Skandapurāṇa: Revākhaṇḍa (revised text) · Chapter 43

iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe caṇḍavegāmāhātmyavarṇano nāma dvicatvāriṃśo 'dhyāya
RKS adhyāya 43
mārkaṇḍeya uvāca:
eraṇḍīnarmadāyogaṃ tato gacched yudhiṣṭhira /
tṛtīyā caṇḍavegā ca svargasopānapaddhatiḥ

tatra snātvā divaṃ yānti ye mṛtā na punarbhavāḥ /
tilodakapradānena piṇḍapātena bhārata

anekakālikā tṛptiḥ pitṝṇām upajāyate /
amāsomasamāyoge rāhugraste divākare

eraṇḍīsaṅgamasthāne puṇyasaṃkhyā na vidyate /
eraṇḍīśvaraliṅgaṃ tu sarvapāpapraṇāśanam

kuṅkumena samālipya gandhadhūpaiḥ prapūjayet /
divyaṃ varṣasahasraṃ tu modate śivasannidhau

darśanāt tasya liṅgasya gāṇapatyam avāpnuyāt /
bhadrarudreśvaraṃ nāma liṅgaṃ paramasiddhidam

bhadrarudrau purākalpe gandharvau bhrātarau tathā /
tam abhyarcya vidhānena gatau vaidyādharaṃ puram

gāyanti pitaro gāthāṃ tathaiva ca pitāmahāḥ /
tilodakapradānena piṇḍapātena bhārata

vaset manvantarāṇīha rudraloke caturdaśa /
astreṇa tu hatā ye vai daivāt pāpamṛtā narāḥ

caturdaśyāṃ tu śrāddhena vṛṣotsargeṇa bhārata /
vīralokam avāpyaiva tatra krīḍanti mānavāḥ

tatra yas tyajati prāṇān avaśaḥ svavaśo 'pi vā /
tīrthasyāsya prabhāveṇa sa bhave na punar bhavet

caturyugasahasrāṇi rājā vaidyādhare pure /
ākhyānaṃ kathayiṣyāmi yathādṛṣṭaṃ purā 'nagha

cākṣuṣe cāntare prāpte ādikalpe kṛte yuge /
nimirnāma purā rājā cakravartī viśāmpate

pakṣiyonau ca saṃprāptaḥ kopād vai brāhmaṇasya ca /
asya tīrthasya māhātmyād darśasomasamāgame

snātvā saṃtyajya tāṃ yoniṃ rājyaṃ kṛtvā divaṃ gataḥ /
yudhiṣṭhira uvāca:
kathaṃ sa rājā saṃprāpto mānuṣīṃ ca tanuṃ punaḥ

etad āścaryabhūtaṃ me kathayasva mahāmate /
mārkaṇḍeya uvāca:
sukanyāṃ nāma kanyāṃ vai yayāce cyavano nṛpam

rājñī candravatī nāma nimerāsīt pativratā /
sā putrīṃ janayāmāsa prāṇebhyo 'pi garīyasīm

ekadā tu nṛpaśreṣṭhaḥ sukhāsīno yadṛcchayā /
āgataṃ cyavanaṃ dṛṣṭvā arghapādyair apūjayat

adya me saphalaṃ janma tvatpādāmbujadarśanāt /
anugraham imaṃ manye bhojanaṃ kartum arhasi

tasya tadvacanaṃ śrutvā provāca cyavano muniḥ /
kanyāṃ dadāsi cet mahyaṃ bhāryārthaṃ dharmatatparām

tadā bhokṣye mahīpāla no cet pāpam avāpsyasi /
rājovāca:
ekā me duhitā brahman rājñīṃ yācasva varṇinīm

kanyādāne na śakto 'haṃ satyam etat tavoditam /
tataḥ śrutvā vaco rājñīṃ munir vacanam abravīt

kanyāṃ dehi ca me rājñi gṛhiṇaḥ putrakāraṇāt /
prahasya cābravīd rājñī na te yogyā dvijottama

anyadācakṣva brahmarṣe tad dadāmi na saṃśayaḥ /
tataḥ kopācchaśāpaināṃ pakṣiyoniṃ tu gacchasi

śāpaṃ śrutvā tato rājñī śaśāpātha mahāmunim /
yadi me vidyate satyaṃ bhartṛbhaktiś ca niścalā

śaptā niraparādhāhaṃ netrahīno bhaviṣyasi /
parasparaṃ ca tau śaptau narmadātīramāgatau

cacāra cyavanaś cogrameraṇḍīsaṅgame tapaḥ /
divyaṃ varṣasahasraṃ tu valmīkena tu pūritaḥ

girer vai pūrvabhāge tu madhyāraṇyam iti smṛtam /
kadambavṛkṣam āsādya vane tasmiṃś ca dampatī

puṣpite phalite ramye saṃjātau pakṣirūpiṇau /
anye 'pi pakṣiṇas tatra samudbhūtāḥ sahasraśaḥ

jātismarā vyāharanto mānuṣīṃ giramuttamām /
sāraṅgāḥ pakṣiṇas te tu sarvadā hṛṣṭamānasāḥ

jyeṣṭhe māse tu saṃprāpte dāvāgnir adahad vanam /
praṇaṣṭāś cāṇḍajāḥ sarve jvālāmālākulīkṛtāḥ

koṭare tu samālambya putraiḥ saha yathā sukham /
ekadā garbhiṇī jātā pakṣiṇī tatra bhārata

bhartāraṃ pakṣiṇī prāha kiṃ tvaṃ tiṣṭhasi nirbhayam /
gatāś ca pakṣiṇaḥ sarve kiṃ tvaṃ saṃhārayiṣyasi

tasyās tad vacanaṃ śrutvā khecaro vākyam abravīt /
bhāryāṃ tyaktvā sutāṃś caiva yāmyekākī kathaṃ priye

iti loke na vede ca dṛṣṭaṃ kenāpi kutracit /
pāṇigraheṇa yā bhāryā suśīlā dharmacāriṇī

tyaktvā gacchati tāṃ mohād bhrūṇaghnaḥ sa tu kīrtitaḥ /
pakṣiṇy uvāca:
ātmānaṃ rakṣa jīveśa mūlabhūtaṃ kulasya tu

bhūyo 'nyāste bhaviṣyanti bhāryāḥ śatasahasraśaḥ /
jīvamāne tu yā patyāvanyaṃ kāmayate varam

sā pāpiṣṭhā durācārā viṣṭhāyāṃ jāyate kṛmiḥ /
vidhavā bhartṛhīnā yā 'nugatā na svakaṃ patim

jīved varṣaśataṃ yāvat sā pāpiṣṭhā prakīrtitā /
patyau jīvati yā nārī mriyate bharturagrataḥ

bhartṛdattodakaśrāddhaiḥ sā yāti paramāṃ gatim /
prasādād yasya labhyeta putrālaṅkārakīrtayaḥ

ko 'nyaḥ priyataras tasmād iha loke paratra ca /
svayaṃ prāptas tu dāvāgniḥ śīghraṃ gaccha kathaṃ sutān

tyaktvā gacchāmi jīveśa saṃhāro vartate 'dhunā /
hastau pādau na vidyete pāvako naiva śāmyati

aśaktā nīyamāne tu pakṣiṇaścāṇḍajīvinaḥ /
sutāṃs tyaktvā tu yā mātā bhayārtā yāti garhitā

sā saptajanmaparyantaṃ sarpiṇī jāyate dhruvam /
evam uktvā tu tatraiva putrāṇāṃ ca parasparam

sā saṃgṛhya prayatnena yugmaṃ yugmaṃ dampatī /
saṃsthāpyairaṇḍikāyoge bhartā bhāryām uvāca ha

daṃṣṭribhyaś ca prayatnena rakṣaṇīyāḥ sutā mama /
gacchāmi ca sutān anyān ānetuṃ sāṃprataṃ priye

evamuktvā gataḥ pakṣī kadambāśritamandiram /
so 'paśyat tadā tatra mandiraṃ vahnisaṃkulam

snehāt praviṣṭaḥ putrārthī jvālāmālāvṛtaṃ gṛham /
taṃ dadāha tadā vahṇiḥ sasutaṃ sa mahīruham

dagdhas tu vahṇinā tena vahnipuñja ivābhavat /
bhasmībhūte vane tasmin prāvaṭ kālaḥ samāgataḥ

eraṇḍyantarjale tatra sarvaṃ tatplāvitaṃ nṛpa /
amāsomasamāyoge pakṣiṇas tasya cāsthi vai

eraṇḍyāḥ saṅgame prāptaṃ daivād vai nṛpasattama /
tatkṣaṇād divyadehas tu divyayānaṃ samāśritaḥ

dhriyamāṇātapatras tu vījyamāno 'psarogaṇaiḥ /
divyavastraparīdhāno divyālaṅkārabhūṣitaḥ

uparivyāharan bhāryāṃ sa jagāmātmanaḥ purīm /
āgaccha subhage śīghraṃ bhāryā tvaṃ me bhaviṣyasi

siddhavidyādharair yakṣaiḥ sādhuvādena pūjitaḥ /
puṣpavṛṣṭiḥ papātoccairdevarājopakalpitā

etasminn antare rājan patnīṃ bhūyo 'pi cābravīt /
kanyārthaṃ tvaṃ suśaptāsi cyavanena mahātmanā

muñcātmānam avāpya tvaṃ bhavanaṃ dharmacāriṇām /
smāritākāśavacasā nṛpeṇaivaṃ puraṃ gatā

sutān pragṛhya cāgatya bhartāram idam abravīt /
yā gatir mama bhartuḥ syāt sā me nityaṃ bhaviṣyati

uvāca vacanaṃ bhartā śīghraṃ viśa hutāśanam /
amāsomasamāyoge eraṇḍītīrthasaṅgame

tatra yat patitaṃ cāsthi pāpāt tvāṃ tārayiṣyati /
evam astviti taṃ coktvā pakṣiṇī satvaraṃ tadā

āhṛtya tṛṇakāṣṭhāni sampradīpya hutāśanam /
tato yānaṃ samārūḍhā bhartuḥ sā ca sutaiḥ saha

umāmaheśvaraṃ yadvac chrīpatiṃ ca yathā ramā /
tadvaccāvāpa bhartāraṃ tīrthasyāsya prabhāvataḥ

evaṃ yānaṃ samāruhya sabhāryas tu tadā nṛpaḥ /
candraseno devaseno yajñasenas tathāparaḥ

tribhiḥ putraiḥ parivṛto dharmavṛttiparāyaṇaḥ /
viveśa nagarīṃ ramyām ayodhyāṃ devanirmitām

mudā paramayā yuktaḥ sāntaḥ puraparicchadaḥ /
rājyaṃ kṛtvā varṣalakṣaṃ tataḥ prāptaḥ śivālayam

eraṇḍīśvaram abhyarcya eraṇḍyāḥ saṅgame nṛpa /
pañcāśītisahasrāṇi kṣatriyāṇāṃ mahātmanām

gatāni tatra rājendra satyaṃ vai śāmbhavaṃ puram /
etat te kathitaṃ rājann ākhyānaṃ vai purātanam

śravaṇāt kīrtanād vā 'pi gosahasraphalaṃ labhet