Skandapurāṇa: Revākhaṇḍa (revised text) · Chapter 4

iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe revādvitīyā 'vatārakathanaṃ nāma tṛtīyo 'dhyāyaḥ ||
RKS adhyāya 4
yudhiṣṭhira uvāca:
hiraṇyatejasā pūrva rājñā vai narmadā kathaṃ /
martye 'vatāritā devī tat sarvaṃ vaktum arhasi

mārkaṇḍeya uvāca:
hiraṇyatejā rājarṣiḥ somavaṃśe mahīpate /
sarvadharmabhṛtāṃ śreṣṭhaḥ prajāpatisamo 'bhavat

ekachatrāṃ śaśāsorvīṃ saśailavanakānanām /
khyātā candrapurī tasya śakrasyevāmarāvatī

nirābādhāḥ prajās tatra bhayadāridryavarjitāḥ /
cirāyuṣo narās tatra samālakṣaṃ tu jīvinaḥ

svayaṃ kāmadughā dhenur dharaṇī sasyaśālinī /
kauśeyapaṭṭavastrāś ca vṛkṣe vṛkṣe samudbhavā

etasminn antare prāpte hy amāvāsyāṃ ravigrahe /
satkāro 'trāsti devānāṃ pitṝṇāṃ ca viśeṣataḥ

vāpīkūpasaro divyaṃ jambūdvīpaḥ prakīrtitaḥ /
sravantī nimnagā kācit tasmin dvīpe na vidyate

gavāṃ śatasahasrāṇi hemaratnaṃ maṇīṃs tathā /
kośaṃ hayān asaṃkhyātān mattāṃś ca varadantinaḥ

graste ca rāhuṇā sūrye brāhmaṇān pradadau nṛpaḥ /
puro dharmasahasrāṇi hemaratnamaṇīṃs tathā

atarpayat pitṝṃś cāpi havyakavyena bhārata /
kaśmalaṃ jalapānaṃ cāpaśyat pitṛjugupsitam

kṣutkṣāmakaṇṭhatālvoṣṭhān kaśmalāṃśca mṛdambhasā /
nagnān malinavastrāṃś ca śataśo 'tha sahasraśaḥ

hiraṇyatejā rājarṣiḥ paśyati sma tadā pitṝn /
hiraṇyatejā uvāca:
ke yūyaṃ vikṛtākārāḥ pretabhūtā bubhukṣitāḥ

majjante narake ghore raurave lomaharṣaṇe /
kathayadhvaṃ yathānyāyaṃ karmmaṇā kena pāvitāḥ

pitara ūcuḥ:
śṛṇu rājan mahābhāga kathyamānaṃ nibodha ca /
sarid dhīnam idaṃ dvīpaṃ dharmakarmavināśitam

na devāstṛptim āyānti pitaro vā kathañcana /
pitṝn mocayitum śaktā durārādhyā surair api

āgamiṣyati dvīpe 'smin revā muktir bhaviṣyati /
etat te kathita rājan yatheṣṭaṃ kartum arhasi

hiraṇyatejā uvāca:
pitṝṇāṃ mokṣaṇaṃ kāryaṃ yathā yānti parāṅgatim /
mayā rājyena kiṃ kāryaṃ jīvitaś ca nirarthakam

evam uktvā yayau rājā hyudayaṃ siddhiparvatam /
kandamūlaphalāhāraḥ śivadhyānaparāyaṇaḥ

divyaṃ varṣasahasraṃ tu ugre tapasi saṃsthita /
rājñas tu paramāṃ bhaktiṃ jñātvā vai tatra tryambakaḥ

vṛṣārūḍhas trinetraś ca devadevo maheśvara /
pratyakṣa tasya rājñaś ca tad ātmānam adarśayat

sa dṛṣṭvā tādṛśaṃ rūpaṃ devadevasya bhārata /
triḥ pradakṣiṇamāvṛtya sāṣṭāṅgaṃ praṇipatya ca

stotraṃ cakāra devasya śambhor amitatejasaḥ /
namaste 'stu sureśāna śūlapāṇe namo 'stu te

pṛthivyāpaś ca tejaś ca vāyur ākāśam eva ca /
śabdaṃ sparśaś ca rūpaś ca raso gandhaś ca pañcamaḥ

buddhir manas tv ahaṅkāraḥ prakṛtiś ca gaṇāstrayaḥ /
sarvākṣaḥ sarvago devasakalo niṣkalo 'vyaya

jihvācāpalyabhāvena kleśito 'si mayā prabho /
brahmaviṣṇvādi devaiś ca tavādyanta na labhyate

kathaṃ tu mānuṣā pāpāḥ stotuṃ śaktā umādhavam /
hiraṇyatejasaḥ stotraṃ śrutvā devo jagatpatiḥ

varaṃ vṛṇu mahābhāga yat te manasi rocate /
uvāca vacanaṃ rājā śūlapāṇiṃ maheśvaram

yadi tuṣṭo 'si deveśa varaṃ dātuṃ mamecchasi /
saptakalpavahāṃ devīṃ narmadām avatāraya

pitṝṇāṃ majjatāṃ ghore narake dāruṇe bhṛśam /
mucyante te yathā pretās tṛptā yānti parāṅgātim

evaṃ varam ahaṃ manye tvat prasādād umāpate /
īśvara uvāca:
ayācyaṃ yācitaṃ tāta brahmaviṣṇusurāsuraiḥ

nāvatārayituṃ śakyā tathānyair alpajīvibhiḥ /
anyaṃ yācasva bhadraṃ te varaṃ dāsye 'dhunā tava

rājovāca:
tato rājā mahābhāgaḥ provāca śaśibhūṣaṇam /
tvayi tuṣṭe mahādeve lokanāthe jagadgurau

sādhyāsādhyaṃ na vaktavyaṃ triṣu lokeṣu kiṃcana /
janmāntarasahasreṇa vara nānya vṛṇomyaham

tyaktvā caiva saricchreṣṭhāṃ narmadāṃ saptakalpagām /
dīyatāṃ mama deveśa bhṛtyabhṛtyo 'smi śādhi mām

hiraṇyatejaso jñātvā niścayaṃ mānasaṃ tadā /
āhūtā ca tato devī narmadā lokapāvanī

makarāsanamārūḍhā divyābharaṇabhūṣitā /
śyāmavarṇā mahātejā śivasyāgre vyavasthitā

umāmaheśvarau natvā pādagrahaṇapūrvakam /
uvāca vacanaṃ devīṃ kim arthaṃ deva saṃsmṛtā

ādeśaṃ deva me dehi tvad ādeśe sthitā hy aham /
īśvara uvāca:
hiraṇyatejā nṛpatis tyaktvā rājya ca narmade

caturdaśaṃ tapas tepe ghorarūpaṃ sudāruṇam /
divyaṃ varṣasahasraṃ tu ugre tapasi saṃsthitaḥ

kandamūlaphalāhāraḥ śivadhyānaparāyaṇaḥ /
jambūdvīpe 'vatāraṃ tvaṃ kuruṣva dharaṇītale

kṣipraṃ yāhi varārohe saṃsārārṇavatāriṇi /
pretarūpān pitṝn sarvān narakasthān samuddhara

mucyante yena cāghaughād dhūtapāpā yathepsitam /
narmadovācā:
maheśvaraṃ śūlapāṇim evam astviti cābravīt

nirādhārā kathaṃ deva jambūdvīpe samāśraye /
āhūtās te tatas tatra parvatāś ca kulākulāḥ

kṣaṇamātraṃ tu tiṣṭhadhvaṃ yena yāti saridvarā /
ūcuś ca parvatāstaṃ ca aśaktā dhāraṇe vayam

narmadovācā:
aśaktān dhāraṇe cainān prapaśyāmi jagatpate /
mama toyaughapātena kallolapravaṇāvṛtāḥ

śatadhā bhedam āyānti girayo vajradāritāḥ /
teṣāṃ madhye samutthāya prābravīd udayācalaḥ

śivaprasādasampanno hy ahaṃ dhārayituṃ kṣamaḥ /
tataḥ pracalitā devī dattvā pādaṃ nagopari

gaganāt pracyutā devī papāta dharaṇītale /
vāyuvegā punar bhūtvā vāruṇīṃ diśam āśritā

akālapīḍite loke jambūdvīpe carācare /
hāhākāro mahānāsīt triṣu lokeṣu bhārata

śrutvā ca kalkalāśabdaṃ bhīṣaṇaṃ lomaharṣaṇam /
pātālād utthitaṃ liṅgaṃ jvalitaṃ dīptatejasam

huṅkāreṇaiva tad bhadre narmadām abravīd vaca /
sarvapāpahare devi maryādāṃ vaha suvrate

tvad dhāraṇārtham īśena nisṛṣṭāḥ parvatāstrayaḥ /
vindhyaś caturthakas tatra śreṣṭhaḥ sarvamahībhṛtām

meruśca himavāṃs tatra kailāsaś ca tṛtīyakaḥ /
tadā bhittvā triśūlena kīlitā vasudhātale

dvātriṃśat tu sahasrāṇi pravāha pūrvapaścime /
sahasrārddhaś ca vistāraṃ dakṣiṇottaramānataḥ

nṛtyanti devatās sarvāḥ śaṅkhavāditranisvanaiḥ /
siddhā vidyādharā yakṣā gandharvā kinnarā narāḥ

ādityā vasavo rudrā viśvedevā marudgaṇāḥ /
stuvanti parayā bhaktyā narmadāṃ saptakalpagām

hiraṇyatejā rājarṣir narmadāṃ cedam abravīt /
anugrahaḥ kṛto devi pitṝṇāṃ tāraṇāya me

uvāca kalpagā rājaṃs tvatto 'nyaḥ ko nu vai bhuvi /
prabhāva īdṛśo yasya rājñaś cāmitatejasaḥ

tapastaptvā maheśasya mamārthaṃ tvaṃ yato 'nagha /
mātṛkāḥ paitṛkā ye ye sāntaḥ puraparigrahāḥ

mama prabhāvāt nṛpate umāmāheśvaraṃ puram /
namaskṛtya suraśreṣṭhāṃ putro 'haṃ te varānane

snānaṃ kṛtvā ca vidhivat pitṝndevāṃś ca tarpayan /
śrāddhaṃ piṇḍapradānaṃ ca tatra sarvamakalpayat

narakāduddhṛtās sarve devayānapathe sthitāḥ /
kṛmikīṭapataṅgāś ca pakṣiṇaścāṇḍajāś ca ye

bhūtagrāmaḥ samagraś ca reje vidyādhare pure /
etat te kathitaṃ rājann ādisargāvakalpanam

kīrtitāni mayā revāvatārāṇi viśāmpate /
āgatā yena mārgeṇa lokānugrahakāmyayā

eṣo 'vatāraḥ prathama ādikalpe kṛte yuge /
dvitīyas tu tathā skandadakṣasāvarṇike 'ntare

tṛtīyaḥ purūravasā tathā vaiṣṇavake 'ntare /
etat te kathitaṃ rājan yathā dṛṣṭaṃ purātanam

snānāvagāhanāt pānāt smaraṇāt kīrtanād api /
anekabhāvikaṃ ghoramaghaṃ naśyati tatkṣaṇāt

yudhiṣṭhira uvāca:
kailāso himavān meruḥ kena kāryyeṇa suvrata /
narmadātīram āsādya nikṣiptāḥ parvatāstrayaḥ

mārkaṇḍeya uvāca:
unmārgagāminīṃ revāṃ vindhyo vai dhartum akṣamaḥ /
āpagā toyapūreṇa plāvitaṃ jagatītalam

kṛtvā vrajantīṃ dṛṣṭvā vai śaṅkaro lokaśaṅkaraḥ /
bhittvā bhūmi triśūlena kīlitāḥ parvatāstrayaḥ

atrāntare ca vaidūryyagirau vai paryakalpata /
etat sarvaṃ samāsena śaṃsitaṃ ca mayānagha

kathayiṣye tathaivānyad yad yad icchasi bhārata