Skandapurāṇa: Revākhaṇḍa (revised text) · Chapter 6

iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe narmadāyāś caturthāvatāre pañcamo 'dhyāyaḥ ||
RKS adhyāya 6
yudhiṣṭhira uvāca:
mune mekalakanyāyā avatāraḥ śruto mayā /
idānīṃ śrotum icchāmi tīrthāni ca yathākramam

mārkaṇḍeya uvāca:
śṛṇu rājan mahābhāga kathyamānaṃ nibodha me /
vatsagulmāt samārabhya yāvad vai bhṛgukacchakaḥ

atrāntare 'pi tīrthānāṃ saṃkhyā kena tu śakyate /
tathāpi te pravakṣyāmi yathā vṛṣṭaṃ viśāmpate

narmadā saumyabhāge tu anantapuramavyayam /
anantasiddhiliṅgaṃ ca sarvapāpaharaṃ param

tīrthaṃ vaiśravaṇaṃ nāma kauberaṃ dhanadaṃ tathā /
maṇibhadraṃ tathā yajñaṃ tat tīrthasya prabhāvataḥ

mokṣadaṃ kāmadaṃ puṇyaṃ sarvalokavyavasthitam /
ṛṣīṇāmāśramaṃ puṇyaṃ sarvadevam ayaṃ śubham

sāvarṇiḥ kauśikaś caiva muniś caivāghamarṣaṇaḥ /
śākalyaśca kuśākarṇiḥ śarabhaṅgo 'gnirbhagaḥ

ete cānye ca bahavo munayaḥ śaṃsitavratāḥ /
asya tīrthasya māhātmyāt tapas taptvā divaṅgatāḥ

vālmīkir ṛṣivaryo vai naiṣādīṃ yonimāśritaḥ /
prabhāvāt tasya tīrthasya brahmatejo vapurdharaḥ

ikṣvākuḥ kuvalayāśvo dilīpo nahuṣas tathā /
veṇur yayātī rājā ca ajapālasma haihayaḥ

ete cānye ca rājāno hy anantapuravāsinaḥ /
atrāntare maheśānaṃ mekalātīramāśritam

tam abhyarcya vidhānena sarve te tridivaṅgatāḥ /
akhilair anyatīrthaiś ca cirakālaphalapradaiḥ

atrāste svargadaḥ śrīmān svayaṃ devo maheśvaraḥ /
tīrthaṃ saptaṛṣir nāma saptasārasvataṃ nṛpa

amartyasambhavaṃ liṅgaṃ tathaivāraṇyakeśvaram /
aghaughanāśanaṃ tīrthaṃ tathānyat kalmaṣāpaham

pañcabrahmam ayaṃ tīrthaṃ sahasraśirasaṃ haram /
vārāhaṃ vāmanaṃ tīrthaṃ yamatīrthaṃ mahotkaṭam

saurabhaṅgaṃ sahasraṃ tu aśvamedhaṃ mahāmakham /
hiraṇyagarbhaṃ sāvitryāṃ cāturvedaṃ ca pāvanam

etat sarva vijānīhi lokānāṃ pāvanaṃ param /
tathā 'nantapuraṃ yāvat paryaṅkāt paścime śubham

atrāntare mṛtā ye ca dānadharmavivarjitāḥ /
te 'pi svarge mahīyante yāvad indrāś caturdaśa

tato dvīpeśvaraṃ nāma vyāsatīrthamanuttamam /
tatra snātvā tu labhate hayamedhaphalaṃ naraḥ

kāmikaṃ tatparaṃ tīrthaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati /
pradakṣiṇāṃ ca yaḥ kuryād vyāsatīrthasya bhārata

pradakṣiṇīkṛtā tena saptadvīpā vasundharā /
naro vā yadi vā nārī śivaloke mahīyate

dvīpeśvare tatas snātvā vṛṣabhaṃ yaḥ prayacchati /
kāñcanena vimānena rudraloke mahīyate

kārtikasya caturdaśyāṃ kṛṣṇapakṣe jitendriyaḥ /
snāpayed yaḥ śivaṃ tatra hy upavāsaparāyaṇaḥ

sarvapāpavinirmukto rudraloke mahīyate /
vyāsatīrthaṃ tu vai gatvā sarve brahmādayaḥ surāḥ

stuvanti bhāvitātmānaṃ ṛṣayaś ca tapodhanāḥ /
ye cānye siddhagandharvakinnaroragarākṣasāḥ

narmadātaṭamāśritya modante gatakalmaṣāḥ /
stuvanti vividhaiḥ stotrair māṅgalyastuti saṃskṛtaiḥ

yasyāsti śaktirasaśaktir iha pravīraḥ prordhvī karotu yadi vā 'vanatiṃ karotu /
yaḥ pūjitaḥ suravaraḥ śaśiśekhareṇa nā 'rādhitaḥ sapadi bhūtapati surair vā

kiṃ vā na vṛṣṭaṃ hi pitāmahena na vā surair vā madhusūdanena /
kṣīrodamanthodbhavakālakūṭaṃ kaṇṭhe vṛtaṃ kena haraṃ vihāya

ekena dagdhaṃ tripuraṃ śareṇa kāmo lalāṭākṣinirīkṣaṇena /
bhinno 'ndhakaḥ śūlavareṇa yena kas tena sārddhaṃ kurute virodham

jalaughakallolataraṅgabhaṅgā gaṅgā dhṛtā yena jaṭāgrabhāge
pādāmbujāṅguṣṭhanipīḍanena papāta laṅkādhipatir visaṃjñaḥ

surāsurāṇāmiha yat samakṣaṃ vidhvaṃsito dakṣamakhaḥ kṣaṇena
praṇamya dakṣaḥ kṣayakārakasya lebhe varaṃ tārakamārakasya

sarvasya pūjyaṃ hi varottamāṅgaṃ sampūjyate liṅgavaraṃ harasya
anena paryāptam atīva mūḍhaḥ prāptuṃ padaṃ yacchati yat karoti

brahmātra vṛddho harir atra liṅgaṃ surā 'surāś caiva samarcayanti
tathāpi nūnaṃ suvicārayānti ko vā 'dhiko vā 'sti samo hareṇa

tenaiva cakrāṅkasaroruhāṅkau liṅgāṅkitaṃ yasya jagad bhagāṅkam
haste prabaddhe navakaṅkaṇe vai paśyanti mūḍhāḥ khalu darpaṇena

puṇyaṃ pavitraṃ stavanaṃ vyāsenoktaṃ mahātmanā /
kṛtaṃ devādhināthasya sarvakalmaṣanāśanam

pratipūjya yathā nyāyam arghapādyair anukramāt /
uvāca madhuraṃ vākyaṃ prasādaḥ kriyatāṃ mayi

deyaṃ tasya phalaṃ deva yaḥ pumān chraddhayā 'rcati /
iti stutvā maheśānaṃ ṛṣayaḥ śaṃsitavratāḥ

narmadādakṣiṇe kūle prayātās te yathātatham /
anye ca ṛṣayo devā dvaipāyanam athābruvan

āśramas te mahābhāga vāyasair ākulīkṛtaḥ /
yathā na vāyasāḥ ke 'pi praviśanti tapovanam

mriyante te sadā sarve mūrdhā teṣāṃ viśīryate /
vyāsena śaptās te sarve vāyasā mahato bhayāt

tasmiṃs tīrthe mahārāja praviśanti na karhicit /
ṛṣayo vacanaṃ śrutvā vyāsasya tu mahātmanaḥ

narmadā dakṣiṇe kūle sarvameva kṛtaṃ kṣaṇāt /
tiṣṭhanti munayaḥ sarve devasyārādhane ratāḥ

ārādhya vidhinā devam astuvan parameśvaram /
yasyāsti śaktir ityādi vyāsastutiparāyaṇāḥ

stotraṃ tad etat tridaśeśvarasya vyāsena bhaktyā kṛtamīśvarasya /
prātaḥ paṭhed yaḥ smarati prayatnāt kāle sa jāto 'nucaro harasya

vyāsāṣṭakam idaṃ puṇyaṃ yaḥ paṭhecchivasannidhau /
vyāsas tasya bhavet prīto narmadā ca prasīdati

evaṃ stuto mahādevo vyāsena tu mahātmanā /
śivo vyāsasya santuṣṭa idaṃ vacanamabravīt

kiṃ karomi sthito vipra varaṃ brūhi yathepsitam /
varaṃ dadāmi te prīto yena tvaṃ sukhamedhase

vyāsa uvāca:
narmadādakṣiṇe kūle tiṣṭha tvaṃ cottare śiva /
āśramās te bhaviṣyanti sarve puṇyatamāḥ smṛtāḥ

evam uktvā tato vyāsaṃ tatraivāntara dhīyata /
vyāso 'pi cātra vatsyāmi dakṣiṇaṃ narmade vraja

tataś ca daṇḍakāṣṭhena cālayāmāsa narmadām /
narmadā cābravīd vākyaṃ pūrvamārgeṇa sā gatā

tato vyāsas tu saṃkruddho yugāntāgnir ivābhavat /
vyāsas tu kupito rājan santīrṇo dvijasattamaḥ

huṃkāritā ca sā devī nāgatā tatra narmadā /
nāhaṃ kopavata vipra pralayaṃ yāmi karhicit

saptakalpakṣaye vṛtte na mṛtā 'smīti narmadā /
tato dvijas tu saṃjāto dakṣiṇena tato gatā

na vāritā ca sā 'nena vyāsabhītā mahānadī /
uttare munayaḥ sarve kūle tiṣṭhanty anekaśaḥ

tataste hṛṣṭamanaso munayaḥ śaṃsitavratāḥ /
vyāsena cārjitaṃ śrāddhaṃ tathā 'nyair munipuṅgavaiḥ

pitaro dvādaśābdāni tārpitās te narādhipa