સ્કન્દપુરાણ: રેવાખણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 58

ઇતિ શ્રીસ્કન્દપુરાણે રેવાખણ્ડે નર્મદામાહાત્મ્યે સપ્તપઞ્ચાશત્તમો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્સ્ અધ્યાય 58
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ:
શ્રુત્વૈતત્ પરમં ગુહ્યં ગવાં દેવસમ્ ઉદ્ભવમ્ ।
બ્રહ્મકૂર્ચસ્ય માહાત્મ્યં શ્રોતુમ્ ઇચ્છામિ તત્ત્વતઃ

આખ્યાહિ ભગવન્ સર્વં ગોલોકઃ કીદૃશઃ સ્મૃતઃ ।
પ્રાપ્યતે કર્મણા કેન કે તસ્મિન્ન્ અનિશં સ્થિતાઃ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
શ્રૂયતામ્ અભિધાસ્યામિ નમસ્કૃત્ય મહેશ્વરમ્ ।
ગોમાતૃલોકં પરમં સર્વકામ્ અસમન્વિતમ્

યથાવત્ સર્વલોકાનામ્ ઉપર્યુપરિ સંસ્થિતમ્ ।
પાતાલાનિ તતઃ સપ્ત પાતાલં ચ તતસ્ તથા

યાવત્ પ્રમાણં પરિતઃ પરિચ્છિન્નં મહીતલમ્ ।
તાવત્ પ્રમાણં તસ્યાઃ સમુદ્રાસ્ તાનિ ચૈવ તુ

તેષાં પ્રત્યેકમ્ ઉત્સેધપ્રમાણં પરિકીર્તિતમ્ ।
યોજનાનાં સહસ્રાણિ દશાર્ધાનિ તતસ્ તતઃ

સહસ્રયોજનોત્સેધસ્ તસ્યાભ્યન્તરતસ્ તથા ।
વિવરાણાં સમસ્તાનાં સહસ્રાણિ નવ સ્મૃતમ્

તેષાં રુચિરમાહાત્મ્યં નામતસ્ તુ મહીતલે ।
દિવ્યદિવ્યોપસમ્પન્નઃ શ્રીમચ્ચામીકરદ્યુતિઃ

નાગરાજઃ સદૈવાસ્તે તસ્મિન્ કૃતનિકેતનઃ ।
અનન્તો ઽનન્તધામા ચ મુકુન્દો નૃપશૈવલઃ

તતો રસાતલં નામ શિવસન્તોષભૂમિકમ્ ।
વાસુકેર્ નાગરાજસ્ય તત્ર ચારુ મહાપુરમ્

પુર ચ સુરલોમ્નસ્ તુ દાનવાધિપતેર્ મહત્ ।
સુપર્ણસ્ય ચ દૈત્યાનામ્ અશેષાણાં મહાત્મનામ્

તતઃ સુતલનામાસ્તિ શર્કરાઞ્ચિતભૂમિકમ્ ।
નાગાદીનાં સ્વસ્તિકાનાં તત્રૈવ વસતિઃ સદા

દાનવાધિપતીનાં ચ તત્રૈવ નિલયઃ પરઃ ।
વૈરોચનહિરણ્યાખ્યપ્રભૃતીનાં મહાત્મનામ્

તતશ્ચાતલમ્ ઇત્યુક્તં પાતાલાનાં તસ્ય તુ વૈ ।
તેષામ્ ઊર્ધ્વવસ્તુસર્વેષાં મૃન્મયં ચ તલં ક્ષિતેઃ

અસુરાધિપતેસ્ તાવત્ કાલનેમેર્મહાપુરમ્ ।
ચારુચામીકરાભાસં વૈનતેયસ્ય ચાપરમ્

તતશ્ ચ વિતલં નામ પાતાલં રક્તભૂતલમ્ ।
તસ્મિન્ મહાન્તકો નામ દાનવેન્દ્રકૃતાલયઃ

તાલકો ઽગ્નિમુખસ્ તસ્મિન્ નલહ્રાદશ્ ચ દાનવાઃ ।
નિવસન્તિ કૃતાગારાસ્ તથા પ્રહ્લાદવર્ચસઃ

પાતાલં વિતલં નામ શુક્લં ક્ષિતિતલં તતઃ ।
કમ્બલાશ્વતરૌ નાગૌ સહિતૌ તત્ર તિષ્ઠતઃ

મહાજમ્ભહયગ્રીવપ્રભૃતીનાં મહાત્મનામ્ ।
વારાણસ્યસુરેન્દ્રાણાં નિવાસસ્ તત્રકલ્પિતઃ

કૃષ્ણં ક્ષિતિતલં તસ્માત્ પાતાલતલસંજ્ઞકમ્ ।
શઙ્કુકર્ણમહાનાદનમુચીનાં નિકેતનમ્

પાતાલાત્ સપ્તમાદ્ ઊર્ધ્વં સપ્તદ્વીપા મહી સ્થિતા ।
સમુદ્રૈઃ સપ્તભિર્ યુક્તા પર્વતૈઃ સમલંકૃતા

જમ્બૂદ્વીપશ્ ચ તન્ મધ્યે પ્લક્ષદ્વીપસ્ તતઃ પરઃ

ક્રૌઞ્ચદ્વીપશ્ ચ પરતઃ શાકદ્વીપશ્ ચ તદ્બહિઃ ।
પરતઃ પુષ્કરદ્વીપઃ સપ્તમઃ પરિકીર્તિતઃ

ક્ષારોદકશ્ ચેક્ષુરસઃ સુરોદશ્ ચ ઘૃતોદધિઃ ।
દધિતોયઃ ક્ષીરપૂર્ણઃ સ્વાદૂદઃ સપ્તમઃ સ્મૃતઃ

સપ્તદ્વીપસમુદ્રાણાં દ્વિગુણદ્વિગુણાન્તરઃ ।
પ્રમાણવિસ્તરો જ્ઞેયો નિયુતઃ પ્રથમઃ સ્મૃતઃ

હિમવાન્ હેમકૂટશ્ ચ નિષધશ્ ચેતિ દક્ષિણે ।
નીલશ્ ચ શ્વેતઃ શૃઙ્ગશ્ ચ મેરોરુત્તરતઃ સ્મૃતાઃ

મેરુર્ અસ્તિ સ્થિતો મધ્યે જમ્બૂદ્વીપસ્ય ભારત ।
માલ્યવાન્ પૂર્વતો જ્ઞેયઃ પશ્ચિમે ગન્ધમાદનઃ

એતે પર્વતરાજાનો જમ્બૂદ્વીપે નવ સ્મૃતાઃ ।
પ્લક્ષદ્વીપાદિષુ જ્ઞેયાઃ સપ્તસપ્તૈવ પર્વતાઃ

પુષ્કરદ્વીપમધ્યે તુ પર્વતો વલયાકૃતિઃ ।
એકઃ સ્મૃતઃ સમન્તાચ્ ચ નામતો માનસઃ સ્મૃતઃ

વિન્ધ્યો નામ મહાભાગો જમ્બૂદ્વીપે વ્યવસ્થિતઃ ।
યત્રૈષા નર્મદાદેવી પ્લવન્તી લોકતારિણી

વિન્ધ્યસ્ય ચાનુજો ભ્રાતા સહ્યો દક્ષિણતઃ સ્મૃતઃ ।
ઉર્વી કૂર્મતલાકારા કાઞ્ચની પરિમણ્ડલા

અણુરેવ તથા સા તુ નિર્દિષ્ટાતિવિદઃ ક્ષિતિઃ ।
તસ્યાઃ પ્રમાણં નિર્દિષ્ટં દશયોજનકોટયઃ

લોકાલોક ઇતિ ખ્યાતસ્ તસ્યાઃ પ્રાન્તે સમન્તતઃ ।
સ્ફીતો હેમમયઃ શ્રીમાન્ સરલઃ પરિમણ્ડલઃ

યોજનાનાં સહસ્રાણિ ચાર્ધમસ્ય વ્યવસ્થિતમ્ ।
તાવદેવ ચ વિસ્તીર્ણં તદર્ધે ભાનુરાહિતઃ

પ્રકાશયતિ સ જ્યોતિઃ પરભાગે નિહન્યતે ।
લોકાલોક ઇતિ પ્રોક્તસ્ તતો ઽસાવચલો મહાન્

લોકાલોકાવસાનો ઽયં ભૂર્લોકઃ પરિકીર્તિતઃ ।
ગન્ધર્વયક્ષરક્ષોભિઃ પિશાચૈશ્ ચ નિષેવિતઃ

માનુષૈઃ પશુભિશ્ ચૈવ મૃગપક્ષિસરીસૃપૈઃ ।
સ્થાવરૈર્વિવિધાકારૈર્ ભૂતૈર્ એતૈશ્ ચ ષડ્વિધૈઃ

ભૂર્લોકશ્ ચ ભુવર્લોકો યાવદ્ આદિત્યમણ્ડલમ્ ।
વસન્તિ સતતં રુદ્રાસ્ સતતં વક્ત્રભાસ્કરાઃ

આદિત્યમણ્ડલાદૂર્ધ્વં સ્મૃતા સ્વર્લોકસંસ્થિતિઃ ।
વિમાનકોટયસ્ તસ્મિન્ન્ અષ્ટાવિંશતિરાશયઃ

મેઢીભૂતો વિમાનાનાં સર્વેષામ્ ઉપરિ ધ્રુવઃ ।
નિયુતા અનિલસ્કન્ધાઃ સપ્તાસ્મિન્ન્ અન્તરે સ્થિતાઃ

પૃથિવ્યાઃ પ્રથમઃ સ્કન્ધઃ સ્થિતશ્ ચામેઘમણ્ડલમ્ ।
આહવો નામ વૈ વાતો વ્યૂહાનાં વ્યૂહકૃત્ તથા

દ્વિતીયઃ પ્રવહો નામ નિબદ્ધઃ સૂર્યમણ્ડલે ।
તૃતીયઃ સંવહો મામ સુસ્કન્ધો ઽસૌ પ્રતિષ્ઠિતઃ

ચતુર્થઃ સોદ્વહઃ સ્કન્ધઃ સ્થિતો નક્ષત્રમણ્ડલે ।
તતો દ્વયોર્ વિનિર્દિષ્ટા વિમાનોદ્વહનક્રિયા

યોજનાનાં ધ્રુવઃ કોટિર્ મહર્લોકઃ સમુચ્છ્રિતઃ ।
સ્કન્ધઃ પરિવહો નામ નિબદ્ધઃ સપ્તમો ધ્રુવે

અન્નાદીનિ કરોત્ય્ એષ પર્વણામ્ ઉપરિ સ્થિતઃ ।
વિનિર્વૃત્તં વિકારાણામ્ અધિવાસો મહાત્મનામ્

તત્રાધિકારિદેવાનામ્ અષ્ટાવિંશતિ કોટયઃ ।
જનાત્ સ્વર્લોકમ્ આગત્ય નિયોગાત્ પદ્મજન્મનઃ

સ્થિતા મન્વન્તરં તત્ર સ્વવ્યાપારાવસાયિનઃ ।
આરુહ્ય ચ મહર્લોકમ્ આગચ્છન્તિ તતઃ પુનઃ

બ્રહ્મણો દિવસૈકેન દેવાઃ સ્વર્ગે ચતુર્દશ ।
ક્રમેણ કૃત્વા કર્માણિ મહર્લોકે વસન્તિ તે

કોટિદ્વયં મહર્લોકાજ્ જનલોકઃ સમુચ્છ્રિતઃ ।
સાધ્યાનામ્ અસુરાસ્ તત્ર વસન્તિ સુખિનઃ સદા

યોજનાનાં ચતુઃકોટ્યઃ જનાદ્ અપ્ય્ ઉચ્છ્રિતં તપઃ ।
પ્રજાનાં પતયસ્ તત્ર સ્થિતાસ્ તુ બ્રહ્મણઃ સુતાઃ

સત્યલોકસ્ તપોલોકાત્ કોટિષટ્કં સમુચ્છ્રિતમ્ ।
આસ્તે પરિવૃતસ્ તત્ર દેવાસુરગણૈર્ વિરાટ્

બ્રહ્મલોકાદ્ વિષ્ણુલોકો દ્વિગુણેન સમુચ્છ્રિતઃ ।
વિસ્તરેણ તદૂર્ધ્વે ચ દિવ્યલોકઃ સમન્વિતઃ

વિષ્ણુલોકાચ્ ચ પરતઃ શ્રીમચ્ છિવપુરં મહત્ ।
દ્વાવિંશત્ કોટિવિસ્તીર્ણં તદૂર્ધ્વે સમુપસ્થિતમ્

સૂર્યાયુતપ્રતીકાશં સર્વકામસમન્વિતમ્ ।
અનેકારણ્યવિન્યાસં સ્વર્ગનદ્યુપશોભિતમ્

સર્વરત્નાન્વિતૈર્ દિવ્યૈસ્ તપ્તજામ્બૂનદપ્રભૈઃ ।
સહસ્રખણ્ડભૌમૈશ્ ચ સર્વશોભાસમન્વિતૈઃ

વિમાનૈઃ સર્વતો વ્યાપ્તં ચન્દ્રૈર્ ઇવનભસ્તલમ્ ।
અપ્સરોગણસંકીર્ણં સર્વવિદ્યાધરાન્વિતમ્

નૃત્યગીતરવોપેતૈર્ અપ્રમેયગુણાન્વિતૈઃ ।
મનોજવૈર્ અસંખ્યાતૈઃ પરિવારસમન્વિતૈઃ

ક્વચિદ્ દોલાગૃહૈર્ રમ્યૈઃ કિઙ્કિણીર્ અવકાન્વિતૈઃ ।
ઉદ્ગતૈર્ અર્ધચન્દ્રૈશ્ ચ ઘણ્ટાભરણભૂષિતૈઃ

મણિમુક્તાવિતાનૈશ્ ચ મણિરત્નચયૈઃ શુભૈઃ ।
સર્વરત્નાર્ચિતૈર્ દ્રવ્યૈર્ મુક્તાદામસુશોભનૈઃ

મહાસિંહાસનૈર્ દિવ્યૈઃ સર્વરત્નવિભૂષિતૈઃ ।
ક્વચિત્ પુણ્યગૃહૈર્ વ્યાપ્તમ્ અસંખ્યગુણાન્વિતૈઃ

સદા પુષ્પફલૈર્ વૃક્ષૈઃ ક્વચિદ્ વ્યાપ્તં મનોરમૈઃ ।
પુષ્પોદ્યાનૈર્ મહારમ્યૈઃ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ

સપ્તકલ્પવહા પુણ્યા તત્રૈવાસ્તે સરિદ્વરા ।
તત્કલાયાઃ સહસ્રાંશો જમ્બૂદ્વીપે પ્રદૃશ્યતે

અવતીર્ણા મહીપૃષ્ઠે લોકાનુગ્રહકામ્યયા ।
સર્વાત્મના ઽવતારશ્ ચ ગઙ્ગાદિસરિતામ્ ઇહ

અમૃતસ્યન્દિનીભિશ્ ચ નદીભિર્ ઉપશોભિતમ્ ।
હેમરત્નાઞ્ચિતા વાપ્યઃ સોપાનૈઃ સ્ફાટિકૈર્ યુતાઃ

સિતરક્તાસિતૈઃ પીતૈઃ સરોજૈર્યાઃ સુગન્ધિભિઃ ।
પઞ્ચવર્ણૈશ્ ચ ગુરુભિઃ શોભિતાઃ કાઞ્ચનાકુલૈઃ

મહાવિકાશિ સંસ્નિગ્ધૈઃ શ્રીમદ્ભિઃ પઞ્ચહસ્તકૈઃ ।
દશ દ્વાદશહસ્તૈશ્ ચ તથા વિંશતિહસ્તકૈઃ

નાલૈર્ મરકતપ્રખ્યૈર્ મનોહરદલાન્વિતૈઃ ।
પૂર્ણનીલોત્પલૈશ્ ચાન્યૈર્ દીર્ઘિકાશ્ ચ ક્વચિત્ ક્વચિત્

સિંહવ્યાઘ્રમુખૈર્ દિવ્યૈર્ ગજવાજિમૃગાનનૈઃ ।
ગોમુખૈશ્ છાગવદનૈઃ કપિપક્ષિમુખૈસ્ તથા

એકવક્ત્રૈર્ મહાવક્ત્રૈર્ બહુવક્ત્રૈર્ અવક્ત્રકૈઃ ।
એકપાદૈસ્ ત્રિપાદૈશ્ ચ બહુપાદૈર્ અપાદકૈઃ

વામનૈર્ જટિલૈર્ મુણ્ડૈર્ દીર્ઘગ્રીવૈર્ મહોદરૈઃ ।
મહાકાયૈર્ મહાનાસૈર્ મહાકર્ણૈર્ અકર્ણકૈઃ

નાનારૂપાકૃતિધરૈર્ નાનાભરણભૂષિતૈઃ ।
નાનાવેષધરૈર્ દિવ્યૈઃ કામરૂપૈર્ મહાબલૈઃ

નાનાપ્રભાવસંયુક્તૈર્ નાનાશાસ્ત્રવિશારદૈઃ ।
અસંખ્યા જાતયશ્ ચાન્યા નિવસન્તિ તથા વિધાઃ

કુબ્જાવામનકાદીર્ઘા વરદેહા વરાનનાઃ ।
મુણ્ડાશ્ ચ વિકટા નીચા હ્રસ્વદીર્ઘશ્ ચ તાદૃશાઃ

લમ્બોદરા હ્રસ્વભુજા વિનતા હ્રસ્વજાનુકાઃ ।
મૃગેન્દ્રવદનાશ્ ચાન્યા ગજવાજિમુખાસ્ તથા

હ્રસ્વકુઞ્ચિતકેશાશ્ ચ સુન્દરપ્રિયદર્શનાઃ ।
પઞ્ચાશત્કોટયસ્ તત્ર શિવસ્ય પરિચારિકાઃ

મણિમાણિક્યગેહેષુ રમન્તે તા બહિઃ ક્વચિત્ ।
તત્ર ગેહેષુ યદ્ દ્વારિસહસ્રશતભૂમિષુ

વિચિત્રભૂમયસ્ તત્ર વજ્રવૈદૂર્યભૂષિતાઃ ।
ઇતિ સર્વગુણોપેતૈઃ સ્ત્રીસહસ્રૈર્ વરાનનૈઃ

અસંખ્યાતૈઃ પુરં વ્યાપ્તમ્ ઈશ્વરસ્ય સમન્તતઃ ।
તન્ મધ્યે સર્વતોભદ્રં દિવ્યમાયતનં મહત્

શુદ્ધસ્ફટિકસંકાશં સ્થાનમ્ આદ્યમ્ ઉમાપતેઃ ।
તત્રાસ્તે ભગવાન્ સોમઃ પૂજ્યમાનો ગણેશ્વરૈઃ

સિદ્ધૈઃ સ્વસ્થાનસંપ્રાપ્તૈર્ બ્રહ્મવિષ્ણ્વાદિભિસ્ તથા ।
ધર્મસ્ તત્ર સ્થિતઃ શ્રીમાનીશ્વરાયતને ઽનઘ

યત્ર વીરવૃષઃ તત્ર નિત્યં ગોમાતરઃ સ્થિતાઃ ।
તત્ર સા નર્મદાદેવી પૂજ્યમાના સુરાસુરૈઃ

તેનોદકેન તૃપ્યન્તિ ગોવત્સાઃ સર્વદેવતાઃ ।
બ્રહ્માવિષ્ણુઃ સુરેશાન ઉમયા સહિતો ઽનઘ

સુરાશ્ ચ ઋષયો ભૂતાઃ પિતરો માતરસ્ તથા ।
સ લોકઃ શિવલોકો ઽત્ર નર્મદાલોક એવ ચ

યે ગુણા રુદ્રલોકસ્ય ગોલોકસ્ય તથૈવ ચ ।
નન્દા ભદ્રા સુભદ્રા ચ સુશીલા સુરભિસ્ તથા

ઇતિ ગોમાતરઃ પઞ્ચ શિવલોકવિનિર્ગતાઃ ।
ષષ્ઠી તુ નર્મદાદેવી લોકાનુગ્રહકામ્યયા

એતાઃ સર્વા જગત્સર્વં સર્વલોકસ્ય માતરઃ ।
તર્પયન્તિ મહારાજ નિત્યમ્ અત્રાત્મિકૈર્ ગુણૈઃ

કારણાચ્ ચ શિવસ્થાનાદ્ ઈશ્વરેચ્છાવશા ઽનુગા ।
ઓંકારાત્ સર્વલોકાનામ્ ઇમં લોકં સમાશ્રિતાઃ

તૃણાનિ ખાદન્તિ ચરન્ત્ય્ અરણ્યે પિબન્તિ તોયાનિ સુનિર્મલાનિ ।
દુગ્ધં પ્રયચ્છન્તિ પુનન્તિ દેહં ગાવો યતો જીવતિ જીવલોકઃ

કુતસ્ તેષાં હિ પાપાનિ યેષાં ગૃહમલંકૃતમ્ ।
સતતં બાલવત્સાભિર્ ગોભિઃ સ્ત્રીભિરિવ સ્વયમ્

યે સ્મરન્તિ સદોંકારં નર્મદાં ચ શિવાત્મના ।
ન તેષાં પુનરાવૃત્તિર્ઘોરે સંસારસાગરે

યે કુર્વન્તિ પરાં ભક્તિં તૃણતોયપ્રદાનતઃ ।
પ્રસાદાત્ તુ ગવાં તાસાં શિવલોકં વ્રજન્તિ તે

એતાઃ સદાનુકૂલેન માતરઃ સર્વકામદાઃ ।
યે રક્ષન્તિ શુભા ગાશ્ ચ શિવલોકં વ્રજન્તિ તે

યે ઽર્ચયન્તિ શિવં ભક્ત્યા સદ્વિધાનૈઃ સમાહિતાઃ ।
તે વિન્દન્તિ મહાભોગાન્ પુરં યાન્તિ શિવસ્ય વૈ

યે શિવાશ્રયતીર્થાનિ શ્રદ્ધયા યાન્તિ માનવાઃ ।
કલ્પગાં ચ વિશેષેણ શૈલં ચામરકણ્ટકમ્

તે ક્રીડન્તિ મહાભોગૈર્ બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાલયે ।
પયો ઽમૃતં ઘૃતં ક્ષીરં મધુદધ્યાદિકં તુ યત્

ન પશ્યતિ મહાભાગ કલ્પગાયાં વિમોહિતઃ ।
એતત્તે કથિતં રાજન્ રેવાવતરણં શુભમ્

અસ્યાખ્યાનેન ભગવાન્ ।#
પ્રીયતાં મે શિવઃ સ્વયમ્