Scripture Library

Skandapurāṇa: Revākhaṇḍa (revised text) · Chapter 89

iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe śūlabhedamahimānukathanaṃ nāmāṣṭāśītitamo 'dhyāyaḥ ||
RKS adhyāya 89
īśvara uvāca:
anyac cākhyānakaṃ vakṣye purāvṛttaṃ narādhipa /
sakuṭumbo gataḥ svargam ṛṣir dīrghatapā mahān

89.2

śaṅkara uvāca:
kāśirājeti vikhyātaś citraseno mahābalaḥ /
tasya puryāṃ sa vasate sarvakāmasamanvitaḥ

89.3

sā purī janasampūrṇā nānāratnopaśobhitā /
vārāṇāsīti vikhyātā gaṅgātīre samāśritā

89.4

indraprasthasamaprakhyā gaurīgokulasaṃyutā /
bahudvijasamākīrṇā vedadhvanitaniḥsvanā

89.5

vaṇigjanairbahuvidhaiḥ krayavikrayasaṃyutaiḥ /
aṭṭāṭṭālaiḥ pratolībhir utsavādyais tu maṇḍitā

89.6

devatāyatanair divyair ārāmair upaśobhitā /
nānāpuṣpaphalair ramyaiḥ kadalīṣaṇḍamaṇḍitā

89.7

tasyā uttaradigbhāge ārāmaścottamaḥ śubhaḥ /
samandāravanaṃ nāma triṣu lokeṣu viśrutam

89.8

nānādrumalatākīrṇaṃ nānāpuṣpopaśobhitam /
bahumandārasaṃyuktaṃ tena mandārakaṃ vanam

89.9

vipro dīrghatapā nāma sarvadā tatra tiṣṭhati /
tapas tapati so 'tyarthaṃ tena dīrghatapāḥ smṛtaḥ

89.10

sa tiṣṭhate sapatnī kas tiṣṭhate putrasaṃyutaḥ /
śuśrūṣayanti taṃ sarve sutāḥ pañca samīpagāḥ

89.11

tasya putraḥ kanīyāṃs tu ṛṣyaśṛṅgo mahātapāḥ /
vedādhyayanasaṃyukto brahmacārī guṇānvitaḥ

89.12

yogābhyāsarato nityaṃ kandamūlaphalāśanaḥ /
tiṣṭhate mṛgarūpeṇa mṛgamadhye vasan sadā

89.13

dinārambhe dinānte ca mātāpitragrataḥ sthitaḥ /
abhivādayate nityaṃ bhāktamān ṛṣiputrakaḥ

89.14

punarjagāma tatraiva kānane girigahvare /
krīḍan bālamṛgaiḥ sārdhaṃ rājabāṇamṛtas tu saḥ

89.15

rājovāca:
āśrame vasatas tatra sudīrghatapasas tadā /
sūnus tasya kanīyāṃs tu kathaṃ mṛtyuvaśaṃ gataḥ

89.16

śrībhagavān uvāca:
śṛṇuṣvaikamanā bhūtvā kathāṃ citrāṃ mahīpate /
śravaṇād eva tasyā hi sarvapāpaiḥ pramucyate

89.17

kāśirājo mahārājā mahābalaparākramaḥ /
citrasena iti khyāto vārāṇasyāṃ vasaty asau

89.18

evaṃ vasaṃs tatra rājye mantriṇo vākyam abravīt /
mṛgayā ca gamiṣyāmi yūyaṃ rājye pratiṣṭhitāḥ

89.19

gamyatāṃ mantribhiḥ prokto gato 'sau vasudhādhipaḥ

89.20

chatraiśchatrāṇi dṛśyante gacchantaṃ kānanaṃ prati /
rajastatrotthitaṃ bhūri gajavājipadāhatam

89.21

tenaivācchāditaṃ sarvaṃ sādityaṃ bhūmimaṇḍalam /
na tatra dṛśyate sūryo na kāṣṭhā na ca candramāḥ

89.22

pādapāś ca na dṛśyante girisātūni sarvaśaḥ /
tatrāpi ca mahārāja mṛgayūtham adṛśyata

89.23

adhāvan puruṣāḥ sarve sarājārājaputrakāḥ /
vṛndalopo 'bhavat teṣāṃ śīghraṃ jagmur diśo daśa

89.24

ekamārgaṃ gato rājā citraseno mahīpatiḥ /
ekākī sa gatas tatra yatra yatra ca te mṛgāḥ

89.25

praviṣṭas tu tato durge kānane pakṣivarjite /
valmīgulmalatākīrṇe praviṣṭo naiva dṛśyate

89.26

ekākyapaśyadātmānaṃ na cāśvaṃ na padātikān /
na ko 'pi cātra jānāti nāhaṃ vedmi diśo daśa

89.27

evaṃ kaṣṭaṃ gato rājā citraseno narādhipaḥ /
chāyāṃ samāśritas tatra viśramya ca punaḥ punaḥ

89.28

kṣuttṛṣārto bhraman durge kānane girigahvare /
tato 'paśyat saro divyaṃ padminīṣaṇḍamaṇḍitam

89.29

haṃsakāraṇḍavākīrṇaṃ cakravākopakūjitam /
saro dṛṣṭvā tu rājendraḥ saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ

89.30

kumudāni gṛhītvā tu tatra snānaṃ samācarat /
tarpayitvā pitṝn devān manuṣyāṃś ca yathā vidhi

89.31

papau pānīyamamalaṃ yathāvat samabhīpsitam /
uttīrya sa jalāt tīre dṛṣṭvā vṛkṣaṃ samīpataḥ

89.32

cintayā 'nupaviṣṭo 'sau kiṃ tu karma karomy aham /
tataś chāyāśritān paśyan vanoddeśe mṛgān bahūn

89.33

kecit pūrvamukhās tatra apare dakṣiṇāmukhā /
vāruṇyabhimukhāḥ kecit kecit kauberam āśritāḥ

89.34

kecin nidrāṃ prakurvanti ūrdhvakarṇāḥ sthitāḥ pare /
mṛgamadhye sthito yogī ṛṣyaśṛṅgo mahātapāḥ

89.35

mṛgān dṛṣṭvā tato rājā prahārārtham acintayat /
vadhitvā ca mṛgaṃ caikaṃ bhakṣayāmi yadṛcchayā

89.36

svasthāvastho bhaviṣyāmi mṛgamāṃsasya bhakṣaṇāt /
kāśīṃ prati gamiṣyāmi mārgam anveṣayaṃs tataḥ

89.37

vicintyaivaṃ tato rājā vṛkṣamūlaṃ samāśritaḥ /
cāpaṃ dhṛtvā karāgreṇa prākṣipat tac charaṃ vibhuḥ

89.38

kṣiptamātre śare tasmin sarve naṣṭā mṛgās tataḥ /
teṣāṃ madhye sa caiveka ṛṣyaśṛṅgo mahātapāḥ

89.39

śareṇa viddhaḥ patitaḥ kṛṣṇa kṛṣṇeti cābravīt /
hāhā śabdaṃ kṛtaṃ tena kenāhaṃ pātito 'dhunā

89.40

kasyaiṣā durmatirjātā yayā buddhir mamopari /
mṛgamadhye sthitaścāhaṃ na kiṃcadaparāddhavān

89.41

vācāṃ tāṃ mānuṣīṃ śrutvā sa rājā vismayānvitaḥ /
śīghraṃ gatvā tato 'paśyad brāhmaṇaṃ brahmavarcasam

89.42

hā hā kaṣṭaṃ kṛtaṃ me 'dya yenāsau ghātito mayā /
brāhmaṇa uvāca:
na te siddhir bhavet kiṃcin mayi pañcatvam āgate

89.43

tavaiva vihitā hatyā mayi pañcatvam āgate /
jananī me pitā vṛddhau bhrātaro hi tapasvinaḥ

89.44

bhrātṛjāyā mariṣyanti mayi pañcatvam āgate /
etā hatyā bhaviṣyanti tava śuddhiḥ kathaṃ bhavet

89.45

upāyaṃ kathayiṣyāmi kartuṃ tvaṃ yadi manyase

89.46

rājovāca:
upāyaḥ kathyatāṃ me 'dya yas te manasi vartate /
kariṣye tadahaṃ sarvaṃ prayatnena mahāmune

89.47

śṛṅgy uvāca:
pṛcchāmi tvāṃ kutaḥ ko vā kathaṃ tvam iha cāgataḥ /
brahmakṣatraviśāṃ madhye 'ntyajaḥ śūdro 'thavā punaḥ

89.48

rājovāca:
nāhaṃ vipro na vaiśyo 'haṃ na śūdraḥ kṣatriyo hy aham /
śṛṅgyuvāca:
māṃ gṛhītvāśramaṃ puṇyaṃ yatra tau pitarau mama

89.49

āvedayasva dayasva cātmānaṃ putrapāpinam āgatam /
tau dṛṣṭvā māṃ kariṣyete kāruṇyaṃ ca tavopari

89.50

upāyaṃ vā kariṣyete yena śāntir bhaviṣyati /
tasya tad vacanaṃ śrutvā citraseno nṛpottamaḥ

89.51

skandhe kṛtvā ca taṃ vipraṃ jagāmāśramakaṃ prati /
na śaknoti ca taṃ voḍhuṃ viśramya ca punaḥ punaḥ

89.52

tāvat paśyati taṃ vipraṃ mūrchitaṃ vikalendriyam /
mumoca citrasenas tu chāyāṃ nyagrodhakasya ca

89.53

viśrāmaṃ ca tataḥ kṛtvā vācaṃ kurvan muhur muhuḥ /
paśyatas tasya rājendra ṛṣyaśṛṅgo mahātapāḥ

89.54

pañcatvam agamac chīghraṃ dhyānayogena yogavit /
dāhayāmāsa taṃ vipraṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā

89.55

snānaṃ kṛtvā tu śokārto ruroda ca mumoha ca /
tataś cānantaraṃ rājā udvegaṃ paramaṃ gataḥ

89.56

kathaṃ yāsye gṛhān adya vārāṇasyāṃ hato hy aham /
brahmahatyā samāviṣṭo juhomy agnau kalevaram

89.57

athavā ṛṣivākyena gacchāmy evāśramaṃ prati /
kathayāmi yathāvṛttaṃ gatvā tasya mahā ṛṣeḥ

89.58

evaṃ vicintya rājāsau jagāmāśramasannidhau /
ṛṣyaśṛṅgasya cāsthīni gṛhītvā sa nṛpottamaḥ

89.59

dṛṣṭimārge sthitas tasya brahmarṣer bhāvitātmanaḥ /
dīrghatapā uvāca:
āgaccha svāgataṃ te 'dya āsane upaviśyatām

89.60

dīrghatapāsmy ahaṃ te 'dya madhuparkaḥ saviṣṭaraḥ /
rājovācā:
arghasyaiva na yogyo 'haṃ maharṣer bhāvitātmanaḥ

89.61

mṛgamadhye sthito vipra tava putro mayā hataḥ /
putraghnaṃ śādhi māṃ vipra tīvradaṇḍena daṇḍaya

89.62

mṛgabhrāntyā hato vipra ṛṣyaśṛṅgo mahātapāḥ /
iti jñātvā ca māṃ vipra kuruṣva ca yathocitam

89.63

mātā tasya vacaḥ śrutvā gṛhān nirgatya vihvalā /
hā hatāsmīty uvācātha patitā ca mahītale

89.64

vilalāpa suduḥkhārtā putraśokena pīḍitā /
hā putra putreti vadan karuṇaṃ kurarī yathā

89.65

śrutyadhyayanasampūrṇo japahomaparāyaṇaḥ /
āgataṃ tvāṃ gṛhadvāre kadā pṛcchāmi putraka

89.66

trilokyām api śrūyate candanaṃ kila śītalam /
putragātapariṣvaṅgaś candanād api śītalaḥ

89.67

pariṣvajitum icchāmi tvām ahaṃ putrasupriyam /
pañcatvaṃ ca gamiṣyāmi tvad vihīnā suduḥkhitā

89.68

evaṃ vilapatī dīnā putraśokena pīḍitā /
mūrchitā vihvalā dīnā nipapāta mahītale

89.69

bhāryāṃ ca patitāṃ dṛṣṭvā putraśokena pīḍitaḥ /
cukopa muniśreṣṭhaś citrasenaṃ nṛpaṃ tadā

89.70

dīrghatapā uvāca:
yāhi yāhi mahāpāpa mā mukhaṃ darśayasva me /
kiṃ tvayā ghātito vipra hy akāmāc ca suto mama

89.71

brahmahatyā bhaviṣyanti bahavas te narādhipa /
sakuṭumbasya me tvaṃ hi mṛtyur evam upāgataḥ

89.72

evam uktvā tato vipro vicintya ca punaḥ punaḥ /
krodhaṃ parityajya tato munimārgaṃ jagāma ha

89.73

ṛṣir uvāca:
udvegaṃ tyaja bho rājan duruktaṃ gaditaṃ mayā /
putraśokābhibhūtena duḥkhamāptena mānada

89.74

kiṃ karoti naraḥ prājñaḥ preryamāṇaḥ svakarmabhiḥ /
prāyeṇa hi manuṣyāṇāṃ buddhiḥ karmānusāriṇī

89.75

anenaiva prakāreṇa yat tvayā likhitaṃ mama /
paraṃ tava bhaviṣyanti viprahatyā na saṃśayaḥ

89.76

brahmakṣatraviśāṃ madhye śūdro vā cāntyajādiṣu /
kastvaṃ kathaya satyaṃ me kasmāc ca nihataḥ sutaḥ

89.77

citrasena uvāca:
vijñāpayāmi viprarṣe kṣantavyaṃ ca mamopari /
nāhaṃ vipro 'smi bho tāta na śūdro naiva vaiśyajaḥ

89.78

nacāpi cāntyajātīyaḥ kṣatriyo 'haṃ dvijottama /
kāśirājo mṛgān hantum āgato vanam uttamam

89.79

bhramatā pātitas tatra mṛgarūpadharo muniḥ /
kiṃ kartavyaṃ mayā vipra upāyaṃ kathayasva me

89.80

dīrghatapā uvāca:
brahmahatyā na śakyeta ekena tarituṃ vibho /
deśe kāle yathāśaktyā tacchṛṇuṣva narādhipa

89.81

catvāro me sutā rājan sabhāryā mātṛpūrvakāḥ /
mayā saha na jīvanti ṛṣyaśṛṅgasya kāraṇe

89.82

upāyaṃ śobhanaṃ tāta kathayāmi śṛṇuṣva bhoḥ /
śakyate yadi cet kartuṃ sukhopāyaṃ nareśvara

89.83

sakuṭumbasamastān no dāhayasvānale nṛpa /
asthīni narmadātoye śūlabhede vinikṣipeḥ

89.84

narmadādakṣiṇe kūle śūlabhedeti viśrutam /
sarvapāpaharaṃ tīrthaṃ sarvatīrthottamottamam

89.85

śucir bhūtvā mamāsthīni kṣipa tvaṃ śūlabhedake /
mucyate sarvapāpebhyo mama vākyāt na saṃśayaḥ

89.86

rājovāca:
ādeśo dīyatāṃ tāta kariṣyāmi na saṃśayaḥ /
sarvasvam api yat kiṃcid rājyaṃ kośaḥ striyaḥ sutāḥ

89.87

tava dānaṃ prayacchāmi vipra māṃ tvaṃ prasīda ca /
parasparaṃ vivadator munirājños tadā nṛpa

89.88

sphuṭitvā hṛdayaṃ śīghraṃ muner bhāryā mṛtā tadā /
putraśokasamākrāntā nirjīvā patitā kṣitau

89.89

putrāś ca mātṛśokena sarve pañcatvam āgatāḥ /
snuṣāś caiva tu tāḥ sarvā mṛtāś ca saha bhartṛbhiḥ

89.90

pañcatvaṃ tu gatān sarvān munimukhyān nirīkṣya tān /
viprāś cāhvānitās tena te tatrāśramavāsinaḥ

89.91

tebhyo nivedayāmāsa yathā vṛttaṃ narottamaḥ /
saṃhatais tair anujñātaḥ kathaṃcid dahya yatnataḥ

89.92

dehaṃ svaṃ pāvanaṃ kṛtvāsthīni pragṛhya yatnataḥ /
yāmyāṃ hi prasthito rājā pādacārī mahīpatiḥ

89.93

na śaknoti yadā gantuṃ chāyāmāśritya tiṣṭhati /
viśramya ca punar gacchan viśramya ca punaḥ punaḥ

89.94

sacailaṃ kurute snānamasthīn voḍhā pade pade /
vinā jalaṃ nirāhāraḥ so 'gacchad dakṣiṇāmukhaḥ

89.95

acireṇaiva kālena sa gato narmadātaṭe /
āśramasthān dvijān sarvān papraccha rājasattamaḥ

89.96

kathyatāṃ me dvijaśreṣṭhāḥ śūlabhedasya mārgakaḥ

89.97

viprā ūcuḥ:
narmadādakṣiṇe kūle gato drakṣyasi nānyathā

89.98

ṛṣivākyena vai rājā gato 'tha hi nareśvaraḥ /
sa dadarśa tatas tīrthaṃ bahudvijasamākulam

89.99

bahudrumalatākīrṇaṃ bahupuṣpopaśobhitam /
bahumūlaphalopetaṃ bahuśvāpadaśobhitam

89.100

ṛṣisaṅghaiḥ samākīrṇaṃ nānāvratadharaiḥ śubhaiḥ /
ekapādasthitāḥ kecid apare sūryavarcasaḥ

89.101

ekadṛṣṭisthitāḥ kecid ūrdhvabāhusthitāḥ pare /
cāndrāyaṇaparā kecit kecit pakṣopavāsinaḥ

89.102

māsopavāsinaḥ kecit kecid ṛtumupoṣitāḥ /
śīrṇaparṇāśinaḥ kecit kecin mārutabhojanāḥ

89.103

yogābhyāsaratāḥ kecid dhyāyantaḥ paramaṃ padam /
gārhastham āsthitāḥ kecit kecic caivāgnihotriṇaḥ

89.104

evaṃ vidhān dvijān dṛṣṭvā jānubhyām avanīṃ gataḥ /
praṇamya śirasā rājan rājā vacanam abravīt

89.105

kasmin deśe tu tat tīrthaṃ kathayadhvaṃ dvijottamāḥ /
sarveṣāṃ vāñchitāṃ siddhiṃ dadyāc ca phalam īpsitam

89.106

ṛṣiruvāca:
dhanvantaraśataṃ gaccha bhṛgutuṅgasya mūrdhani /
kuṇḍaṃ drakṣyasi vistīrṇaṃ toyapūrṇaṃ suśobhanam

89.107

teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā gataḥ kuṇḍasya mūrdhani /
dṛṣṭvā hi caiva tattīrthaṃ bhrāntir jātā nṛpasya hi

89.108

vīkṣya kuṇḍaṃ mahābhāgaṃ gaṅgāṃ caiva viśeṣataḥ /
prācīṃ sarasvatīṃ dṛṣṭvā bhrāntirjātā nṛpasya hi

89.109

tato vismayamāpannaś cintayāno muhurmuhuḥ /
ākāśasaṃsthitaṃ dṛṣṭvā sāmiṣaṃ kuraraṃ tathā

89.110

bhramamāṇaṃ gṛhītvā taṃ vadhyamānaṃ nirāmiṣaiḥ /
parasparaṃ hi yudhyante sarve cāmiṣabhakṣakāḥ

89.111

hataś cañcuprahārais tu kuraraḥ patito 'mbhasi /
śūlena śūlinā yatra bhūbhāgaṃ bheditaṃ purā

89.112

tat tīrthasya prabhāveṇa sa sadyaḥ puruṣo 'bhavat /
vimānasthaṃ tu taṃ dṛṣṭvā krauṃca vai divyarūpiṇam

89.113

apsarobhir gīyamānaṃ nṛpas tat tīrtham āgataḥ /
asthīni bhūmau nikṣipya snānaṃ kṛtvā yathā vidhi

89.114

tilamiśreṇa toyena tarpayitveṣṭadevatāḥ /
dhṛtvāsthīni tato rājā nikṣipyāntarjale tathā

89.115

kṣaṇam ekaṃ tato vīkṣya rājā ūrdhvamukhaḥ sthitaḥ /
tāṃ dadarśa tataḥ sarvān devamūrtidharān śubhān

89.116

divyavastraiś ca saṃvītān divyābharaṇabhūṣitān /
vimānaiḥ kāñcanair divyair apsarogaṇasevitaiḥ

89.117

pṛthagbhūtāś ca tān sarvān vimāneṣu vyavasthitān /
utpatataḥ samālokya sa rājā harṣito 'bhavat

89.118

ṛṣir vimānam ārūḍhaś citrasenam athābravīt /
bho bhoḥ sādhu mahārāja citrasena mahāmate

89.119

tvatprasādān nṛpaśreṣṭha gatirdivyā mamādya vai /
idaṃ ca yattvayā kiṃcit kṛtaṃ paramaduṣkaram

89.120

svasuto 'pi na śaknoti pitṝṇāṃ kartum īdṛśam /
madīyavacanād rājan niṣpāpas tvaṃ bhaviṣyasi

89.121

yat tvaṃ drakṣyasi rājendra kāmikaṃ manasepsitam /
āśīrvādaṃ tato dattvā citrasenāya dhīmate

89.122

svargaṃ jagāma svasutais tato dīrghatapā muniḥ

Original text: Skandapurāṇa: Revākhaṇḍa (RKS) · Edition: Giri, Oṅkārānanda (ed.) - atha bṛhat śrīnarmadāpurāṇam revākhaṇḍam (parivardhita tṛtīya saṃskaraṇa). Jñānasatra Prakāśana Nyāsa, Hośaṅgābāda: 1994. · Data entry Jürgen Neuss · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0