સ્કન્દપુરાણ: રેવાખણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 9

ઇતિ શ્રીસ્કન્દપુરાણે રેવાખણ્ડે ત્રિપુરીવર્ણનો નામાષ્ટમો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્સ્ અધ્યાય 9
નર્મદોવાચ:
ત્રેતાયાં પ્રથમે પાદે તવ વંશે નૃપોત્તમ ।
ભગીરથ ઇતિ ખ્યાતઃ સ ગઙ્ગા માનયિષ્યતિ

સગરાઃ ષષ્ટિસાહસ્રા અલાબુજસમુદ્ભવાઃ ।
કપિલસ્ય તુ માર્ગેણ હયે પાતાલગામિનિ

પિતુરાજ્ઞા ઽવસાને તુ વિદાર્ય ધરણીં તતઃ ।
હયં તુ વાસુદેવેન સાગરાસ્ તે વિદુર્બુધાઃ

પ્રવિષ્ટાઃ સાગરાસ્ તે તુ રસાતલતલં ગતાઃ ।
તાન્ અહં પૂરયિષ્યામિ આત્મતોયેન સુવ્રત

એવં વૃતો વરસ્ તાવચ્ છેષં વૃણુ નરેશ્વર ।
પાદે દ્વિતીયે ત્રેતાયાઃ કાલિન્દી ચ સરસ્વતી

સરયૂર્ ગણ્ડકી નામ મહાભાગા વિનિઃસૃતાઃ ।
ભગીરથ ઇતિ ખ્યાતસ્ તવ વંશે ભવિષ્યતિ

ભાગીરથી ચ વિખ્યાતા ભવિષ્યતિ સરિદ્વરા ।
ગઙ્ગા ચ જાહ્નવી ચૈવ સમભાગા પ્રકીર્તિતા

ખ્યાતિં યાસ્યન્તિ તાસ્ સર્વાઃ કન્યાદ્વીપે ન સંશયઃ ।
આગચ્છન્તી તુ સા ગઙ્ગા જહ્નુના ચ મહર્ષિણા

હસ્તેનાકૃષ્ય સા પીતા યથાન્યત્ પ્રાકૃતં જલમ્ ।
દિવ્યં વર્ષસહસ્રં તુ ઉદરે ચ વિસર્પિતા

વિષણ્ણવદનો રાજા તદાસીત્ સ ભગીરથઃ ।
નિષ્કલં મે તપસ્ તપ્તં શિવસેવા ચ નિષ્કલા

મયા તુ સેવિતં હ્યેતજ્ જગત્ સર્વં ચરાચરમ્ ।
કિં કરોમીતિ નિશ્ચિત્ય મહેશં શરણં ગતઃ

શિવાજ્ઞા સયુતો ભૂત્વા લોકાનાં હિતકામયા ।
આગતશ્ચ પુનર્મોહાત્ તાં ગઙ્ગાં સ મહાયશાઃ

ઉવાચ વચનં રાજન્ ઋષિઃ ક્રોધસમન્વિતઃ ।
ગઙ્ગાયા મોક્ષણં કર્તું યો મામ્ આરાધયિષ્યતિ

ગઙ્ગાયા મોક્ષણં તત્ર કર્તવ્ય ના ઽત્ર સંશયઃ ।
તસ્ય તદ્ વચનં શ્રુત્વા જહ્નોરમિતતેજસઃ

તમ્ એવારાથયામાસ તપસોગ્રેણ ભારત ।
તતસ્ તુષ્ટસ્ તુ ભગવાન્ મુમોચોત્તરવાહિનીમ્

તતઃ પ્રભૃતિ લોકે ઽસ્મિઞ્ જાહ્નવીતિ પ્રકીર્તિતા ।
એતત્ તે કથિતં રાજંસ્ ત્રેતાયાં યદ્ ભવિષ્યતિ

તત્રૈવા ઽન્યં પ્રવક્ષ્યામિ મર્કટીતીર્થમુત્તમમ્ ।
યત્ર સ્નાત્વા મહારાજ કામતો ઽકામતો ઽપિ વા

ચાન્દ્રાયણશતસ્યોક્તં યત્ પુણ્યં તદ્ અવાપ્નુયાત્ ।
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ:
સંક્ષેપાચ્છ્રુતમ્ એતદ્ધિ વિસ્તરેણ તપોધન

કથં તુ મર્કટીતીર્થં તન્ મે કથય સુવ્રત ।
માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
આસીત્ ત્રેતાયુગે રાજા સત્યસેનો મહાતપાઃ

રાજ્ઞી તસ્ય પ્રિયા ચાસીન્ નામ્ના શૃઙ્ગારવલ્લરી ।
જાતિસ્મરા તુ સુભગા કેવલં મર્કટાનના

કદાચિત્ સ મહીપાલો મૃગયા પ્રિયયા સહ ।
જગામ નર્મદાતીરં નાનાદ્રુમલતાયુતમ્

સ્થાપયિત્વા તુ તાં દેવીં વનાન્તરમ્ અગાત્ તતઃ ।
ક્રીડમાના ચ સા તત્ર વંશગુલ્મે સ્વકં શિરઃ

વૃષ્ટ્વા વિસ્મયમાપન્ના પાર્શ્વસ્થં કંચિદ્ અબ્રવીત્ ।
ગૃહીત્વૈતચ્છિરઃ શીઘ્રં નર્મદાયા જલે ક્ષિપ

નિક્ષિપ્તમાત્રે શિરસિ રાજ્ઞી ચન્દ્રાનના ઽભવત્ ।
એતસ્મિન્ન્ અન્તરે રાજા પ્રાપ્તસ્ તત્ર પ્રિયા ઽન્તિકમ્

સ દૃષ્ટ્વા તાદૃશં તસ્યા મુખં પૂર્ણશશિપ્રભમ્ ।
પૃચ્છતિ સ્મ પ્રિયાં રાજા વિસ્મયાવિષ્ટચેતનઃ

કથયામાસ વૃત્તાન્તં પૂર્વજન્મસમુદ્ભવમ્ ।
અત્રાહં મર્કટીવાસં તીરે વૈ નાર્મદે શૂભે

કદાચિત્ ક્રીડમાના ઽહં વંશં ભિત્ત્વા હ્યકામતઃ ।
તતઃ કાલવશાજ્ જીર્ણં શરીરં પતિતં જલે

શિરસ્ તત્રૈવ સંલગ્નં કપિવક્ત્રા ઽસ્મિ તેન વૈ ।
ઇદાનીં નર્મદાતોયે નિક્ષિપ્તે શિરસિ પ્રિય

મુખં મે તીર્થમાહાત્મ્યાચ્ ચન્દ્રબિમ્બસમપ્રભમ્ ।
શ્રુત્વા સ તીર્થમાહાત્મ્યં વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચનઃ

પુરોહિતં સમાહૂય સ્નાતું તત્ર પ્રચક્રમે ।
સ્નાત્વા તત્ર વિધાનેન હેમકોટિશતં દદૌ

તદા પ્રભૃતિ રાજેન્દ્ર મર્કટીતીર્થમુચ્યતે ।
પૂર્વભાગસ્થિતં તસ્ય ભૃગુતીર્થમનુત્તમમ્

તત્ર સ્નાત્વા તુ કાર્તિક્યાં નર પાપાત્ પ્રમુચ્યતે ।
સ્વર્ગદો મોક્ષદશ્ ચૈવ દેવસ્ તુ નરકેશ્વરઃ

દેવસ્ય ચાગ્રે વંશો વૈ સમ્મુખો યત્ર દૃશ્યતે ।
પૂર્વભાગે સ્થિતં તત્ર તસ્મિન્ વંશે તુ નિર્મલે

ત્રિલોચન ઇતિ ખ્યાતં તથૈવ ભ્રુકુટિસ્થિતમ્ ।
તૃતીયં લોચનં દૃષ્ટ્વા ભૃગુસ્ તુ મુનિસત્તમ

પ્રણમ્ય દણ્ડવદ્ભૂમૌ સ્તોતું સમુપચક્રમે ।
ભૃગુર્ ઉવાચ:
પ્રણમામિ જને સંસ્થં ભૂતેશં ભૂતિદં હરમ્

ભાવ્યં ભર્ગં પશુપતિં ભુવનેશ્વરમ્ એવ ચ ।
દોષમાત્રવિહીનં ચ નિત્યવિજ્ઞાનવિગ્રહમ્

પરદ્રવ્યાપહરણાત્ પરદારનિષેવણાત્ ।
પરાભવાત્ પરાભૂતં રક્ષ માં કલ્મષાત્ પ્રભો

આત્માભિમાનમ્ ઉદિતં ક્ષણભઙ્ગુરકે તથા ।
કુપથાભિમુખં દીનં ત્રાહિ માં પરમેશ્વર

દીનદ્વિજવરસ્યાર્થે પ્રજ્ઞાને પરિતો ભવ ।
વૃષ્ટ્વા સદા શઙ્કરસ્ત્વં મૂઢં માં કિં વિલમ્બસે

તૃષ્ણાં હર હરાત્યર્થં લક્ષ્મીં મે દેહિ નિશ્ચલામ્

નિત્યં છિનત્તિ મોહં પાપં હન્તિ તારણં વિદધાતિ ।
તવ તીર્થમાત્રગમનં તદ્ અપિ ન સંચિતં મહેશાન

ભૂતિમૂલવિભૂઢસ્ય વિભાગં તન્ નિરર્થકમ્ ।
કરુણાહૃદયં નામ સ્તોત્રમ્ એતદ્ ભૃગૂદિતમ્

યઃ પઠેત્ પ્રાતરુત્થાય સ યાતિ પરમાં ગતિમ્ ।
સ્તોત્રેણાનેન સન્તુષ્ટઃ શિવઃ પ્રોવાચ તં ભૃગુમ્

સર્વં દાસ્યામિ તે વિપ્રવરં યન્ મનસીપ્સિતમ્ ।
સિદ્ધિં ચૈવ પુનઃ શ્લાઘ્યાં યત્ સુરૈર્ અપિ દુર્લભામ્

ભૃગુરુવાચ:
યદિ તુષ્ટો ઽસિ દેવેશ વરં દાતુમ્ ઇહેચ્છસિ ।
મમ નામ્ના ઽસ્ય તીર્થસ્ય ખ્યાતિર્ ભવતિ ભૂતલે

અવતારય ચાત્માનં ભૃગુક્ષેત્રે મહેશ્વર ।
શઙ્કર ઉવાચ:
એવં ભવતુ વિપ્રેન્દ્ર તવ નામ્ના ભવિષ્યતિ

ક્ષેત્રં પાપહરં પુણ્યં દેવાનામ્ અપિ દુર્લભમ્ ।
પિતૃપુત્રવિસંવાદઃ ક્રોધાજ્જાતઃ કથઞ્ચન

અસ્ય તીર્થસ્ય માહાત્મ્યાત્ સ તુ શાન્તિં ગમિષ્યતિ ।
તતઃ પ્રભૃતિ યે દેવા બ્રહ્માદ્યાઃ કિન્નરા નરાઃ

ઉપાસતે ભૃગુક્ષેત્રં યત્ર તુષ્ટો મહેશ્વરઃ ।
દર્શનાત્ સ્પર્શનાત્ તસ્ય મુચ્યતે બ્રહ્મહત્યયા

સ્નાનં યઃ કુરુતે તત્ર મુચ્યતે સ ઋણત્રયાત્ ।
અવતારઃ કૃતો રાજન્ યુગે તત્ર સ્વયમ્ભુવા

તત્ર ક્ષેત્રે નરશ્રેષ્ઠ અષ્ટૌ રુદ્રાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
ભૃગુશ્ ચૈવ તથા શૂલી વેદશ્ચન્દ્રમુખસ્ તથા

અટ્ટહાસસ્ તથા કાલઃ કરાલી ચાષ્ટમસ્ તથા ।
અષ્ટૌ રુદ્રાસ્ સમુત્પન્નાસ્ તસ્મિન્ ક્ષેત્રે યુધિષ્ઠિર

તેન રમ્યં ચ ધન્યં ચ ભૃગુક્ષેત્રમ્ ઉદાહૃતમ્ ।
અયને વિષુવે ચૈવ સંક્રાન્તૌ ગ્રહણેષુ ચ

વ્યતીપાતે દિનચ્છેદે છાયાયાં તુ ગજસ્ય ચ ।
સ્નાનં દાનં તથા હોમં તર્પણં દેવતાર્ચનમ્

સર્વં તદ્ અક્ષયં રાજંસ્ તસ્મિન્ ક્ષેત્રે ન સંશયઃ ।
સ્નાતસ્ય ચ ભૃગુક્ષેત્રે એકરાત્રોષિતસ્ય ચ

યત્ પુણ્યં જાયતે પુંસો ન તત્ક્રતુશતૈર્ અપિ ।
દર્શે ભાદ્રપદે માસે શુક્લપક્ષે વિશેષતઃ

નરઃ પ્રદક્ષિણાં કૃત્વા ભૃગુતીર્થસ્ય સંયતઃ ।
તત્ક્ષણાદ્ વિરજો ભૂત્વા શિવલોકે મહીયતે

અસ્ય તીર્થસ્ય માહાત્મ્યાન્ મુચ્યતે સર્વપાતકૈઃ ।
મર્કટ્યાઃ પશ્ચિમે ભાગે હ્ય્ અર્કતીર્થમ્ ઉદાહૃતમ્

તત્ર નિત્યં સ્થિતો ભાનુઃ સર્વદેવનમસ્કૃતઃ ।
નરઃ પ્રદક્ષિણાં કૃત્વા સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

માહાત્મ્યં તસ્ય દેવસ્ય શૃણુ રાજન્ સમાસતઃ ।
પુરા ગન્ધર્વરાજસ્ તુ મોહનો નામ નામતઃ

બ્રહ્મણસ્ તુ સભાં પ્રાપ્તસ્ તદારાધનતત્પરઃ ।
તત્ર દુર્વાસસં દૃષ્ટ્વા રૂપેણાનેન ગર્વિતઃ

અજ્ઞાનેના ઽવમાનેન સ જહાસ મુનિં નૃપ ।
સ્મેરાનનં સમાલોક્ય તં શશાપ મુનિસ્ તદા

ચિત્રકુષ્ઠી દુરાચારો ભવ ત્વં રૂપગર્વિતઃ ।
સ તુ શાપભયાત્ પ્રાહ મુનિં ગન્ધર્વરાટ્ તતઃ

શાપાન્તં કુરુ મે વિપ્ર બાલિશસ્ય પ્રસાદતઃ ।
દુર્વાસા ઉવાચ:
ગચ્છ ગન્ધર્વરાજ ત્વં ત્રિપુર્યાં નર્મદાતટમ્

યસ્મિન્ નાસ્તે સ્વયં દેવઃ સમગ્રભયનાશનઃ ।
ભાસતે ભાસ્કરં નામ વિખ્યાતં ચોત્તરે તટે

તત્ર સ્નાનાન્ મહારાજ શાપાન્તસ્ તે ભવિષ્યતિ ।
સ જગામ પુનર્ નત્વા તતો વૈ નર્મદાતટમ્

તત્ર સ્નાત્વા વિધાનેન પૂજયામાસ ભાસ્કરમ્ ।
ત્રિરાત્ર્યારાધિતો ભાનુઃ પ્રાતઃ પ્રોવાચ તં નૃપ

વરં વૃણુ મહાભાગ યત્ તે મનસિ વર્તતે ।
ગન્ધર્વ ઉવાચ:
યદિ તુષ્ટો ઽસિ દેવેશ વરં દાતુમિહેચ્છસિ

ચિત્રકુષ્ઠં વિનશ્યેત ત્વત્ પ્રસાદેન મે પ્રભો ।
એવમ્ અસ્ત્વિતિ તં પ્રાહ ગન્ધર્વાધિપતિં તદા

શાપાન્ મુક્તો જગામાથ સ્વપુરમ્ પ્રતિ ભારત ।
એતત્ તે કથિતં રાજન્ છિવેન પરિકીર્તિતમ્

સાવિત્ર્યારાધનં તત્ર પુત્રાર્થં કિલ ભારત ।
તસ્મિંસ્ તીર્થે નરઃ સ્નાત્વા સમભ્યર્ચ્ય ચ ભાસ્કરમ્

પુત્રવાન્ વ્યાધિમ્ ઉક્તશ્ચ જાયતે ના ઽત્ર સંશયઃ ।
કોટીશ્વરં તુ તત્રૈવ વિદ્ધિદક્ષિણભાગતઃ

તમ્ અભ્યર્ચ્ય વિધાનેન કોટિલિઙ્ગાર્ચનાત્ ફલમ્ ।
નરઃ પ્રાપ્નોતિ રાજેન્દ્ર સત્યં સત્યં વદામ્યહમ્

કોટિતીર્થે નરઃ સ્નાત્વા મુચ્યતે સર્વકિલ્બિષૈઃ ।
તત્ર યઃ સન્ત્યજેત્ પ્રાણાનવશઃ સ્વવશો ઽપિવા

સર્વપાપવિનિર્મુક્તઃ શિવલોકે મહીયતે