Skandapurāṇa: Revākhaṇḍa (revised text) · Chapter 52

iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe mucukundakuvalayāśvasvargārohaṇaṃ nāmaikapañcāśattamo 'dhyāyaḥ ||
RKS adhyāya 52
yudhiṣṭhira uvāca:
ke vrajanti yamaṃ vipra kīdṛśā narakās tu te /
etan me sarvam ākhyāhi devalokaṃ vrajanti ke

mārkaṇḍeya uvāca:
yānti puṣpakayānena puṣparāgapradāyinaḥ /
devāyatanakartāraḥ śivalokaṃ vrajanti te

anāthamaṇḍapānāṃ tu te krīḍanti gṛhottamaiḥ /
devāgniguruviprāṇāṃ mātāpitroś ca pūjakāḥ

pūjyamānā narā yānti kāmikaiś ca yathā sukham /
dyotayanto diśaḥ sarvā yānti dīpapradānataḥ

pratiśrayapradānena sukhaṃ yānti yamālayam /
sarvakāmasamṛddhena tathā gacchati toyadaḥ

annaṃ pānaṃ prayacchanti sukhaṃ yānti nirākulāḥ /
dīpamālāṃ hi yacchanti guruśuśrūṣaṇe ratāḥ

pādābhyaṅgaṃ ca yaḥ kuryāt so 'śvapṛṣṭhena gacchati /
hemaratnapradānena yānti ratnavibhūṣitāḥ

sarvakāmasamṛddhātmā bhūmidānena gacchati /
annapānapradānena piban khādaṃś ca gacchati

ity evam ādibhir dānaiḥ sukhaṃ yānti śivālayam /
svarge ca vipulān bhogān prāpnoty annapradānataḥ

sarveṣām eva dānānāmannadānaparaṃ viduḥ /
sarvaprītikaraṃ puṇyaṃ balapuṣṭivivarddhanam

nānnadānasamaṃ dānaṃ triṣu lokeṣu viśrutam /
annādānasamaṃ dānaṃ triṣu lokeṣu viśrutam /
annād bhavanti bhūtāni mriyante tad abhāvataḥ

raktaṃ māṃsaṃ majjaśukre kramād annāt pravartate /
śukrād bhavanti bhūtāni tasmād annamayaṃ jagat

hemaratnāśvanāgendranārīsrak candanādibhiḥ /
nāsty āhārasamaṃ saukhyaṃ nāsti krodhasamo ripuḥ

ata eva mahāpuṇyam annadānaṃ ca bhārata /
annadaḥ prāṇadaḥ proktas tasmād annaprado bhavet

tasmād annapradānena dattāny anyāni sarvaśaḥ /
trailokye yāni dānāni bhogastrīvāhanāni ca

annapānādi yatkiṃcid aiśvaryaṃ ca yudhiṣṭhira /
annadānasya tatsarvam ihāmutra phalaṃ smṛtam

yasmād annena puṣṭāṅgaḥ kurute dharmasaṃcayam /
pavitramamṛtaṃ divyaṃ śuddhaṃ sattvaṃ rasāyanam

annapānāśvagovatsaśayyāchatrāṇy upānahau /
pretalokapraśastāni dānānyaṣṭau yudhiṣṭhira

evaṃ dānaviśeṣeṇa dharmarājapure narāḥ /
sukhenaiva tu gacchanti tasmād dharmaṃ samācaret

annadānaṃ mahārāja jalaṃ caiva tu puṣkalam /
pitṛbhyaḥ prayato dadyāt tīrthe caivāmareśvare

tīrthāni puṇyakṣetrāṇi yāni vai kīrtitāni ca /
kāmamokṣapradānīha sarvasiddhikarāṇi ca

sarveṣām eva teṣāṃ tu mātā vai parikīrtitā /
narmadā saritā śreṣṭhā saptakalpavahā śubhā

tapaso yajñadānānāṃ saṃkhyā tīrtheṣu vidyate /
narmadāyāṃ na saṃkhyāsti teṣām ity āha śaṅkaraḥ

yathā śivas tathā revā pūjanīyā prayatnataḥ /
eṣu ye tu kukarmāṇaḥ pāpā dānavivārjitāḥ

pathā ghoreṇa te yānti dakṣiṇena yamālayam /
ṣaḍaśītisahasrāṇi yojanānāṃ samantataḥ

puraṃ jñeyaṃ mahāraudraṃ nānārūpair adhiṣṭhitam /
samīpastham ivābhāti narāṇāṃ krūrakarmaṇām

pāpinām api dūrasthaṃ pathā raudreṇa yānti te /
tīvrakaṇṭakayuktena śarkarābhūṣitena ca

kṣuradhārāvṛtais tīkṣṇaiḥ pāṣāṇair nirmitena ca /
kecit tv anena mahatā dārudāraiś ca ghātakaiḥ

lohasūcībhir ugrābhir grastena ca kvacit kvacit /
latāpratānaviṣamaiḥ parvatair vṛkṣasaṃkulaiḥ

sutaptāṅgārayuktena yānti mārgeṇa duḥkhitāḥ /
kvacid viṣam agartābhis taptaloṣṭeṣṭakair api

sutaptabālukābhiś ca tathā tīkṣṇaiś ca śaṅkubhiḥ /
anekabhagnaśākhābhir āvṛtena kvacit kvacit

kaṣṭena tamasā kecid gacchanti hi yamālayam /
mārgasthāṅgārakais taptair grastā dāvāgnibhis tathā

kvacit taptaśilābhiś ca paṅkena kaṭimānataḥ /
kvacid duṣṭāmbunā vyāptaṃ duṣkarīṣāgninā kvacit

kvacid gṛdhrair bakair vyāghrair duṣṭaiḥ kīṭaiḥ sudāruṇaiḥ /
kvacin mahākulīrādyaiḥ kvacit tvajagaraiḥ punaḥ

makṣikābhiś ca raudrābhiḥ kvacit sarpair viṣolvaṇaiḥ /
mattamātaṅgayūthaiś ca samantāc ca pramāthibhiḥ

panthānamullikhadbhiś ca tīkṣṇaśṛṅgair mahābalaiḥ /
siṃhair viṣāṇamahiṣair raudrair mattaiś ca śvāpadaiḥ

ḍākinībhiś ca raudrābhir vikarālaiś ca rākṣasaiḥ /
vyādhibhiś ca mahāghoraiḥ pāvakaiś ca durāsadaiḥ

mahānalavimiśreṇa mahācaṇḍena vāyunā /
mahāpāṣāṇavarṣeṇa bhidyamānā nirāśrayāḥ

kvacit kvacit prataptena dīpyamānā vrajanti hi /
mahatā va bāṇavarṣeṇa bhidyamānāḥ samantataḥ

patadbhirvajrasaṅghātair ulkāpātaiś ca dāruṇaiḥ /
pradīptāṅgāravarṣeṇa hanyamānā vrajanti hi

mahāghoraravair ghorair vitrasyanto muhur muhuḥ /
niśitāyudhavarṣeṇa pūryamāṇāś ca sarvaśaḥ

mahākṣarāmbudhārābhiḥ sicyamānā muhurmuhuḥ /
mahāśītena raudreṇa kṣuradhārādibhis tathā

anyair bahuvidhākāraiḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ /
itthaṃ ca taptaraudreṇa mārgeṇa viṣameṇa ca

aviśrāntena mahatā hy avidūreṇa bhārata /
avidūreṇa kaṣṭena sarvaduḥkhāśrayeṇa ca

nīyante dehinaḥ sarve mūḍhāḥ pāpaparāyaṇāḥ /
yamadūtair mahāghorair yamājñākāribhir balāt

ekākinaḥ parādhīnā mitrabandhuvivarjitāḥ /
śocantaḥ svāni karmāṇi dahyante ca muhurmuhuḥ

pretabhūtavimiśrāś ca śuṣkakaṇṭhoṣṭhatālukāḥ /
kṛśāṅgā bhītabhītāś ca dahyamānā hutāgninā

baddhāḥ śṛṅkhalayā kecit majjantaḥ pāpino bhṛśam /
kṛṣyante dahyamānās tu yamadūtair balotkaṭaiḥ

urasyadhomukhasthāne tathaiva khalu duḥkhitāḥ /
keśapāśe vibaddhāś ca kṛṣyante pāpinas tathā

lalāṭe cāśugair biddhvā kṛṣyante dehinaḥ kvacit /
uttānā duṣṭapanthānaṃ nīyante pāpakarmaṇā

pārśvabāhuvibaddhāś ca jaṭhare paripīḍitāḥ /
grīvāpāśavikṛṣyāś ca ke 'pi yānti suduḥkhitāḥ

jihvāśaṅkupradānena samānīyakṛkāṭikāḥ /
arddhacandreṇa gṛhyante kṣipyamāṇā itas tataḥ

śiśne ca vṛṣaṇe caiva rajjvā baddhās tathā paro /
vicchinnahastapādāś ca chinnakarṇoṣṭhanāsikāḥ

vicchinnaśiśnavṛṣaṇāś chinnaśīrṣāṅgasaṃcayāḥ /
aṅkuśair bhidyamānās tu khādyamānāḥ sarīsṛpaiḥ

itaś cetaś ca dhāvanti krandamānā nirāśrayāḥ /
mudgārair lohadaṇḍaiś ca hanyamānā muhur muhuḥ

kaśābhir vividhābhiś ca ghorābhiś ca samantataḥ /
bhindipālaiś ca tudyante vamantaḥ śoṇitaṃ muhuḥ

pātyamānāś ca salile chāyāṃ vai prārthayanti ca /
dānahīnāḥ prayānty evaṃ prāyaścittakṛto narāḥ

gṛhītvā caiva pātheyaṃ sukhaṃ yāti yamālayam /
evaṃ pathā nikṛṣṭena prāptā yamapuraṃ narāḥ

prājñāpitais tathā dūtaiḥ praveśyante yamāgrataḥ /
tatra ye śubhakarmāṇas tān vai saṃsmārayed yamaḥ

svāgatāsanadānena pādyārgheṇa priyeṇa ca /
dhanyā yūyaṃ mahātmānātmano hitakāriṇaḥ

yais tu divyasukhārthaṃ hi bhavadbhiḥ sukṛtaṃ kṛtam /
narmadātaṭamāśritya parvate 'marakaṇṭake

dānaṃ dattaṃ tapastaptaṃ hutaṃ ceṣṭaṃ vidhānataḥ /
vārāṇasyāṃ kurukṣetre prayāge puṣkare tathā

gayāyāṃ naimiṣāraṇye gaṅgāsāgarasaṅgame /
kedāre bharaive cāpi prabhāse śaśibhūṣaṇe

mahākālavane ramye śrīśaile tripurāntake /
traiyambake dhautapāpe nīlakaṇṭhe tathaiva ca

gaṅgādvāre himadvāre tathā kālañjare girau /
eteṣvanyeṣu tīrtheṣu kṣetreṣu ca yathākramam

labdhaṃ janmaphalaṃ caiva bhavadbhir nātra saṃśayaḥ /
idaṃ vimānam āruhya divyastrībhogabhūṣitam

saṃgacchadhvaṃ śivaṃ svargaṃ sarvakāmasamanvitam /
tatra bhuktvā mahābhogān anantān puṇyasaṃkhyayā

yatkiṃcid anyad aśubhaṃ svalpaṃ tadapi bhokṣyatha /
ākhyātaṃ tu mayā tāvat kalpagātīravāsinaḥ

ārohanti vimānāni sarveṣāmupari sthitāḥ /
sarvatīrtheṣu saṃkhyāsti hyuktaṃ brahmādibhiḥ purā

tatra yad dīyate dānaṃ tena svarge mahīyate /
mriyate tatra yaḥ kaścid vratenānaśanena ca

divyayānaṃ samāśritya sa prayāti śivālayam /
etat te kathitaṃ rājan kalpagāpuṇyamuttamam

paśyanti puṇyakarmāṇo yamaṃ mitram ivātmanaḥ /
ye punaḥ krūrakarmāṇaste paśyanti bhayānakam

daṃṣṭrā karālavadanaṃ bhrukuṭīkuṭilekṣaṇam /
ūrddhvakeśaṃ mahāśmaśruṃ sphuradoṣṭhādharottaram

aṣṭādaśabhujaṃ krūraṃ nīlāñjanacayopamam /
sarvāyudhohyatakaraṃ garjantaṃ daṇḍapāṇinam

mahāmahiṣamārūḍhaṃ taptāgnisamalocanam /
raktamālyāmbaradharaṃ mahāmerum ivotthitam

pralayāmbudanirghoṣaṃ pibantam iva vāridhīn /
grasantam iva trailokyamudgiratam ivānalam

mṛtyus tasya samīpasthaḥ kālānalasamaprabhaḥ /
kālaś cāñjanasaṃkāśaḥ kṛtāntaś ca bhayānakaḥ

vividhā vyādhayastīkṣṇā nānārūpā bhayānakāḥ /
śaktiśūlāṅkuśadharāḥ pāśacakrāsipāṇayaḥ

vajradaṃṣṭrādharā raudrāḥ krūrāś cāñjanasannibhāḥ /
sarvāyudhodyatakarā yamadūtāś ca ghātakāḥ

evaṃ vidhaṃ yamaṃ tatra paśyanti pāpacāriṇaḥ /
nirbhayo yāti cātyarthaṃ yamo vā pāpakāriṇam

citraguptaś ca bhagavān dharmaṃ teṣāṃ prabodhayan /
bho bho duṣkṛtakarmāṇaḥ paradravyāpahārakāḥ

gārjitā rūpavīryeṇa paradāropamardakāḥ /
yas tu yat kurute karma tena tad bhujyate punaḥ

tat kim ātmopaghātārthaṃ bhavadbhir duṣkṛtaṃ kṛtam /
kim arthaṃ paritapyadhvaṃ pīḍyamānāḥ svakarmabhiḥ

bhujyante svāni karmāṇi nāsti doṣo 'tra kasyacit /
ete ca pṛthivīpālāḥ saṃprāptāś ca mahīpate

svakīyaiḥ karmabhir ghorair duṣprajñābalagarvitāḥ /
bho bho nṛpā durācārāḥ prajāvidhvaṃsakāriṇaḥ

svalpakālasya rājyasya kiṃ vai tad duṣkṛtaṃ kṛtam /
bhavadbhī rājyalobhena mohenānyāyavṛttibhiḥ

yadgṛhītaṃ phalaṃ tasya yūyaṃ bhuṅgdhvaṃ yathātatham /
kutra rājyaṃ kalatraṃ vā yadartham aśubhaṃ kṛtam

tatsarvasvaṃ parityajya yūyam ekākinas tathā /
tvad bāndhavā na paśyanti yena vidhvaṃsitāḥ prajāḥ

yamadūtaiḥ pātyamānā adhunā kīdṛśaṃ bhavet /
evaṃ bahuvidhair vākyair upalabdhā yamena te

śocanti svāni karmāṇi tūṣṇīṃ bhūtāś ca pārthiva /
iti vākyaiḥ samādiśya nṛpāṃs tān dharmarāṭ tataḥ

teṣāṃ pāpaviśuddhyarthaṃ yamo dūtān athābravīt /
bho bhoś caṇḍa mahācaṇḍa gṛhītvā nṛpatīnimān

viśodhayadhvaṃ pāpebhyaḥ krameṇa narakāgninā /
tataḥ śīghraṃ samāsthāya nṛpān saṃgṛhya pādayoḥ

bhrāmayitvā tu vegena cikṣipuryamakiṅkarāḥ /
sarve vegena mahatā supratapte mahītale

āsphālayanti mahati cāśmasāramaye drume /
tatas te sarva evāśu prahārair jarjarīkṛtāḥ

visaṃjñāś ca tadā santi niśceṣṭāś ca yudhiṣṭhira /
tatas te vāyunā spṛṣṭāḥ śanais tu jīvitāḥ punaḥ

tānānīya viśuddhyarthaṃ kṣipanti narakārṇave /
aṣṭāviṃśatir evādyās tīvrānarakakoṭayaḥ

saptamasya talasyānte ghore tamasi saṃsthitāḥ /
atighorā ca raudrā ca tathā ghoratamā sthitā

atyantaduḥkhajananī ghorarūpā ca pañcamī /
ṣaṣṭhī taraṇatārākhyā saptamī ca bhayānakā

aṣṭamī kālarātriś ca navamī ca ghaṭotkaṭā /
daśamī caiva caṇḍā ca mahācaṇḍā tato 'pyadhaḥ

caṇḍakolāhalā caiva pracaṇḍā ca parāgnikā /
jaghanyā hyavarā lomā bhīṣaṇī caiva nāyikā

karālā vikarālā ca vajraviṃśatirāśritā /
astā ca pañcakoṇā ca sudīrghā parivartulā

saptabhaumāṣṭabhaumā ca dīrghamāyetihāparā /
iti tā nāmataḥ proktā ghorā narakakoṭayaḥ

aṣṭāviṃśatiretās tu bhūtānāṃ mānataḥ smṛtāḥ /
tāsāṃ krameṇa vijñeyāḥ pañcapañcaiva nāyakā

pratyekaṃ sarvakoṭīnāṃ nāmatas tu viśāmpate /
rauravaḥ prathamas teṣāṃ rudanti yatra dehinaḥ

mahārauravapīḍābhir mahānto 'pi rudanti hi /
tamaḥ śītaṃ tathā coṣṇaṃ pañcaite nāyakāḥ smṛtāḥ

aghoraḥ prathamas tīkṣṇaḥ padmaḥ saṃjīvanaḥ śaṭhaḥ /
mahāmāyo vilomaś ca kaṇṭakaḥ kaṭakaḥ smṛtaḥ

tīvro vāmaḥ karālaś ca kiṅkarālaḥ prakampanaḥ /
mahācakraḥ supadmaś ca kālasūtraḥ pragarjanaḥ

sūcīmukhaḥ sunemiś ca khādakaḥ suprapīḍitaḥ /
kumbhīpākaḥ supākaś ca krakacaś ca sudāruṇaḥ

aṅgārarātriḥ pacanaḥ asṛkpūyabhavas tathā /
sutīkṣṇāḥ śaṇḍaśakunī mahāsaṃvartakaḥ kratuḥ

taptajantuḥ paṅkaleṣaḥ pūtimān ca hradastrapuḥ /
ucchvāsaś ca nirucchvāsaḥ sudīrghaḥ krūraśālmalī

uṣṭritastu mahānādaḥ pravāhaḥ supravāhanaḥ /
vṛṣāśrayo vṛṣāśvaś ca siṃhavyāghragajānanāḥ

śvaśūkarājamahiṣameṣamūṣakharānanāḥ /
grāhakumbhīranakrāsyā mahāghorā bhayānakāḥ

sarvabhakṣāḥ svabhakṣāś ca sarvakarmā 'śvavāyasāḥ /
gṛdhrolūka ulūkaś ca śārdūlakapikacchurāḥ

gaṇḍakaḥ pūtivaktraś ca raktāsyaḥ pūtimūtrikaḥ /
kaṇadhūmras tuṣārāgniḥ kṛmimān nirayas tathā

ātodyaś ca pratodyaś ca rudhirodyaś ca bhojanam /
kālātmago 'nubhakṣaś ca sarvabhakṣaḥ sudāruṇaḥ

karkaṭas tu viśālaś ca vikaṭaḥ kaṭapūtanaḥ /
ambarīṣaḥ kaṭāhaś ca kaṣṭā vaitaraṇī nadī

sutapto lohaśaṅkuś ca ekapādo 'śrupūraṇaḥ /
asipatravanaṃ ghoram asthiliṅgaṃ pratiṣṭhitam

tilātasīkṣuyantrāṇi kūṭapāpapramardanāḥ /
mahācullī vicullī ca taptalohamayī śilā

parvataḥ kṣuradhārākhyo mayo yamalaparvataḥ /
sūcīviṣṭhāndhakūpāś ca patanaḥ pātanas tathā

muśalī vṛṣalī caivāśivā saṅkaṭalā tathā /
tālapatrāsigahanaṃ mahāmohaka eva ca

saṃmohano 'sthibhaṅgaś ca taptācalamayo 'guṇaḥ /
bahuduḥkho mahāduḥkhaḥ kaśmalo yamalas tathā

hālāhalo virūpaś ca śvarūpaścyutamānasaḥ /
ekapādastripādaś ca tīvraś ca viditas tataḥ

aṣṭāviṃśatir ity ete kramaśaḥ pañcakāḥ smṛtāḥ