સ્કન્દપુરાણ: રેવાખણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 37

ઇતિ શ્રીસ્કન્દપુરાણે રેવાખણ્ડે કપિલાવતારો નામ ષટ્ત્રિંશો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્સ્ અધ્યાય 37
માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
સ્વાયમ્ભુવે ઽન્તરે પ્રાપ્તે આદિકલ્પે કૃતે યુગે ।
અરુન્ધતીપ્રસૂતાયા દાક્ષાયણ્યાસ્ સુતો ઽભવત્

વિશ્રવાં નામ રાજા ઽભૂચ્ છક્રતુલ્યપરાક્રમઃ ।
મથુરાધિપતિઃ શ્રીમાંશ્ ચક્રવર્તી મહાબલઃ

નિર્જિતા ઽમરદૈત્યાશ્ ચ સ રાજા મઘવા ત્વિવ ।
સર્વકામસમૃદ્ધાશ્ ચ બ્રાહ્મણાશ્ ચેતરે જનાઃ

એવં શાસયતઃ પૃથ્વીં ધનધાન્યસમાકુલામ્ ।
ન દુર્ભિક્ષં ન દારિદ્ર્યં ક્વચિદ્ અસ્તિં મહીતલે

એતસ્મિન્ન્ અન્તરે પ્રાપ્તે પ્રસ્થિતો ઽમરકણ્ટકમ્ ।
સ્નાત્વા ચ કોટિતીર્થે વૈ સમભ્યર્ચ્ય મહેશ્વરમ્

દક્ષિણાં મૂર્તિમ્ આશ્રિત્ય તસ્ય દેવસ્ય ભારત ।
સમાધિસ્થો ભવેદ્ યાવત્ સ રાજા ધર્મવત્સલઃ

તાવત્ પશ્યતિ મધ્યાહ્ને પ્રતીચ્યાદિત્યમણ્ડલાત્ ।
દ્વૌ સૂર્યૌ પૂર્વદિગ્ભાગે ગતૌ દ્વૌ દાક્ષિણાં દિશમ્

દ્વૌ પાતાલં તથા ચોર્દ્ધ્વં દ્વૌ સૂર્યૌ ચણ્ડરૂપિણૌ ।
કાલઃ સંવર્તકો વહ્નિઃ પ્રજજ્વાલ તદા નૃપ

રૌદ્રાશ્ ચ દારુણા વાતા વવુઃ પ્રલયકારિણઃ ।
દિગ્દાહો ભૂમિકમ્પશ્ ચ ઉત્કાપાતાશ્ ચ દારુણાઃ

પતિતાસ્ સિદ્ધગન્ધર્વા દેવલોકાત્ સકિન્નરાઃ ।
વિદ્યાધરાસ્ તથા યક્ષાઃ કર્મચ્છેદાદિવ વ્યુતાઃ

વિદ્યાધર્યો રુદન્ત્યશ્ ચ તથૈવાપ્સરસસ્ તથા ।
પ્રજજ્વાલ મહાવહ્ણિઃ સશૈલવનકાનનામ્

ભસ્મીકૃત્ય ધરાં સર્વાં રેવાકૂલમ્ ઇવાગમત્ ।
તૃષાર્તો દાહસન્તપ્તસ્ તદાભૂત્ નૃપસત્તમઃ

સમુદ્યતઃ પયઃ પાતું યાવત્ પશ્યતિ મેકલામ્ ।
તાવત્ તન્ મધ્યમાર્ગે તુ વારિ કિંચિન્ ન વિદ્યતે

પ્રવાહો રેણુભૂતશ્ ચ દૃશ્યતે ન તુ નર્મદા ।
સરિતઃ સાગરાન્ છૈલાન્ બભ્રામ સ સરાંસિ ચ

જલં પાતું ન કુત્રાપિ લબ્ધવાન્ સ નૃપોત્તમઃ ।
અપશ્યત્ નર્મદાં દેવીં વિન્ધ્યં ગિરિવરોત્તમમ્

પ્રવિષ્ટો નર્મદામધ્યે નૃપશ્ ચિન્તાકુલો ઽભવત્ ।
જલં વિનાદ્ય મરણં નિયતં મે ન સંશય

અન્તર્હિતં જગત્ કૃત્સ્નં ન ચ કિંચિજ્ જલં વિના ।
ચિન્તયિત્વા નૃપશ્રેષ્ઠ ઓંકારં ચ સમાશ્રયત્

પર્વતારોહણં યાવત્ તૃષાર્તઃ કર્તુમ્ ઇચ્છતિ ।
તાવત્ પશ્યતિ રાજાસૌ તત્ર વૈ કલ્પશાખિનમ્

ફલિતં પુષ્પિતં રમ્યં શાખાભિર્ ઉપશોભિતમ્ ।
તં દૃષ્ટ્વા શયિતો રાજા છાયાં પ્રાપ્ય સુશીતલામ્

શરીરમ્ અમૃતં ભૂતં જીવિતાશાભવત્ તદા ।
અપશ્યત્ પુરુષં તત્ર શયાનં દીપ્તતેજસમ્

તદ્ ઉચ્છ્વાસેન લોકા વૈ કમ્પિતાશ્ ચોર્દ્ધ્વશસ્ તદા ।
પાતાલાનિ તથા સપ્ત નિઃશ્વાસેન યુધિષ્ઠિર

કુમ્ભાઃ પાર્શ્વે ચ ચત્વારસ્ તસ્ય તિષ્ઠન્તિ સોદકાઃ ।
તાન્ દૃષ્ટ્વા ચિન્તયામાસ તૃષાર્તો નૃપસત્તમઃ

બોધયે સુખસુપ્તં નો નાદત્તં ચ પિબામ્ય્ અહમ્ ।
કિં કરોમીતી સંચિન્ત્ય તં પ્રણમ્ય સ્થિતો નૃપઃ

માનુષીં તનુમ્ આશ્રિત્ય સ્થિતો ઽયં પુરુષોત્તમઃ ।
સ્વયં પ્રજાપતિર્ દેવો હર્તા કર્તા જગત્પ્રભુઃ

તતો ઽપશ્યદ્ દ્વિતીયં ચ પુરુષં દીપ્તતેજસમ્ ।
વૃષારૂઢં ત્રિનેત્રં ચ શૂલપાણિપિનાકિનમ્

ભસ્મોજ્જ્વલિતગાત્રં ચ જટામુકુટધારિણમ્ ।
કપાલમાલાભરણં તડિજ્જ્યોતિઃસમપ્રભમ્

દંષ્ટ્રાકરાલં પુરુષં પિઙ્ગાક્ષં શશિશેખરમ્ ।
તં દૃષ્ટ્વા તાદૃશં રૂપં સર્વેષાં લોમહર્ષણમ્

રાજા તુષ્ટાવ દેવેશં સર્વદેવનમસ્કૃતમ્ ।
જય દેવ મહાદેવ આદિદેવ નમો ઽસ્તુ તે

તૃષા માં બાધતે દેવ શૂલપાણે શૃણુષ્વ તત્ ।
પ્રયચ્છ શીતલં તોયં યેન જીવામિ શઙ્કર

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રહસન્ન્ અબ્રવીચ્ છિવઃ ।
જલ્પતસ્ તસ્ય દેવસ્ય ચાસ્યે દૃષ્ટાઃ સમન્તતઃ

સુરા બ્રહ્મર્ષયો લોકાઃ સપ્ત ચૈવ ચરાચરાઃ ।
પાતાલાનિ ચ ભૂતાનિ ગન્ધર્વોરગરાક્ષસાઃ

તતો દદર્શ નારીં ચ સમુદ્વિગ્નાં સમાગતામ્ ।
રજો ગુણ્ઠિત સર્વાઙ્ગીં રુધિરેણ પરિપ્લુતામ્

અનન્તદીપ્તતેજસ્કાં મારુતોદ્ધૂતમૂર્ધજામ્ ।
બાલં નિધાય વામોરૌ કન્યાં ચૈવ સ્તનાન્તરે

બ્રહ્મસૂત્રત્રિદણ્ડાભ્યાં કુણ્ડલાભ્યાં અલંકૃતામ્ ।
દૃષ્ટ્વા તાં સ તતો રાજા પ્રોવાચ વચનં તદા

જય દેવિ મહાદેવિ લોકાનુગ્રહકારિણિ ।
તૃષયાપ્લુતદેહો ઽહં જલં પાયય મામ્ ઇહ

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા તં પ્રાહ પરમેશ્વરી ।
સ્તન્યં પિબ મહીપ ત્વં યદિ ત્વાં વાધતે તૃષા

તસ્યાસ્ તદ્વચનં શ્રુત્વા ચિન્તયામાસ પાર્થિવઃ ।
સ્તનં પાસ્યામિ દેવેશિ નારી વચનમ્ અબ્રવીત્

પ્રતિજ્ઞાતં મયા પૂર્વં સુતેજસ્ તે નૃપોત્તમ ।
અગ્રે ન્યસ્ય સ્તનં ત્વાં વૈ પશ્ચાદ્ દાસ્યામિ બાલકમ્

તસ્માત્ પિબ મહાભાગ સ્તન્યં મે નાસ્તિ પાતકમ્ ।
તત પ્રોવાચ નૃપતિસ્ તાં નારીં કામરૂપિણીમ્

અકાર્યમ્ એતત્ સર્વેષાં માદૃશાનાં કુતઃ કથા ।
અન્યો ઽન્યં જલ્પતાં તેષાં સા તત્રાન્તરધીયત

ક્વ ગતા ઽસિ મહાદેવીત્ય્ ઉક્ત્વા વિસ્મયમ્ આગતઃ ।
સ્વપ્નલબ્ધા યથા વાર્તા નિષ્કલા પ્રતિભાસતે

ઇન્દ્રજાલમ્ અયં યદ્વન્ મૃગતૃષ્ણાજલં યથા ।
એવં ચિન્તયતસ્ તસ્ય પુનરગ્રે વ્યવસ્થિતા

તાં દૃષ્ટ્વૈવ તતો રાજા સાષ્ટાઙ્ગં પ્રણિપત્ય ચ ।
કાસિ ત્વં હિ વરારોહે સત્યમ્ એતદ્ બ્રવીહિ મે

ઉમા કાત્યાયની ગઙ્ગા વેદમાતા સરસ્વતી ।
બ્રહ્માણી ચ મહાલક્ષ્મીઃ કથયસ્વ પ્રસાદતઃ

સમાનઃ પુરુષઃ કો ઽયં કુમ્ભાશ્ ચત્વાર એવ કે ।
વૃષારૂઢસ્ત્રિનેત્રશ્ ચ કો ઽયં શૂલપિનાકધૃક્

ઉત્સઙ્ગે નિહિતઃ કો ઽયં બાલકઃ કા ચ કન્યકા ।
મૂર્ખો ઽહં નાભિજાનામિ જનનં મરણં યથા

સ્ત્ર્ય્ ઉવાચ:
પૃથિવીં વિદ્ધિ માં રાજન્ સપ્તદ્વીપૈરલંકૃતામ્ ।
સપ્તપાતાલલોકૈશ્ ચ સશૈલવનકાનનામ્

સરિતઃ સાગરાઃ શૈલામમોદરનિવાસિનઃ ।
વ્યાપ્તં મયા જગત્ સર્વં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્

પર્યઙ્કશાયિનં દેવં શઙ્ખચક્રગદાધરમ્ ।
જગદ્યોનિં હરિં વિદ્ધિ સંસારાર્ણવતારણમ્

ત્રિનેત્રં શૂલપાણિં ચ વિદ્ધિ દેવં મહેશ્વરમ્ ।
વૃષારૂઢં મહાદેવં લોકનાથં જગત્પતિમ્

ઉત્સઙ્ગસ્થં શિશું વિદ્ધિ બ્રહ્માણં સૃષ્ટિકારકમ્ ।
ત્રિભિર્ વ્યાપ્તં જગત્સર્વં બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરૈઃ

જગત્સૃષ્ટિકરો બ્રહ્મા સ્વયં પાલયિતા હરિઃ ।
સંહારકારકો રુદ્રસ્ ત્રિભિર્ વ્યાપ્તં જગત્ તતઃ

કલશાંશ્ ચતુરો વિદ્ધિ સમુદ્રાન્ પર્વતસ્થિતાન્ ।
સ્તનમધ્યે ગતાં કન્યાં નર્મદાં વિદ્ધિપાવનીમ્

એતચ્ છ્રુત્વા વચો રાજા વિસ્મયં પરમં ગતઃ ।
તતઃ કાલેન મહતા પુનઃ સૃષ્ટિઃ પ્રવર્તતે

સર્વલોકહિતાર્થાય બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ ।
કલ્પે કલ્પે મયા દૃષ્ટમ્ એતત્ સર્વં યુધિષ્ઠિર

ન્યગ્રોધઃ કલ્પવૃક્ષશ્ ચ ઓંકારઃ સપ્તકલ્પગા ।
અહં વૈદૂર્યશૈલશ્ ચ પરલિઙ્ગાનિ ભારત

અક્ષયં વા ઽવ્યયં ચૈતત્ સર્વં જાનીહિ તત્ત્વતઃ ।
એતત્ તે કથિતં રાજન્ યત્ પૃષ્ટો ઽહં ત્વયા ઽનઘ

ભક્તસ્ત્વં શ્રવણે શ્રદ્ધા પુરાણાનાં ન સંશયઃ ।
શ્રવણાત્ કીર્તનાદ્ અસ્ય મુચ્યતે ભવબન્ધનાત્