સ્કન્દપુરાણ: રેવાખણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 4

ઇતિ શ્રીસ્કન્દપુરાણે રેવાખણ્ડે રેવાદ્વિતીયા ઽવતારકથનં નામ તૃતીયો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્સ્ અધ્યાય 4
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ:
હિરણ્યતેજસા પૂર્વ રાજ્ઞા વૈ નર્મદા કથં ।
મર્ત્યે ઽવતારિતા દેવી તત્ સર્વં વક્તુમ્ અર્હસિ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
હિરણ્યતેજા રાજર્ષિઃ સોમવંશે મહીપતે ।
સર્વધર્મભૃતાં શ્રેષ્ઠઃ પ્રજાપતિસમો ઽભવત્

એકછત્રાં શશાસોર્વીં સશૈલવનકાનનામ્ ।
ખ્યાતા ચન્દ્રપુરી તસ્ય શક્રસ્યેવામરાવતી

નિરાબાધાઃ પ્રજાસ્ તત્ર ભયદારિદ્ર્યવર્જિતાઃ ।
ચિરાયુષો નરાસ્ તત્ર સમાલક્ષં તુ જીવિનઃ

સ્વયં કામદુઘા ધેનુર્ ધરણી સસ્યશાલિની ।
કૌશેયપટ્ટવસ્ત્રાશ્ ચ વૃક્ષે વૃક્ષે સમુદ્ભવા

એતસ્મિન્ન્ અન્તરે પ્રાપ્તે હ્ય્ અમાવાસ્યાં રવિગ્રહે ।
સત્કારો ઽત્રાસ્તિ દેવાનાં પિતૄણાં ચ વિશેષતઃ

વાપીકૂપસરો દિવ્યં જમ્બૂદ્વીપઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
સ્રવન્તી નિમ્નગા કાચિત્ તસ્મિન્ દ્વીપે ન વિદ્યતે

ગવાં શતસહસ્રાણિ હેમરત્નં મણીંસ્ તથા ।
કોશં હયાન્ અસંખ્યાતાન્ મત્તાંશ્ ચ વરદન્તિનઃ

ગ્રસ્તે ચ રાહુણા સૂર્યે બ્રાહ્મણાન્ પ્રદદૌ નૃપઃ ।
પુરો ધર્મસહસ્રાણિ હેમરત્નમણીંસ્ તથા

અતર્પયત્ પિતૄંશ્ ચાપિ હવ્યકવ્યેન ભારત ।
કશ્મલં જલપાનં ચાપશ્યત્ પિતૃજુગુપ્સિતમ્

ક્ષુત્ક્ષામકણ્ઠતાલ્વોષ્ઠાન્ કશ્મલાંશ્ચ મૃદમ્ભસા ।
નગ્નાન્ મલિનવસ્ત્રાંશ્ ચ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ

હિરણ્યતેજા રાજર્ષિઃ પશ્યતિ સ્મ તદા પિતૄન્ ।
હિરણ્યતેજા ઉવાચ:
કે યૂયં વિકૃતાકારાઃ પ્રેતભૂતા બુભુક્ષિતાઃ

મજ્જન્તે નરકે ઘોરે રૌરવે લોમહર્ષણે ।
કથયધ્વં યથાન્યાયં કર્મ્મણા કેન પાવિતાઃ

પિતર ઊચુઃ:
શૃણુ રાજન્ મહાભાગ કથ્યમાનં નિબોધ ચ ।
સરિદ્ ધીનમ્ ઇદં દ્વીપં ધર્મકર્મવિનાશિતમ્

ન દેવાસ્તૃપ્તિમ્ આયાન્તિ પિતરો વા કથઞ્ચન ।
પિતૄન્ મોચયિતુમ્ શક્તા દુરારાધ્યા સુરૈર્ અપિ

આગમિષ્યતિ દ્વીપે ઽસ્મિન્ રેવા મુક્તિર્ ભવિષ્યતિ ।
એતત્ તે કથિત રાજન્ યથેષ્ટં કર્તુમ્ અર્હસિ

હિરણ્યતેજા ઉવાચ:
પિતૄણાં મોક્ષણં કાર્યં યથા યાન્તિ પરાઙ્ગતિમ્ ।
મયા રાજ્યેન કિં કાર્યં જીવિતશ્ ચ નિરર્થકમ્

એવમ્ ઉક્ત્વા યયૌ રાજા હ્યુદયં સિદ્ધિપર્વતમ્ ।
કન્દમૂલફલાહારઃ શિવધ્યાનપરાયણઃ

દિવ્યં વર્ષસહસ્રં તુ ઉગ્રે તપસિ સંસ્થિત ।
રાજ્ઞસ્ તુ પરમાં ભક્તિં જ્ઞાત્વા વૈ તત્ર ત્ર્યમ્બકઃ

વૃષારૂઢસ્ ત્રિનેત્રશ્ ચ દેવદેવો મહેશ્વર ।
પ્રત્યક્ષ તસ્ય રાજ્ઞશ્ ચ તદ્ આત્માનમ્ અદર્શયત્

સ દૃષ્ટ્વા તાદૃશં રૂપં દેવદેવસ્ય ભારત ।
ત્રિઃ પ્રદક્ષિણમાવૃત્ય સાષ્ટાઙ્ગં પ્રણિપત્ય ચ

સ્તોત્રં ચકાર દેવસ્ય શમ્ભોર્ અમિતતેજસઃ ।
નમસ્તે ઽસ્તુ સુરેશાન શૂલપાણે નમો ઽસ્તુ તે

પૃથિવ્યાપશ્ ચ તેજશ્ ચ વાયુર્ આકાશમ્ એવ ચ ।
શબ્દં સ્પર્શશ્ ચ રૂપશ્ ચ રસો ગન્ધશ્ ચ પઞ્ચમઃ

બુદ્ધિર્ મનસ્ ત્વ્ અહઙ્કારઃ પ્રકૃતિશ્ ચ ગણાસ્ત્રયઃ ।
સર્વાક્ષઃ સર્વગો દેવસકલો નિષ્કલો ઽવ્યય

જિહ્વાચાપલ્યભાવેન ક્લેશિતો ઽસિ મયા પ્રભો ।
બ્રહ્મવિષ્ણ્વાદિ દેવૈશ્ ચ તવાદ્યન્ત ન લભ્યતે

કથં તુ માનુષા પાપાઃ સ્તોતું શક્તા ઉમાધવમ્ ।
હિરણ્યતેજસઃ સ્તોત્રં શ્રુત્વા દેવો જગત્પતિઃ

વરં વૃણુ મહાભાગ યત્ તે મનસિ રોચતે ।
ઉવાચ વચનં રાજા શૂલપાણિં મહેશ્વરમ્

યદિ તુષ્ટો ઽસિ દેવેશ વરં દાતું મમેચ્છસિ ।
સપ્તકલ્પવહાં દેવીં નર્મદામ્ અવતારય

પિતૄણાં મજ્જતાં ઘોરે નરકે દારુણે ભૃશમ્ ।
મુચ્યન્તે તે યથા પ્રેતાસ્ તૃપ્તા યાન્તિ પરાઙ્ગાતિમ્

એવં વરમ્ અહં મન્યે ત્વત્ પ્રસાદાદ્ ઉમાપતે ।
ઈશ્વર ઉવાચ:
અયાચ્યં યાચિતં તાત બ્રહ્મવિષ્ણુસુરાસુરૈઃ

નાવતારયિતું શક્યા તથાન્યૈર્ અલ્પજીવિભિઃ ।
અન્યં યાચસ્વ ભદ્રં તે વરં દાસ્યે ઽધુના તવ

રાજોવાચ:
તતો રાજા મહાભાગઃ પ્રોવાચ શશિભૂષણમ્ ।
ત્વયિ તુષ્ટે મહાદેવે લોકનાથે જગદ્ગુરૌ

સાધ્યાસાધ્યં ન વક્તવ્યં ત્રિષુ લોકેષુ કિંચન ।
જન્માન્તરસહસ્રેણ વર નાન્ય વૃણોમ્યહમ્

ત્યક્ત્વા ચૈવ સરિચ્છ્રેષ્ઠાં નર્મદાં સપ્તકલ્પગામ્ ।
દીયતાં મમ દેવેશ ભૃત્યભૃત્યો ઽસ્મિ શાધિ મામ્

હિરણ્યતેજસો જ્ઞાત્વા નિશ્ચયં માનસં તદા ।
આહૂતા ચ તતો દેવી નર્મદા લોકપાવની

મકરાસનમારૂઢા દિવ્યાભરણભૂષિતા ।
શ્યામવર્ણા મહાતેજા શિવસ્યાગ્રે વ્યવસ્થિતા

ઉમામહેશ્વરૌ નત્વા પાદગ્રહણપૂર્વકમ્ ।
ઉવાચ વચનં દેવીં કિમ્ અર્થં દેવ સંસ્મૃતા

આદેશં દેવ મે દેહિ ત્વદ્ આદેશે સ્થિતા હ્ય્ અહમ્ ।
ઈશ્વર ઉવાચ:
હિરણ્યતેજા નૃપતિસ્ ત્યક્ત્વા રાજ્ય ચ નર્મદે

ચતુર્દશં તપસ્ તેપે ઘોરરૂપં સુદારુણમ્ ।
દિવ્યં વર્ષસહસ્રં તુ ઉગ્રે તપસિ સંસ્થિતઃ

કન્દમૂલફલાહારઃ શિવધ્યાનપરાયણઃ ।
જમ્બૂદ્વીપે ઽવતારં ત્વં કુરુષ્વ ધરણીતલે

ક્ષિપ્રં યાહિ વરારોહે સંસારાર્ણવતારિણિ ।
પ્રેતરૂપાન્ પિતૄન્ સર્વાન્ નરકસ્થાન્ સમુદ્ધર

મુચ્યન્તે યેન ચાઘૌઘાદ્ ધૂતપાપા યથેપ્સિતમ્ ।
નર્મદોવાચા:
મહેશ્વરં શૂલપાણિમ્ એવમ્ અસ્ત્વિતિ ચાબ્રવીત્

નિરાધારા કથં દેવ જમ્બૂદ્વીપે સમાશ્રયે ।
આહૂતાસ્ તે તતસ્ તત્ર પર્વતાશ્ ચ કુલાકુલાઃ

ક્ષણમાત્રં તુ તિષ્ઠધ્વં યેન યાતિ સરિદ્વરા ।
ઊચુશ્ ચ પર્વતાસ્તં ચ અશક્તા ધારણે વયમ્

નર્મદોવાચા:
અશક્તાન્ ધારણે ચૈનાન્ પ્રપશ્યામિ જગત્પતે ।
મમ તોયૌઘપાતેન કલ્લોલપ્રવણાવૃતાઃ

શતધા ભેદમ્ આયાન્તિ ગિરયો વજ્રદારિતાઃ ।
તેષાં મધ્યે સમુત્થાય પ્રાબ્રવીદ્ ઉદયાચલઃ

શિવપ્રસાદસમ્પન્નો હ્ય્ અહં ધારયિતું ક્ષમઃ ।
તતઃ પ્રચલિતા દેવી દત્ત્વા પાદં નગોપરિ

ગગનાત્ પ્રચ્યુતા દેવી પપાત ધરણીતલે ।
વાયુવેગા પુનર્ ભૂત્વા વારુણીં દિશમ્ આશ્રિતા

અકાલપીડિતે લોકે જમ્બૂદ્વીપે ચરાચરે ।
હાહાકારો મહાનાસીત્ ત્રિષુ લોકેષુ ભારત

શ્રુત્વા ચ કલ્કલાશબ્દં ભીષણં લોમહર્ષણમ્ ।
પાતાલાદ્ ઉત્થિતં લિઙ્ગં જ્વલિતં દીપ્તતેજસમ્

હુઙ્કારેણૈવ તદ્ ભદ્રે નર્મદામ્ અબ્રવીદ્ વચ ।
સર્વપાપહરે દેવિ મર્યાદાં વહ સુવ્રતે

ત્વદ્ ધારણાર્થમ્ ઈશેન નિસૃષ્ટાઃ પર્વતાસ્ત્રયઃ ।
વિન્ધ્યશ્ ચતુર્થકસ્ તત્ર શ્રેષ્ઠઃ સર્વમહીભૃતામ્

મેરુશ્ચ હિમવાંસ્ તત્ર કૈલાસશ્ ચ તૃતીયકઃ ।
તદા ભિત્ત્વા ત્રિશૂલેન કીલિતા વસુધાતલે

દ્વાત્રિંશત્ તુ સહસ્રાણિ પ્રવાહ પૂર્વપશ્ચિમે ।
સહસ્રાર્દ્ધશ્ ચ વિસ્તારં દક્ષિણોત્તરમાનતઃ

નૃત્યન્તિ દેવતાસ્ સર્વાઃ શઙ્ખવાદિત્રનિસ્વનૈઃ ।
સિદ્ધા વિદ્યાધરા યક્ષા ગન્ધર્વા કિન્નરા નરાઃ

આદિત્યા વસવો રુદ્રા વિશ્વેદેવા મરુદ્ગણાઃ ।
સ્તુવન્તિ પરયા ભક્ત્યા નર્મદાં સપ્તકલ્પગામ્

હિરણ્યતેજા રાજર્ષિર્ નર્મદાં ચેદમ્ અબ્રવીત્ ।
અનુગ્રહઃ કૃતો દેવિ પિતૄણાં તારણાય મે

ઉવાચ કલ્પગા રાજંસ્ ત્વત્તો ઽન્યઃ કો નુ વૈ ભુવિ ।
પ્રભાવ ઈદૃશો યસ્ય રાજ્ઞશ્ ચામિતતેજસઃ

તપસ્તપ્ત્વા મહેશસ્ય મમાર્થં ત્વં યતો ઽનઘ ।
માતૃકાઃ પૈતૃકા યે યે સાન્તઃ પુરપરિગ્રહાઃ

મમ પ્રભાવાત્ નૃપતે ઉમામાહેશ્વરં પુરમ્ ।
નમસ્કૃત્ય સુરશ્રેષ્ઠાં પુત્રો ઽહં તે વરાનને

સ્નાનં કૃત્વા ચ વિધિવત્ પિતૄન્દેવાંશ્ ચ તર્પયન્ ।
શ્રાદ્ધં પિણ્ડપ્રદાનં ચ તત્ર સર્વમકલ્પયત્

નરકાદુદ્ધૃતાસ્ સર્વે દેવયાનપથે સ્થિતાઃ ।
કૃમિકીટપતઙ્ગાશ્ ચ પક્ષિણશ્ચાણ્ડજાશ્ ચ યે

ભૂતગ્રામઃ સમગ્રશ્ ચ રેજે વિદ્યાધરે પુરે ।
એતત્ તે કથિતં રાજન્ન્ આદિસર્ગાવકલ્પનમ્

કીર્તિતાનિ મયા રેવાવતારાણિ વિશામ્પતે ।
આગતા યેન માર્ગેણ લોકાનુગ્રહકામ્યયા

એષો ઽવતારઃ પ્રથમ આદિકલ્પે કૃતે યુગે ।
દ્વિતીયસ્ તુ તથા સ્કન્દદક્ષસાવર્ણિકે ઽન્તરે

તૃતીયઃ પુરૂરવસા તથા વૈષ્ણવકે ઽન્તરે ।
એતત્ તે કથિતં રાજન્ યથા દૃષ્ટં પુરાતનમ્

સ્નાનાવગાહનાત્ પાનાત્ સ્મરણાત્ કીર્તનાદ્ અપિ ।
અનેકભાવિકં ઘોરમઘં નશ્યતિ તત્ક્ષણાત્

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ:
કૈલાસો હિમવાન્ મેરુઃ કેન કાર્ય્યેણ સુવ્રત ।
નર્મદાતીરમ્ આસાદ્ય નિક્ષિપ્તાઃ પર્વતાસ્ત્રયઃ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
ઉન્માર્ગગામિનીં રેવાં વિન્ધ્યો વૈ ધર્તુમ્ અક્ષમઃ ।
આપગા તોયપૂરેણ પ્લાવિતં જગતીતલમ્

કૃત્વા વ્રજન્તીં દૃષ્ટ્વા વૈ શઙ્કરો લોકશઙ્કરઃ ।
ભિત્ત્વા ભૂમિ ત્રિશૂલેન કીલિતાઃ પર્વતાસ્ત્રયઃ

અત્રાન્તરે ચ વૈદૂર્ય્યગિરૌ વૈ પર્યકલ્પત ।
એતત્ સર્વં સમાસેન શંસિતં ચ મયાનઘ

કથયિષ્યે તથૈવાન્યદ્ યદ્ યદ્ ઇચ્છસિ ભારત