સ્કન્દપુરાણ: રેવાખણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 43

ઇતિ શ્રીસ્કન્દપુરાણે રેવાખણ્ડે ચણ્ડવેગામાહાત્મ્યવર્ણનો નામ દ્વિચત્વારિંશો ઽધ્યાય
ર્ક્સ્ અધ્યાય 43
માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
એરણ્ડીનર્મદાયોગં તતો ગચ્છેદ્ યુધિષ્ઠિર ।
તૃતીયા ચણ્ડવેગા ચ સ્વર્ગસોપાનપદ્ધતિઃ

તત્ર સ્નાત્વા દિવં યાન્તિ યે મૃતા ન પુનર્ભવાઃ ।
તિલોદકપ્રદાનેન પિણ્ડપાતેન ભારત

અનેકકાલિકા તૃપ્તિઃ પિતૄણામ્ ઉપજાયતે ।
અમાસોમસમાયોગે રાહુગ્રસ્તે દિવાકરે

એરણ્ડીસઙ્ગમસ્થાને પુણ્યસંખ્યા ન વિદ્યતે ।
એરણ્ડીશ્વરલિઙ્ગં તુ સર્વપાપપ્રણાશનમ્

કુઙ્કુમેન સમાલિપ્ય ગન્ધધૂપૈઃ પ્રપૂજયેત્ ।
દિવ્યં વર્ષસહસ્રં તુ મોદતે શિવસન્નિધૌ

દર્શનાત્ તસ્ય લિઙ્ગસ્ય ગાણપત્યમ્ અવાપ્નુયાત્ ।
ભદ્રરુદ્રેશ્વરં નામ લિઙ્ગં પરમસિદ્ધિદમ્

ભદ્રરુદ્રૌ પુરાકલ્પે ગન્ધર્વૌ ભ્રાતરૌ તથા ।
તમ્ અભ્યર્ચ્ય વિધાનેન ગતૌ વૈદ્યાધરં પુરમ્

ગાયન્તિ પિતરો ગાથાં તથૈવ ચ પિતામહાઃ ।
તિલોદકપ્રદાનેન પિણ્ડપાતેન ભારત

વસેત્ મન્વન્તરાણીહ રુદ્રલોકે ચતુર્દશ ।
અસ્ત્રેણ તુ હતા યે વૈ દૈવાત્ પાપમૃતા નરાઃ

ચતુર્દશ્યાં તુ શ્રાદ્ધેન વૃષોત્સર્ગેણ ભારત ।
વીરલોકમ્ અવાપ્યૈવ તત્ર ક્રીડન્તિ માનવાઃ

તત્ર યસ્ ત્યજતિ પ્રાણાન્ અવશઃ સ્વવશો ઽપિ વા ।
તીર્થસ્યાસ્ય પ્રભાવેણ સ ભવે ન પુનર્ ભવેત્

ચતુર્યુગસહસ્રાણિ રાજા વૈદ્યાધરે પુરે ।
આખ્યાનં કથયિષ્યામિ યથાદૃષ્ટં પુરા ઽનઘ

ચાક્ષુષે ચાન્તરે પ્રાપ્તે આદિકલ્પે કૃતે યુગે ।
નિમિર્નામ પુરા રાજા ચક્રવર્તી વિશામ્પતે

પક્ષિયોનૌ ચ સંપ્રાપ્તઃ કોપાદ્ વૈ બ્રાહ્મણસ્ય ચ ।
અસ્ય તીર્થસ્ય માહાત્મ્યાદ્ દર્શસોમસમાગમે

સ્નાત્વા સંત્યજ્ય તાં યોનિં રાજ્યં કૃત્વા દિવં ગતઃ ।
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ:
કથં સ રાજા સંપ્રાપ્તો માનુષીં ચ તનું પુનઃ

એતદ્ આશ્ચર્યભૂતં મે કથયસ્વ મહામતે ।
માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
સુકન્યાં નામ કન્યાં વૈ યયાચે ચ્યવનો નૃપમ્

રાજ્ઞી ચન્દ્રવતી નામ નિમેરાસીત્ પતિવ્રતા ।
સા પુત્રીં જનયામાસ પ્રાણેભ્યો ઽપિ ગરીયસીમ્

એકદા તુ નૃપશ્રેષ્ઠઃ સુખાસીનો યદૃચ્છયા ।
આગતં ચ્યવનં દૃષ્ટ્વા અર્ઘપાદ્યૈર્ અપૂજયત્

અદ્ય મે સફલં જન્મ ત્વત્પાદામ્બુજદર્શનાત્ ।
અનુગ્રહમ્ ઇમં મન્યે ભોજનં કર્તુમ્ અર્હસિ

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રોવાચ ચ્યવનો મુનિઃ ।
કન્યાં દદાસિ ચેત્ મહ્યં ભાર્યાર્થં ધર્મતત્પરામ્

તદા ભોક્ષ્યે મહીપાલ નો ચેત્ પાપમ્ અવાપ્સ્યસિ ।
રાજોવાચ:
એકા મે દુહિતા બ્રહ્મન્ રાજ્ઞીં યાચસ્વ વર્ણિનીમ્

કન્યાદાને ન શક્તો ઽહં સત્યમ્ એતત્ તવોદિતમ્ ।
તતઃ શ્રુત્વા વચો રાજ્ઞીં મુનિર્ વચનમ્ અબ્રવીત્

કન્યાં દેહિ ચ મે રાજ્ઞિ ગૃહિણઃ પુત્રકારણાત્ ।
પ્રહસ્ય ચાબ્રવીદ્ રાજ્ઞી ન તે યોગ્યા દ્વિજોત્તમ

અન્યદાચક્ષ્વ બ્રહ્મર્ષે તદ્ દદામિ ન સંશયઃ ।
તતઃ કોપાચ્છશાપૈનાં પક્ષિયોનિં તુ ગચ્છસિ

શાપં શ્રુત્વા તતો રાજ્ઞી શશાપાથ મહામુનિમ્ ।
યદિ મે વિદ્યતે સત્યં ભર્તૃભક્તિશ્ ચ નિશ્ચલા

શપ્તા નિરપરાધાહં નેત્રહીનો ભવિષ્યસિ ।
પરસ્પરં ચ તૌ શપ્તૌ નર્મદાતીરમાગતૌ

ચચાર ચ્યવનશ્ ચોગ્રમેરણ્ડીસઙ્ગમે તપઃ ।
દિવ્યં વર્ષસહસ્રં તુ વલ્મીકેન તુ પૂરિતઃ

ગિરેર્ વૈ પૂર્વભાગે તુ મધ્યારણ્યમ્ ઇતિ સ્મૃતમ્ ।
કદમ્બવૃક્ષમ્ આસાદ્ય વને તસ્મિંશ્ ચ દમ્પતી

પુષ્પિતે ફલિતે રમ્યે સંજાતૌ પક્ષિરૂપિણૌ ।
અન્યે ઽપિ પક્ષિણસ્ તત્ર સમુદ્ભૂતાઃ સહસ્રશઃ

જાતિસ્મરા વ્યાહરન્તો માનુષીં ગિરમુત્તમામ્ ।
સારઙ્ગાઃ પક્ષિણસ્ તે તુ સર્વદા હૃષ્ટમાનસાઃ

જ્યેષ્ઠે માસે તુ સંપ્રાપ્તે દાવાગ્નિર્ અદહદ્ વનમ્ ।
પ્રણષ્ટાશ્ ચાણ્ડજાઃ સર્વે જ્વાલામાલાકુલીકૃતાઃ

કોટરે તુ સમાલમ્બ્ય પુત્રૈઃ સહ યથા સુખમ્ ।
એકદા ગર્ભિણી જાતા પક્ષિણી તત્ર ભારત

ભર્તારં પક્ષિણી પ્રાહ કિં ત્વં તિષ્ઠસિ નિર્ભયમ્ ।
ગતાશ્ ચ પક્ષિણઃ સર્વે કિં ત્વં સંહારયિષ્યસિ

તસ્યાસ્ તદ્ વચનં શ્રુત્વા ખેચરો વાક્યમ્ અબ્રવીત્ ।
ભાર્યાં ત્યક્ત્વા સુતાંશ્ ચૈવ યામ્યેકાકી કથં પ્રિયે

ઇતિ લોકે ન વેદે ચ દૃષ્ટં કેનાપિ કુત્રચિત્ ।
પાણિગ્રહેણ યા ભાર્યા સુશીલા ધર્મચારિણી

ત્યક્ત્વા ગચ્છતિ તાં મોહાદ્ ભ્રૂણઘ્નઃ સ તુ કીર્તિતઃ ।
પક્ષિણ્ય્ ઉવાચ:
આત્માનં રક્ષ જીવેશ મૂલભૂતં કુલસ્ય તુ

ભૂયો ઽન્યાસ્તે ભવિષ્યન્તિ ભાર્યાઃ શતસહસ્રશઃ ।
જીવમાને તુ યા પત્યાવન્યં કામયતે વરમ્

સા પાપિષ્ઠા દુરાચારા વિષ્ઠાયાં જાયતે કૃમિઃ ।
વિધવા ભર્તૃહીના યા ઽનુગતા ન સ્વકં પતિમ્

જીવેદ્ વર્ષશતં યાવત્ સા પાપિષ્ઠા પ્રકીર્તિતા ।
પત્યૌ જીવતિ યા નારી મ્રિયતે ભર્તુરગ્રતઃ

ભર્તૃદત્તોદકશ્રાદ્ધૈઃ સા યાતિ પરમાં ગતિમ્ ।
પ્રસાદાદ્ યસ્ય લભ્યેત પુત્રાલઙ્કારકીર્તયઃ

કો ઽન્યઃ પ્રિયતરસ્ તસ્માદ્ ઇહ લોકે પરત્ર ચ ।
સ્વયં પ્રાપ્તસ્ તુ દાવાગ્નિઃ શીઘ્રં ગચ્છ કથં સુતાન્

ત્યક્ત્વા ગચ્છામિ જીવેશ સંહારો વર્તતે ઽધુના ।
હસ્તૌ પાદૌ ન વિદ્યેતે પાવકો નૈવ શામ્યતિ

અશક્તા નીયમાને તુ પક્ષિણશ્ચાણ્ડજીવિનઃ ।
સુતાંસ્ ત્યક્ત્વા તુ યા માતા ભયાર્તા યાતિ ગર્હિતા

સા સપ્તજન્મપર્યન્તં સર્પિણી જાયતે ધ્રુવમ્ ।
એવમ્ ઉક્ત્વા તુ તત્રૈવ પુત્રાણાં ચ પરસ્પરમ્

સા સંગૃહ્ય પ્રયત્નેન યુગ્મં યુગ્મં દમ્પતી ।
સંસ્થાપ્યૈરણ્ડિકાયોગે ભર્તા ભાર્યામ્ ઉવાચ હ

દંષ્ટ્રિભ્યશ્ ચ પ્રયત્નેન રક્ષણીયાઃ સુતા મમ ।
ગચ્છામિ ચ સુતાન્ અન્યાન્ આનેતું સાંપ્રતં પ્રિયે

એવમુક્ત્વા ગતઃ પક્ષી કદમ્બાશ્રિતમન્દિરમ્ ।
સો ઽપશ્યત્ તદા તત્ર મન્દિરં વહ્નિસંકુલમ્

સ્નેહાત્ પ્રવિષ્ટઃ પુત્રાર્થી જ્વાલામાલાવૃતં ગૃહમ્ ।
તં દદાહ તદા વહ્ણિઃ સસુતં સ મહીરુહમ્

દગ્ધસ્ તુ વહ્ણિના તેન વહ્નિપુઞ્જ ઇવાભવત્ ।
ભસ્મીભૂતે વને તસ્મિન્ પ્રાવટ્ કાલઃ સમાગતઃ

એરણ્ડ્યન્તર્જલે તત્ર સર્વં તત્પ્લાવિતં નૃપ ।
અમાસોમસમાયોગે પક્ષિણસ્ તસ્ય ચાસ્થિ વૈ

એરણ્ડ્યાઃ સઙ્ગમે પ્રાપ્તં દૈવાદ્ વૈ નૃપસત્તમ ।
તત્ક્ષણાદ્ દિવ્યદેહસ્ તુ દિવ્યયાનં સમાશ્રિતઃ

ધ્રિયમાણાતપત્રસ્ તુ વીજ્યમાનો ઽપ્સરોગણૈઃ ।
દિવ્યવસ્ત્રપરીધાનો દિવ્યાલઙ્કારભૂષિતઃ

ઉપરિવ્યાહરન્ ભાર્યાં સ જગામાત્મનઃ પુરીમ્ ।
આગચ્છ સુભગે શીઘ્રં ભાર્યા ત્વં મે ભવિષ્યસિ

સિદ્ધવિદ્યાધરૈર્ યક્ષૈઃ સાધુવાદેન પૂજિતઃ ।
પુષ્પવૃષ્ટિઃ પપાતોચ્ચૈર્દેવરાજોપકલ્પિતા

એતસ્મિન્ન્ અન્તરે રાજન્ પત્નીં ભૂયો ઽપિ ચાબ્રવીત્ ।
કન્યાર્થં ત્વં સુશપ્તાસિ ચ્યવનેન મહાત્મના

મુઞ્ચાત્માનમ્ અવાપ્ય ત્વં ભવનં ધર્મચારિણામ્ ।
સ્મારિતાકાશવચસા નૃપેણૈવં પુરં ગતા

સુતાન્ પ્રગૃહ્ય ચાગત્ય ભર્તારમ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્ ।
યા ગતિર્ મમ ભર્તુઃ સ્યાત્ સા મે નિત્યં ભવિષ્યતિ

ઉવાચ વચનં ભર્તા શીઘ્રં વિશ હુતાશનમ્ ।
અમાસોમસમાયોગે એરણ્ડીતીર્થસઙ્ગમે

તત્ર યત્ પતિતં ચાસ્થિ પાપાત્ ત્વાં તારયિષ્યતિ ।
એવમ્ અસ્ત્વિતિ તં ચોક્ત્વા પક્ષિણી સત્વરં તદા

આહૃત્ય તૃણકાષ્ઠાનિ સમ્પ્રદીપ્ય હુતાશનમ્ ।
તતો યાનં સમારૂઢા ભર્તુઃ સા ચ સુતૈઃ સહ

ઉમામહેશ્વરં યદ્વચ્ છ્રીપતિં ચ યથા રમા ।
તદ્વચ્ચાવાપ ભર્તારં તીર્થસ્યાસ્ય પ્રભાવતઃ

એવં યાનં સમારુહ્ય સભાર્યસ્ તુ તદા નૃપઃ ।
ચન્દ્રસેનો દેવસેનો યજ્ઞસેનસ્ તથાપરઃ

ત્રિભિઃ પુત્રૈઃ પરિવૃતો ધર્મવૃત્તિપરાયણઃ ।
વિવેશ નગરીં રમ્યામ્ અયોધ્યાં દેવનિર્મિતામ્

મુદા પરમયા યુક્તઃ સાન્તઃ પુરપરિચ્છદઃ ।
રાજ્યં કૃત્વા વર્ષલક્ષં તતઃ પ્રાપ્તઃ શિવાલયમ્

એરણ્ડીશ્વરમ્ અભ્યર્ચ્ય એરણ્ડ્યાઃ સઙ્ગમે નૃપ ।
પઞ્ચાશીતિસહસ્રાણિ ક્ષત્રિયાણાં મહાત્મનામ્

ગતાનિ તત્ર રાજેન્દ્ર સત્યં વૈ શામ્ભવં પુરમ્ ।
એતત્ તે કથિતં રાજન્ન્ આખ્યાનં વૈ પુરાતનમ્

શ્રવણાત્ કીર્તનાદ્ વા ઽપિ ગોસહસ્રફલં લભેત્