સ્કન્દપુરાણ: રેવાખણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 3

ઇતિ શ્રીરેવાખણ્ડે આદિકલ્પકથનં દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્સ્ અધ્યાય 3
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ:
રેવા ઽવતરણં પુણ્યં સઙ્ગમં લિઙ્ગમર્ચિતમ્ ।
તીર્થયાત્રાપ્રમાણશ્ ચ યુગમન્વન્તારાણિ ચ

પર્વતસ્યતુ માહાત્મ્યં તત્ર નદ્યાં યથોચિતમ્ ।
પર્વકાલસ્તુ દેવાનાં તીર્થે તીર્થે વિશેષતઃ

પત્તનસ્ય તુ માહાત્મ્યં તત્ર વાસં યથોચિતમ્ ।
ભૃગોસ્ તુ કીર્તનં પુણ્યં બ્રહ્મહત્યાવિમોચનમ્

કેના ઽવતીર્ય કાર્યેણ જમ્બૂદ્વીપે સરિદ્વરા ।
શિવલોકં ગતા સા તુ તન્ મે વદ મહામુને

ઉક્તાનુક્તાશ્ચ યત્ કિંચિત્ કથયસ્વ પ્રસાદતઃ ।
માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
શ્રૂયતાં રાજરાજેન્દ્ર કથ્યમાનં નિબોધ મે

હિરણ્યકશિપુશ્ચાસીદ્ યુગે ચાદ્યે મહા ઽસુરઃ ।
શિવપ્રસાદસમ્પન્નો હ્યલં માતૃબલોત્કટઃ

નિર્જિતા દેવતાસ્ તેન પલાયનપરાયણાઃ ।
જગ્મુઃ શરણમુદ્વિગ્ના ભયાર્તા ભયવિહ્વલઃ

શઙ્ખચક્રધરં દેવં સસારાર્ણવતારણમ્ ।
શરણશ્ચ પ્રપન્નાઃ સ્મો માધવં મધુસૂદન

અગ્નિહોત્રાશ્ ચ વેદાશ્ચ ન દેવાનાં ચ યાજનમ્ ।
ન સ્વાધ્યાયો ન યજ્ઞાશ્ચ ન હુતં પિતૃતર્પણમ્

વ્યાવિતં દાનવૈર્ દુષ્ટૈર્ ધર્મકર્મ ચ નાશિતમ્ ।
એતસ્મિન્નન્તરે રાજન્ વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના

દૈત્યાશ્ચ નિહતાસ્ સર્વે નૃસિંહવપુષા તુ તે ।
પુનઃપ્રવર્તતે ધર્મો દેવબ્રાહ્મણયાજનમ્

ક્ષયિતા દાનવાસ્ સર્વે પાપકર્મ્મરતા ઽધમાઃ ।
ગતા તેનૈવ કાર્યેણ નર્મદા લોકધારિણી

સ્વારોચિષે ઽન્તરે પ્રાપ્તે આદિકલ્પે કૃતે યુગે ।
અવતારં પુનર્મર્ત્યે દેવી ત્રિદશપૂજિતા

કરિષ્યતિ નરશ્રેષ્ઠલોકાનાં હિતકામ્યયા ।
ધર્મકર્મરતં જ્ઞાત્વા મર્ત્યં સુરગણાર્ચિતઃ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
આસીત્પુરા ચક્રવર્તી સોમવંશે પુરૂરવાઃ ।
શશાસ પૃથિવીં સર્વાં યથાશક્રસ્ત્રિવિષ્ટપમ્

એકદા સ નૃપશ્રેષ્ઠઃ સભામધ્યે પુરૂરવાઃ ।
પપ્રચ્છ બ્રાહ્મણાન્ વૃદ્ધાન્ વૃદ્ધસેવી ધૃતવ્રતઃ

યજ્ઞાદિભિર્વિના કેન માનવાઃ પાપમોહિતાઃ ।
સ્વર્ગં પ્રાપુરુપાયેન તન્મે વદ યથાતથમ્

બ્રાહ્મણા ઊચુઃ:
આસ્તે સ્વર્ગે મહારાજ નર્મદા લોકપાવની ।
અવતારયતાં સ્વર્ગાલ્લોકાનાં પાપહારિણીમ્

તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા દ્વિજાનાં વિધૃતામનામ્ ।
આરાધયામાસ દેવમયુતં સાગ્રમેવ ચ

કન્દમૂલફલૈઃ શાકૈર્જલાહારૈસ્ તથાપિ સઃ ।
શિવભક્તિપરો નિત્યં વિશુદ્ધેનાન્તરાત્મના

તતસ્તુષ્ટો મહાદેવો વરં વરય પુત્રક ।
દદામિ તે ન સન્દેહો યથેષ્ટં મનસેપ્સિતમ્

પુરૂરવા ઉવાચ:
યદિ તુષ્ટો મહાદેવ વરં દાતું મમેચ્છસિ ।
હિતાય સર્વલોકાનામ્ અવતારય નર્મદામ્

નવખણ્ડાસ્ સપ્તદ્વીપાસ્ ત્વ્ આપગાસ્ સરિતઃ તથા ।
નિમગ્નં નરકે ઘોરે જગત્સર્વં મયા શ્રુતમ્

લક્ષયોજનપર્ય્યન્તં જમ્બૂદ્વીપં નિરાશ્રયમ્ ।
ન દેવાસ્તૃપ્તિમાયાન્તિ ન માતૃપિતૃમાનુષાઃ

એતચ્છ્રુત્વા મહાદેવો નરદેવસ્ય ભાષિતમ્ ।
હર ઉવાચ:
ઉવાચ દુર્લભં દેવૈરયાચ્યં યાચ્યતે નૃપ

વરમન્યં પ્રયચ્છામિ વર્જયિત્વા તુ નર્મદામ્ ।
પુરૂરવા ઉવાચ:
નાન્યં વરં મહાદેવ પ્રાણત્યાગે ઽપિ પ્રાર્થયે

જ્ઞાત્વા તુ નિશ્ચયં રાજ્ઞસ્તપસોગ્રેણ સાધનમ્ ।
આજ્ઞાપિતા મેકલા સા ઽવતર ત્વં સુરેશ્વરિ

પુરૂરવાવિપાકેન મર્ત્યલોકહિતં કુરુ ।
આજ્ઞાપિતાગતા સા ચ શિવસ્યાગ્રે વ્યવસ્થિતા

કૃતાઞ્જલિપુટા ભૂત્વા મમાદેશો ઽદ્ય દીયતામ્ ।
હર ઉવાચ:
સ્વર્ગાત્ પ્રયાહિ રેવે ત્વં મર્ત્યલોકં મમાજ્ઞયા

પુરૂરવસ્ તપઃ સત્યં કુરુ કલ્યાણિ સામ્પ્રતમ્ ।
નર્મદોવાચ:
કથમીશ નિરાધારા સ્વર્ગાદ્ યાસ્યામ્યહં ધરામ્

તતસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા દેવદેવ ઉમાપતિઃ ।
આવાહયામાસ સર્વાનષ્ટૌ કુલનગોત્તમાન્

ઉવાચ પર્વતાન્ દેવઃ કઃ સરિદ્ધારણે ક્ષમઃ ।
પર્વતા ઊચુઃ:
શતધા ભેદમ્ આયાન્તિ જલાઘાતાન્ મહાદ્રયઃ

અભાષત તતો વિન્ધ્યો ધર્તુમુત્સહતે નદીમ્ ।
મમ પુત્રઃ સુરેશાગ્ર્ય ત્વત્પ્રસાદાન્ ન સંશયઃ

પર્યઙ્ક ઇતિ વિખ્યાતઃ કન્દર્પદૃઢવિક્રમઃ ।
જ્યેષ્ઠઃ સર્વગણૈર્ યુક્તો માન્યઃ સર્વમહીભૃતામ્

દેવૈરપિ ચ દુર્જ્ઞેયઃ શિવાયાશ્ ચર્ચને રતઃ ।
સન્ત્યેવ પર્વતાસ્ સર્વે યદ્યપીહ મહેશ્વર

તથાપિ ધારણે શક્તઃ સ એવેહ ન સંશયઃ ।
અશક્તા વિકલા વૃદ્ધાસ્ સર્વ એવ મહીધરાઃ

અનુજ્ઞાં દેહિ પર્યઙ્કઃ ક્ષમસ્ તાં ધર્તુમ્ આપગામ્ ।
અનુજ્ઞાતશ્ ચ દેવેન પર્યઙ્કઃ સ નગોત્તમઃ

ઉવાચ ધારયિષ્યે ઽહં ત્વત્ પ્રસાદાન્ મહેશ્વર ।
તતઃ પ્રચલિતા દેવી મૂર્ધ્નિ પર્યઙ્કભૂભૃત

જલૌઘવેગભ્રમણાત્ સશૈલવનકાનના ।
પ્લાવિતા વસુધા સર્વા અકાલકલિતં જગત્

સ્તુતા દેવગણૈઃ સર્વૈસ્ તદા મેકલકન્યકા ।
મર્યાદાં વહ કલ્યાણિ લોકાનાં હિતકારિણી

ત્વયા વ્યાપ્તમ્ ઇદં સર્વ ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્ ।
તતઃ સંવૃતરૂપેણ શિવાજ્ઞાતશ્ ચ મેકલા

પ્રમાણતો યોજનાનાં સહસ્રાણ્યેકવિંશતિ ।
રસાતલં સા વિવિશે તર્પયિત્વા પિતામહાન્

સ્પૃશ માં ત્વં સ્વહસ્તેન ઇત્યુક્તઃ સ પુરૂરવાઃ ।
પીત્વા ચ સલિલં દત્તે પિતૃભ્યશ્ ચ તિલોદકમ્

અગમન્ પરમં સ્થાનં યત્ સુરૈર્ અપિ દુર્લભમ્ ।
પવિત્રં પરિતસ્ સર્વં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્

સેવ્યતે તેન કાર્ય્યેણ નર્મદા સપ્તકલ્પગા ।
એતત્ તે કથિતં રાજન્ન્ આખ્યાનં ચ શિવોદિતમ્

વૈવસ્વતમ્ ઇદાનીં તુ દ્વાપરાન્તે સમુદ્યતે ।
ત્વં રાજા ભ્રાતૃભિઃ સાર્દ્ધં સત્યસંધો દૃઢવ્રતઃ

ત્રેતાયાઃ પ્રથમે પાદે ગઙ્ગા ભાગીરથી સ્મૃતા ।
અદહત્ કપિલશ્ ચાસ્ય પિતૄણામ્ અયુતાનિ ષટ્

મોહિતામ્ આયયા વિષ્ણોર્ ગતા સપ્તરસાતલમ્ ।
એવ મન્દાકિની નામ ત્વન્યા ગઙ્ગા સરિદ્વરા

મેકલાતોયસમ્પૂર્ણાસ્ સાગરાસ્ સપ્તયન્ત્રિતાઃ ।
તૃતીયે ચ તથા પાદે અવતીર્ણા સરસ્વતી

સ્થાનેશ્વરગતા સા તુ પુનર્ગઙ્ગા સમાગમે ।
ગઙ્ગાકનખલે પુણ્યા ગઙ્ગાસાગરસઙ્ગમે

ઊર્ધ્વતીર્થે પ્રયાગે ચ વારાણસ્યાં વિશેષતઃ ।
પ્રાચી સરસ્વતી યત્ર કુરુક્ષેત્રે ચ પુણ્યદા

પ્રણષ્ટે દ્વાવશાદિત્યે પ્રલયે સમુપસ્થિતે ।
સપ્તકલ્પક્ષયે વૃત્તે ન મૃતા તેન નર્મદા

સરિતશ્ ચ ક્ષયં યાન્તિ ગઙ્ગાદ્યાશ્ ચ સહસ્રશઃ ।
નર્મદા તિષ્ઠતે દેવી સપ્તકલ્પાનુગામિની

બ્રાહ્મી સરસ્વતી મૂર્તિવૈષ્ણવી ત્રિપથા સ્મૃતા ।
નર્મદા શાઙ્કરી મૂર્તિર્ નદ્યસ્ તિસ્રસ્ત્રિદેવતાઃ

ગઙ્ગા ચ યમુના ચૈવ સરયૂશ્ ચ સરસ્વતી ।
શતભાગા ચન્દ્રભાગા રમ્યા સિન્ધુર્ મહાનદી

ઇરાવતી ચ કપિલા નર્મદા સવિતસ્તિકા ।
દણ્ડકી ગણ્ડકી ચૈવ ઘર્ઘરા ચ મહાનદી

શોણો મહાનદશ્ ચૈવ વેદિકા ચ તરઙ્ગિણી ।
બ્રહ્મવાહા વિષ્ણુવાહા સારઙ્ગા ગૌતમી તથા

વિશ્વવાહા ધેનુમતી અપારા અપરા તથા ।
વેત્રવતી ચ કુમુદા મહાતાપી પયોષ્ણિકા

વેણા ચ દુગ્ધિકા શિપ્રા ઽજહાસા ઽભ્રમતી તથા ।
કૃષ્ણા ભીમરથી ચૈવ તુઙ્ગભદ્રા મહાનદી

ગોદાવરીતિ વિખ્યાતા ગઙ્ગા સા દક્ષિણા સ્મૃતા ।
નદ્યશ્ ચૈવ તથા ચાન્યાસ્ સર્વતીર્થાનિ સાગરાઃ

સર્વાસ્તાઃ પ્રલયં યાન્તિ વર્જયિત્વા તુ કલ્પગામ્ ।
ગઙ્ગા કિં વર્ણ્યતે દેવી હરેણ શિરસા ધૃતા

ગૌરી વાર્દ્ધશરીરસ્થા શિવસ્ય પરમેષ્ઠિનઃ ।
નર્મદા વર્ણ્યતે દેવી સપ્તકલ્પાનુગામિની

તે દેશાઃ પર્વતાઃ પુણ્યાસ્તે ગ્રામાસ્તે ઽપિ ચાશ્રમાઃ ।
યત્ર યાતા સરિચ્છ્રેષ્ઠા નર્મદા સપ્તકલ્પગા

ત્રિભિઃ સારસ્વતં પુણ્યં સપ્તાહેન તુ યામુનમ્ ।
સદ્યઃ પુનાતિ ગાઙ્ગેયં દર્શનાદ્ એવ નર્મદા

રેવાતટેષુ યે વૃક્ષાઃ પતિતાઃ કાલપર્યયે ।
નર્મદાતોયસંસ્પૃષ્ટાસ્ તે ઽપિ યાન્તિ પરાઙ્ગતિમ્

રેવાયા યત્ર કુત્રાપિ સઙ્ગમે ભરતર્ષભ ।
સ્નાનં દાનં જપો હોમઃ સ્વાધ્યાયઃ પિતૃપૂજનમ્

દેવતારાધનં દીક્ષા ન્યાસો દેહવિસર્જનમ્ ।
યત્ કિંચિત્ ક્રિયતે મર્ત્યૈસ્ તદ્ અનન્તફલં સ્મૃતમ્

ગોસહસ્રશતં ધેનુ મહાદાનાનિ કૃત્સ્નશઃ ।
વૈશાખ્યામ્ અથવા માધ્યાં કાર્ત્તિક્યાં ગ્રહણાયને

વિષુવે સંક્રમે ભાનોર્ વ્યતીપાતે ચ વૈધૃતૌ ।
દર્શે દિનક્ષયે વૃદ્ધૌ મન્વાદિષુ યુગાદિષુ

કલ્પાદૌ ચ યુગાદૌ ચ માતાપિત્રોઃ ક્ષયે ઽહનિ ।
ઓંકારે વા ભૃગૌ ક્ષેત્રે વિશેષાદ્ ઉપસઙ્ગમે

રેવાયાં સ્નાનદાનાનિ જપહોમાર્ચનાદિકમ્ ।
યઃ કુર્યાન્ મનુજશ્રેષ્ઠઃ સો ઽશ્વમેધફલં લભેત્

બ્રહ્મહત્યાદિભિઃ પાપૈર્ મુચ્યતે ના ઽત્ર સંશય ।
કુલાનાં શતમ્ આગામિ સમતીતં તથા શતમ્

ઉદ્ધરેદાત્મના સાર્દ્ધં રેવાતીર્થાવગાહનાત્ ।
ગ્રામાર્દ્ધં ગ્રામમ્ એકં વા યો દદ્યાન્ નર્મદાતટે

સ લભેદ્ વિપુલાં લક્ષ્મીમત્યન્તફલમ્ અશ્નુતે ।
નર્મદાતીરસમ્ભૂતાં મૃદં મૂર્ધ્નિ બિભર્તિ યઃ

બિભર્તિ મૂર્તિમ્ અર્કસ્યતમોનાશાય કેવલમ્ ।
યત્ર યત્ર નરઃ સ્નાયાત્ નર્મદાયા યુધિષ્ઠિર

પ્રાપ્નુયાદ્ અશ્વમેધસ્ય ફલમ્ એતચ્ છિવોદિતમ્ ।
નર્મદાતોયપાનસ્ય સ્નાનસ્ય પ્રેક્ષણસ્ય ચ

અપિ ચાન્દ્રાયણશત તુલ્યં ભવતિ વા ન વા ।
નર્મદા કીર્તયેદ્ યસ્ તુ પ્રાતર્ ઉત્થાય માનવઃ

સપ્તજન્મકૃતં પાપં તત્ક્ષણાદ્ એવ નશ્યતિ ।
સઙ્ગમેન સમાયુક્તા નર્મદાલિઙ્ગસઙ્ગતા ।
હયમેધફલં તત્ર સ્નાત્વા શિવપુરં વ્રજેત્