Skandapurāṇa: Revākhaṇḍa (revised text) · Chapter 37

iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe kapilāvatāro nāma ṣaṭtriṃśo 'dhyāyaḥ ||
RKS adhyāya 37
mārkaṇḍeya uvāca:
svāyambhuve 'ntare prāpte ādikalpe kṛte yuge /
arundhatīprasūtāyā dākṣāyaṇyās suto 'bhavat

viśravāṃ nāma rājā 'bhūc chakratulyaparākramaḥ /
mathurādhipatiḥ śrīmāṃś cakravartī mahābalaḥ

nirjitā 'maradaityāś ca sa rājā maghavā tviva /
sarvakāmasamṛddhāś ca brāhmaṇāś cetare janāḥ

evaṃ śāsayataḥ pṛthvīṃ dhanadhānyasamākulām /
na durbhikṣaṃ na dāridryaṃ kvacid astiṃ mahītale

etasminn antare prāpte prasthito 'marakaṇṭakam /
snātvā ca koṭitīrthe vai samabhyarcya maheśvaram

dakṣiṇāṃ mūrtim āśritya tasya devasya bhārata /
samādhistho bhaved yāvat sa rājā dharmavatsalaḥ

tāvat paśyati madhyāhne pratīcyādityamaṇḍalāt /
dvau sūryau pūrvadigbhāge gatau dvau dākṣiṇāṃ diśam

dvau pātālaṃ tathā corddhvaṃ dvau sūryau caṇḍarūpiṇau /
kālaḥ saṃvartako vahniḥ prajajvāla tadā nṛpa

raudrāś ca dāruṇā vātā vavuḥ pralayakāriṇaḥ /
digdāho bhūmikampaś ca utkāpātāś ca dāruṇāḥ

patitās siddhagandharvā devalokāt sakinnarāḥ /
vidyādharās tathā yakṣāḥ karmacchedādiva vyutāḥ

vidyādharyo rudantyaś ca tathaivāpsarasas tathā /
prajajvāla mahāvahṇiḥ saśailavanakānanām

bhasmīkṛtya dharāṃ sarvāṃ revākūlam ivāgamat /
tṛṣārto dāhasantaptas tadābhūt nṛpasattamaḥ

samudyataḥ payaḥ pātuṃ yāvat paśyati mekalām /
tāvat tan madhyamārge tu vāri kiṃcin na vidyate

pravāho reṇubhūtaś ca dṛśyate na tu narmadā /
saritaḥ sāgarān chailān babhrāma sa sarāṃsi ca

jalaṃ pātuṃ na kutrāpi labdhavān sa nṛpottamaḥ /
apaśyat narmadāṃ devīṃ vindhyaṃ girivarottamam

praviṣṭo narmadāmadhye nṛpaś cintākulo 'bhavat /
jalaṃ vinādya maraṇaṃ niyataṃ me na saṃśaya

antarhitaṃ jagat kṛtsnaṃ na ca kiṃcij jalaṃ vinā /
cintayitvā nṛpaśreṣṭha oṃkāraṃ ca samāśrayat

parvatārohaṇaṃ yāvat tṛṣārtaḥ kartum icchati /
tāvat paśyati rājāsau tatra vai kalpaśākhinam

phalitaṃ puṣpitaṃ ramyaṃ śākhābhir upaśobhitam /
taṃ dṛṣṭvā śayito rājā chāyāṃ prāpya suśītalām

śarīram amṛtaṃ bhūtaṃ jīvitāśābhavat tadā /
apaśyat puruṣaṃ tatra śayānaṃ dīptatejasam

tad ucchvāsena lokā vai kampitāś corddhvaśas tadā /
pātālāni tathā sapta niḥśvāsena yudhiṣṭhira

kumbhāḥ pārśve ca catvāras tasya tiṣṭhanti sodakāḥ /
tān dṛṣṭvā cintayāmāsa tṛṣārto nṛpasattamaḥ

bodhaye sukhasuptaṃ no nādattaṃ ca pibāmy aham /
kiṃ karomītī saṃcintya taṃ praṇamya sthito nṛpaḥ

mānuṣīṃ tanum āśritya sthito 'yaṃ puruṣottamaḥ /
svayaṃ prajāpatir devo hartā kartā jagatprabhuḥ

tato 'paśyad dvitīyaṃ ca puruṣaṃ dīptatejasam /
vṛṣārūḍhaṃ trinetraṃ ca śūlapāṇipinākinam

bhasmojjvalitagātraṃ ca jaṭāmukuṭadhāriṇam /
kapālamālābharaṇaṃ taḍijjyotiḥsamaprabham

daṃṣṭrākarālaṃ puruṣaṃ piṅgākṣaṃ śaśiśekharam /
taṃ dṛṣṭvā tādṛśaṃ rūpaṃ sarveṣāṃ lomaharṣaṇam

rājā tuṣṭāva deveśaṃ sarvadevanamaskṛtam /
jaya deva mahādeva ādideva namo 'stu te

tṛṣā māṃ bādhate deva śūlapāṇe śṛṇuṣva tat /
prayaccha śītalaṃ toyaṃ yena jīvāmi śaṅkara

tasya tadvacanaṃ śrutvā prahasann abravīc chivaḥ /
jalpatas tasya devasya cāsye dṛṣṭāḥ samantataḥ

surā brahmarṣayo lokāḥ sapta caiva carācarāḥ /
pātālāni ca bhūtāni gandharvoragarākṣasāḥ

tato dadarśa nārīṃ ca samudvignāṃ samāgatām /
rajo guṇṭhita sarvāṅgīṃ rudhireṇa pariplutām

anantadīptatejaskāṃ mārutoddhūtamūrdhajām /
bālaṃ nidhāya vāmorau kanyāṃ caiva stanāntare

brahmasūtratridaṇḍābhyāṃ kuṇḍalābhyāṃ alaṃkṛtām /
dṛṣṭvā tāṃ sa tato rājā provāca vacanaṃ tadā

jaya devi mahādevi lokānugrahakāriṇi /
tṛṣayāplutadeho 'haṃ jalaṃ pāyaya mām iha

tasya tadvacanaṃ śrutvā taṃ prāha parameśvarī /
stanyaṃ piba mahīpa tvaṃ yadi tvāṃ vādhate tṛṣā

tasyās tadvacanaṃ śrutvā cintayāmāsa pārthivaḥ /
stanaṃ pāsyāmi deveśi nārī vacanam abravīt

pratijñātaṃ mayā pūrvaṃ sutejas te nṛpottama /
agre nyasya stanaṃ tvāṃ vai paścād dāsyāmi bālakam

tasmāt piba mahābhāga stanyaṃ me nāsti pātakam /
tata provāca nṛpatis tāṃ nārīṃ kāmarūpiṇīm

akāryam etat sarveṣāṃ mādṛśānāṃ kutaḥ kathā /
anyo 'nyaṃ jalpatāṃ teṣāṃ sā tatrāntaradhīyata

kva gatā 'si mahādevīty uktvā vismayam āgataḥ /
svapnalabdhā yathā vārtā niṣkalā pratibhāsate

indrajālam ayaṃ yadvan mṛgatṛṣṇājalaṃ yathā /
evaṃ cintayatas tasya punaragre vyavasthitā

tāṃ dṛṣṭvaiva tato rājā sāṣṭāṅgaṃ praṇipatya ca /
kāsi tvaṃ hi varārohe satyam etad bravīhi me

umā kātyāyanī gaṅgā vedamātā sarasvatī /
brahmāṇī ca mahālakṣmīḥ kathayasva prasādataḥ

samānaḥ puruṣaḥ ko 'yaṃ kumbhāś catvāra eva ke /
vṛṣārūḍhastrinetraś ca ko 'yaṃ śūlapinākadhṛk

utsaṅge nihitaḥ ko 'yaṃ bālakaḥ kā ca kanyakā /
mūrkho 'haṃ nābhijānāmi jananaṃ maraṇaṃ yathā

stry uvāca:
pṛthivīṃ viddhi māṃ rājan saptadvīpairalaṃkṛtām /
saptapātālalokaiś ca saśailavanakānanām

saritaḥ sāgarāḥ śailāmamodaranivāsinaḥ /
vyāptaṃ mayā jagat sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram

paryaṅkaśāyinaṃ devaṃ śaṅkhacakragadādharam /
jagadyoniṃ hariṃ viddhi saṃsārārṇavatāraṇam

trinetraṃ śūlapāṇiṃ ca viddhi devaṃ maheśvaram /
vṛṣārūḍhaṃ mahādevaṃ lokanāthaṃ jagatpatim

utsaṅgasthaṃ śiśuṃ viddhi brahmāṇaṃ sṛṣṭikārakam /
tribhir vyāptaṃ jagatsarvaṃ brahmaviṣṇumaheśvaraiḥ

jagatsṛṣṭikaro brahmā svayaṃ pālayitā hariḥ /
saṃhārakārako rudras tribhir vyāptaṃ jagat tataḥ

kalaśāṃś caturo viddhi samudrān parvatasthitān /
stanamadhye gatāṃ kanyāṃ narmadāṃ viddhipāvanīm

etac chrutvā vaco rājā vismayaṃ paramaṃ gataḥ /
tataḥ kālena mahatā punaḥ sṛṣṭiḥ pravartate

sarvalokahitārthāya brahmaviṣṇumaheśvarāḥ /
kalpe kalpe mayā dṛṣṭam etat sarvaṃ yudhiṣṭhira

nyagrodhaḥ kalpavṛkṣaś ca oṃkāraḥ saptakalpagā /
ahaṃ vaidūryaśailaś ca paraliṅgāni bhārata

akṣayaṃ vā 'vyayaṃ caitat sarvaṃ jānīhi tattvataḥ /
etat te kathitaṃ rājan yat pṛṣṭo 'haṃ tvayā 'nagha

bhaktastvaṃ śravaṇe śraddhā purāṇānāṃ na saṃśayaḥ /
śravaṇāt kīrtanād asya mucyate bhavabandhanāt