Skandapurāṇa: Revākhaṇḍa (revised text) · Chapter 9

iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe tripurīvarṇano nāmāṣṭamo 'dhyāyaḥ ||
RKS adhyāya 9
narmadovāca:
tretāyāṃ prathame pāde tava vaṃśe nṛpottama /
bhagīratha iti khyātaḥ sa gaṅgā mānayiṣyati

sagarāḥ ṣaṣṭisāhasrā alābujasamudbhavāḥ /
kapilasya tu mārgeṇa haye pātālagāmini

piturājñā 'vasāne tu vidārya dharaṇīṃ tataḥ /
hayaṃ tu vāsudevena sāgarās te vidurbudhāḥ

praviṣṭāḥ sāgarās te tu rasātalatalaṃ gatāḥ /
tān ahaṃ pūrayiṣyāmi ātmatoyena suvrata

evaṃ vṛto varas tāvac cheṣaṃ vṛṇu nareśvara /
pāde dvitīye tretāyāḥ kālindī ca sarasvatī

sarayūr gaṇḍakī nāma mahābhāgā viniḥsṛtāḥ /
bhagīratha iti khyātas tava vaṃśe bhaviṣyati

bhāgīrathī ca vikhyātā bhaviṣyati saridvarā /
gaṅgā ca jāhnavī caiva samabhāgā prakīrtitā

khyātiṃ yāsyanti tās sarvāḥ kanyādvīpe na saṃśayaḥ /
āgacchantī tu sā gaṅgā jahnunā ca maharṣiṇā

hastenākṛṣya sā pītā yathānyat prākṛtaṃ jalam /
divyaṃ varṣasahasraṃ tu udare ca visarpitā

viṣaṇṇavadano rājā tadāsīt sa bhagīrathaḥ /
niṣkalaṃ me tapas taptaṃ śivasevā ca niṣkalā

mayā tu sevitaṃ hyetaj jagat sarvaṃ carācaram /
kiṃ karomīti niścitya maheśaṃ śaraṇaṃ gataḥ

śivājñā sayuto bhūtvā lokānāṃ hitakāmayā /
āgataśca punarmohāt tāṃ gaṅgāṃ sa mahāyaśāḥ

uvāca vacanaṃ rājan ṛṣiḥ krodhasamanvitaḥ /
gaṅgāyā mokṣaṇaṃ kartuṃ yo mām ārādhayiṣyati

gaṅgāyā mokṣaṇaṃ tatra kartavya nā 'tra saṃśayaḥ /
tasya tad vacanaṃ śrutvā jahnoramitatejasaḥ

tam evārāthayāmāsa tapasogreṇa bhārata /
tatas tuṣṭas tu bhagavān mumocottaravāhinīm

tataḥ prabhṛti loke 'smiñ jāhnavīti prakīrtitā /
etat te kathitaṃ rājaṃs tretāyāṃ yad bhaviṣyati

tatraivā 'nyaṃ pravakṣyāmi markaṭītīrthamuttamam /
yatra snātvā mahārāja kāmato 'kāmato 'pi vā

cāndrāyaṇaśatasyoktaṃ yat puṇyaṃ tad avāpnuyāt /
yudhiṣṭhira uvāca:
saṃkṣepācchrutam etaddhi vistareṇa tapodhana

kathaṃ tu markaṭītīrthaṃ tan me kathaya suvrata /
mārkaṇḍeya uvāca:
āsīt tretāyuge rājā satyaseno mahātapāḥ

rājñī tasya priyā cāsīn nāmnā śṛṅgāravallarī /
jātismarā tu subhagā kevalaṃ markaṭānanā

kadācit sa mahīpālo mṛgayā priyayā saha /
jagāma narmadātīraṃ nānādrumalatāyutam

sthāpayitvā tu tāṃ devīṃ vanāntaram agāt tataḥ /
krīḍamānā ca sā tatra vaṃśagulme svakaṃ śiraḥ

vṛṣṭvā vismayamāpannā pārśvasthaṃ kaṃcid abravīt /
gṛhītvaitacchiraḥ śīghraṃ narmadāyā jale kṣipa

nikṣiptamātre śirasi rājñī candrānanā 'bhavat /
etasminn antare rājā prāptas tatra priyā 'ntikam

sa dṛṣṭvā tādṛśaṃ tasyā mukhaṃ pūrṇaśaśiprabham /
pṛcchati sma priyāṃ rājā vismayāviṣṭacetanaḥ

kathayāmāsa vṛttāntaṃ pūrvajanmasamudbhavam /
atrāhaṃ markaṭīvāsaṃ tīre vai nārmade śūbhe

kadācit krīḍamānā 'haṃ vaṃśaṃ bhittvā hyakāmataḥ /
tataḥ kālavaśāj jīrṇaṃ śarīraṃ patitaṃ jale

śiras tatraiva saṃlagnaṃ kapivaktrā 'smi tena vai /
idānīṃ narmadātoye nikṣipte śirasi priya

mukhaṃ me tīrthamāhātmyāc candrabimbasamaprabham /
śrutvā sa tīrthamāhātmyaṃ vismayotphullalocanaḥ

purohitaṃ samāhūya snātuṃ tatra pracakrame /
snātvā tatra vidhānena hemakoṭiśataṃ dadau

tadā prabhṛti rājendra markaṭītīrthamucyate /
pūrvabhāgasthitaṃ tasya bhṛgutīrthamanuttamam

tatra snātvā tu kārtikyāṃ nara pāpāt pramucyate /
svargado mokṣadaś caiva devas tu narakeśvaraḥ

devasya cāgre vaṃśo vai sammukho yatra dṛśyate /
pūrvabhāge sthitaṃ tatra tasmin vaṃśe tu nirmale

trilocana iti khyātaṃ tathaiva bhrukuṭisthitam /
tṛtīyaṃ locanaṃ dṛṣṭvā bhṛgus tu munisattama

praṇamya daṇḍavadbhūmau stotuṃ samupacakrame /
bhṛgur uvāca:
praṇamāmi jane saṃsthaṃ bhūteśaṃ bhūtidaṃ haram

bhāvyaṃ bhargaṃ paśupatiṃ bhuvaneśvaram eva ca /
doṣamātravihīnaṃ ca nityavijñānavigraham

paradravyāpaharaṇāt paradāraniṣevaṇāt /
parābhavāt parābhūtaṃ rakṣa māṃ kalmaṣāt prabho

ātmābhimānam uditaṃ kṣaṇabhaṅgurake tathā /
kupathābhimukhaṃ dīnaṃ trāhi māṃ parameśvara

dīnadvijavarasyārthe prajñāne parito bhava /
vṛṣṭvā sadā śaṅkarastvaṃ mūḍhaṃ māṃ kiṃ vilambase

tṛṣṇāṃ hara harātyarthaṃ lakṣmīṃ me dehi niścalām

nityaṃ chinatti mohaṃ pāpaṃ hanti tāraṇaṃ vidadhāti /
tava tīrthamātragamanaṃ tad api na saṃcitaṃ maheśāna

bhūtimūlavibhūḍhasya vibhāgaṃ tan nirarthakam /
karuṇāhṛdayaṃ nāma stotram etad bhṛgūditam

yaḥ paṭhet prātarutthāya sa yāti paramāṃ gatim /
stotreṇānena santuṣṭaḥ śivaḥ provāca taṃ bhṛgum

sarvaṃ dāsyāmi te vipravaraṃ yan manasīpsitam /
siddhiṃ caiva punaḥ ślāghyāṃ yat surair api durlabhām

bhṛguruvāca:
yadi tuṣṭo 'si deveśa varaṃ dātum ihecchasi /
mama nāmnā 'sya tīrthasya khyātir bhavati bhūtale

avatāraya cātmānaṃ bhṛgukṣetre maheśvara /
śaṅkara uvāca:
evaṃ bhavatu viprendra tava nāmnā bhaviṣyati

kṣetraṃ pāpaharaṃ puṇyaṃ devānām api durlabham /
pitṛputravisaṃvādaḥ krodhājjātaḥ kathañcana

asya tīrthasya māhātmyāt sa tu śāntiṃ gamiṣyati /
tataḥ prabhṛti ye devā brahmādyāḥ kinnarā narāḥ

upāsate bhṛgukṣetraṃ yatra tuṣṭo maheśvaraḥ /
darśanāt sparśanāt tasya mucyate brahmahatyayā

snānaṃ yaḥ kurute tatra mucyate sa ṛṇatrayāt /
avatāraḥ kṛto rājan yuge tatra svayambhuvā

tatra kṣetre naraśreṣṭha aṣṭau rudrāḥ prakīrtitāḥ /
bhṛguś caiva tathā śūlī vedaścandramukhas tathā

aṭṭahāsas tathā kālaḥ karālī cāṣṭamas tathā /
aṣṭau rudrās samutpannās tasmin kṣetre yudhiṣṭhira

tena ramyaṃ ca dhanyaṃ ca bhṛgukṣetram udāhṛtam /
ayane viṣuve caiva saṃkrāntau grahaṇeṣu ca

vyatīpāte dinacchede chāyāyāṃ tu gajasya ca /
snānaṃ dānaṃ tathā homaṃ tarpaṇaṃ devatārcanam

sarvaṃ tad akṣayaṃ rājaṃs tasmin kṣetre na saṃśayaḥ /
snātasya ca bhṛgukṣetre ekarātroṣitasya ca

yat puṇyaṃ jāyate puṃso na tatkratuśatair api /
darśe bhādrapade māse śuklapakṣe viśeṣataḥ

naraḥ pradakṣiṇāṃ kṛtvā bhṛgutīrthasya saṃyataḥ /
tatkṣaṇād virajo bhūtvā śivaloke mahīyate

asya tīrthasya māhātmyān mucyate sarvapātakaiḥ /
markaṭyāḥ paścime bhāge hy arkatīrtham udāhṛtam

tatra nityaṃ sthito bhānuḥ sarvadevanamaskṛtaḥ /
naraḥ pradakṣiṇāṃ kṛtvā sarvapāpaiḥ pramucyate

māhātmyaṃ tasya devasya śṛṇu rājan samāsataḥ /
purā gandharvarājas tu mohano nāma nāmataḥ

brahmaṇas tu sabhāṃ prāptas tadārādhanatatparaḥ /
tatra durvāsasaṃ dṛṣṭvā rūpeṇānena garvitaḥ

ajñānenā 'vamānena sa jahāsa muniṃ nṛpa /
smerānanaṃ samālokya taṃ śaśāpa munis tadā

citrakuṣṭhī durācāro bhava tvaṃ rūpagarvitaḥ /
sa tu śāpabhayāt prāha muniṃ gandharvarāṭ tataḥ

śāpāntaṃ kuru me vipra bāliśasya prasādataḥ /
durvāsā uvāca:
gaccha gandharvarāja tvaṃ tripuryāṃ narmadātaṭam

yasmin nāste svayaṃ devaḥ samagrabhayanāśanaḥ /
bhāsate bhāskaraṃ nāma vikhyātaṃ cottare taṭe

tatra snānān mahārāja śāpāntas te bhaviṣyati /
sa jagāma punar natvā tato vai narmadātaṭam

tatra snātvā vidhānena pūjayāmāsa bhāskaram /
trirātryārādhito bhānuḥ prātaḥ provāca taṃ nṛpa

varaṃ vṛṇu mahābhāga yat te manasi vartate /
gandharva uvāca:
yadi tuṣṭo 'si deveśa varaṃ dātumihecchasi

citrakuṣṭhaṃ vinaśyeta tvat prasādena me prabho /
evam astviti taṃ prāha gandharvādhipatiṃ tadā

śāpān mukto jagāmātha svapuram prati bhārata /
etat te kathitaṃ rājan chivena parikīrtitam

sāvitryārādhanaṃ tatra putrārthaṃ kila bhārata /
tasmiṃs tīrthe naraḥ snātvā samabhyarcya ca bhāskaram

putravān vyādhim uktaśca jāyate nā 'tra saṃśayaḥ /
koṭīśvaraṃ tu tatraiva viddhidakṣiṇabhāgataḥ

tam abhyarcya vidhānena koṭiliṅgārcanāt phalam /
naraḥ prāpnoti rājendra satyaṃ satyaṃ vadāmyaham

koṭitīrthe naraḥ snātvā mucyate sarvakilbiṣaiḥ /
tatra yaḥ santyajet prāṇānavaśaḥ svavaśo 'pivā

sarvapāpavinirmuktaḥ śivaloke mahīyate