Skandapurāṇa: Revākhaṇḍa (revised text) · Chapter 61

iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe narmadāmāhātmye ṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ ||
RKS adhyāya 61
yudhiṣṭhira uvāca:
śrutvā nānāvidhān dharmāstvatprasādān mahāmune /
nāhaṃ tṛptiṃ tu gacchāmi narmadākhyānakīrtanāt

mārkaṇḍeya uvāca:
gāvaḥ pavitramatulaṃ gāvaḥ sarvārthasādhakāḥ /
tasmāddhi gopradānena śivabhaktyā pramucyate

yasmin deśe bhaven nityaṃ śivabhaktisamanvitaḥ /
so 'pi deśo bhavet pūtaḥ kiṃ punaś ca sabāndhavaḥ

uktāni ṣaṭsahasrāṇi purāṇe mekalātaṭe /
ityāha jñānayogasya dharmayogasya tattvavit

dharmādharmagatīnāṃ ca svarūpam upavarṇitam /
tīrthākhyānasamāyuktaṃ narmadākhyānam uttamam

kīrtanāc chravaṇāt tasya mucyate bhavabandhanāt /
vidyāṃ siṃhāsane divye vastrapuṣpādhivāsitām

pūjayitvā haraṃ viṣṇuṃ śṛṇuyād vācayet tathā /
śrīmatsiṃhāsanaṃ vāpi kḷptaṃ haimaṃ suśobhanam

hemavastroparicchannaṃ nānāratnavibhūṣitam /
rājataṃ tāmrakaṃ kāṃsyaṃ brahmacārivinirmitam

tat tu tārasamudbhūtaṃ śṛṅgavad ratnabhūṣitam /
divyaṃ siṃhāsanaṃ vāpi pūjāṃ kṛtvā prayatnataḥ

gandhādhivasitakaraḥ śrīmadāsanasaṃsthitaḥ /
śambhvāyatanatīrtheṣu narendra bhavaneṣu ca

bodhayet paramaṃ dharmaṃ gṛhagrāmapureṣu ca /
narmadākīrtanācchrotā śivaloke mahīyate

idaṃ tīrtham idaṃ tīrthaṃ paryaṭan neti vai naraḥ /
narmadaiva paraṃ tīrtham ity āha bhagavān chivaḥ

asmiṃstīrthe naraśreṣṭha śrāddhaṃ kāryaṃ vidhānataḥ /
svāgatena yamaḥ prītaś cāsanena śatakratuḥ

pitaraḥ pādaśaucena atrādyena prajāpatiḥ /
viprapādodakaklinnā yāvat tiṣṭhati medinī

tāvat puṣkarapātreṣu pibanti pitaro jalam /
vidyāvate snātakāya bhikṣave śrotriyāya ca

tathā paramahaṃsāya viṣṇuvratadharāya ca /
sarvopaskaraṇaṃ dattvā śivaloke mahīyate

anāhitāgniṃ yo vipram āhitāgniṃ karoti ca /
brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ svavittenaiva kārayet

ardhārdhaṃ saphalaṃ tasya yāvaj jīvaṃ na saṃśayaḥ /
viṣṇuloke 'ntakāle ca bhogān bhuṅkte ca puṣkalān

svadravyeṇa ca yo yajñaṃ karoti vidhivad dvijaḥ /
narmadātīram āsādya brahmaloke sa modate

dhātrīṃ hiraṇmayīṃ kṛtvā brāhmaṇāya prakalpayet /
kalpagā tīram āśritya viṣṇuloke mahīyate

tilataṇḍulakarpūrasusambhojyavimiśritaiḥ /
kuṅkumair vastradhānyaiś ca nirmitaṃ śivasannidhau

parvakāle ca yo dadyāt parvate mekalātaṭe /
vaset viṣṇulokeṣu naraḥ svarge na saṃśayaḥ

pratyakṣadhenuṃ yo dadyāt hemaratnavibhūṣitām /
ghṛtadhenuṃ guḍadhenuṃ śarkarādhenum eva ca

revākapilayor yoge dattvaitān narasattamaḥ /
sarvapāpavinirmukto loke krīḍati vaiṣṇave

yadi tatra mahārāja bhikṣānnaṃ ca niveditam /
tasya saṃkhyā na vidyeta sa yāvat saṃgamo nṛpa

etat sarvaṃ yathānyāyaṃ kathitaṃ tava suvrata /
vaivasvate 'ntare 'thānyac chṛṇu tvaṃ nṛpasattama

vīraṇasya tu rājarṣer maitreyo 'bhūt purohitaḥ /
tena cāyatanaṃ viṣṇoḥ kāritaṃ narmadātaṭe

puryāś caivāmarāvatyā diśi yāmyāṃ vyavasthitam /
tadāyatanamāhātmyān narmadāyāḥ prabhāvataḥ

modate vaiṣṇave loke yugasyārddhaṃ dvijottamaḥ /
śṛṇu tvaṃ yāni tīrthāni revāyāḥ paścimottare

vanaṃ meghavanaṃ nāma yajñaparvatam āśritam /
rantidevaḥ purā tatra cakravartī yudhiṣṭhira

gavi nītaṃ kulaṃ yena sa devāsuramānuṣam /
pitaro mocitā yena gobhir vinihatāḥ purā

cāṇḍālaiś ca hatā ye ca prāpnuvanti parāṃ gatim /
cāṇḍālād udakāt sarpād vidyuto brāhmaṇād api

dantibhyaś ca paśubhyaś ca maraṇaṃ pāpaśālinām /
viṣṇor balipradānena kriyāṇāṃ karaṇena ca

tīrthapiṇḍapradānena te yānti paramāṃ gatim /
dadhīcir nāma rājarṣir avantyadhipatis tathā

sarvadharmabhṛtāṃ śreṣṭhaḥ śakratulyaparākramaḥ /
purā devāsure yuddhe daityair devā vinirjitāḥ

devānāṃ brāhmaṇānāṃ ca hantāro daityakaṇṭakāḥ /
naṣṭāḥ svapāpadoṣeṇa sabhṛtyakulabāndhavāḥ

devāḥ samuditāḥ sarve lokapālāḥ savāsavāḥ /
nirvighnaṃ pṛthivīṃ kṛtvā lokaṃ caiva carācaram

vindhyaṃ giriṃ gatās te tu yasmin vahati kalpagā /
samarthaṃ bhūpatiṃ jñātvā dadhīciṃ kurusattama

dattāny astrāṇi rakṣārthaṃ tasya rājñaḥ surottamaiḥ /
vajraṃ śaktiṃ tathā pāśaṃ daṇḍaṃ khaḍgaṃ dhvajaṃ gadām

triśūlaṃ ceti devānām āyudhāni pracakṣate /
tāni dattvā yathā nyāyaṃ nākapṛṣṭhaṃ mudā yayuḥ

purāṇamatamājñāya dadhīciḥ satyavikramaḥ /
śāpasyaiva bhayād bhīto namaskṛtya pragṛhya ca

prabhāvāt toyatāṃ nītvā śarīrāntar nyaveśayat /
tataḥ kālāntare prāpte dānavā baladarpitāḥ

jambhakumbhahayagrīvapramukhāḥ punarutthitāḥ /
dānavānāṃ balaṃ jñātvā trastā devāḥ savāsavāḥ

kāryakāle samutpanne saṃsmṛtyāstrāyudhāni ca /
nārada preṣayāmāsuḥ dadhīciṃ prati bhārata

avantīṃ sa purīṃ prāpya devarṣir nāradas tathā /
viveśa bhavanaṃ rājño maṇikāñcanavedikam

utthito nṛpaśārdūlo muniṃ dṛṣṭvā sutejasam /
pūjayitvā yathā nyāyaṃ hemakāsanasaṃsthitam

taṃ tu dṛṣṭvā sukhāsīnaṃ rājā vacanam abravīt /
kim arthaṃ mānuṣe loke devalokāt samāgataḥ

nārada uvāca:
yuddhaṃ mahat samutpannaṃ devānāṃ dānavaiḥ saha /
samarpaya tvaṃ śastrāṇi kṣīyante dānavā yathā

kuru kāryaṃ ca devānāṃ satyadharmavrate sthitaḥ /
dadhīcir uvāca:
śṛṇu kāryaṃ ca devarṣe devānāṃ hitakāmyayā

acireṇaiva kālena kṣayaṃ yāsyanti dānavāḥ /
mayā tāny eva śastrāṇi rakṣaṇārthaṃ mahāmune

āpobhūtāni pītāni śarīre santi tāni vai /
upāyena hi gṛhṇantu dāsyāmy etāni vai punaḥ

ityuktvā ca nṛpaśreṣṭha ājuhāva ca gāḥ purā /
māṃsādibhakṣitaṃ gobhir asthivarjaṃ viśāmpate

astragrāmas tataḥ prāpto lokapālair yathā tathā /
gonardaṃ nāma nagaraṃ tat tu lokeṣu viśrutam

dānavā nihatā devaiḥ punaḥ sṛṣṭiḥ pravartitā /
acintayat tadā tatra rantidevo mahīpatiḥ

govidyutpaśucāṇḍālasarpairvinihatā narāḥ /
devalokaṃ na te yānti na teṣāmudakakriyā

śocayitvā ciraṃ kālaṃ sāntaḥpuraparigrahaḥ /
prakṣālya narmadātoye tadasthīni vyasarjayat

liṅgaṃ brahmeśvaraṃ tatra yajñaparvatasannidhau /
dharmasaṃśayam āpanno rantidevo mahīpatiḥ

papraccha muniśārdūlān vaśiṣṭhapramukhān dvijān /
triḥpradakṣiṇam āvṛtya yathā nyāyam idaṃ vacaḥ

ke deśāḥ parvatāḥ puṇyā nadyaḥ kāḥ kīrtitāḥ śubhāḥ /
narakasthān pitṝn yatra tadvadeyuḥ samuddharet

akṣayaṃ ca pitṛśrāddhaṃ pitṝṇām akṣayā gatiḥ /
ṛṣaya ūcuḥ:
mārkaṇḍeyāśramaṃ gaccha asmābhiḥ saha bhūpate

so 'pi sarvaṃ vijānīyāt kalpagā tīramāśritaḥ /
tac chrutvā rantidevo 'pi munibhiḥ paribhāṣitaḥ

jagāma munibhiḥ sārddhaṃ kalpagātīravāsinam /
sa rājā brāhmaṇaiḥ sārddhaṃ praṇipatya tathā 'rcayat

samutthāyābravīd vākyam upaviṣṭaḥ kuśāsane /
mārkaṇḍeya uvāca:
kān na mocayate ghorān pitṝn saṃsārasāgarāt

śṛṇvantu mama vākyāni munayo viditātmanaḥ /
sarvatīrthamayī revā sarvārthātmamayī śubhā

śivenaitat nigaditaṃ purāṇe skandakīrtite /
kubjārevāsamāyoge viśeṣāt surapūjite

tatra snātā divaṃ yānti ye mṛtā na punarbhavāḥ /
tatra śrāddhena yogena pitṝṇāṃ paramā gatiḥ

idaṃ te kathitaṃ rājan kubjārevāsamāgame /
arcayitvā maheśānaṃ tatra bilvāmrakāhvayam

sarvapāpavinirmukto gāṇapatyam avāpnuyāt /
sārdhakoṭis tu kanyānāṃ tatra siddhiṃ parāṃ gatāḥ

śaptāstāḥ pūrvamunibhiḥ kāmadoṣeṇa bhārata /
vidyādharāś ca yakṣāś ca gandharvāḥ kinnarās tathā

śaptāstenaiva doṣeṇa kuberapuravāsinaḥ /
sarve te siddhim āpannāḥ kubjārevāsamāgame

amāsomasamāyoge kārttikyāṃ caiva parvaṇi /
vārāṇasī prayāgaś ca puṣkaraṃ naimiṣaṃ tathā

ete snātuṃ samāyānti kubjārevāsamāgame /
śravaṇāt kīrtanād asya śivaloke mahīyate