સ્કન્દપુરાણ: રેવાખણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 5

ઇતિ શ્રીસ્કન્દપુરાણે રેવાખણ્ડે ચતુર્થો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્સ્ અધ્યાય 5
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ:
રાજ્ઞા ઽવતારિતા રેવા કથં વૈ પુરુકુત્સુના ।
તત્ સર્વ શ્રોતુમ્ ઇચ્છામિ ત્વત્ તો બ્રહ્મવિદાં વર

માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
શૃણુ રાજન્ કથાં દિવ્યાં પુરા સ્કન્દસ્ય કીર્તિતામ્ ।
તત્ તે ઽહં કથયિષ્યામિ શિવેનોક્તં શ્રુતં મયા

ક્ષત્રિયસ્ય કુલોત્પન્નઃ પુરુકુત્સુર્ મહાયશાઃ ।
તેન વર્ષસહસ્રં વૈ પૂર્વમારાધિતો હરઃ

તપસા ચ ભવેનોક્તં કસ્ ત્વયા પ્રાર્થિતો વરઃ ।
દદામિ તે વરં હ્ય્ એતદ્ યેન ત્વં સુખમેધસે

એવમ્ ઉક્તસ્ તદા રાજા પ્રાર્થયે ઽહં તવાજ્ઞયા ।
યદિ તુષ્ટો ઽસિ મે દેવ કાર્યં તત્ કથયામ્ય્ અહમ્

આસ્તે નદી મહાભાગા નર્મદા નામ વિશ્રુતા ।
અવતારયતાં શમ્ભો કુમારીં દિવ્યરૂપિણીમ્

તસ્ય તદ્ વચનં શ્રુત્વા શમ્ભુર્ વિસ્મયમ્ આગતઃ ।
સુચિરં ક્લિશ્યમાનેન ક્ષત્રિયેણ મહાત્મના

અપ્રાર્થ્યં પ્રાર્થિતં સ્કન્દ દુઃસાધ્યં ત્રિદશૈર્ અપિ ।
ઉક્તાશયઃ સ રાજર્ષિઃ સાધ્યં કિંચિન્ નિષેવય

મમ વાક્યં તુ તચ્ છ્રુત્વા ક્ષત્રિયસ્ તુ સ વિહ્વલઃ ।
અપતત્ સ મહાભાગો મૂર્છિતો ધરણીતલે

આશ્વાસિતો મયા તત્ર સ્વસ્થો ભવ વિશામ્પતે ।
મર્ત્યલોકે સરિચ્છ્રેષ્ઠાં નર્મદામ્ અવતારયે

તસ્યાસ્ ત્વ્ આગમનં શ્રુત્વા ત્રસ્તા દેવાઃ સવાસવાઃ ।
કઃ શક્નુયાદ્ ઇમં ભારં સોઢું વેગશ્ ચ નાર્મદમ્

ધરણી ભારભૂતા ચ નષ્ટા ભ્રષ્ટાશ્ ચ પર્વતાઃ ।
અશક્તાસ્ તોયવર્ષસ્ય ધારણે સરિતસ્ તથા

અસ્તિ સિદ્ધો મહાપુણ્યઃ પર્યઙ્કો નામ પર્વતઃ ।
સ સહેત મહાભારં વોઢું વેગશ્ચ નાર્મદમ્

સર્વે દેવા ઽગતાસ્ તત્ર પ્રાર્થિતું તં નગોત્તમમ્ ।
પૃષ્ટાસ્ તુ પર્વતેન્દ્રેણ કેન કાર્ય્યેણ ચાગતા

દેવા ઊચુઃ:
ઇક્ષ્વાકુવંશસમ્ભૂતઃ પુરુકુત્સુર્ નરાધિપઃ ।
તેનાવતારિતા પુણ્યા નદી નામા તુ નર્મદા

તેજઃ શબ્દમ્ ચ ભારં ચ તસ્યાઃ પાતં રયં તથા ।
અસમર્થા નગા વોઢું ત્વામૃતે ગિરિસત્તમ

પર્યઙ્ક ઉવાચ:
આગચ્છતુ મહાદેવી ધારયામિ ન સંશયઃ ।
આગચ્છન્તીં મહાપુણ્યાં ધારયામિ ચ સામ્પ્રતમ્

ચલિતા નર્મદા શીઘ્રં વેગેન સમુપસ્થિતા ।
કૃત્વા તસ્યોત્તમાઙ્ગેષુ પર્યઙ્કસ્યૈવ ભૂભૃતઃ

રાજ્ઞા તુ સહિતા દેવી ત્રિદશૈર્ અપિ સંયુતા ।
વૈન્યેન તુ પુરા ચેષ્ટમ્ અશ્વમેધેન ભૂભુજા

મખસ્થાને ચ વૈન્યસ્ય વેણસ્તમ્બો મહાનભૂત્ ।
યં દૃષ્ટ્વા વિસ્મયં પ્રાપ્તાસ્ સર્વે દેવાસ્ સવાસવાઃ

વેણોસ્તસ્યૈવ મૂલાત્ તુ નિર્ગતા સા મહાનદી ।
કૃતાઞ્જલિપુટા દેવાસ્થિતાઃ સર્વે ઽત્ર સંસ્થિતાઃ

જય શબ્દં પ્રકુર્વન્તસ્ ત્રિદશા બ્રહ્મવાદિનઃ ।
ગણગન્ધર્વયક્ષાશ્ ચ મરુતશ્ ચ તથા ઽશ્વિનૌ

પિશાચા રાક્ષસા નાગા ઋષયશ્ ચ તપોધનાઃ ।
સર્વે પાદ્યેન ચાર્ધ્યેણ ભીતાસ્ તે કિઙ્કરા ઇવ

પાદ્યોપસંગ્રહં કૃત્વા નર્મદાં શરણં ગતાઃ ।
અદ્યઃ નઃ સફલં જન્મ તપો ઽદ્ય સફલશ્ ચ નઃ

કૃતાર્થા દેવતાઃ સર્વા દેવિ ત્વદ્ દર્શનાદ્ ઇહ ।
તમ્ એવ પુરુષં મન્યે યેનૈષા હ્ય્ અવતારિતા

વદન્તિ દેવતાસ્ સર્વા મર્ત્યલોકઃ પરં ગતઃ ।
ઋષિભિર્ દૈવતૈઃ પ્રોક્તા સ્પૃશ હસ્તેન દેવતાઃ

યેન પૂતત્વમ્ આયાન્તિ નર્મદે નષ્ટકિલ્વિષાઃ ।
નર્મદા તુ વદત્યેવં ન સ્પૃશામિ સુરાન્ ગણાન્

કુમારી હ્ય્ અહમ્ અદ્યા ઽપિ મમ ભર્તા ન વિદ્યતે ।
અહો કષ્ટં તુ દેવાશ્ ચ ચિન્તયા વિહ્વલીકૃતાઃ

ત્વતુલ્યો રૂપસમ્પન્નઃ કુતઃ પ્રાપ્યો વરોત્તમઃ ।
યેન ત્વં દર્શિતા લોકે સ તે ભર્તા ભવિષ્યતિ

બ્રહ્મણસ્ તુ પુરા શાપાત્ સમુદ્રઃ પુરુકુત્સુકઃ ।
ગતો મર્ત્યે મહાબાહુરિક્ષ્વાકુકુલનન્દનઃ

પુરુકુત્સુર્ વરસ્ તે ઽસ્તુ ક્ષત્રિયો દેવસન્નિભઃ ।
ઉદ્વાહિતા તદા તેન ક્ષત્રિયેણ તુ નર્મદા

ઉવાચ વચનં દેવાન્ નર્મદા સપ્તકલ્પગા ।
દેવત્વમ્ ઈદૃશ યસ્ય પ્રજા ધર્મે વ્યવસ્થિતાઃ

કિમ્ અન્યત્ તસ્ય વાચ્યં સ્યાત્ પુરુકુત્સોર્ મહાત્મનઃ ।
સ્વયમ્ભુવો યથા પુત્રો માનસઃ પરિકીર્તિતઃ

પુરુકુત્સુસ્ તથા ચા ઽયં સર્વધર્મપરાયણઃ ।
ઉવાચ વચનં રાજા પુરુકુત્સુશ્ ચ નર્મદામ્

નર્મદે દેવકન્યા ત્વં પ્રસાદઃ ક્રિયતાં મયિ ।
યાન્તુ મે પિતરઃ સ્વર્ગં મમ ચા ઽસ્તુ મહદ્યશઃ

નર્મદોવાચ:
એવ ભવતુ રાજેન્દ્ર મત્તસ્ત્વં યદ્યદિચ્છસિ ।
તત્ સર્વં ભવતશ્ ચાદ્ય મત્પ્રસાદાદ્ ભવિષ્યતિ

એવમ્ ઉક્ત્વા યયૌ દેવી વારુણીં ચ દિશાં તદા ।
નિષ્ક્રાન્તા પર્વતાત્ તસ્માત્ પર્યઙ્કાત્ સરિતાં વરા

યાતિ વેગાત્ તથા દેવી ધનુર્ મુક્તઃ શરો યથા ।
વિદાર્ય મેદિનીં સર્વા પર્વતાં છિખરાણિ ચ

ચૂર્ણયિત્વા ચ તાન્ સર્વાન્ વજ્રાશનિહતાન્ ઇવ ।
યત્ર યત્ર ગતા વિન્ધ્યે તત્ર તત્રાવગાહ્યતે

તત્ર ગઙ્ગાસહસ્રસ્ય ફલ સ્યાત્ તીર્થવર્જિતે ।
તદા સ્તુતા મહાદેવી નર્મદા લોકપાવની

ઋષિભિર્ વૈદિકૈઃ સર્વૈઃ સુખસન્તાનકારિકા ।
વેદા ધર્મસ્ય મૂલાનિ સ્મૃતિપુષ્પફલાનિ ચ

ભક્ષયન્તિ દ્વિજાઃ પુણ્યા અગ્નિહોત્રપરાયણાઃ ।
સેવન્તે નર્મદા તે ઽપિ સ્વર્ગસોપાનપદ્ધતિમ્

યત્ર યત્ર ગતા સ્કન્દ તત્ર તત્રૈવ દુર્લભા ।
દર્શને નર્મદાયાસ્ તુ અગ્નિષ્ટોમફલ લભેત્

યે તુ સંસ્નાન્તિ સેવન્તે નર્મદામ્ અપ્ય્ અકામતઃ ।
ફલં બહુ સુવર્ણસ્ય તે ઽપિ પ્રાપ્સ્યન્તિ માનવાઃ

યત્ર યત્ર ગતા પુણ્યા શિવસ્યાયતને શુભે ।
ગઙ્ગાસ્નાનસ્ય લક્ષેણ તત્ર સ્નાને સમ ભવેત્

અગ્નિહોત્રેણ યત્પુણ્ય પિતૃશ્રાદ્ધેન યત્ફલમ્ ।
સર્વં સમ્પદ્યતે તસ્ય નર્મદાયા જલેન તુ

યત્કિંચિદ્ વૈદિકં કર્મ્મ બ્રાહ્મણાઃ કુર્વતે સદા ।
નર્મદાયાસ્ તટે શૂદ્ધિર્ નાત્ર કાર્ય્યા વિચારણા

નર્મદાસઙ્ગમો યત્ર શિવક્ષેત્રં વિનિર્દિશેત્ ।
ગઙ્ગાયા લક્ષમાત્રેણ તત્સ્થાનન્ તુ વિશિષ્યતે

કીર્તનં નર્મદાયાસ્ તુ દાનં તીર્થસ્ય સઙ્ગમે ।
ન તેન સદૃશં રાજન્ સત્યમ્ એતદ્ બ્રવીમ્યહમ્

નર્મદાં પ્રાતર્ ઉત્થાય યે સ્મરન્તિ વિચક્ષણાઃ ।
પૂર્વજન્મકૃતં પાપમૈહિકશ્ ચ વિનશ્યતિ

નર્મદાં માનવઃ કશ્ચિત્ તત્ર યત્રાવગાહતે ।
શતજન્માર્જિતં પાપં તત્ક્ષણાત્ નશ્યતિ ધ્રુવમ્

નર્મદાયાસ્ તટે ચૈવ પ્રાણાંસ્ત્યજતિ માનવઃ ।
કલ્પકોટિસહસ્રાણિ સ્વર્ગલોકે મહીયતે

યે ઽપ્ય્ અધર્મપરાધીના નર્મદાયાં કથઞ્ચન ।
તે ઽપિ રુદ્રત્વમ્ આયાન્તિ સત્યમ્ એતદ્ બ્રવીમ્ય્ અહમ્

પ્રાયશ્ચિત્તાનિ દીયન્તે યત્ર રેવા ન વિદ્યતે ।
રેવાતોયે તુ સંપ્રાપ્તે પ્રાયશ્ચિત્તં ન વિદ્યતે

નર્મદાં ચ મહાપુણ્યાં સપ્તકલ્પાધિવાસિનીમ્ ।
સતતં યઃ સ્મરેદ્ ભક્ત્યા સ શિવઃ પરિકીર્તિતઃ

તત્ર વૈણ્યેશ્વરં દેવં વેણુમૂલે વ્યવસ્થિતમ્ ।
સ્વર્ગદં મોક્ષદં વિદ્ધિલોકાનાં પાપનાશનમ્

વિન્ધ્યસ્યૈવ તથા ચાષ્ટૌ માનસાઃ પરિકીર્તિતાઃ ।
પર્યઙ્કઃ પ્રથમો જ્ઞેયઃ શ્રેષ્ઠઃ સર્વમહીભૃતામ્

અસિતાઙ્ગો વરાઙ્ગશ્ ચ તથા ઽન્યે ચાપિ પર્વતાઃ ।
પાવકો જાતવેદાશ્ ચ કદમ્બઃ સુરનાયકઃ

અર્ચિતાસ્ તૈર્ મહાભાગૈર્ ધર્મકર્મપરાયણૈઃ ।
ઉદ્ગમાત્ નિર્ગમં યાવદ્ વારુણીં દિશમાસ્થિતાઃ

સાર્દ્ધમ્ એકશતં તસ્યાઃ પ્રવાહાઃ પરિકીર્તિતાઃ ।
ક્રોશાર્દ્ધસ્ય ત્રિભાગશ્ચ વિસ્તારઃ પરિકીર્તિતઃ

શિવસ્ય વર્તતે ચાત્ર બ્રહ્મવિષ્ણું વિડૌજસામ્ ।
કોટિભિસ્ ત્રિદશાનાન્તુકા ઽન્યા ધર્તું પ્રશક્યતે

આત્માનમ્ આત્મના સા તુ બભાર પરમેશ્વરી ।
ત્રિદશાનાં હિતાર્થાય માનવાનાં ચ ભારત

લક્ષયોજનપર્ય્યન્તં જમ્બૂદ્વીપં પ્રચક્ષતે ।
દ્વિગુણઃ પરિવેષસ્ તુ લવણોદસ્ તુ ભારત

સહસ્રયોજનં વિદ્ધિકન્યાદ્વીપઞ્ચ ભારત ।
તસ્યાઃ પઞ્ચશતી ગમ્યા ત્વગમ્યા ચ તથા ઽપરા

શુભાશુભફલં ચાત્ર પુણ્યપાપવિભાગયોઃ ।
પ્રથમં માનુષો ભૂત્વા દેવત્વમુપપદ્યતે

ક્ષીણે પુણ્યે પુનર્યાતિ માનુષત્વં પૃથક્ પૃથક્ ।
કર્મ્મભૂમિમ્ ઇમાં વિદ્ધિ વિદિતં તવ ભારત

ધર્મેણ કર્મ્મણા સ્વર્ગઃ સ્યાદ્ એવ સુકૃતે કૃતે ।
નદ્યાઃ પ્રવાહે ભૂભાગે કલ્પગાયા વ્યવસ્થિતિઃ

લોકાનાં તારણાર્થાય અવતીર્ણા સરિદ્વરા ।
અત્ર સ્વર્ગશ્ ચ મોક્ષશ્ ચ નર્મદાતીરમાશ્રિતૌ

એતત્ તે કથિતં રાજન્ યથા વૃષ્ટં સુરોત્તમૈઃ