સ્કન્દપુરાણ: રેવાખણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 51

ઇતિ શ્રીસ્કન્દપુરાણે રેવાખણ્ડે કપિલામાહાત્મ્યે ધુન્ધુમારસ્વર્ગારોહણં નામ પઞ્ચાશત્તમો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્સ્ અધ્યાય 51
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ:
દ્વીપસંખ્યા ભુવો માનં સાગરાણાં ચ કીર્તનમ્ ।
પાતાલલોકસંખ્યાનં સર્વતો વિદિતં કુરુ

નરકં સ્વર્ગમાનં ચ યત્કિંચિદ્ અન્યદીદૃશમ્ ।
ઉક્તાનુક્તં યત્કિંચિત્ કર્માકર્મશુભાવહમ્

એતત્ સર્વં સમાસેન સ્કન્દપૃષ્ટેન શમ્ભુના ।
કથિતં તુ પુરાણં વૈ યથાવૃત્તં પુરાતનમ્

ભવિષ્યભૂતતત્ત્વજ્ઞસ્ ત્રિકાલજ્ઞસ્ ત્રિવેદવિત્ ।
ત્વમ્ એવ વેત્સિ સર્વં ચ પ્રસાદાદ્ વક્તુમ્ અર્હસિ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
શૃણુ રાજન્ મહાભાગ કથ્યમાનં નિબોધ મે ।
અનેકાનિ સહસ્રાણિ મયા દૃષ્ટાનિ ભારત

યુગે યુગે ક્ષત્રિયાણાં દાનયજ્ઞક્રિયાણિ ચ ।
નાન્યસ્ તુ ત્વાદૃશો રાજા દૃષ્ટસ્ તેષાં તુ મધ્યતઃ

એતત્ સર્વં સમાસેન સ્કન્દપૃષ્ટેન શમ્ભુના ।
કથિતં તુ પુરાણં વૈ સર્વં તે કથયામ્ય્ અહમ્

ચન્દ્રદ્વીપઃ પ્રભાસે તુ તામ્રપર્ણિર્ ગભસ્તિમાન્ ।
નાગદ્વીપશ્ ચ સૌમ્યશ્ ચ ગન્ધર્વો વરુણસ્ તથા

નવમઃ કુમારિકાખ્યસ્ તુ ઇતિ દ્વીપાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
નવખણ્ડવતી ચૈષા કથિતા તે સમાસતઃ

ખણ્ડેષ્વ્ એતેષુ સર્વેષુ પ્રવાહો નાર્મદઃ સ્મૃતઃ ।
જમ્બૂશાકકુશક્રૌઞ્ચશાલ્મલ્યશ્ ચ યુધિષ્ઠિર

પ્લક્ષશ્ ચ પુષ્કરશ્ચૈવ સપ્તદ્વીપાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
ક્ષારં ક્ષીરં દધિ સર્પિસ્ તથૈવેક્ષુરસો ઽપિ ચ

સુરોદો મધુરોદશ્ ચ સમુદ્રાઃ સપ્તકીર્તિતાઃ ।
ભૂર્લોકશ્ ચ ભુવર્લોકઃ સ્વર્લોકશ્ ચ મહસ્ તથા

જનલોકસ્ તપોલોકઃ સત્યલોકસ્ તથા પરઃ ।
ભૂર્લોકાદિત્યયોર્ વિદ્ધિ ત્વ્ અન્તરાલં યુધિષ્ઠિર

યોજનાનાં ચતુર્લક્ષ પાતાલં યત્પ્રમાણતઃ ।
રુદ્રાશ્ ચ વસવશ્ ચાષ્ટૌ નિવસન્ત્ય્ અત્ર ભારત

કથિતાશ્ ચ મયા લોકાઃ પાતાલાનિ નિબોધ મે ।
અતલં વિતલં ચૈવ શર્કરં ચ ગભસ્તિકમ્

મહાતલં ચ સુતલં રસાતલમ્ અતઃ પરમ્ ।
સૌવર્ણમષ્ટમં વિદ્ધિ સર્વકામસમન્વિતમ્

વહ્નેર્દાહો હ્ય્ અપાં શૈત્યં મરુતાં વહનં તથા ।
કાઠિન્યં ચ તથા ધાત્ર્યા ગગને શુષિરં તથા

સ્વભાવ એવ ભૂતાનાં સ્વસ્વભાવાનુસારતઃ ।
પ્રકૃતિં યાન્તિ ભૂતાનિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

લક્ષાણિ ચતુરશીતિર્યોનીનાં પાપકર્મણામ્ ।
નરકેષુ ચ ઘોરેષુ દારુણા યમયાતનાઃ

નિરુદ્ધાઃ પ્રાણિનઃ સર્વે નીતાસ્ તુ યમકિઙ્કરૈઃ ।
યાતના વિવિધા રૌદ્રાસ્તત્રસ્થૈર્ અનુભૂયતે

સ્વકર્મફલયોગેન પ્રાપ્નુવન્તિ શુભાશૂભમ્ ।
એતદ્ અર્થં તપો હોમં દાનં ધ્યાનં ચ પાવનમ્

કારુણ્યં સર્વભૂતેષુ નર્મદાશ્રયણં તથા ।
રેવાયાઃ સ્તવનં પૂજા સૂર્યસ્ય પ્રભવો યથા

આખ્યાનં કથયિષ્યામિ યથાવૃત્તં પુરાતનમ્ ।
મુચુકુન્દસ્ય સંવાદો દાનવેન્દ્રસ્ય ભારત

કુવલયાશ્વો ઽથ રાજર્ષિશ્ ચક્રવર્તી મહાયશાઃ ।
આસીત્ કૃતયુગે રાજન્ અન્તરે ચાક્ષુષે કિલ

શક્રાદષ્ટગુણં રાજ્યં રાજ્ઞશ્ ચામિતતેજસઃ ।
અનેકાનિ સહસ્રાણિ દાનાનિ વિવિધાનિ ચ

દત્તાનિ તેન રાજ્ઞા વૈ સર્વતીર્થેષ્વ્ અનુત્તમમ્ ।
ઇષ્ટાશ્ચ ક્રતવશ્ ચાપિ વર્જયિત્વા તુ કલ્પગામ્

દાનવો મુચુકુન્દશ્ ચ સર્વધર્મપરાયણઃ ।
બ્રહ્મણ્યઃ શિવભક્તશ્ ચ વિષ્ણુભક્તો જિતેન્દ્રિયઃ

રાહુસોમસમાયોગે વૈદૂર્યે સિદ્ધપર્વતે ।
ઓંકારનાથસહિતા યત્રાસ્તે કલ્પગા સરિત્

અન્યાનિ યાનિ લિઙ્ગાનિ લોકે ચૈવ ચરાચરે ।
કલ્પાન્તે તાનિ લીયન્ત ઓંકારે વૈ ન સંશયઃ

શિવેન કથિતં હ્ય્ એતદ્ વિષ્ણોશ્ ચૈવ શતક્રતોઃ ।
પાર્વત્યાઃ ષણ્મુખસ્યાપિ પુરાણે સ્કન્દકીર્તિતે

આગતઃ કલ્પગાં દેવીં કોટિતીર્થે નરાધિપઃ ।
નર્મદાકપિલાયોગે સર્વસમ્ભારસંવૃતઃ

લક્ષમેકં તુ દોગ્ધ્રીણાં સમાદાય ગવાં નૃપ ।
અયુતં ચ હયાનાં ચ સહસ્રં દન્તિનાં તથા

કામિકાનાં તુ યાનાનાં સહસ્રં હેમમાલિનામ્ ।
ધનં ધાન્ય ચ વાસાંસિ રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ

સ્નાનં કૃત્વા યથાન્યાયં બ્રાહ્મણેભ્યો દદૌ તદા ।
મૂર્તૌ તુ દક્ષિણાં ચાપિ ઓંકારસ્ય નરાધિપ

યો યં કામયતે કામં તં તસ્મૈ સ પ્રયચ્છતિ ।
રાજા કુવલયાશ્વસ્ તુ ધર્મકર્મપરાયણઃ

રાહુસૂર્યસમાયોગે કુરુક્ષેત્રં યયૌ કિલ ।
સાન્તઃપુરપરીવારો હ્ય્ અયોધ્યાધિપતિઃ સ્વયમ્

રાજપુત્રસહસ્રૈસ્ તુ વૃતઃ સ્નાનેપ્સયા કિલ ।
લક્ષમેકં હયાનાન્ ચ દન્તિનામ્ અયુતં તથા

હેમમાણિક્યરત્નાનિ વાસાંસિ વિવિધાનિ ચ ।
શ્રદ્ધયા પરયા યુક્તો બ્રાહ્મણેભ્યો દદૌ નૃપ

શેષં નિર્વાપિતં ક્ષેત્રે સ્થાને વાયનપૂર્વકમ્ ।
કાલાન્તરે તતઃ પ્રાપ્તે કુરુક્ષેત્રપ્રભાવતઃ

નાનાયાનસહસ્રૈસ્ તુ સાન્તઃ પુરપરિગ્રહઃ ।
ધ્રિયમાણા તપત્રસ્ તુ વીજ્યમાનો ઽપ્સરોગણૈઃ

શઙ્ખવાદિત્રઘોષેણ નાનાભરણભૂષિતઃ ।
વિચચાર ચ તત્રસ્થો વિદ્યાધર ઇવાપરઃ

મુચુકુન્દો ઽપિ દૈત્યેન્દ્રઃ સર્વકામસમન્વિતઃ ।
કામિકૈશ્ ચ મહાયાનૈર્ હેમરત્નવિભૂષણૈઃ

શ્રુત્વા વાદ્યસહસ્રાણિ ધર્મરાજો વિશામ્પતે ।
જગામ વિસ્મયં ઘોરં કિમ્ એતદ્ ઇતિ ચાબ્રવીત્

તતઃ કુવલયાશ્વો ઽપિ તસ્મિન્ અહનિ તત્પુરમ્ ।
ઉભૌ નિવેદિતૌ દૂતૈર્ધર્મરાજસ્ય ધીમતઃ

કુવલયાશ્વો ઽથ રાજર્ષિર્ મુચુકુન્દો મહાબલઃ ।
લોકાન્તરમ્ ઉભાવ્ એતૌ વિમાનસ્થૌ સમાગતૌ

તાવદ્ ઉત્પતિતં યાનં મુચુકુન્દસ્ય ચોપરિ ।
યોજનાનાં સહસ્રેણ હ્યુપર્ય્ ઉપરિ સંસ્થિતમ્

અયોધ્યાધિપતેર્ યાનમ્ અધોભાગે વ્યવસ્થિતમ્ ।
પપ્રચ્છ ધર્મરાજો ઽપિ ચિત્રગુપ્તં તુ લેખકમ્

કિં તુ યાનં સમાસાદ્ય અર્ઘપાદ્યેન પૂજયે ।
સપ્તર્ષીન્ ઋષિમુખ્યાંશ્ ચ ધર્માધર્મવિચારકાન્

ચિત્રગુપ્તો ઽબ્રવીદ્ વાક્યં તથા સપ્તર્ષયો ઽબ્રુવન્ ।
મુચુકુન્દં સમાસાદ્ય ત્વર્ઘપાદ્યેન પૂજય

દાનેન કાપિલેનેજ્યો દાનવેન્દ્રો ન ચાપરઃ ।
અધઃ કુવલયાશ્વશ્ચ મુચુકુન્દસ્ તથોપરિ

એવમુક્તો ધર્મરાજો દાનવેન્દ્રમ્ ઉપાશ્રયત્ ।
શ્વેતવસ્ત્રપરીધાનો જ્વલત્કુણ્ડલભૂષણઃ

અઞ્જલિં ચ તતો બદ્ધ્વા યાનસ્યાગ્રે વ્યવસ્થિતઃ ।
કુશલં તે ઽદ્ય દૈત્યેન્દ્ર સર્વધર્મભૃતાં વર

નિર્જિતાસ્તે ત્રયો લોકા દાનેના ઽનેન સુવ્રત ।
ઓંકારદક્ષિણસ્યાન્તે મૂર્તૌ કાપિલસઙ્ગમે

સપ્તકલ્પવહાતીરે દાનસંખ્યા ન વિદ્યતે ।
મુચુકુન્દ ઉવાચ:
ધર્માધર્મે ત્વમ્ એવાદ્ય સ્વર્ગદ્વારાર્ગલો યતઃ

એવમ્ ઉક્તો યમસ્ તત્ર દૈત્યેન્દ્રેણ મહાત્મના ।
પન્થાનં દર્શયામાસ દૈત્યેન્દ્રસ્ય યુધિષ્ઠિર

તતસ્ તુ પ્રેષિતસ્ તેન મુચુકુન્દો જગામ હ ।
મુદા પરમયા યુક્ત ઉમામાહેશ્વરં પુરમ્

સંસ્મારયિત્વા વિધિવદ્ દૈત્યેન્દ્રં ધર્મરાટ્ તતઃ ।
આસાદ્ય કુવલયાશ્વં ધર્મરાજો ઽબ્રવીદ્ ઇદમ્

સ્વાગતં તે મહારાજ કુશલં તવ સર્વદા ।
કુવલયાશ્વ ઉવાચ:
પરસ્પરવિરોધત્વં દેવદાનવયોઃ સદા

માં ત્યક્ત્વા દાનવેન્દ્રસ્ તુ પાદ્યાર્ઘેણ ત્વયાર્ચિતઃ ।
વિપરીતં ચ તત્સર્વં ધર્મરાજ કૃતં કથમ્

યમ ઉવાચ:
વિષાદં ત્યજ રાજેન્દ્ર ગહના કર્મણાં ગતિઃ ।
નાહં દાતા ચ હર્તા ચ શુભાશુભફલસ્ય વૈ

કર્મસાક્ષી ચ સર્વેષાં દેવાસુરનૃણાં નૃપ ।
સરસ્વત્યાં કુરુક્ષેત્રે દાનં દત્તં ત્વયાનઘ

દ્વાપરાન્તે તુ દાનં વૈ રેવાદાનં સમં નહિ ।
શિવેન કથિતં ચાસીદ્ બ્રહ્મવિષ્ણુમરુદ્ગાણાન્

કલાં નાર્હન્તિ તીર્થાનિ સાર્દ્ધં કલ્પગયા ક્વચિત્ ।
અનૃતં ન મયા ચોક્તં પુરાણં શ્રુતિસમ્મતમ્

એતસ્મિન્ અન્તરે રાજન્ દ્વયોઃ સંવદતોસ્ તયોઃ ।
ઉક્તઃ કુવલયાશ્વસ્ તુ તદાકાશગિરા સ્વયમ્

ધર્મશ્ ચેત્થં મહારાજ મા કૃથાસ્ ત્વં કથંચન ।
કલ્પગા તોયસંસ્પૃષ્ટો દૈત્યઃ શિવમ્ અવાપ્તવાન્

સ રાજા વિસ્મયાપન્નઃ પુનર્વ્યાવૃત્ય ચાગતઃ ।
નર્મદાં સ્નાતુકામો ઽપિ કપિલાસઙ્ગમં પ્રતિ

તત્ર પ્લુતસ્ તતો રાજા શિવલોકં જગામ હ