Skandapurāṇa: Revākhaṇḍa (revised text) · Chapter 51

iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe kapilāmāhātmye dhundhumārasvargārohaṇaṃ nāma pañcāśattamo 'dhyāyaḥ ||
RKS adhyāya 51
yudhiṣṭhira uvāca:
dvīpasaṃkhyā bhuvo mānaṃ sāgarāṇāṃ ca kīrtanam /
pātālalokasaṃkhyānaṃ sarvato viditaṃ kuru

narakaṃ svargamānaṃ ca yatkiṃcid anyadīdṛśam /
uktānuktaṃ yatkiṃcit karmākarmaśubhāvaham

etat sarvaṃ samāsena skandapṛṣṭena śambhunā /
kathitaṃ tu purāṇaṃ vai yathāvṛttaṃ purātanam

bhaviṣyabhūtatattvajñas trikālajñas trivedavit /
tvam eva vetsi sarvaṃ ca prasādād vaktum arhasi

mārkaṇḍeya uvāca:
śṛṇu rājan mahābhāga kathyamānaṃ nibodha me /
anekāni sahasrāṇi mayā dṛṣṭāni bhārata

yuge yuge kṣatriyāṇāṃ dānayajñakriyāṇi ca /
nānyas tu tvādṛśo rājā dṛṣṭas teṣāṃ tu madhyataḥ

etat sarvaṃ samāsena skandapṛṣṭena śambhunā /
kathitaṃ tu purāṇaṃ vai sarvaṃ te kathayāmy aham

candradvīpaḥ prabhāse tu tāmraparṇir gabhastimān /
nāgadvīpaś ca saumyaś ca gandharvo varuṇas tathā

navamaḥ kumārikākhyas tu iti dvīpāḥ prakīrtitāḥ /
navakhaṇḍavatī caiṣā kathitā te samāsataḥ

khaṇḍeṣv eteṣu sarveṣu pravāho nārmadaḥ smṛtaḥ /
jambūśākakuśakrauñcaśālmalyaś ca yudhiṣṭhira

plakṣaś ca puṣkaraścaiva saptadvīpāḥ prakīrtitāḥ /
kṣāraṃ kṣīraṃ dadhi sarpis tathaivekṣuraso 'pi ca

surodo madhurodaś ca samudrāḥ saptakīrtitāḥ /
bhūrlokaś ca bhuvarlokaḥ svarlokaś ca mahas tathā

janalokas tapolokaḥ satyalokas tathā paraḥ /
bhūrlokādityayor viddhi tv antarālaṃ yudhiṣṭhira

yojanānāṃ caturlakṣa pātālaṃ yatpramāṇataḥ /
rudrāś ca vasavaś cāṣṭau nivasanty atra bhārata

kathitāś ca mayā lokāḥ pātālāni nibodha me /
atalaṃ vitalaṃ caiva śarkaraṃ ca gabhastikam

mahātalaṃ ca sutalaṃ rasātalam ataḥ param /
sauvarṇamaṣṭamaṃ viddhi sarvakāmasamanvitam

vahnerdāho hy apāṃ śaityaṃ marutāṃ vahanaṃ tathā /
kāṭhinyaṃ ca tathā dhātryā gagane śuṣiraṃ tathā

svabhāva eva bhūtānāṃ svasvabhāvānusārataḥ /
prakṛtiṃ yānti bhūtāni nātra kāryā vicāraṇā

lakṣāṇi caturaśītiryonīnāṃ pāpakarmaṇām /
narakeṣu ca ghoreṣu dāruṇā yamayātanāḥ

niruddhāḥ prāṇinaḥ sarve nītās tu yamakiṅkaraiḥ /
yātanā vividhā raudrāstatrasthair anubhūyate

svakarmaphalayogena prāpnuvanti śubhāśūbham /
etad arthaṃ tapo homaṃ dānaṃ dhyānaṃ ca pāvanam

kāruṇyaṃ sarvabhūteṣu narmadāśrayaṇaṃ tathā /
revāyāḥ stavanaṃ pūjā sūryasya prabhavo yathā

ākhyānaṃ kathayiṣyāmi yathāvṛttaṃ purātanam /
mucukundasya saṃvādo dānavendrasya bhārata

kuvalayāśvo 'tha rājarṣiś cakravartī mahāyaśāḥ /
āsīt kṛtayuge rājan antare cākṣuṣe kila

śakrādaṣṭaguṇaṃ rājyaṃ rājñaś cāmitatejasaḥ /
anekāni sahasrāṇi dānāni vividhāni ca

dattāni tena rājñā vai sarvatīrtheṣv anuttamam /
iṣṭāśca kratavaś cāpi varjayitvā tu kalpagām

dānavo mucukundaś ca sarvadharmaparāyaṇaḥ /
brahmaṇyaḥ śivabhaktaś ca viṣṇubhakto jitendriyaḥ

rāhusomasamāyoge vaidūrye siddhaparvate /
oṃkāranāthasahitā yatrāste kalpagā sarit

anyāni yāni liṅgāni loke caiva carācare /
kalpānte tāni līyanta oṃkāre vai na saṃśayaḥ

śivena kathitaṃ hy etad viṣṇoś caiva śatakratoḥ /
pārvatyāḥ ṣaṇmukhasyāpi purāṇe skandakīrtite

āgataḥ kalpagāṃ devīṃ koṭitīrthe narādhipaḥ /
narmadākapilāyoge sarvasambhārasaṃvṛtaḥ

lakṣamekaṃ tu dogdhrīṇāṃ samādāya gavāṃ nṛpa /
ayutaṃ ca hayānāṃ ca sahasraṃ dantināṃ tathā

kāmikānāṃ tu yānānāṃ sahasraṃ hemamālinām /
dhanaṃ dhānya ca vāsāṃsi ratnāni vividhāni ca

snānaṃ kṛtvā yathānyāyaṃ brāhmaṇebhyo dadau tadā /
mūrtau tu dakṣiṇāṃ cāpi oṃkārasya narādhipa

yo yaṃ kāmayate kāmaṃ taṃ tasmai sa prayacchati /
rājā kuvalayāśvas tu dharmakarmaparāyaṇaḥ

rāhusūryasamāyoge kurukṣetraṃ yayau kila /
sāntaḥpuraparīvāro hy ayodhyādhipatiḥ svayam

rājaputrasahasrais tu vṛtaḥ snānepsayā kila /
lakṣamekaṃ hayānān ca dantinām ayutaṃ tathā

hemamāṇikyaratnāni vāsāṃsi vividhāni ca /
śraddhayā parayā yukto brāhmaṇebhyo dadau nṛpa

śeṣaṃ nirvāpitaṃ kṣetre sthāne vāyanapūrvakam /
kālāntare tataḥ prāpte kurukṣetraprabhāvataḥ

nānāyānasahasrais tu sāntaḥ puraparigrahaḥ /
dhriyamāṇā tapatras tu vījyamāno 'psarogaṇaiḥ

śaṅkhavāditraghoṣeṇa nānābharaṇabhūṣitaḥ /
vicacāra ca tatrastho vidyādhara ivāparaḥ

mucukundo 'pi daityendraḥ sarvakāmasamanvitaḥ /
kāmikaiś ca mahāyānair hemaratnavibhūṣaṇaiḥ

śrutvā vādyasahasrāṇi dharmarājo viśāmpate /
jagāma vismayaṃ ghoraṃ kim etad iti cābravīt

tataḥ kuvalayāśvo 'pi tasmin ahani tatpuram /
ubhau niveditau dūtairdharmarājasya dhīmataḥ

kuvalayāśvo 'tha rājarṣir mucukundo mahābalaḥ /
lokāntaram ubhāv etau vimānasthau samāgatau

tāvad utpatitaṃ yānaṃ mucukundasya copari /
yojanānāṃ sahasreṇa hyupary upari saṃsthitam

ayodhyādhipater yānam adhobhāge vyavasthitam /
papraccha dharmarājo 'pi citraguptaṃ tu lekhakam

kiṃ tu yānaṃ samāsādya arghapādyena pūjaye /
saptarṣīn ṛṣimukhyāṃś ca dharmādharmavicārakān

citragupto 'bravīd vākyaṃ tathā saptarṣayo 'bruvan /
mucukundaṃ samāsādya tvarghapādyena pūjaya

dānena kāpilenejyo dānavendro na cāparaḥ /
adhaḥ kuvalayāśvaśca mucukundas tathopari

evamukto dharmarājo dānavendram upāśrayat /
śvetavastraparīdhāno jvalatkuṇḍalabhūṣaṇaḥ

añjaliṃ ca tato baddhvā yānasyāgre vyavasthitaḥ /
kuśalaṃ te 'dya daityendra sarvadharmabhṛtāṃ vara

nirjitāste trayo lokā dānenā 'nena suvrata /
oṃkāradakṣiṇasyānte mūrtau kāpilasaṅgame

saptakalpavahātīre dānasaṃkhyā na vidyate /
mucukunda uvāca:
dharmādharme tvam evādya svargadvārārgalo yataḥ

evam ukto yamas tatra daityendreṇa mahātmanā /
panthānaṃ darśayāmāsa daityendrasya yudhiṣṭhira

tatas tu preṣitas tena mucukundo jagāma ha /
mudā paramayā yukta umāmāheśvaraṃ puram

saṃsmārayitvā vidhivad daityendraṃ dharmarāṭ tataḥ /
āsādya kuvalayāśvaṃ dharmarājo 'bravīd idam

svāgataṃ te mahārāja kuśalaṃ tava sarvadā /
kuvalayāśva uvāca:
parasparavirodhatvaṃ devadānavayoḥ sadā

māṃ tyaktvā dānavendras tu pādyārgheṇa tvayārcitaḥ /
viparītaṃ ca tatsarvaṃ dharmarāja kṛtaṃ katham

yama uvāca:
viṣādaṃ tyaja rājendra gahanā karmaṇāṃ gatiḥ /
nāhaṃ dātā ca hartā ca śubhāśubhaphalasya vai

karmasākṣī ca sarveṣāṃ devāsuranṛṇāṃ nṛpa /
sarasvatyāṃ kurukṣetre dānaṃ dattaṃ tvayānagha

dvāparānte tu dānaṃ vai revādānaṃ samaṃ nahi /
śivena kathitaṃ cāsīd brahmaviṣṇumarudgāṇān

kalāṃ nārhanti tīrthāni sārddhaṃ kalpagayā kvacit /
anṛtaṃ na mayā coktaṃ purāṇaṃ śrutisammatam

etasmin antare rājan dvayoḥ saṃvadatos tayoḥ /
uktaḥ kuvalayāśvas tu tadākāśagirā svayam

dharmaś cetthaṃ mahārāja mā kṛthās tvaṃ kathaṃcana /
kalpagā toyasaṃspṛṣṭo daityaḥ śivam avāptavān

sa rājā vismayāpannaḥ punarvyāvṛtya cāgataḥ /
narmadāṃ snātukāmo 'pi kapilāsaṅgamaṃ prati

tatra plutas tato rājā śivalokaṃ jagāma ha