Skandapurāṇa: Revākhaṇḍa (revised text) · Chapter 5

iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe caturtho 'dhyāyaḥ ||
RKS adhyāya 5
yudhiṣṭhira uvāca:
rājñā 'vatāritā revā kathaṃ vai purukutsunā /
tat sarva śrotum icchāmi tvat to brahmavidāṃ vara

mārkaṇḍeya uvāca:
śṛṇu rājan kathāṃ divyāṃ purā skandasya kīrtitām /
tat te 'haṃ kathayiṣyāmi śivenoktaṃ śrutaṃ mayā

kṣatriyasya kulotpannaḥ purukutsur mahāyaśāḥ /
tena varṣasahasraṃ vai pūrvamārādhito haraḥ

tapasā ca bhavenoktaṃ kas tvayā prārthito varaḥ /
dadāmi te varaṃ hy etad yena tvaṃ sukhamedhase

evam uktas tadā rājā prārthaye 'haṃ tavājñayā /
yadi tuṣṭo 'si me deva kāryaṃ tat kathayāmy aham

āste nadī mahābhāgā narmadā nāma viśrutā /
avatārayatāṃ śambho kumārīṃ divyarūpiṇīm

tasya tad vacanaṃ śrutvā śambhur vismayam āgataḥ /
suciraṃ kliśyamānena kṣatriyeṇa mahātmanā

aprārthyaṃ prārthitaṃ skanda duḥsādhyaṃ tridaśair api /
uktāśayaḥ sa rājarṣiḥ sādhyaṃ kiṃcin niṣevaya

mama vākyaṃ tu tac chrutvā kṣatriyas tu sa vihvalaḥ /
apatat sa mahābhāgo mūrchito dharaṇītale

āśvāsito mayā tatra svastho bhava viśāmpate /
martyaloke saricchreṣṭhāṃ narmadām avatāraye

tasyās tv āgamanaṃ śrutvā trastā devāḥ savāsavāḥ /
kaḥ śaknuyād imaṃ bhāraṃ soḍhuṃ vegaś ca nārmadam

dharaṇī bhārabhūtā ca naṣṭā bhraṣṭāś ca parvatāḥ /
aśaktās toyavarṣasya dhāraṇe saritas tathā

asti siddho mahāpuṇyaḥ paryaṅko nāma parvataḥ /
sa saheta mahābhāraṃ voḍhuṃ vegaśca nārmadam

sarve devā 'gatās tatra prārthituṃ taṃ nagottamam /
pṛṣṭās tu parvatendreṇa kena kāryyeṇa cāgatā

devā ūcuḥ:
ikṣvākuvaṃśasambhūtaḥ purukutsur narādhipaḥ /
tenāvatāritā puṇyā nadī nāmā tu narmadā

tejaḥ śabdam ca bhāraṃ ca tasyāḥ pātaṃ rayaṃ tathā /
asamarthā nagā voḍhuṃ tvāmṛte girisattama

paryaṅka uvāca:
āgacchatu mahādevī dhārayāmi na saṃśayaḥ /
āgacchantīṃ mahāpuṇyāṃ dhārayāmi ca sāmpratam

calitā narmadā śīghraṃ vegena samupasthitā /
kṛtvā tasyottamāṅgeṣu paryaṅkasyaiva bhūbhṛtaḥ

rājñā tu sahitā devī tridaśair api saṃyutā /
vainyena tu purā ceṣṭam aśvamedhena bhūbhujā

makhasthāne ca vainyasya veṇastambo mahānabhūt /
yaṃ dṛṣṭvā vismayaṃ prāptās sarve devās savāsavāḥ

veṇostasyaiva mūlāt tu nirgatā sā mahānadī /
kṛtāñjalipuṭā devāsthitāḥ sarve 'tra saṃsthitāḥ

jaya śabdaṃ prakurvantas tridaśā brahmavādinaḥ /
gaṇagandharvayakṣāś ca marutaś ca tathā 'śvinau

piśācā rākṣasā nāgā ṛṣayaś ca tapodhanāḥ /
sarve pādyena cārdhyeṇa bhītās te kiṅkarā iva

pādyopasaṃgrahaṃ kṛtvā narmadāṃ śaraṇaṃ gatāḥ /
adyaḥ naḥ saphalaṃ janma tapo 'dya saphalaś ca naḥ

kṛtārthā devatāḥ sarvā devi tvad darśanād iha /
tam eva puruṣaṃ manye yenaiṣā hy avatāritā

vadanti devatās sarvā martyalokaḥ paraṃ gataḥ /
ṛṣibhir daivataiḥ proktā spṛśa hastena devatāḥ

yena pūtatvam āyānti narmade naṣṭakilviṣāḥ /
narmadā tu vadatyevaṃ na spṛśāmi surān gaṇān

kumārī hy aham adyā 'pi mama bhartā na vidyate /
aho kaṣṭaṃ tu devāś ca cintayā vihvalīkṛtāḥ

tvatulyo rūpasampannaḥ kutaḥ prāpyo varottamaḥ /
yena tvaṃ darśitā loke sa te bhartā bhaviṣyati

brahmaṇas tu purā śāpāt samudraḥ purukutsukaḥ /
gato martye mahābāhurikṣvākukulanandanaḥ

purukutsur varas te 'stu kṣatriyo devasannibhaḥ /
udvāhitā tadā tena kṣatriyeṇa tu narmadā

uvāca vacanaṃ devān narmadā saptakalpagā /
devatvam īdṛśa yasya prajā dharme vyavasthitāḥ

kim anyat tasya vācyaṃ syāt purukutsor mahātmanaḥ /
svayambhuvo yathā putro mānasaḥ parikīrtitaḥ

purukutsus tathā cā 'yaṃ sarvadharmaparāyaṇaḥ /
uvāca vacanaṃ rājā purukutsuś ca narmadām

narmade devakanyā tvaṃ prasādaḥ kriyatāṃ mayi /
yāntu me pitaraḥ svargaṃ mama cā 'stu mahadyaśaḥ

narmadovāca:
eva bhavatu rājendra mattastvaṃ yadyadicchasi /
tat sarvaṃ bhavataś cādya matprasādād bhaviṣyati

evam uktvā yayau devī vāruṇīṃ ca diśāṃ tadā /
niṣkrāntā parvatāt tasmāt paryaṅkāt saritāṃ varā

yāti vegāt tathā devī dhanur muktaḥ śaro yathā /
vidārya medinīṃ sarvā parvatāṃ chikharāṇi ca

cūrṇayitvā ca tān sarvān vajrāśanihatān iva /
yatra yatra gatā vindhye tatra tatrāvagāhyate

tatra gaṅgāsahasrasya phala syāt tīrthavarjite /
tadā stutā mahādevī narmadā lokapāvanī

ṛṣibhir vaidikaiḥ sarvaiḥ sukhasantānakārikā /
vedā dharmasya mūlāni smṛtipuṣpaphalāni ca

bhakṣayanti dvijāḥ puṇyā agnihotraparāyaṇāḥ /
sevante narmadā te 'pi svargasopānapaddhatim

yatra yatra gatā skanda tatra tatraiva durlabhā /
darśane narmadāyās tu agniṣṭomaphala labhet

ye tu saṃsnānti sevante narmadām apy akāmataḥ /
phalaṃ bahu suvarṇasya te 'pi prāpsyanti mānavāḥ

yatra yatra gatā puṇyā śivasyāyatane śubhe /
gaṅgāsnānasya lakṣeṇa tatra snāne sama bhavet

agnihotreṇa yatpuṇya pitṛśrāddhena yatphalam /
sarvaṃ sampadyate tasya narmadāyā jalena tu

yatkiṃcid vaidikaṃ karmma brāhmaṇāḥ kurvate sadā /
narmadāyās taṭe śūddhir nātra kāryyā vicāraṇā

narmadāsaṅgamo yatra śivakṣetraṃ vinirdiśet /
gaṅgāyā lakṣamātreṇa tatsthānan tu viśiṣyate

kīrtanaṃ narmadāyās tu dānaṃ tīrthasya saṅgame /
na tena sadṛśaṃ rājan satyam etad bravīmyaham

narmadāṃ prātar utthāya ye smaranti vicakṣaṇāḥ /
pūrvajanmakṛtaṃ pāpamaihikaś ca vinaśyati

narmadāṃ mānavaḥ kaścit tatra yatrāvagāhate /
śatajanmārjitaṃ pāpaṃ tatkṣaṇāt naśyati dhruvam

narmadāyās taṭe caiva prāṇāṃstyajati mānavaḥ /
kalpakoṭisahasrāṇi svargaloke mahīyate

ye 'py adharmaparādhīnā narmadāyāṃ kathañcana /
te 'pi rudratvam āyānti satyam etad bravīmy aham

prāyaścittāni dīyante yatra revā na vidyate /
revātoye tu saṃprāpte prāyaścittaṃ na vidyate

narmadāṃ ca mahāpuṇyāṃ saptakalpādhivāsinīm /
satataṃ yaḥ smared bhaktyā sa śivaḥ parikīrtitaḥ

tatra vaiṇyeśvaraṃ devaṃ veṇumūle vyavasthitam /
svargadaṃ mokṣadaṃ viddhilokānāṃ pāpanāśanam

vindhyasyaiva tathā cāṣṭau mānasāḥ parikīrtitāḥ /
paryaṅkaḥ prathamo jñeyaḥ śreṣṭhaḥ sarvamahībhṛtām

asitāṅgo varāṅgaś ca tathā 'nye cāpi parvatāḥ /
pāvako jātavedāś ca kadambaḥ suranāyakaḥ

arcitās tair mahābhāgair dharmakarmaparāyaṇaiḥ /
udgamāt nirgamaṃ yāvad vāruṇīṃ diśamāsthitāḥ

sārddham ekaśataṃ tasyāḥ pravāhāḥ parikīrtitāḥ /
krośārddhasya tribhāgaśca vistāraḥ parikīrtitaḥ

śivasya vartate cātra brahmaviṣṇuṃ viḍaujasām /
koṭibhis tridaśānāntukā 'nyā dhartuṃ praśakyate

ātmānam ātmanā sā tu babhāra parameśvarī /
tridaśānāṃ hitārthāya mānavānāṃ ca bhārata

lakṣayojanaparyyantaṃ jambūdvīpaṃ pracakṣate /
dviguṇaḥ pariveṣas tu lavaṇodas tu bhārata

sahasrayojanaṃ viddhikanyādvīpañca bhārata /
tasyāḥ pañcaśatī gamyā tvagamyā ca tathā 'parā

śubhāśubhaphalaṃ cātra puṇyapāpavibhāgayoḥ /
prathamaṃ mānuṣo bhūtvā devatvamupapadyate

kṣīṇe puṇye punaryāti mānuṣatvaṃ pṛthak pṛthak /
karmmabhūmim imāṃ viddhi viditaṃ tava bhārata

dharmeṇa karmmaṇā svargaḥ syād eva sukṛte kṛte /
nadyāḥ pravāhe bhūbhāge kalpagāyā vyavasthitiḥ

lokānāṃ tāraṇārthāya avatīrṇā saridvarā /
atra svargaś ca mokṣaś ca narmadātīramāśritau

etat te kathitaṃ rājan yathā vṛṣṭaṃ surottamaiḥ