Skandapurāṇa: Revākhaṇḍa (revised text) · Chapter 58

iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe narmadāmāhātmye saptapañcāśattamo 'dhyāyaḥ ||
RKS adhyāya 58
yudhiṣṭhira uvāca:
śrutvaitat paramaṃ guhyaṃ gavāṃ devasam udbhavam /
brahmakūrcasya māhātmyaṃ śrotum icchāmi tattvataḥ

ākhyāhi bhagavan sarvaṃ golokaḥ kīdṛśaḥ smṛtaḥ /
prāpyate karmaṇā kena ke tasminn aniśaṃ sthitāḥ

mārkaṇḍeya uvāca:
śrūyatām abhidhāsyāmi namaskṛtya maheśvaram /
gomātṛlokaṃ paramaṃ sarvakām asamanvitam

yathāvat sarvalokānām uparyupari saṃsthitam /
pātālāni tataḥ sapta pātālaṃ ca tatas tathā

yāvat pramāṇaṃ paritaḥ paricchinnaṃ mahītalam /
tāvat pramāṇaṃ tasyāḥ samudrās tāni caiva tu

teṣāṃ pratyekam utsedhapramāṇaṃ parikīrtitam /
yojanānāṃ sahasrāṇi daśārdhāni tatas tataḥ

sahasrayojanotsedhas tasyābhyantaratas tathā /
vivarāṇāṃ samastānāṃ sahasrāṇi nava smṛtam

teṣāṃ ruciramāhātmyaṃ nāmatas tu mahītale /
divyadivyopasampannaḥ śrīmaccāmīkaradyutiḥ

nāgarājaḥ sadaivāste tasmin kṛtaniketanaḥ /
ananto 'nantadhāmā ca mukundo nṛpaśaivalaḥ

tato rasātalaṃ nāma śivasantoṣabhūmikam /
vāsuker nāgarājasya tatra cāru mahāpuram

pura ca suralomnas tu dānavādhipater mahat /
suparṇasya ca daityānām aśeṣāṇāṃ mahātmanām

tataḥ sutalanāmāsti śarkarāñcitabhūmikam /
nāgādīnāṃ svastikānāṃ tatraiva vasatiḥ sadā

dānavādhipatīnāṃ ca tatraiva nilayaḥ paraḥ /
vairocanahiraṇyākhyaprabhṛtīnāṃ mahātmanām

tataścātalam ityuktaṃ pātālānāṃ tasya tu vai /
teṣām ūrdhvavastusarveṣāṃ mṛnmayaṃ ca talaṃ kṣiteḥ

asurādhipates tāvat kālanemermahāpuram /
cārucāmīkarābhāsaṃ vainateyasya cāparam

tataś ca vitalaṃ nāma pātālaṃ raktabhūtalam /
tasmin mahāntako nāma dānavendrakṛtālayaḥ

tālako 'gnimukhas tasmin nalahrādaś ca dānavāḥ /
nivasanti kṛtāgārās tathā prahlādavarcasaḥ

pātālaṃ vitalaṃ nāma śuklaṃ kṣititalaṃ tataḥ /
kambalāśvatarau nāgau sahitau tatra tiṣṭhataḥ

mahājambhahayagrīvaprabhṛtīnāṃ mahātmanām /
vārāṇasyasurendrāṇāṃ nivāsas tatrakalpitaḥ

kṛṣṇaṃ kṣititalaṃ tasmāt pātālatalasaṃjñakam /
śaṅkukarṇamahānādanamucīnāṃ niketanam

pātālāt saptamād ūrdhvaṃ saptadvīpā mahī sthitā /
samudraiḥ saptabhir yuktā parvataiḥ samalaṃkṛtā

jambūdvīpaś ca tan madhye plakṣadvīpas tataḥ paraḥ

krauñcadvīpaś ca parataḥ śākadvīpaś ca tadbahiḥ /
parataḥ puṣkaradvīpaḥ saptamaḥ parikīrtitaḥ

kṣārodakaś cekṣurasaḥ surodaś ca ghṛtodadhiḥ /
dadhitoyaḥ kṣīrapūrṇaḥ svādūdaḥ saptamaḥ smṛtaḥ

saptadvīpasamudrāṇāṃ dviguṇadviguṇāntaraḥ /
pramāṇavistaro jñeyo niyutaḥ prathamaḥ smṛtaḥ

himavān hemakūṭaś ca niṣadhaś ceti dakṣiṇe /
nīlaś ca śvetaḥ śṛṅgaś ca meroruttarataḥ smṛtāḥ

merur asti sthito madhye jambūdvīpasya bhārata /
mālyavān pūrvato jñeyaḥ paścime gandhamādanaḥ

ete parvatarājāno jambūdvīpe nava smṛtāḥ /
plakṣadvīpādiṣu jñeyāḥ saptasaptaiva parvatāḥ

puṣkaradvīpamadhye tu parvato valayākṛtiḥ /
ekaḥ smṛtaḥ samantāc ca nāmato mānasaḥ smṛtaḥ

vindhyo nāma mahābhāgo jambūdvīpe vyavasthitaḥ /
yatraiṣā narmadādevī plavantī lokatāriṇī

vindhyasya cānujo bhrātā sahyo dakṣiṇataḥ smṛtaḥ /
urvī kūrmatalākārā kāñcanī parimaṇḍalā

aṇureva tathā sā tu nirdiṣṭātividaḥ kṣitiḥ /
tasyāḥ pramāṇaṃ nirdiṣṭaṃ daśayojanakoṭayaḥ

lokāloka iti khyātas tasyāḥ prānte samantataḥ /
sphīto hemamayaḥ śrīmān saralaḥ parimaṇḍalaḥ

yojanānāṃ sahasrāṇi cārdhamasya vyavasthitam /
tāvadeva ca vistīrṇaṃ tadardhe bhānurāhitaḥ

prakāśayati sa jyotiḥ parabhāge nihanyate /
lokāloka iti proktas tato 'sāvacalo mahān

lokālokāvasāno 'yaṃ bhūrlokaḥ parikīrtitaḥ /
gandharvayakṣarakṣobhiḥ piśācaiś ca niṣevitaḥ

mānuṣaiḥ paśubhiś caiva mṛgapakṣisarīsṛpaiḥ /
sthāvarairvividhākārair bhūtair etaiś ca ṣaḍvidhaiḥ

bhūrlokaś ca bhuvarloko yāvad ādityamaṇḍalam /
vasanti satataṃ rudrās satataṃ vaktrabhāskarāḥ

ādityamaṇḍalādūrdhvaṃ smṛtā svarlokasaṃsthitiḥ /
vimānakoṭayas tasminn aṣṭāviṃśatirāśayaḥ

meḍhībhūto vimānānāṃ sarveṣām upari dhruvaḥ /
niyutā anilaskandhāḥ saptāsminn antare sthitāḥ

pṛthivyāḥ prathamaḥ skandhaḥ sthitaś cāmeghamaṇḍalam /
āhavo nāma vai vāto vyūhānāṃ vyūhakṛt tathā

dvitīyaḥ pravaho nāma nibaddhaḥ sūryamaṇḍale /
tṛtīyaḥ saṃvaho māma suskandho 'sau pratiṣṭhitaḥ

caturthaḥ sodvahaḥ skandhaḥ sthito nakṣatramaṇḍale /
tato dvayor vinirdiṣṭā vimānodvahanakriyā

yojanānāṃ dhruvaḥ koṭir maharlokaḥ samucchritaḥ /
skandhaḥ parivaho nāma nibaddhaḥ saptamo dhruve

annādīni karoty eṣa parvaṇām upari sthitaḥ /
vinirvṛttaṃ vikārāṇām adhivāso mahātmanām

tatrādhikāridevānām aṣṭāviṃśati koṭayaḥ /
janāt svarlokam āgatya niyogāt padmajanmanaḥ

sthitā manvantaraṃ tatra svavyāpārāvasāyinaḥ /
āruhya ca maharlokam āgacchanti tataḥ punaḥ

brahmaṇo divasaikena devāḥ svarge caturdaśa /
krameṇa kṛtvā karmāṇi maharloke vasanti te

koṭidvayaṃ maharlokāj janalokaḥ samucchritaḥ /
sādhyānām asurās tatra vasanti sukhinaḥ sadā

yojanānāṃ catuḥkoṭyaḥ janād apy ucchritaṃ tapaḥ /
prajānāṃ patayas tatra sthitās tu brahmaṇaḥ sutāḥ

satyalokas tapolokāt koṭiṣaṭkaṃ samucchritam /
āste parivṛtas tatra devāsuragaṇair virāṭ

brahmalokād viṣṇuloko dviguṇena samucchritaḥ /
vistareṇa tadūrdhve ca divyalokaḥ samanvitaḥ

viṣṇulokāc ca parataḥ śrīmac chivapuraṃ mahat /
dvāviṃśat koṭivistīrṇaṃ tadūrdhve samupasthitam

sūryāyutapratīkāśaṃ sarvakāmasamanvitam /
anekāraṇyavinyāsaṃ svarganadyupaśobhitam

sarvaratnānvitair divyais taptajāmbūnadaprabhaiḥ /
sahasrakhaṇḍabhaumaiś ca sarvaśobhāsamanvitaiḥ

vimānaiḥ sarvato vyāptaṃ candrair ivanabhastalam /
apsarogaṇasaṃkīrṇaṃ sarvavidyādharānvitam

nṛtyagītaravopetair aprameyaguṇānvitaiḥ /
manojavair asaṃkhyātaiḥ parivārasamanvitaiḥ

kvacid dolāgṛhair ramyaiḥ kiṅkiṇīr avakānvitaiḥ /
udgatair ardhacandraiś ca ghaṇṭābharaṇabhūṣitaiḥ

maṇimuktāvitānaiś ca maṇiratnacayaiḥ śubhaiḥ /
sarvaratnārcitair dravyair muktādāmasuśobhanaiḥ

mahāsiṃhāsanair divyaiḥ sarvaratnavibhūṣitaiḥ /
kvacit puṇyagṛhair vyāptam asaṃkhyaguṇānvitaiḥ

sadā puṣpaphalair vṛkṣaiḥ kvacid vyāptaṃ manoramaiḥ /
puṣpodyānair mahāramyaiḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ

saptakalpavahā puṇyā tatraivāste saridvarā /
tatkalāyāḥ sahasrāṃśo jambūdvīpe pradṛśyate

avatīrṇā mahīpṛṣṭhe lokānugrahakāmyayā /
sarvātmanā 'vatāraś ca gaṅgādisaritām iha

amṛtasyandinībhiś ca nadībhir upaśobhitam /
hemaratnāñcitā vāpyaḥ sopānaiḥ sphāṭikair yutāḥ

sitaraktāsitaiḥ pītaiḥ sarojairyāḥ sugandhibhiḥ /
pañcavarṇaiś ca gurubhiḥ śobhitāḥ kāñcanākulaiḥ

mahāvikāśi saṃsnigdhaiḥ śrīmadbhiḥ pañcahastakaiḥ /
daśa dvādaśahastaiś ca tathā viṃśatihastakaiḥ

nālair marakataprakhyair manoharadalānvitaiḥ /
pūrṇanīlotpalaiś cānyair dīrghikāś ca kvacit kvacit

siṃhavyāghramukhair divyair gajavājimṛgānanaiḥ /
gomukhaiś chāgavadanaiḥ kapipakṣimukhais tathā

ekavaktrair mahāvaktrair bahuvaktrair avaktrakaiḥ /
ekapādais tripādaiś ca bahupādair apādakaiḥ

vāmanair jaṭilair muṇḍair dīrghagrīvair mahodaraiḥ /
mahākāyair mahānāsair mahākarṇair akarṇakaiḥ

nānārūpākṛtidharair nānābharaṇabhūṣitaiḥ /
nānāveṣadharair divyaiḥ kāmarūpair mahābalaiḥ

nānāprabhāvasaṃyuktair nānāśāstraviśāradaiḥ /
asaṃkhyā jātayaś cānyā nivasanti tathā vidhāḥ

kubjāvāmanakādīrghā varadehā varānanāḥ /
muṇḍāś ca vikaṭā nīcā hrasvadīrghaś ca tādṛśāḥ

lambodarā hrasvabhujā vinatā hrasvajānukāḥ /
mṛgendravadanāś cānyā gajavājimukhās tathā

hrasvakuñcitakeśāś ca sundarapriyadarśanāḥ /
pañcāśatkoṭayas tatra śivasya paricārikāḥ

maṇimāṇikyageheṣu ramante tā bahiḥ kvacit /
tatra geheṣu yad dvārisahasraśatabhūmiṣu

vicitrabhūmayas tatra vajravaidūryabhūṣitāḥ /
iti sarvaguṇopetaiḥ strīsahasrair varānanaiḥ

asaṃkhyātaiḥ puraṃ vyāptam īśvarasya samantataḥ /
tan madhye sarvatobhadraṃ divyamāyatanaṃ mahat

śuddhasphaṭikasaṃkāśaṃ sthānam ādyam umāpateḥ /
tatrāste bhagavān somaḥ pūjyamāno gaṇeśvaraiḥ

siddhaiḥ svasthānasaṃprāptair brahmaviṣṇvādibhis tathā /
dharmas tatra sthitaḥ śrīmānīśvarāyatane 'nagha

yatra vīravṛṣaḥ tatra nityaṃ gomātaraḥ sthitāḥ /
tatra sā narmadādevī pūjyamānā surāsuraiḥ

tenodakena tṛpyanti govatsāḥ sarvadevatāḥ /
brahmāviṣṇuḥ sureśāna umayā sahito 'nagha

surāś ca ṛṣayo bhūtāḥ pitaro mātaras tathā /
sa lokaḥ śivaloko 'tra narmadāloka eva ca

ye guṇā rudralokasya golokasya tathaiva ca /
nandā bhadrā subhadrā ca suśīlā surabhis tathā

iti gomātaraḥ pañca śivalokavinirgatāḥ /
ṣaṣṭhī tu narmadādevī lokānugrahakāmyayā

etāḥ sarvā jagatsarvaṃ sarvalokasya mātaraḥ /
tarpayanti mahārāja nityam atrātmikair guṇaiḥ

kāraṇāc ca śivasthānād īśvarecchāvaśā 'nugā /
oṃkārāt sarvalokānām imaṃ lokaṃ samāśritāḥ

tṛṇāni khādanti caranty araṇye pibanti toyāni sunirmalāni /
dugdhaṃ prayacchanti punanti dehaṃ gāvo yato jīvati jīvalokaḥ

kutas teṣāṃ hi pāpāni yeṣāṃ gṛhamalaṃkṛtam /
satataṃ bālavatsābhir gobhiḥ strībhiriva svayam

ye smaranti sadoṃkāraṃ narmadāṃ ca śivātmanā /
na teṣāṃ punarāvṛttirghore saṃsārasāgare

ye kurvanti parāṃ bhaktiṃ tṛṇatoyapradānataḥ /
prasādāt tu gavāṃ tāsāṃ śivalokaṃ vrajanti te

etāḥ sadānukūlena mātaraḥ sarvakāmadāḥ /
ye rakṣanti śubhā gāś ca śivalokaṃ vrajanti te

ye 'rcayanti śivaṃ bhaktyā sadvidhānaiḥ samāhitāḥ /
te vindanti mahābhogān puraṃ yānti śivasya vai

ye śivāśrayatīrthāni śraddhayā yānti mānavāḥ /
kalpagāṃ ca viśeṣeṇa śailaṃ cāmarakaṇṭakam

te krīḍanti mahābhogair brahmaviṣṇuśivālaye /
payo 'mṛtaṃ ghṛtaṃ kṣīraṃ madhudadhyādikaṃ tu yat

na paśyati mahābhāga kalpagāyāṃ vimohitaḥ /
etatte kathitaṃ rājan revāvataraṇaṃ śubham

asyākhyānena bhagavān /#
prīyatāṃ me śivaḥ svayam