Skandapurāṇa: Revākhaṇḍa (revised text) · Chapter 3

iti śrīrevākhaṇḍe ādikalpakathanaṃ dvitīyo 'dhyāyaḥ ||
RKS adhyāya 3
yudhiṣṭhira uvāca:
revā 'vataraṇaṃ puṇyaṃ saṅgamaṃ liṅgamarcitam /
tīrthayātrāpramāṇaś ca yugamanvantārāṇi ca

parvatasyatu māhātmyaṃ tatra nadyāṃ yathocitam /
parvakālastu devānāṃ tīrthe tīrthe viśeṣataḥ

pattanasya tu māhātmyaṃ tatra vāsaṃ yathocitam /
bhṛgos tu kīrtanaṃ puṇyaṃ brahmahatyāvimocanam

kenā 'vatīrya kāryeṇa jambūdvīpe saridvarā /
śivalokaṃ gatā sā tu tan me vada mahāmune

uktānuktāśca yat kiṃcit kathayasva prasādataḥ /
mārkaṇḍeya uvāca:
śrūyatāṃ rājarājendra kathyamānaṃ nibodha me

hiraṇyakaśipuścāsīd yuge cādye mahā 'suraḥ /
śivaprasādasampanno hyalaṃ mātṛbalotkaṭaḥ

nirjitā devatās tena palāyanaparāyaṇāḥ /
jagmuḥ śaraṇamudvignā bhayārtā bhayavihvalaḥ

śaṅkhacakradharaṃ devaṃ sasārārṇavatāraṇam /
śaraṇaśca prapannāḥ smo mādhavaṃ madhusūdana

agnihotrāś ca vedāśca na devānāṃ ca yājanam /
na svādhyāyo na yajñāśca na hutaṃ pitṛtarpaṇam

vyāvitaṃ dānavair duṣṭair dharmakarma ca nāśitam /
etasminnantare rājan viṣṇunā prabhaviṣṇunā

daityāśca nihatās sarve nṛsiṃhavapuṣā tu te /
punaḥpravartate dharmo devabrāhmaṇayājanam

kṣayitā dānavās sarve pāpakarmmaratā 'dhamāḥ /
gatā tenaiva kāryeṇa narmadā lokadhāriṇī

svārociṣe 'ntare prāpte ādikalpe kṛte yuge /
avatāraṃ punarmartye devī tridaśapūjitā

kariṣyati naraśreṣṭhalokānāṃ hitakāmyayā /
dharmakarmarataṃ jñātvā martyaṃ suragaṇārcitaḥ

mārkaṇḍeya uvāca:
āsītpurā cakravartī somavaṃśe purūravāḥ /
śaśāsa pṛthivīṃ sarvāṃ yathāśakrastriviṣṭapam

ekadā sa nṛpaśreṣṭhaḥ sabhāmadhye purūravāḥ /
papraccha brāhmaṇān vṛddhān vṛddhasevī dhṛtavrataḥ

yajñādibhirvinā kena mānavāḥ pāpamohitāḥ /
svargaṃ prāpurupāyena tanme vada yathātatham

brāhmaṇā ūcuḥ:
āste svarge mahārāja narmadā lokapāvanī /
avatārayatāṃ svargāllokānāṃ pāpahāriṇīm

teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā dvijānāṃ vidhṛtāmanām /
ārādhayāmāsa devamayutaṃ sāgrameva ca

kandamūlaphalaiḥ śākairjalāhārais tathāpi saḥ /
śivabhaktiparo nityaṃ viśuddhenāntarātmanā

tatastuṣṭo mahādevo varaṃ varaya putraka /
dadāmi te na sandeho yatheṣṭaṃ manasepsitam

purūravā uvāca:
yadi tuṣṭo mahādeva varaṃ dātuṃ mamecchasi /
hitāya sarvalokānām avatāraya narmadām

navakhaṇḍās saptadvīpās tv āpagās saritaḥ tathā /
nimagnaṃ narake ghore jagatsarvaṃ mayā śrutam

lakṣayojanaparyyantaṃ jambūdvīpaṃ nirāśrayam /
na devāstṛptimāyānti na mātṛpitṛmānuṣāḥ

etacchrutvā mahādevo naradevasya bhāṣitam /
hara uvāca:
uvāca durlabhaṃ devairayācyaṃ yācyate nṛpa

varamanyaṃ prayacchāmi varjayitvā tu narmadām /
purūravā uvāca:
nānyaṃ varaṃ mahādeva prāṇatyāge 'pi prārthaye

jñātvā tu niścayaṃ rājñastapasogreṇa sādhanam /
ājñāpitā mekalā sā 'vatara tvaṃ sureśvari

purūravāvipākena martyalokahitaṃ kuru /
ājñāpitāgatā sā ca śivasyāgre vyavasthitā

kṛtāñjalipuṭā bhūtvā mamādeśo 'dya dīyatām /
hara uvāca:
svargāt prayāhi reve tvaṃ martyalokaṃ mamājñayā

purūravas tapaḥ satyaṃ kuru kalyāṇi sāmpratam /
narmadovāca:
kathamīśa nirādhārā svargād yāsyāmyahaṃ dharām

tatastadvacanaṃ śrutvā devadeva umāpatiḥ /
āvāhayāmāsa sarvānaṣṭau kulanagottamān

uvāca parvatān devaḥ kaḥ sariddhāraṇe kṣamaḥ /
parvatā ūcuḥ:
śatadhā bhedam āyānti jalāghātān mahādrayaḥ

abhāṣata tato vindhyo dhartumutsahate nadīm /
mama putraḥ sureśāgrya tvatprasādān na saṃśayaḥ

paryaṅka iti vikhyātaḥ kandarpadṛḍhavikramaḥ /
jyeṣṭhaḥ sarvagaṇair yukto mānyaḥ sarvamahībhṛtām

devairapi ca durjñeyaḥ śivāyāś carcane rataḥ /
santyeva parvatās sarve yadyapīha maheśvara

tathāpi dhāraṇe śaktaḥ sa eveha na saṃśayaḥ /
aśaktā vikalā vṛddhās sarva eva mahīdharāḥ

anujñāṃ dehi paryaṅkaḥ kṣamas tāṃ dhartum āpagām /
anujñātaś ca devena paryaṅkaḥ sa nagottamaḥ

uvāca dhārayiṣye 'haṃ tvat prasādān maheśvara /
tataḥ pracalitā devī mūrdhni paryaṅkabhūbhṛta

jalaughavegabhramaṇāt saśailavanakānanā /
plāvitā vasudhā sarvā akālakalitaṃ jagat

stutā devagaṇaiḥ sarvais tadā mekalakanyakā /
maryādāṃ vaha kalyāṇi lokānāṃ hitakāriṇī

tvayā vyāptam idaṃ sarva trailokyaṃ sacarācaram /
tataḥ saṃvṛtarūpeṇa śivājñātaś ca mekalā

pramāṇato yojanānāṃ sahasrāṇyekaviṃśati /
rasātalaṃ sā viviśe tarpayitvā pitāmahān

spṛśa māṃ tvaṃ svahastena ityuktaḥ sa purūravāḥ /
pītvā ca salilaṃ datte pitṛbhyaś ca tilodakam

agaman paramaṃ sthānaṃ yat surair api durlabham /
pavitraṃ paritas sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram

sevyate tena kāryyeṇa narmadā saptakalpagā /
etat te kathitaṃ rājann ākhyānaṃ ca śivoditam

vaivasvatam idānīṃ tu dvāparānte samudyate /
tvaṃ rājā bhrātṛbhiḥ sārddhaṃ satyasaṃdho dṛḍhavrataḥ

tretāyāḥ prathame pāde gaṅgā bhāgīrathī smṛtā /
adahat kapilaś cāsya pitṝṇām ayutāni ṣaṭ

mohitām āyayā viṣṇor gatā saptarasātalam /
eva mandākinī nāma tvanyā gaṅgā saridvarā

mekalātoyasampūrṇās sāgarās saptayantritāḥ /
tṛtīye ca tathā pāde avatīrṇā sarasvatī

sthāneśvaragatā sā tu punargaṅgā samāgame /
gaṅgākanakhale puṇyā gaṅgāsāgarasaṅgame

ūrdhvatīrthe prayāge ca vārāṇasyāṃ viśeṣataḥ /
prācī sarasvatī yatra kurukṣetre ca puṇyadā

praṇaṣṭe dvāvaśāditye pralaye samupasthite /
saptakalpakṣaye vṛtte na mṛtā tena narmadā

saritaś ca kṣayaṃ yānti gaṅgādyāś ca sahasraśaḥ /
narmadā tiṣṭhate devī saptakalpānugāminī

brāhmī sarasvatī mūrtivaiṣṇavī tripathā smṛtā /
narmadā śāṅkarī mūrtir nadyas tisrastridevatāḥ

gaṅgā ca yamunā caiva sarayūś ca sarasvatī /
śatabhāgā candrabhāgā ramyā sindhur mahānadī

irāvatī ca kapilā narmadā savitastikā /
daṇḍakī gaṇḍakī caiva ghargharā ca mahānadī

śoṇo mahānadaś caiva vedikā ca taraṅgiṇī /
brahmavāhā viṣṇuvāhā sāraṅgā gautamī tathā

viśvavāhā dhenumatī apārā aparā tathā /
vetravatī ca kumudā mahātāpī payoṣṇikā

veṇā ca dugdhikā śiprā 'jahāsā 'bhramatī tathā /
kṛṣṇā bhīmarathī caiva tuṅgabhadrā mahānadī

godāvarīti vikhyātā gaṅgā sā dakṣiṇā smṛtā /
nadyaś caiva tathā cānyās sarvatīrthāni sāgarāḥ

sarvāstāḥ pralayaṃ yānti varjayitvā tu kalpagām /
gaṅgā kiṃ varṇyate devī hareṇa śirasā dhṛtā

gaurī vārddhaśarīrasthā śivasya parameṣṭhinaḥ /
narmadā varṇyate devī saptakalpānugāminī

te deśāḥ parvatāḥ puṇyāste grāmāste 'pi cāśramāḥ /
yatra yātā saricchreṣṭhā narmadā saptakalpagā

tribhiḥ sārasvataṃ puṇyaṃ saptāhena tu yāmunam /
sadyaḥ punāti gāṅgeyaṃ darśanād eva narmadā

revātaṭeṣu ye vṛkṣāḥ patitāḥ kālaparyaye /
narmadātoyasaṃspṛṣṭās te 'pi yānti parāṅgatim

revāyā yatra kutrāpi saṅgame bharatarṣabha /
snānaṃ dānaṃ japo homaḥ svādhyāyaḥ pitṛpūjanam

devatārādhanaṃ dīkṣā nyāso dehavisarjanam /
yat kiṃcit kriyate martyais tad anantaphalaṃ smṛtam

gosahasraśataṃ dhenu mahādānāni kṛtsnaśaḥ /
vaiśākhyām athavā mādhyāṃ kārttikyāṃ grahaṇāyane

viṣuve saṃkrame bhānor vyatīpāte ca vaidhṛtau /
darśe dinakṣaye vṛddhau manvādiṣu yugādiṣu

kalpādau ca yugādau ca mātāpitroḥ kṣaye 'hani /
oṃkāre vā bhṛgau kṣetre viśeṣād upasaṅgame

revāyāṃ snānadānāni japahomārcanādikam /
yaḥ kuryān manujaśreṣṭhaḥ so 'śvamedhaphalaṃ labhet

brahmahatyādibhiḥ pāpair mucyate nā 'tra saṃśaya /
kulānāṃ śatam āgāmi samatītaṃ tathā śatam

uddharedātmanā sārddhaṃ revātīrthāvagāhanāt /
grāmārddhaṃ grāmam ekaṃ vā yo dadyān narmadātaṭe

sa labhed vipulāṃ lakṣmīmatyantaphalam aśnute /
narmadātīrasambhūtāṃ mṛdaṃ mūrdhni bibharti yaḥ

bibharti mūrtim arkasyatamonāśāya kevalam /
yatra yatra naraḥ snāyāt narmadāyā yudhiṣṭhira

prāpnuyād aśvamedhasya phalam etac chivoditam /
narmadātoyapānasya snānasya prekṣaṇasya ca

api cāndrāyaṇaśata tulyaṃ bhavati vā na vā /
narmadā kīrtayed yas tu prātar utthāya mānavaḥ

saptajanmakṛtaṃ pāpaṃ tatkṣaṇād eva naśyati /
saṅgamena samāyuktā narmadāliṅgasaṅgatā /
hayamedhaphalaṃ tatra snātvā śivapuraṃ vrajet