સ્કન્દપુરાણ: રેવાખણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 6

ઇતિ શ્રીસ્કન્દપુરાણે રેવાખણ્ડે નર્મદાયાશ્ ચતુર્થાવતારે પઞ્ચમો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્સ્ અધ્યાય 6
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ:
મુને મેકલકન્યાયા અવતારઃ શ્રુતો મયા ।
ઇદાનીં શ્રોતુમ્ ઇચ્છામિ તીર્થાનિ ચ યથાક્રમમ્

માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
શૃણુ રાજન્ મહાભાગ કથ્યમાનં નિબોધ મે ।
વત્સગુલ્માત્ સમારભ્ય યાવદ્ વૈ ભૃગુકચ્છકઃ

અત્રાન્તરે ઽપિ તીર્થાનાં સંખ્યા કેન તુ શક્યતે ।
તથાપિ તે પ્રવક્ષ્યામિ યથા વૃષ્ટં વિશામ્પતે

નર્મદા સૌમ્યભાગે તુ અનન્તપુરમવ્યયમ્ ।
અનન્તસિદ્ધિલિઙ્ગં ચ સર્વપાપહરં પરમ્

તીર્થં વૈશ્રવણં નામ કૌબેરં ધનદં તથા ।
મણિભદ્રં તથા યજ્ઞં તત્ તીર્થસ્ય પ્રભાવતઃ

મોક્ષદં કામદં પુણ્યં સર્વલોકવ્યવસ્થિતમ્ ।
ઋષીણામાશ્રમં પુણ્યં સર્વદેવમ્ અયં શુભમ્

સાવર્ણિઃ કૌશિકશ્ ચૈવ મુનિશ્ ચૈવાઘમર્ષણઃ ।
શાકલ્યશ્ચ કુશાકર્ણિઃ શરભઙ્ગો ઽગ્નિર્ભગઃ

એતે ચાન્યે ચ બહવો મુનયઃ શંસિતવ્રતાઃ ।
અસ્ય તીર્થસ્ય માહાત્મ્યાત્ તપસ્ તપ્ત્વા દિવઙ્ગતાઃ

વાલ્મીકિર્ ઋષિવર્યો વૈ નૈષાદીં યોનિમાશ્રિતઃ ।
પ્રભાવાત્ તસ્ય તીર્થસ્ય બ્રહ્મતેજો વપુર્ધરઃ

ઇક્ષ્વાકુઃ કુવલયાશ્વો દિલીપો નહુષસ્ તથા ।
વેણુર્ યયાતી રાજા ચ અજપાલસ્મ હૈહયઃ

એતે ચાન્યે ચ રાજાનો હ્ય્ અનન્તપુરવાસિનઃ ।
અત્રાન્તરે મહેશાનં મેકલાતીરમાશ્રિતમ્

તમ્ અભ્યર્ચ્ય વિધાનેન સર્વે તે ત્રિદિવઙ્ગતાઃ ।
અખિલૈર્ અન્યતીર્થૈશ્ ચ ચિરકાલફલપ્રદૈઃ

અત્રાસ્તે સ્વર્ગદઃ શ્રીમાન્ સ્વયં દેવો મહેશ્વરઃ ।
તીર્થં સપ્તઋષિર્ નામ સપ્તસારસ્વતં નૃપ

અમર્ત્યસમ્ભવં લિઙ્ગં તથૈવારણ્યકેશ્વરમ્ ।
અઘૌઘનાશનં તીર્થં તથાન્યત્ કલ્મષાપહમ્

પઞ્ચબ્રહ્મમ્ અયં તીર્થં સહસ્રશિરસં હરમ્ ।
વારાહં વામનં તીર્થં યમતીર્થં મહોત્કટમ્

સૌરભઙ્ગં સહસ્રં તુ અશ્વમેધં મહામખમ્ ।
હિરણ્યગર્ભં સાવિત્ર્યાં ચાતુર્વેદં ચ પાવનમ્

એતત્ સર્વ વિજાનીહિ લોકાનાં પાવનં પરમ્ ।
તથા ઽનન્તપુરં યાવત્ પર્યઙ્કાત્ પશ્ચિમે શુભમ્

અત્રાન્તરે મૃતા યે ચ દાનધર્મવિવર્જિતાઃ ।
તે ઽપિ સ્વર્ગે મહીયન્તે યાવદ્ ઇન્દ્રાશ્ ચતુર્દશ

તતો દ્વીપેશ્વરં નામ વ્યાસતીર્થમનુત્તમમ્ ।
તત્ર સ્નાત્વા તુ લભતે હયમેધફલં નરઃ

કામિકં તત્પરં તીર્થં ન ભૂતં ન ભવિષ્યતિ ।
પ્રદક્ષિણાં ચ યઃ કુર્યાદ્ વ્યાસતીર્થસ્ય ભારત

પ્રદક્ષિણીકૃતા તેન સપ્તદ્વીપા વસુન્ધરા ।
નરો વા યદિ વા નારી શિવલોકે મહીયતે

દ્વીપેશ્વરે તતસ્ સ્નાત્વા વૃષભં યઃ પ્રયચ્છતિ ।
કાઞ્ચનેન વિમાનેન રુદ્રલોકે મહીયતે

કાર્તિકસ્ય ચતુર્દશ્યાં કૃષ્ણપક્ષે જિતેન્દ્રિયઃ ।
સ્નાપયેદ્ યઃ શિવં તત્ર હ્ય્ ઉપવાસપરાયણઃ

સર્વપાપવિનિર્મુક્તો રુદ્રલોકે મહીયતે ।
વ્યાસતીર્થં તુ વૈ ગત્વા સર્વે બ્રહ્માદયઃ સુરાઃ

સ્તુવન્તિ ભાવિતાત્માનં ઋષયશ્ ચ તપોધનાઃ ।
યે ચાન્યે સિદ્ધગન્ધર્વકિન્નરોરગરાક્ષસાઃ

નર્મદાતટમાશ્રિત્ય મોદન્તે ગતકલ્મષાઃ ।
સ્તુવન્તિ વિવિધૈઃ સ્તોત્રૈર્ માઙ્ગલ્યસ્તુતિ સંસ્કૃતૈઃ

યસ્યાસ્તિ શક્તિરસશક્તિર્ ઇહ પ્રવીરઃ પ્રોર્ધ્વી કરોતુ યદિ વા ઽવનતિં કરોતુ ।
યઃ પૂજિતઃ સુરવરઃ શશિશેખરેણ ના ઽરાધિતઃ સપદિ ભૂતપતિ સુરૈર્ વા

કિં વા ન વૃષ્ટં હિ પિતામહેન ન વા સુરૈર્ વા મધુસૂદનેન ।
ક્ષીરોદમન્થોદ્ભવકાલકૂટં કણ્ઠે વૃતં કેન હરં વિહાય

એકેન દગ્ધં ત્રિપુરં શરેણ કામો લલાટાક્ષિનિરીક્ષણેન ।
ભિન્નો ઽન્ધકઃ શૂલવરેણ યેન કસ્ તેન સાર્દ્ધં કુરુતે વિરોધમ્

જલૌઘકલ્લોલતરઙ્ગભઙ્ગા ગઙ્ગા ધૃતા યેન જટાગ્રભાગે
પાદામ્બુજાઙ્ગુષ્ઠનિપીડનેન પપાત લઙ્કાધિપતિર્ વિસંજ્ઞઃ

સુરાસુરાણામિહ યત્ સમક્ષં વિધ્વંસિતો દક્ષમખઃ ક્ષણેન
પ્રણમ્ય દક્ષઃ ક્ષયકારકસ્ય લેભે વરં તારકમારકસ્ય

સર્વસ્ય પૂજ્યં હિ વરોત્તમાઙ્ગં સમ્પૂજ્યતે લિઙ્ગવરં હરસ્ય
અનેન પર્યાપ્તમ્ અતીવ મૂઢઃ પ્રાપ્તું પદં યચ્છતિ યત્ કરોતિ

બ્રહ્માત્ર વૃદ્ધો હરિર્ અત્ર લિઙ્ગં સુરા ઽસુરાશ્ ચૈવ સમર્ચયન્તિ
તથાપિ નૂનં સુવિચારયાન્તિ કો વા ઽધિકો વા ઽસ્તિ સમો હરેણ

તેનૈવ ચક્રાઙ્કસરોરુહાઙ્કૌ લિઙ્ગાઙ્કિતં યસ્ય જગદ્ ભગાઙ્કમ્
હસ્તે પ્રબદ્ધે નવકઙ્કણે વૈ પશ્યન્તિ મૂઢાઃ ખલુ દર્પણેન

પુણ્યં પવિત્રં સ્તવનં વ્યાસેનોક્તં મહાત્મના ।
કૃતં દેવાધિનાથસ્ય સર્વકલ્મષનાશનમ્

પ્રતિપૂજ્ય યથા ન્યાયમ્ અર્ઘપાદ્યૈર્ અનુક્રમાત્ ।
ઉવાચ મધુરં વાક્યં પ્રસાદઃ ક્રિયતાં મયિ

દેયં તસ્ય ફલં દેવ યઃ પુમાન્ છ્રદ્ધયા ઽર્ચતિ ।
ઇતિ સ્તુત્વા મહેશાનં ઋષયઃ શંસિતવ્રતાઃ

નર્મદાદક્ષિણે કૂલે પ્રયાતાસ્ તે યથાતથમ્ ।
અન્યે ચ ઋષયો દેવા દ્વૈપાયનમ્ અથાબ્રુવન્

આશ્રમસ્ તે મહાભાગ વાયસૈર્ આકુલીકૃતઃ ।
યથા ન વાયસાઃ કે ઽપિ પ્રવિશન્તિ તપોવનમ્

મ્રિયન્તે તે સદા સર્વે મૂર્ધા તેષાં વિશીર્યતે ।
વ્યાસેન શપ્તાસ્ તે સર્વે વાયસા મહતો ભયાત્

તસ્મિંસ્ તીર્થે મહારાજ પ્રવિશન્તિ ન કર્હિચિત્ ।
ઋષયો વચનં શ્રુત્વા વ્યાસસ્ય તુ મહાત્મનઃ

નર્મદા દક્ષિણે કૂલે સર્વમેવ કૃતં ક્ષણાત્ ।
તિષ્ઠન્તિ મુનયઃ સર્વે દેવસ્યારાધને રતાઃ

આરાધ્ય વિધિના દેવમ્ અસ્તુવન્ પરમેશ્વરમ્ ।
યસ્યાસ્તિ શક્તિર્ ઇત્યાદિ વ્યાસસ્તુતિપરાયણાઃ

સ્તોત્રં તદ્ એતત્ ત્રિદશેશ્વરસ્ય વ્યાસેન ભક્ત્યા કૃતમીશ્વરસ્ય ।
પ્રાતઃ પઠેદ્ યઃ સ્મરતિ પ્રયત્નાત્ કાલે સ જાતો ઽનુચરો હરસ્ય

વ્યાસાષ્ટકમ્ ઇદં પુણ્યં યઃ પઠેચ્છિવસન્નિધૌ ।
વ્યાસસ્ તસ્ય ભવેત્ પ્રીતો નર્મદા ચ પ્રસીદતિ

એવં સ્તુતો મહાદેવો વ્યાસેન તુ મહાત્મના ।
શિવો વ્યાસસ્ય સન્તુષ્ટ ઇદં વચનમબ્રવીત્

કિં કરોમિ સ્થિતો વિપ્ર વરં બ્રૂહિ યથેપ્સિતમ્ ।
વરં દદામિ તે પ્રીતો યેન ત્વં સુખમેધસે

વ્યાસ ઉવાચ:
નર્મદાદક્ષિણે કૂલે તિષ્ઠ ત્વં ચોત્તરે શિવ ।
આશ્રમાસ્ તે ભવિષ્યન્તિ સર્વે પુણ્યતમાઃ સ્મૃતાઃ

એવમ્ ઉક્ત્વા તતો વ્યાસં તત્રૈવાન્તર ધીયત ।
વ્યાસો ઽપિ ચાત્ર વત્સ્યામિ દક્ષિણં નર્મદે વ્રજ

તતશ્ ચ દણ્ડકાષ્ઠેન ચાલયામાસ નર્મદામ્ ।
નર્મદા ચાબ્રવીદ્ વાક્યં પૂર્વમાર્ગેણ સા ગતા

તતો વ્યાસસ્ તુ સંક્રુદ્ધો યુગાન્તાગ્નિર્ ઇવાભવત્ ।
વ્યાસસ્ તુ કુપિતો રાજન્ સન્તીર્ણો દ્વિજસત્તમઃ

હુંકારિતા ચ સા દેવી નાગતા તત્ર નર્મદા ।
નાહં કોપવત વિપ્ર પ્રલયં યામિ કર્હિચિત્

સપ્તકલ્પક્ષયે વૃત્તે ન મૃતા ઽસ્મીતિ નર્મદા ।
તતો દ્વિજસ્ તુ સંજાતો દક્ષિણેન તતો ગતા

ન વારિતા ચ સા ઽનેન વ્યાસભીતા મહાનદી ।
ઉત્તરે મુનયઃ સર્વે કૂલે તિષ્ઠન્ત્ય્ અનેકશઃ

તતસ્તે હૃષ્ટમનસો મુનયઃ શંસિતવ્રતાઃ ।
વ્યાસેન ચાર્જિતં શ્રાદ્ધં તથા ઽન્યૈર્ મુનિપુઙ્ગવૈઃ

પિતરો દ્વાદશાબ્દાનિ તાર્પિતાસ્ તે નરાધિપ