
śabara uvāca:
niṣedho 'dhikṛtaḥ pūrvaṃ mayā satyaṃ na saṃśayaḥ

satyamūlaṃ jagat sarvaṃ satye caiva pratiṣṭhitam /
satyena tapate sūryaḥ satyena dyotate śaśī

satyena vāyavovānti dharā satye pratiṣṭhitā /
tasmāt sarvaprayatnena satyaṃ satyaṃ na lopayet

rājñī uvāca:
ārāmopahṛtaṃ puṣpam āraṇyaṃ puṣpam eva ca /
krītaṃ prahigrahāl labdhaṃ puṣpam evaṃ caturvidham

uttamaṃ phalamāraṇyaṃ gṛhītvā svayam eva hi /
madhyamaṃ phalamārāmyamadhamaṃ krītam eva ca

pratigraheṇa yal labdhaṃ niṣphalaṃ tad vidurbudhāḥ /
purohita uvāca:
gṛhāṇa rājñi puṣpāṇi pūjāṃ kuru janārdane

upakāraṃ prakurvantī pūjāṃ cakre yathāvidhi /
rātrau jāgaraṇaṃ kṛtvā kathā paurāṇikī śrutā

śabaras tu tato bhāryām idaṃ vacanam abravīt /
dīpārthaṃ gṛhyatāṃ sneho yathālābhena sundari

dattvā dīpaṃ tataḥ kṛtvā dhūpaṃ pūjāṃ janārdane /
kṛtvā jāgaraṇaṃ rātrau dhyāyamānas tu keśavam

tataḥ prabhātasamaye dṛṣṭvā snānotsukaṃjanam /
kecic ca śūlabhede tu devanadyāṃ tathaiva ca

sarasvatyāṃ tathā kecinmārkaṇḍeye tathā hrade /
cakratīrthe tathā kecit snānaṃ kurvanti bhaktitaḥ

śucibhūtās tu te sarve janā devaśilopari /
śrāddhaṃ kurvanti vai tatra prayatnena dvijarṣabhāḥ

tān dṛṣṭvā śabaro bilvaiḥ piṇḍaṃ nirvartayet tataḥ /
bhānumatyā tathā saktupiṇḍanirvapaṇaṃ kṛtam

anindya bhojayed vipraṃ dambhadoṣavivarjitam /
haviṣyeṇa tathā dadhnā śarkarāmadhusarpiṣā

pāyasena ca gavyena kṛśareṇa viśeṣataḥ /
bhojayitvā tathā rājñī dānaṃ dattvā yathāvidhi

pādukopānahau chatraṃ śayyā govṛṣam eva ca /
vividhāni ca dānāni hemaratnamayāni ca

tatra tīrthe mahārāja kapilāṃ yaḥ prayacchati /
tena dattā mahī rājan saśailavanakānanā

uttānapāda uvāca:
tilapradaḥ prajā iṣṭā dīpadaścakṣuruttamam /
bhūmidaḥ svargam āpnoti dīrghāyuś ca hiraṇyadaḥ

gṛhado rogarahito raupyado rūpamuttamam /
vāsodaś candralokaṃ tu aśvadaḥ sūryalokabhāk

vṛṣadas tu śriyaṃ puṇyāṃ godānāt tu triviṣṭapam /
śayyādānaṃ ca yo dadyāt sa svargamabhayapradaḥ

dhānyadaḥ śāśvataṃ saukhyaṃ brahmado brahma śāśvatam /
sarveṣām eva dānānāṃ brahmadānaṃ viśiṣyate

bhāryām aśvaṃ mahīṃ vāsas tilakāṃ ca na sarpiṣam /
ye nayena hi bhāvena dānaṃ viprāya yacchati

tena tena hi bhāvena prāpnoti padapūjitam /
dṛṣṭvā dānāni sarvāṇi rājñyā dattāni yāni ca

uvāca śabaro bhāryāṃ yac chṛṇuṣva narādhipa /
śabara uvāca:
purāṇaṃ paṭhitaṃ bhadre brāhmaṇair vedapāragaiḥ

śrutaṃ ca tan mayā sarvaṃ dānadharmaparaṃ śubham /
pūrvajanmārjitaṃ pāpaṃ snānadānavratena ca

tatsarvaṃ ca kṣayaṃ jātaṃ madīyena priye śṛṇu /
atra dattaṃ hutaṃ taptaṃ sarvaṃ bhavati cākṣayam

te dvijā bhānumatyā ca śūlabhedaṃ gatās tataḥ /
dadṛśuḥ śabaraṃ kuṇḍe śabaryā saha saṃsthitam

īśānyāṃ ca tato gatvā bhṛguparvatamūrdhani /
martukāmas tathārūḍho bhāryayā saha pārthiva

rājaputry uvāca:
tiṣṭha tiṣṭha mahāsattva śṛṇuṣva vacanaṃ mama /
kimarthaṃ tyajasi prāṇānadyāpi ca yuvā bhavān

kiṃ santāpaḥ samudvegaḥ kiṃ duḥkhaṃ vyādhir eva ca /
śiśuś ca dṛśyate 'dyāpi kāraṇaṃ kathayasva me

śabara uvāca:
kāraṇaṃ nāsti me kiṃcin na duḥkhaṃ kiṃcid eva hi /
saṃsārasārabhūtatve nānyā buddhiḥ pravartate

duḥkhena labhate yasmān manuṣyatvaṃ varānane /
mānuṣyaṃ janma cāsādya yo na dharmaṃ samācaret

sa gacchen narakaṃ ghoram alpadoṣeṇa sundari /
tasmāt patitum icchāmi asmiṃs tīrthe tapasvini

rājaputry uvāca:
adyāpi vartate kālaḥ svadharmā vividhāḥ kriyāḥ /
kṛtvā prakṛtadharmāṇi tatra dānena śuddhyati

ahaṃ dāsyāmi te dhānyaṃ vāsāṃsi draviṇāni ca /
nityaṃ tvamācarerdharmaṃ dhyāyamāno janārdanam

śabara uvāca:
na cāhaṃ kāmaye devi dhānyaṃ vastrāṇi caiva hi /
yaḥ parasyānnam aśnāti sa naro 'śnāti kilbiṣam

rājaputry uvāca:
kandamūlaphalāhāro bhuktvā vai bhakṣyamuttamam /
avagāhya ca tīrthāni sarvapāpaiḥ pramucyase

tato vimuktapāpas tu yaḥ kaścit puruṣaḥ śuciḥ /
karmaṇā tena caiva tvaṃ gatiṃ samprāpsyase śubhām

śabara uvāca:
atra madhye mayā tyaktāḥ prāṇā dṛṣṭvā hitaṃ ca yat /
satyanna lopaye devi iti me niścitā matiḥ

prasādaḥ kriyatāṃ devi kṣamasva tvaṃ janaiḥ saha /
baddhottarīyavastreṇa ātmānaṃ ca prayatnataḥ

bhāryayā sahitas tatra hariṃ dhyātvā papāta ha /
nagārdhaṃ patito yāvad gatajīvo narādhipa

tūṣṇīṃ bhūtaṃ tu taṃ dṛṣṭvā kuṇḍasyopari bhūmipa /
trimūrtigarte tatkāle śabaro bhāryayā saha

divyaṃ vimānam ārūḍho gataś ca gatimuttamām