સ્કન્દપુરાણ: રેવાખણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 61

ઇતિ શ્રીસ્કન્દપુરાણે રેવાખણ્ડે નર્મદામાહાત્મ્યે ષષ્ટિતમો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્સ્ અધ્યાય 61
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ:
શ્રુત્વા નાનાવિધાન્ ધર્માસ્ત્વત્પ્રસાદાન્ મહામુને ।
નાહં તૃપ્તિં તુ ગચ્છામિ નર્મદાખ્યાનકીર્તનાત્

માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
ગાવઃ પવિત્રમતુલં ગાવઃ સર્વાર્થસાધકાઃ ।
તસ્માદ્ધિ ગોપ્રદાનેન શિવભક્ત્યા પ્રમુચ્યતે

યસ્મિન્ દેશે ભવેન્ નિત્યં શિવભક્તિસમન્વિતઃ ।
સો ઽપિ દેશો ભવેત્ પૂતઃ કિં પુનશ્ ચ સબાન્ધવઃ

ઉક્તાનિ ષટ્સહસ્રાણિ પુરાણે મેકલાતટે ।
ઇત્યાહ જ્ઞાનયોગસ્ય ધર્મયોગસ્ય તત્ત્વવિત્

ધર્માધર્મગતીનાં ચ સ્વરૂપમ્ ઉપવર્ણિતમ્ ।
તીર્થાખ્યાનસમાયુક્તં નર્મદાખ્યાનમ્ ઉત્તમમ્

કીર્તનાચ્ છ્રવણાત્ તસ્ય મુચ્યતે ભવબન્ધનાત્ ।
વિદ્યાં સિંહાસને દિવ્યે વસ્ત્રપુષ્પાધિવાસિતામ્

પૂજયિત્વા હરં વિષ્ણું શૃણુયાદ્ વાચયેત્ તથા ।
શ્રીમત્સિંહાસનં વાપિ કૢપ્તં હૈમં સુશોભનમ્

હેમવસ્ત્રોપરિચ્છન્નં નાનારત્નવિભૂષિતમ્ ।
રાજતં તામ્રકં કાંસ્યં બ્રહ્મચારિવિનિર્મિતમ્

તત્ તુ તારસમુદ્ભૂતં શૃઙ્ગવદ્ રત્નભૂષિતમ્ ।
દિવ્યં સિંહાસનં વાપિ પૂજાં કૃત્વા પ્રયત્નતઃ

ગન્ધાધિવસિતકરઃ શ્રીમદાસનસંસ્થિતઃ ।
શમ્ભ્વાયતનતીર્થેષુ નરેન્દ્ર ભવનેષુ ચ

બોધયેત્ પરમં ધર્મં ગૃહગ્રામપુરેષુ ચ ।
નર્મદાકીર્તનાચ્છ્રોતા શિવલોકે મહીયતે

ઇદં તીર્થમ્ ઇદં તીર્થં પર્યટન્ નેતિ વૈ નરઃ ।
નર્મદૈવ પરં તીર્થમ્ ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ છિવઃ

અસ્મિંસ્તીર્થે નરશ્રેષ્ઠ શ્રાદ્ધં કાર્યં વિધાનતઃ ।
સ્વાગતેન યમઃ પ્રીતશ્ ચાસનેન શતક્રતુઃ

પિતરઃ પાદશૌચેન અત્રાદ્યેન પ્રજાપતિઃ ।
વિપ્રપાદોદકક્લિન્ના યાવત્ તિષ્ઠતિ મેદિની

તાવત્ પુષ્કરપાત્રેષુ પિબન્તિ પિતરો જલમ્ ।
વિદ્યાવતે સ્નાતકાય ભિક્ષવે શ્રોત્રિયાય ચ

તથા પરમહંસાય વિષ્ણુવ્રતધરાય ચ ।
સર્વોપસ્કરણં દત્ત્વા શિવલોકે મહીયતે

અનાહિતાગ્નિં યો વિપ્રમ્ આહિતાગ્નિં કરોતિ ચ ।
બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયો વૈશ્યઃ સ્વવિત્તેનૈવ કારયેત્

અર્ધાર્ધં સફલં તસ્ય યાવજ્ જીવં ન સંશયઃ ।
વિષ્ણુલોકે ઽન્તકાલે ચ ભોગાન્ ભુઙ્ક્તે ચ પુષ્કલાન્

સ્વદ્રવ્યેણ ચ યો યજ્ઞં કરોતિ વિધિવદ્ દ્વિજઃ ।
નર્મદાતીરમ્ આસાદ્ય બ્રહ્મલોકે સ મોદતે

ધાત્રીં હિરણ્મયીં કૃત્વા બ્રાહ્મણાય પ્રકલ્પયેત્ ।
કલ્પગા તીરમ્ આશ્રિત્ય વિષ્ણુલોકે મહીયતે

તિલતણ્ડુલકર્પૂરસુસમ્ભોજ્યવિમિશ્રિતૈઃ ।
કુઙ્કુમૈર્ વસ્ત્રધાન્યૈશ્ ચ નિર્મિતં શિવસન્નિધૌ

પર્વકાલે ચ યો દદ્યાત્ પર્વતે મેકલાતટે ।
વસેત્ વિષ્ણુલોકેષુ નરઃ સ્વર્ગે ન સંશયઃ

પ્રત્યક્ષધેનું યો દદ્યાત્ હેમરત્નવિભૂષિતામ્ ।
ઘૃતધેનું ગુડધેનું શર્કરાધેનુમ્ એવ ચ

રેવાકપિલયોર્ યોગે દત્ત્વૈતાન્ નરસત્તમઃ ।
સર્વપાપવિનિર્મુક્તો લોકે ક્રીડતિ વૈષ્ણવે

યદિ તત્ર મહારાજ ભિક્ષાન્નં ચ નિવેદિતમ્ ।
તસ્ય સંખ્યા ન વિદ્યેત સ યાવત્ સંગમો નૃપ

એતત્ સર્વં યથાન્યાયં કથિતં તવ સુવ્રત ।
વૈવસ્વતે ઽન્તરે ઽથાન્યચ્ છૃણુ ત્વં નૃપસત્તમ

વીરણસ્ય તુ રાજર્ષેર્ મૈત્રેયો ઽભૂત્ પુરોહિતઃ ।
તેન ચાયતનં વિષ્ણોઃ કારિતં નર્મદાતટે

પુર્યાશ્ ચૈવામરાવત્યા દિશિ યામ્યાં વ્યવસ્થિતમ્ ।
તદાયતનમાહાત્મ્યાન્ નર્મદાયાઃ પ્રભાવતઃ

મોદતે વૈષ્ણવે લોકે યુગસ્યાર્દ્ધં દ્વિજોત્તમઃ ।
શૃણુ ત્વં યાનિ તીર્થાનિ રેવાયાઃ પશ્ચિમોત્તરે

વનં મેઘવનં નામ યજ્ઞપર્વતમ્ આશ્રિતમ્ ।
રન્તિદેવઃ પુરા તત્ર ચક્રવર્તી યુધિષ્ઠિર

ગવિ નીતં કુલં યેન સ દેવાસુરમાનુષમ્ ।
પિતરો મોચિતા યેન ગોભિર્ વિનિહતાઃ પુરા

ચાણ્ડાલૈશ્ ચ હતા યે ચ પ્રાપ્નુવન્તિ પરાં ગતિમ્ ।
ચાણ્ડાલાદ્ ઉદકાત્ સર્પાદ્ વિદ્યુતો બ્રાહ્મણાદ્ અપિ

દન્તિભ્યશ્ ચ પશુભ્યશ્ ચ મરણં પાપશાલિનામ્ ।
વિષ્ણોર્ બલિપ્રદાનેન ક્રિયાણાં કરણેન ચ

તીર્થપિણ્ડપ્રદાનેન તે યાન્તિ પરમાં ગતિમ્ ।
દધીચિર્ નામ રાજર્ષિર્ અવન્ત્યધિપતિસ્ તથા

સર્વધર્મભૃતાં શ્રેષ્ઠઃ શક્રતુલ્યપરાક્રમઃ ।
પુરા દેવાસુરે યુદ્ધે દૈત્યૈર્ દેવા વિનિર્જિતાઃ

દેવાનાં બ્રાહ્મણાનાં ચ હન્તારો દૈત્યકણ્ટકાઃ ।
નષ્ટાઃ સ્વપાપદોષેણ સભૃત્યકુલબાન્ધવાઃ

દેવાઃ સમુદિતાઃ સર્વે લોકપાલાઃ સવાસવાઃ ।
નિર્વિઘ્નં પૃથિવીં કૃત્વા લોકં ચૈવ ચરાચરમ્

વિન્ધ્યં ગિરિં ગતાસ્ તે તુ યસ્મિન્ વહતિ કલ્પગા ।
સમર્થં ભૂપતિં જ્ઞાત્વા દધીચિં કુરુસત્તમ

દત્તાન્ય્ અસ્ત્રાણિ રક્ષાર્થં તસ્ય રાજ્ઞઃ સુરોત્તમૈઃ ।
વજ્રં શક્તિં તથા પાશં દણ્ડં ખડ્ગં ધ્વજં ગદામ્

ત્રિશૂલં ચેતિ દેવાનામ્ આયુધાનિ પ્રચક્ષતે ।
તાનિ દત્ત્વા યથા ન્યાયં નાકપૃષ્ઠં મુદા યયુઃ

પુરાણમતમાજ્ઞાય દધીચિઃ સત્યવિક્રમઃ ।
શાપસ્યૈવ ભયાદ્ ભીતો નમસ્કૃત્ય પ્રગૃહ્ય ચ

પ્રભાવાત્ તોયતાં નીત્વા શરીરાન્તર્ ન્યવેશયત્ ।
તતઃ કાલાન્તરે પ્રાપ્તે દાનવા બલદર્પિતાઃ

જમ્ભકુમ્ભહયગ્રીવપ્રમુખાઃ પુનરુત્થિતાઃ ।
દાનવાનાં બલં જ્ઞાત્વા ત્રસ્તા દેવાઃ સવાસવાઃ

કાર્યકાલે સમુત્પન્ને સંસ્મૃત્યાસ્ત્રાયુધાનિ ચ ।
નારદ પ્રેષયામાસુઃ દધીચિં પ્રતિ ભારત

અવન્તીં સ પુરીં પ્રાપ્ય દેવર્ષિર્ નારદસ્ તથા ।
વિવેશ ભવનં રાજ્ઞો મણિકાઞ્ચનવેદિકમ્

ઉત્થિતો નૃપશાર્દૂલો મુનિં દૃષ્ટ્વા સુતેજસમ્ ।
પૂજયિત્વા યથા ન્યાયં હેમકાસનસંસ્થિતમ્

તં તુ દૃષ્ટ્વા સુખાસીનં રાજા વચનમ્ અબ્રવીત્ ।
કિમ્ અર્થં માનુષે લોકે દેવલોકાત્ સમાગતઃ

નારદ ઉવાચ:
યુદ્ધં મહત્ સમુત્પન્નં દેવાનાં દાનવૈઃ સહ ।
સમર્પય ત્વં શસ્ત્રાણિ ક્ષીયન્તે દાનવા યથા

કુરુ કાર્યં ચ દેવાનાં સત્યધર્મવ્રતે સ્થિતઃ ।
દધીચિર્ ઉવાચ:
શૃણુ કાર્યં ચ દેવર્ષે દેવાનાં હિતકામ્યયા

અચિરેણૈવ કાલેન ક્ષયં યાસ્યન્તિ દાનવાઃ ।
મયા તાન્ય્ એવ શસ્ત્રાણિ રક્ષણાર્થં મહામુને

આપોભૂતાનિ પીતાનિ શરીરે સન્તિ તાનિ વૈ ।
ઉપાયેન હિ ગૃહ્ણન્તુ દાસ્યામ્ય્ એતાનિ વૈ પુનઃ

ઇત્યુક્ત્વા ચ નૃપશ્રેષ્ઠ આજુહાવ ચ ગાઃ પુરા ।
માંસાદિભક્ષિતં ગોભિર્ અસ્થિવર્જં વિશામ્પતે

અસ્ત્રગ્રામસ્ તતઃ પ્રાપ્તો લોકપાલૈર્ યથા તથા ।
ગોનર્દં નામ નગરં તત્ તુ લોકેષુ વિશ્રુતમ્

દાનવા નિહતા દેવૈઃ પુનઃ સૃષ્ટિઃ પ્રવર્તિતા ।
અચિન્તયત્ તદા તત્ર રન્તિદેવો મહીપતિઃ

ગોવિદ્યુત્પશુચાણ્ડાલસર્પૈર્વિનિહતા નરાઃ ।
દેવલોકં ન તે યાન્તિ ન તેષામુદકક્રિયા

શોચયિત્વા ચિરં કાલં સાન્તઃપુરપરિગ્રહઃ ।
પ્રક્ષાલ્ય નર્મદાતોયે તદસ્થીનિ વ્યસર્જયત્

લિઙ્ગં બ્રહ્મેશ્વરં તત્ર યજ્ઞપર્વતસન્નિધૌ ।
ધર્મસંશયમ્ આપન્નો રન્તિદેવો મહીપતિઃ

પપ્રચ્છ મુનિશાર્દૂલાન્ વશિષ્ઠપ્રમુખાન્ દ્વિજાન્ ।
ત્રિઃપ્રદક્ષિણમ્ આવૃત્ય યથા ન્યાયમ્ ઇદં વચઃ

કે દેશાઃ પર્વતાઃ પુણ્યા નદ્યઃ કાઃ કીર્તિતાઃ શુભાઃ ।
નરકસ્થાન્ પિતૄન્ યત્ર તદ્વદેયુઃ સમુદ્ધરેત્

અક્ષયં ચ પિતૃશ્રાદ્ધં પિતૄણામ્ અક્ષયા ગતિઃ ।
ઋષય ઊચુઃ:
માર્કણ્ડેયાશ્રમં ગચ્છ અસ્માભિઃ સહ ભૂપતે

સો ઽપિ સર્વં વિજાનીયાત્ કલ્પગા તીરમાશ્રિતઃ ।
તચ્ છ્રુત્વા રન્તિદેવો ઽપિ મુનિભિઃ પરિભાષિતઃ

જગામ મુનિભિઃ સાર્દ્ધં કલ્પગાતીરવાસિનમ્ ।
સ રાજા બ્રાહ્મણૈઃ સાર્દ્ધં પ્રણિપત્ય તથા ઽર્ચયત્

સમુત્થાયાબ્રવીદ્ વાક્યમ્ ઉપવિષ્ટઃ કુશાસને ।
માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
કાન્ ન મોચયતે ઘોરાન્ પિતૄન્ સંસારસાગરાત્

શૃણ્વન્તુ મમ વાક્યાનિ મુનયો વિદિતાત્મનઃ ।
સર્વતીર્થમયી રેવા સર્વાર્થાત્મમયી શુભા

શિવેનૈતત્ નિગદિતં પુરાણે સ્કન્દકીર્તિતે ।
કુબ્જારેવાસમાયોગે વિશેષાત્ સુરપૂજિતે

તત્ર સ્નાતા દિવં યાન્તિ યે મૃતા ન પુનર્ભવાઃ ।
તત્ર શ્રાદ્ધેન યોગેન પિતૄણાં પરમા ગતિઃ

ઇદં તે કથિતં રાજન્ કુબ્જારેવાસમાગમે ।
અર્ચયિત્વા મહેશાનં તત્ર બિલ્વામ્રકાહ્વયમ્

સર્વપાપવિનિર્મુક્તો ગાણપત્યમ્ અવાપ્નુયાત્ ।
સાર્ધકોટિસ્ તુ કન્યાનાં તત્ર સિદ્ધિં પરાં ગતાઃ

શપ્તાસ્તાઃ પૂર્વમુનિભિઃ કામદોષેણ ભારત ।
વિદ્યાધરાશ્ ચ યક્ષાશ્ ચ ગન્ધર્વાઃ કિન્નરાસ્ તથા

શપ્તાસ્તેનૈવ દોષેણ કુબેરપુરવાસિનઃ ।
સર્વે તે સિદ્ધિમ્ આપન્નાઃ કુબ્જારેવાસમાગમે

અમાસોમસમાયોગે કાર્ત્તિક્યાં ચૈવ પર્વણિ ।
વારાણસી પ્રયાગશ્ ચ પુષ્કરં નૈમિષં તથા

એતે સ્નાતું સમાયાન્તિ કુબ્જારેવાસમાગમે ।
શ્રવણાત્ કીર્તનાદ્ અસ્ય શિવલોકે મહીયતે